Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 241 2497896 2434110 2026-04-12T00:58:01Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Nikolai Przewalski]] ➯ [[Nikolai Mikhailovich Przhevalskii|Nikolai Przhevalskii]] 2497896 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} == Eveniments occitans == * [[1229]] - Lo [[Tractat de Meus]] es signat entre lo rei de França e lo comte de Tolosa, preludi a l'annexion dels territòris lengadocians a la corona francesa. == Eveniments mondials == == Naissenças == * [[1577]] - Rei [[Cristian IV de Danemarc]] (m. [[1648]]) * [[1839]] - [[Nikolai Mikhailovich Przhevalskii|Nikolai Przhevalskii]], geògraf rus (m. [[1888]]) * [[1871]] - [[Ioannis Metaxas]], primièr ministre e dictator de [[Grècia]] (m. [[1941]]) * [[1884]] - [[Otto Meyerhof]], Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1951]]) * [[1889]] - [[Pierre-Étienne Flandin]], primièr ministre de França (m. [[1958]]) * [[1894]] - [[Francisco Craveiro Lopes]], president de [[Portugal]] (m. [[1964]]) * [[1902]] - [[Louis Beel]], primièr ministre dels Païses Basses (m. [[1977]]) * [[1903]] - [[Jan Tinbergen]], economista neerlandés, Prèmi Nobel (m. [[1994]]) * [[1908]] - [[Carlos Lleras Restrepo]], president de Colómbia (m. [[1994]]) * [[1914]] - [[Adriaan Blaauw]], astronòm neerlandés (m. [[2010]]) * [[1924]] - [[Raymond Barre]], primièr ministre de França (m. [[2007]]) * [[1933]] - [[Montserrat Caballé]], ''soprano'' catalana * [[1940]] - [[Herbie Hancock]], musician american * [[1942]] - [[Jacob Zuma]], president de Sudafrica * [[1947]] - [[Tom Clancy]], escrivan american (m. [[2013]]) * 1947 - [[David Letterman]], actor american * [[1950]] - [[Joyce Banda]], president de Malawi * [[1956]] - [[Walter Salles]], director brasilièr de cinèma * [[1958]] - [[Benjamín González]], atlèta espanhòl (m. [[2011]]) * [[1971]] - [[Fernando Meligeni]], jogaire de tennis argentin-brasilièr * [[1983]] - [[Jelena Dokić]], jogaira de tennis serbiana-australiana * [[1992]] - [[Chad le Clos]], nataira sudafricana == Decèsses == * [[1555]] - Reina [[Joana Ièra d'Espanha]] (n. [[1479]]) * [[1900]] - [[Tomás Gomensoro]], president d'[[Uruguai]] (n. [[1810]]) * [[1945]] - [[Franklin Delano Roosevelt]], president dels Estats Units (n. [[1882]]) * [[1971]] - [[Igor Tamm]], fisician rus, Prèmi Nobel (n. [[1895]]) * [[1975]] - [[Josephine Baker]], dansaira americana (n. [[1906]]) * [[1980]] - [[William Richard Tolbert, Jr.]], president de Liberia (n. [[1913]]) * [[1997]] - [[George Wald]], scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. [[1906]]) * [[2008]] - [[Patrick John Hillery]], president de la [[Republica d'Irlanda]] (n. [[1923]]) ---- Vejatz tanben : * [[11 d'abril]] | [[13 d'abril]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] bjptr8g3hq5277rvlju0vjhgzalsutl 2497897 2497896 2026-04-12T00:59:23Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Montserrat Caballé]]: † 2018 2497897 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} == Eveniments occitans == * [[1229]] - Lo [[Tractat de Meus]] es signat entre lo rei de França e lo comte de Tolosa, preludi a l'annexion dels territòris lengadocians a la corona francesa. == Eveniments mondials == == Naissenças == * [[1577]] - Rei [[Cristian IV de Danemarc]] (m. [[1648]]) * [[1839]] - [[Nikolai Mikhailovich Przhevalskii|Nikolai Przhevalskii]], geògraf rus (m. [[1888]]) * [[1871]] - [[Ioannis Metaxas]], primièr ministre e dictator de [[Grècia]] (m. [[1941]]) * [[1884]] - [[Otto Meyerhof]], Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1951]]) * [[1889]] - [[Pierre-Étienne Flandin]], primièr ministre de França (m. [[1958]]) * [[1894]] - [[Francisco Craveiro Lopes]], president de [[Portugal]] (m. [[1964]]) * [[1902]] - [[Louis Beel]], primièr ministre dels Païses Basses (m. [[1977]]) * [[1903]] - [[Jan Tinbergen]], economista neerlandés, Prèmi Nobel (m. [[1994]]) * [[1908]] - [[Carlos Lleras Restrepo]], president de Colómbia (m. [[1994]]) * [[1914]] - [[Adriaan Blaauw]], astronòm neerlandés (m. [[2010]]) * [[1924]] - [[Raymond Barre]], primièr ministre de França (m. [[2007]]) * [[1933]] - [[Montserrat Caballé]], ''soprano'' catalana (m. [[2018]]) * [[1940]] - [[Herbie Hancock]], musician american * [[1942]] - [[Jacob Zuma]], president de Sudafrica * [[1947]] - [[Tom Clancy]], escrivan american (m. [[2013]]) * 1947 - [[David Letterman]], actor american * [[1950]] - [[Joyce Banda]], president de Malawi * [[1956]] - [[Walter Salles]], director brasilièr de cinèma * [[1958]] - [[Benjamín González]], atlèta espanhòl (m. [[2011]]) * [[1971]] - [[Fernando Meligeni]], jogaire de tennis argentin-brasilièr * [[1983]] - [[Jelena Dokić]], jogaira de tennis serbiana-australiana * [[1992]] - [[Chad le Clos]], nataira sudafricana == Decèsses == * [[1555]] - Reina [[Joana Ièra d'Espanha]] (n. [[1479]]) * [[1900]] - [[Tomás Gomensoro]], president d'[[Uruguai]] (n. [[1810]]) * [[1945]] - [[Franklin Delano Roosevelt]], president dels Estats Units (n. [[1882]]) * [[1971]] - [[Igor Tamm]], fisician rus, Prèmi Nobel (n. [[1895]]) * [[1975]] - [[Josephine Baker]], dansaira americana (n. [[1906]]) * [[1980]] - [[William Richard Tolbert, Jr.]], president de Liberia (n. [[1913]]) * [[1997]] - [[George Wald]], scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. [[1906]]) * [[2008]] - [[Patrick John Hillery]], president de la [[Republica d'Irlanda]] (n. [[1923]]) ---- Vejatz tanben : * [[11 d'abril]] | [[13 d'abril]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] f15qvwjn16pcb5uuattd2y8wr8p8do4 0 3180 2497910 2497354 2026-04-12T08:10:41Z Arsael 6329 /* Lo periòde roman */ 2497910 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una muralha defensiva. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra e capabla d'ocupar un site estrategic au sud de la vau de Ròse. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] tpc4jz5o8hknho4cbovwhtc0wh9fjpu 2497911 2497910 2026-04-12T08:11:30Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2497911 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una muralha defensiva. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra e capabla d'ocupar un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]]. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] 70gxu9ub8byotksfcu602uuh0ddherc 2497912 2497911 2026-04-12T08:11:49Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2497912 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra e capabla d'ocupar un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]]. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] ex57wpfkcafbxvowb1skimu044p29uf 2497913 2497912 2026-04-12T08:13:49Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2497913 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra e capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]]. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] tod3ge0djy2hbtbof1pw0vh848f5c39 2497914 2497913 2026-04-12T08:18:03Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2497914 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] j3a3b43td4ew1x819xclpsfhdvpsj33 2497915 2497914 2026-04-12T08:26:49Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2497915 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. A la fin dau sègle I apC, durant lo [[Dinastia Flaviana|periòde flavian]], un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis [[Arenas d'Arle|arenas]] e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis [[Òrdre equestre|òrdres equestre]] e [[Òrdre senatoriau|senatoriau]]<ref>Per exemple, [[Marcus Mettius Rufus]] fuguèt [[prefècte dau pretòri]] en 92 durant lo rèine de [[Domician]], [[Pompeius Paulinus (lo Vièlh)|Pompeius Paulinus]] fuguèt [[prefècte de l'annòna]] en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] 4tb83822qgw71itkmfrv8mdaj9dlk90 0 17106 2497928 2497858 2026-04-12T10:29:18Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Segonda Guerra Mondiala */ 2497928 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] onxqxpad9f740m45o43cfmof00pfayn 0 71098 2497886 2441481 2026-04-11T13:35:01Z Amherst99 6729 2497886 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{1000 fondamentals}}[[Fichièr:BGA RAM.jpg|thumb|right|Format [[SO-DIMM]]]]La '''memòria d'accès aleatòri'''<ref>{{Ref-web|cognòm=Centre de terminologia|url=https://www.termcat.cat/es/diccionaris-en-linia/38/fitxa/NzUxMDg3|títol=Memòria d'accès aleatòri|consulta=20 de junh de 2024}}</ref><ref>{{Ref-libre|títol=Vocabulari dera tecnologia dera informacion|isbn=978-84-697-8439-6|pagina=57|editor=Institut d’Estudis Aranesi – Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana|url=https://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2018/11/TECNOLOGIA.pdf}}</ref> o '''RAM''' (de l'anglés: ''random-access memory'') es un tipe de [[memòria]] [[informatica]], caracterizat per un accès dirècte dens un ordre aleatòri en un temps constant, sens distinguir la posicion dins quina se tròba la informacion ni la posicion de la lectura precedenta. Actualament es produsit per mejan de [[circuits integrats]]. L'expression «Memòria RAM» s'utiliza sovent per parlar dels moduls de memòria. == Referéncias == {{Referéncias}}{{commonscat|RAM}} [[Categoria:Acronim informatica]] [[Categoria:Memòria informatica]] c3whi0gqko607i7uf9p1aff9kw6xq3y 10 75151 2497933 2497706 2026-04-12T10:48:46Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2497933 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaia]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus (nòrd Puèi de Doma)]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva]]{{·}} [[Glenèva]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} ''[[La Gotèla]]''{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chau]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentic]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lissuelh]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi Domat)|Lussat]]''{{·}} [[Nusilhat]]{{·}} [[Madriat]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzat]]{{·}} [[Marat (Puèi de Doma)|Marat]]{{·}} [[Marcilhat]]{{·}} [[Maruege]]{{·}} [[Maringas]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçat]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} ''[[Maires (Puèi de Doma)|Maires]]''{{·}} [[Masaia]]{{·}} [[Masoira]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Meset e Dalet]]{{·}} [[Miraflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçat]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Monèria e Le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Mont Dòr/Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfarmin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpensèir]]{{·}} [[Montpeirós (Auvèrnhe)|Montpeirós]]{{·}} [[Moriat]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausat]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosat]]{{·}} [[Neironda]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Neuviala]]{{·}} [[Nulhat]]{{·}} [[Nonenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orliat]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Parpesat]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçat]]{{·}} [[Plausat]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Riconsat]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhat]]{{·}} [[Roiat]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirat]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Nectaire]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Çausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Varnet]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} ''[[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]''{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> lsumtjwnjl0u3hnv3zl7el4d1bd0dis 0 113972 2497887 2458661 2026-04-11T17:09:54Z Jiròni 239 Lo bon liame 2497887 wikitext text/x-wiki {{Infobox Libre |carta=litoc | títol = La Bèstia dau Vacarés | autor = [[Josèp d'Arbaud]] | prefaci = [[Carles Mauràs]] (dins la premiera edicion) | director = | genre = [[Roman]], [[cònte fantastic]] | país = {{provença}} | luòcparucion = [[París]] | editor = [[Grasset]] | colleccion = [[Cahiers verts]] | dataparucion = [[1926]] | imatge =[[File:Labestiadauvacares.jpg|250px]] | legenda = Edicion de 1926 | dessenhaire = | artista_cobertura = | seria = | tipe_mèdia = | paginas = | isbn = | precedent = | seguent = }} [[Imatge:Camargue vaccares.jpg|thumb|left|Lei paluns dau Vacarés onte se debana l'accion dau roman]] [[Imatge:Faun (PSF).png|thumb|100px|La bèstia]] '''La bèstia dau Vacarés''' (''La bèstio dóu Vacarés'' en [[nòrma mistralenca]]) es un roman de l'escrivan [[provença]]u de lenga [[occitan]]a e tanben [[gardian (Camarga)|gardian]] [[Josèp d'Arbaud]] e son òbra mai famosa. == Sinòpsi == [[Imatge:Joseph d'Arbaud 1935.jpg|thumb|150px|D'Arbaud en [[gardian (Camarga)|gardian]] en 1935]] D'Arbaud d'inclús dedins la narracion au començament : '' [...] vers 1904, aviáu per baile gardian, en tèsta de ma manada, sus lo terraire de Caban, ailalín dau Grand Ròse, Pèire Recolin, dich lo Lòng Tòni''<ref>dins la grafia mistralenca originala : ''vers 1904, aviéu pèr baile-gardian, en tèsto de ma manado, sus lou terraire de Caban, eilalin long dóu Grand-Rose, Pèire Antòni Recoulin, di lou Long-Tòni.''</ref>. Aqueu Lòng Tòni, sens ges d'instruccion, possedís un manescrich que lega a d'Arbaud a sa mòrt en 1912. Es un testimoniatge contat a la premiera persona per Jaume Robaud, un gardian dau sègle XV, qu'a agut l'escasença de reçaupre una bòna educacion. E son testimoniatge subre son aventura estrània : lo rescòntre amb un èstre fantastic au fisic de satire que comença per prendre per un diable mai que lèu explica èstre en vertat un mieg dieu de l'antiquitat forçat de venir acabar sa fugida dins lei paluns dau [[Estanh dau Vacarés|Vacarés]]. Lo roman se centra subre aqueu rescòntre entre antiquitat e crestiantat. == Bibliografia == *d'Arbaud, Joseph. ''La Bête du Vaccarès''. París : Grasset, 1985. Edicion bilinga, francés-provençau (en [[grafia mistralenca]]). == Liame extèrne== * [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0233.pdf Edicion en Nòrma Mistralenca au format PDF] == Nòtas == <references/> {{multibendèl|Portal Provença|LitOc}} [[Categoria:Josèp d'Arbaud]] [[Categoria:Roman occitan]] hmkzg3lxv54n4l0rxwbiw3x3s4zceix 2497889 2497887 2026-04-11T17:49:16Z Jiròni 239 2497889 wikitext text/x-wiki {{Infobox Libre |carta=litoc | títol = La Bèstia dau Vacarés | autor = [[Josèp d'Arbaud]] | prefaci = [[Carles Mauràs]] (dins la premiera edicion) | director = | genre = [[Roman]], [[cònte fantastic]] | país = {{provença}} | luòcparucion = [[París]] | editor = [[Grasset]] | colleccion = [[Cahiers verts]] | dataparucion = [[1926]] | imatge =[[File:Labestiadauvacares.jpg|250px]] | legenda = Edicion de 1926 | dessenhaire = | artista_cobertura = | seria = | tipe_mèdia = | paginas = | isbn = | precedent = | seguent = }} [[Imatge:Camargue vaccares.jpg|thumb|left|Lei paluns dau Vacarés onte se debana l'accion dau roman]] [[Imatge:Faun (PSF).png|thumb|100px|La bèstia]] '''La bèstia dau Vacarés''' (''La bèstio dóu Vacarés'' en [[nòrma mistralenca]]) es un roman de l'escrivan [[provença]]u de lenga [[occitan]]a e tanben [[gardian (Camarga)|gardian]] [[Josèp d'Arbaud]] e son òbra mai famosa. == Sinòpsi == [[Imatge:Joseph d'Arbaud 1935.jpg|thumb|150px|D'Arbaud en [[gardian (Camarga)|gardian]] en 1935]] D'Arbaud d'inclús dedins la narracion au començament : '' [...] vers 1904, aviáu per baile gardian, en tèsta de ma manada, sus lo terraire de Caban, ailalín dau Grand Ròse, Pèire Recolin, dich lo Lòng Tòni''<ref>dins la grafia mistralenca originala : ''vers 1904, aviéu pèr baile-gardian, en tèsto de ma manado, sus lou terraire de Caban, eilalin long dóu Grand-Rose, Pèire Antòni Recoulin, di lou Long-Tòni.''</ref>. Aqueu Lòng Tòni, sens ges d'instruccion, possedís un manescrich que lega a d'Arbaud a sa mòrt en 1912. Es un testimoniatge contat a la premiera persona per Jaume Robaud, un gardian dau sègle XV, qu'a agut l'escasença de reçaupre una bòna educacion. E son testimoniatge subre son aventura estrània : lo rescòntre amb un èstre fantastic au fisic de satire que comença per prendre per un diable mai que lèu explica èstre en vertat un mieg dieu de l'antiquitat (que se pòt identifiar al [[Pan (mitologia)|Pan]] de la mitilogia grèca), forçat de venir acabar sa fugida dins lei paluns dau [[Estanh dau Vacarés|Vacarés]]. Lo roman se centra subre aqueu rescòntre entre antiquitat e crestiantat. == Bibliografia == *d'Arbaud, Joseph. ''La Bête du Vaccarès''. París : Grasset, 1985. Edicion bilinga, francés-provençau (en [[grafia mistralenca]]). == Liame extèrne== * [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0233.pdf Edicion en Nòrma Mistralenca au format PDF] == Nòtas == <references/> {{multibendèl|Portal Provença|LitOc}} [[Categoria:Josèp d'Arbaud]] [[Categoria:Roman occitan]] n7prg1h85teo0bztll3hx7s47pxi7b2 2497890 2497889 2026-04-11T17:51:29Z Jiròni 239 /* Sinòpsi */ 2497890 wikitext text/x-wiki {{Infobox Libre |carta=litoc | títol = La Bèstia dau Vacarés | autor = [[Josèp d'Arbaud]] | prefaci = [[Carles Mauràs]] (dins la premiera edicion) | director = | genre = [[Roman]], [[cònte fantastic]] | país = {{provença}} | luòcparucion = [[París]] | editor = [[Grasset]] | colleccion = [[Cahiers verts]] | dataparucion = [[1926]] | imatge =[[File:Labestiadauvacares.jpg|250px]] | legenda = Edicion de 1926 | dessenhaire = | artista_cobertura = | seria = | tipe_mèdia = | paginas = | isbn = | precedent = | seguent = }} [[Imatge:Camargue vaccares.jpg|thumb|left|Lei paluns dau Vacarés onte se debana l'accion dau roman]] [[Imatge:Faun (PSF).png|thumb|100px|La bèstia]] '''La bèstia dau Vacarés''' (''La bèstio dóu Vacarés'' en [[nòrma mistralenca]]) es un roman de l'escrivan [[provença]]u de lenga [[occitan]]a e tanben [[gardian (Camarga)|gardian]] [[Josèp d'Arbaud]] e son òbra mai famosa. == Sinòpsi == [[Imatge:Joseph d'Arbaud 1935.jpg|thumb|150px|D'Arbaud en [[gardian (Camarga)|gardian]] en 1935]] D'Arbaud d'inclús dedins la narracion au començament : '' [...] vers 1904, aviáu per baile gardian, en tèsta de ma manada, sus lo terraire de Caban, ailalín dau Grand Ròse, Pèire Recolin, dich lo Lòng Tòni''<ref>dins la grafia mistralenca originala : ''vers 1904, aviéu pèr baile-gardian, en tèsto de ma manado, sus lou terraire de Caban, eilalin long dóu Grand-Rose, Pèire Antòni Recoulin, di lou Long-Tòni.''</ref>. Aqueu Lòng Tòni, sens ges d'instruccion, possedís un manescrich que lega a d'Arbaud a sa mòrt en 1912. Es un testimoniatge contat a la premiera persona per Jaume Robaud, un gardian dau sègle XV, qu'a agut l'escasença de reçaupre una bòna educacion. E son testimoniatge subre son aventura estrània : lo rescòntre amb un èstre fantastic au fisic de satire que comença per prendre per un diable mai que lèu explica èstre en vertat un mieg dieu de l'antiquitat (que se pòt identificar a [[Pan (mitologia)|Pan]] de la mitilogia grèca), forçat de venir acabar sa fugida dins lei paluns dau [[Estanh dau Vacarés|Vacarés]]. Lo roman se centra subre aqueu rescòntre entre antiquitat e crestiantat. == Bibliografia == *d'Arbaud, Joseph. ''La Bête du Vaccarès''. París : Grasset, 1985. Edicion bilinga, francés-provençau (en [[grafia mistralenca]]). == Liame extèrne== * [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0233.pdf Edicion en Nòrma Mistralenca au format PDF] == Nòtas == <references/> {{multibendèl|Portal Provença|LitOc}} [[Categoria:Josèp d'Arbaud]] [[Categoria:Roman occitan]] k81jy0fiekf1kkdm9pstpzum19cmg6k 2497900 2497890 2026-04-12T06:40:50Z Jiròni 239 2497900 wikitext text/x-wiki {{Infobox Libre |carta=litoc | títol = La Bèstia dau Vacarés | autor = [[Josèp d'Arbaud]] | prefaci = [[Carles Mauràs]] (dins la premiera edicion) | director = | genre = [[Roman]], [[cònte fantastic]] | país = {{provença}} | luòcparucion = [[París]] | editor = [[Grasset]] | colleccion = [[Cahiers verts]] | dataparucion = [[1926]] | imatge =[[File:Labestiadauvacares.jpg|250px]] | legenda = Edicion de 1926 | dessenhaire = | artista_cobertura = | seria = | tipe_mèdia = | paginas = | isbn = | precedent = | seguent = }} [[Imatge:Camargue vaccares.jpg|thumb|left|Lei paluns dau Vacarés onte se debana l'accion dau roman]] [[Imatge:Faun (PSF).png|thumb|100px|La bèstia]] '''La bèstia dau Vacarés''' (''La bèstio dóu Vacarés'' en [[nòrma mistralenca]]) es un roman de l'escrivan [[provença]]u de lenga [[occitan]]a e tanben [[gardian (Camarga)|gardian]] [[Josèp d'Arbaud]] e son òbra mai famosa. == Sinòpsi == [[Imatge:Joseph d'Arbaud 1935.jpg|thumb|150px|D'Arbaud en [[gardian (Camarga)|gardian]] en 1935]] D'Arbaud s'inclutz au dintre de la narracion tre lo començament : <<'' [...] vers 1904, aviáu per baile gardian, en tèsta de ma manada, sus lo terraire de Caban, ailalín dau Grand Ròse, Pèire Recolin, dich lo Lòng Tòni''>><ref>dins la grafia mistralenca originala : ''vers 1904, aviéu pèr baile-gardian, en tèsto de ma manado, sus lou terraire de Caban, eilalin long dóu Grand-Rose, Pèire Antòni Recoulin, di lou Long-Tòni.''</ref>. Aqueu Lòng Tòni, sens ges d'instruccion, possedís un manescrich que lega a d'Arbaud a sa mòrt en 1912. Es un testimoniatge contat a la premiera persona per Jaume Robaud, un gardian dau sègle XV, qu'a agut l'escasença de reçaupre una bòna educacion. E son testimoniatge subre son aventura estrània : lo rescòntre amb un èstre fantastic au fisic de satire que comença per prendre per un diable mai que lèu explica èstre en vertat un mieg dieu de l'antiquitat (que se pòt identificar a [[Pan (mitologia)|Pan]] de la mitilogia grèca), forçat de venir acabar sa fugida dins lei paluns dau [[Estanh dau Vacarés|Vacarés]]. Lo roman se centra subre aqueu rescòntre entre antiquitat e crestiantat. == Bibliografia == *d'Arbaud, Joseph. ''La Bête du Vaccarès''. París : Grasset, 1985. Edicion bilinga, francés-provençau (en [[grafia mistralenca]]). == Liame extèrne== * [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0233.pdf Edicion en Nòrma Mistralenca au format PDF] == Nòtas == <references/> {{multibendèl|Portal Provença|LitOc}} [[Categoria:Josèp d'Arbaud]] [[Categoria:Roman occitan]] n6nli6fq3umpwrgm6ygw0rhg5untps2 2497901 2497900 2026-04-12T06:49:11Z Jiròni 239 2497901 wikitext text/x-wiki {{Infobox Libre |carta=litoc | títol = La Bèstia dau Vacarés | autor = [[Josèp d'Arbaud]] | prefaci = [[Carles Mauràs]] (dins la premiera edicion) | director = | genre = [[Roman]], [[cònte fantastic]] | país = {{provença}} | luòcparucion = [[París]] | editor = [[Grasset]] | colleccion = [[Cahiers verts]] | dataparucion = [[1926]] | imatge =[[File:Labestiadauvacares.jpg|250px]] | legenda = Edicion de 1926 | dessenhaire = | artista_cobertura = | seria = | tipe_mèdia = | paginas = | isbn = | precedent = | seguent = }} [[Imatge:Camargue vaccares.jpg|thumb|left|Lei paluns dau Vacarés onte se debana l'accion dau roman]] [[Imatge:Faun (PSF).png|thumb|100px|La bèstia]] '''La bèstia dau Vacarés''' (''La bèstio dóu Vacarés'' en [[nòrma mistralenca]]) es un roman de l'escrivan [[provença]]u de lenga [[occitan]]a e tanben [[gardian (Camarga)|gardian]] [[Josèp d'Arbaud]] e son òbra mai famosa. == Sinòpsi == [[Imatge:Joseph d'Arbaud 1935.jpg|thumb|150px|D'Arbaud en [[gardian (Camarga)|gardian]] en 1935]] D'Arbaud s'inclutz au dintre de la narracion tre lo començament : <<'' vers 1904, aviéu pèr baile-gardian, en tèsto de ma manado, sus lou terraire de Caban, eilalin long dóu Grand-Rose, Pèire Antòni Recoulin, di lou Long-Tòni.''>><ref>en grafia classica: [...] vers 1904, aviáu per baile gardian, en tèsta de ma manada, sus lo terraire de Caban, ailalín dau Grand Ròse, Pèire Recolin, dich lo Lòng Tòni''</ref>. Aqueu Lòng Tòni, sens ges d'instruccion, possedís un manescrich que lega a d'Arbaud a sa mòrt en 1912. Es un testimoniatge contat a la premiera persona per Jaume Robaud, un gardian dau sègle XV, qu'a agut l'escasença de reçaupre una bòna educacion. E son testimoniatge subre son aventura estrània : lo rescòntre amb un èstre fantastic au fisic de satire que comença per prendre per un diable mai que lèu explica èstre en vertat un mieg dieu de l'antiquitat (que se pòt identificar a [[Pan (mitologia)|Pan]] de la mitilogia grèca), forçat de venir acabar sa fugida dins lei paluns dau [[Estanh dau Vacarés|Vacarés]]. Lo roman se centra subre aqueu rescòntre entre antiquitat e crestiantat. == Bibliografia == *d'Arbaud, Joseph. ''La Bête du Vaccarès''. París : Grasset, 1985. Edicion bilinga, francés-provençau (en [[grafia mistralenca]]). == Liame extèrne== * [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0233.pdf Edicion en Nòrma Mistralenca au format PDF] == Nòtas == <references/> {{multibendèl|Portal Provença|LitOc}} [[Categoria:Josèp d'Arbaud]] [[Categoria:Roman occitan]] 35a31poqurnhhhgzobxj7pm6byiopwe 0 114170 2497925 2431747 2026-04-12T09:55:49Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. Après aveire tornat escoutar le collectatge d'èrs Sausselenjas, s'agís pas d'una forma "La Vèlha". 2497925 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Faieta | nom2 = | imatge = Aix-la-Fayette- snow.JPG | descripcion = Veguda generala dau borg, sos l'ivèrn<!--frasa auvernhata que significa "sos la nèu", "ennevat/ada", etc.-->. | lògo = | escut = Blason ville fr Aix-la-Fayette (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Liuradés}} | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63002 | cp = 63980 | cònsol = Guy Sauvadet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = | gentilici = | latitud = 45.5177777778 | longitud = 3.52222222222 | alt mini = 842 | alt mej = | alt maxi = 1 109 | km² = 13.00 ||nom3=''Aix-la-Fayette''}} '''La Faieta''' (''Aix-la-Fayette'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=La Faieta|Nòrd=[[Eschandalís]]|Èst=[[Fornòus]]|sud=[[Sent German l'Èrm]]|Oèst=[[Sent Ginès e la Torreta]]}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Aiziensis'', ''Aizienci'', ''Domus de Aiz'' (sègles XI e XII), ''Ayz'' (1373), ''Ailhs'' (1392) e ''La Fayette Vieille'' (1693-1723). Vèrs [[Bòrsa]], la comuna se ditz '''La Faieta''' [lɔ ˈfwɛtɔ] e vèrs [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] [la faˈjətɒ]. Vèrs [[Çausselenjas|Sausselenjas]] se ditz [aˈvej] e vèrs [[Sent Tiène d'Içon|Sent Tiène]] [vɛ̃] o [va] segon le contèxte (la nasala es escura)<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Istòria == La comunautat se ditz en francés d’''Aix La Fayette''. A la Revolucion, ven comuna e pèrd ''La Faieta'' dins le nom oficiau a la fin de l'an II. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63002 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Guy Sauvadet |Partit= |Qualitat= espleitador agricòla }} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= Norbert Rigoulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63002 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|002}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 1a7fvs5nm8sihtmuw3lxbn2krm8j1gz 2497926 2497925 2026-04-12T10:25:35Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[La Faieta]] cap a [[V-Ais la Faieta]] 2497925 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Faieta | nom2 = | imatge = Aix-la-Fayette- snow.JPG | descripcion = Veguda generala dau borg, sos l'ivèrn<!--frasa auvernhata que significa "sos la nèu", "ennevat/ada", etc.-->. | lògo = | escut = Blason ville fr Aix-la-Fayette (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Liuradés}} | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63002 | cp = 63980 | cònsol = Guy Sauvadet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = | gentilici = | latitud = 45.5177777778 | longitud = 3.52222222222 | alt mini = 842 | alt mej = | alt maxi = 1 109 | km² = 13.00 ||nom3=''Aix-la-Fayette''}} '''La Faieta''' (''Aix-la-Fayette'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=La Faieta|Nòrd=[[Eschandalís]]|Èst=[[Fornòus]]|sud=[[Sent German l'Èrm]]|Oèst=[[Sent Ginès e la Torreta]]}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Aiziensis'', ''Aizienci'', ''Domus de Aiz'' (sègles XI e XII), ''Ayz'' (1373), ''Ailhs'' (1392) e ''La Fayette Vieille'' (1693-1723). Vèrs [[Bòrsa]], la comuna se ditz '''La Faieta''' [lɔ ˈfwɛtɔ] e vèrs [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] [la faˈjətɒ]. Vèrs [[Çausselenjas|Sausselenjas]] se ditz [aˈvej] e vèrs [[Sent Tiène d'Içon|Sent Tiène]] [vɛ̃] o [va] segon le contèxte (la nasala es escura)<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Istòria == La comunautat se ditz en francés d’''Aix La Fayette''. A la Revolucion, ven comuna e pèrd ''La Faieta'' dins le nom oficiau a la fin de l'an II. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63002 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Guy Sauvadet |Partit= |Qualitat= espleitador agricòla }} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= Norbert Rigoulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63002 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|002}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 1a7fvs5nm8sihtmuw3lxbn2krm8j1gz 2497929 2497926 2026-04-12T10:30:53Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2497929 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = v-Ais la Faieta | nom2 = | imatge = Aix-la-Fayette- snow.JPG | descripcion = Veguda generala dau borg, sos l'ivèrn<!--frasa auvernhata que significa "sos la nèu", "ennevat/ada", etc.-->. | lògo = | escut = Blason ville fr Aix-la-Fayette (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Liuradés}} | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63002 | cp = 63980 | cònsol = Guy Sauvadet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = | gentilici = | latitud = 45.5177777778 | longitud = 3.52222222222 | alt mini = 842 | alt mej = | alt maxi = 1 109 | km² = 13.00 ||nom3=''Aix-la-Fayette''}} '''v-Ais la Faieta''' (''Aix-la-Fayette'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=v-Ais la Faieta|Nòrd=[[Eschandalís]]|Èst=[[Fornòus]]|sud=[[Sent German l'Èrm]]|Oèst=[[Sent Ginès e la Torreta]]}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Aiziensis'', ''Aizienci'', ''Domus de Aiz'' (sègles XI e XII), ''Ayz'' (1373), ''Ailhs'' (1392) e ''La Fayette Vieille'' (1693-1723). Vèrs [[Bòrsa]], la comuna se ditz '''La Faieta''' [lɔ ˈfwɛtɔ] e vèrs [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] [la faˈjətɒ]. Vèrs [[Çausselenjas|Sausselenjas]] se ditz '''a-v-Ais''' [aˈvej] e vèrs [[Sent Tiène d'Içon|Sent Tiène]] '''v-Ais''' [vɛ̃] o [va] segon le contèxte (la nasala es escura)<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. L'utilizacion de la preposicion ''vèrs'' en plaça de ''a'' deu èstre recenta en auvernhat, quò podriá explicar le redoblament ''vèrs a-v-Ais'' dins le parlar de Sausselenjas, la preposicion ''a'' qu'èra pus compresa siguèt pejada embei le nom. == Istòria == La comunautat se ditz en francés d’''Aix La Fayette''. A la Revolucion, ven comuna e pèrd ''La Faieta'' dins le nom oficiau a la fin de l'an II. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63002 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Guy Sauvadet |Partit= |Qualitat= espleitador agricòla }} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= Norbert Rigoulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63002 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|002}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] ppngdvw2256gipw99q3rgnehqx3wlou 0 114325 2497930 2414324 2026-04-12T10:47:17Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Geografia + toponimia. 2497930 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Farnoòl | nom2 = ''Fernoël'' | imatge = Étang de la Ramade (3).jpg | descripcion =Estanh de la Ramada vèrs Farnoòl. En riba opausada, la comuna de [[Flaiac (Marcha)|Flaiac]], en [[Departament de Cruesa|Cruesa]]. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Ferno%C3%ABl_(Puy-de-D%C3%B4me).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63159 | cp = 63620 | cònsol = Gilbert Ménage | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.4347 | latitud = 45.8114 | alt mej = | alt mini = 735 | alt maxi = 809 | km² = 14.43 |}} '''Farnoòl''' (''Fernoël'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Farnoòl|Nòrd-Èst=[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]|Sud-Èst=[[Giac]]|Sud-Oèst=[[Flaiac (Marcha)|Flaiac]]<br /><small>[[Departament de Cruesa|Cruesa]]</small>|Nòrd-Oèst=[[Basvila]]<br /><small>[[Departament de Cruesa|Cruesa]]</small>}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Farnuel'' (1165, 1212), ''Farnoel'' (1167), ''Farnoël'' (1511) e ''Fornoël'' (1789). La finala -èl de l'occitan ancian passèt a -òl en occitan modèrne. Vèrs le Montelh Dejalat, se ditz [far'nwɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63159 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilbert Ménage |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63159 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] fefjzzeb5kzhe7tr70yej98fgpnlf5v 2497931 2497930 2026-04-12T10:47:47Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Farnoau]] cap a [[Farnoòl]] 2497930 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Farnoòl | nom2 = ''Fernoël'' | imatge = Étang de la Ramade (3).jpg | descripcion =Estanh de la Ramada vèrs Farnoòl. En riba opausada, la comuna de [[Flaiac (Marcha)|Flaiac]], en [[Departament de Cruesa|Cruesa]]. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Ferno%C3%ABl_(Puy-de-D%C3%B4me).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63159 | cp = 63620 | cònsol = Gilbert Ménage | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.4347 | latitud = 45.8114 | alt mej = | alt mini = 735 | alt maxi = 809 | km² = 14.43 |}} '''Farnoòl''' (''Fernoël'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Farnoòl|Nòrd-Èst=[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]|Sud-Èst=[[Giac]]|Sud-Oèst=[[Flaiac (Marcha)|Flaiac]]<br /><small>[[Departament de Cruesa|Cruesa]]</small>|Nòrd-Oèst=[[Basvila]]<br /><small>[[Departament de Cruesa|Cruesa]]</small>}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Farnuel'' (1165, 1212), ''Farnoel'' (1167), ''Farnoël'' (1511) e ''Fornoël'' (1789). La finala -èl de l'occitan ancian passèt a -òl en occitan modèrne. Vèrs le Montelh Dejalat, se ditz [far'nwɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63159 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilbert Ménage |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63159 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] fefjzzeb5kzhe7tr70yej98fgpnlf5v 0 114338 2497888 2496911 2026-04-11T17:34:35Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + istòria + geografia. 2497888 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Grandairòls | nom2 = ''Grandeyrolles'' | imatge = Grandeyrolles1.JPG | descripcion =La glèisa de vèrs Grandairòls. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63172 | cp = 63320 | cònsol = Nathalie Grégoire | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =grandairolés/-esa. | latitud = 45.5778 | longitud = 3.0569 | alt mej = | alt mini = 518 | alt maxi = 841 | km² = 5.28 |}} '''Grandairòls''' (''Grandeyrolles'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Grandairolés'' e las ''Grandairolesas''. ==Geografia== La comuna de Grandairòls, que le borg z-es situat sobre le flanc dau Puèi de Grandairòls, se tròba dins aquò que los geografs apelan los ''país copats'', quò es dire aquels d'aquí que lian la richa plana de la Limanha e las montanhas d'origina volcanica de la [[Monts Domas|linha de los Puèis]] e de los [[Monts Dòr|Dòrs]] ([[Puèi de Doma (mont)|Puèi de Doma]], [[Puei de Sancí|Puèi de la Crotz]]...). {{Comunas limitròfas|comuna=Grandairòls|sud=[[Veirèiras]]|Sud-Èst=[[Sent Dire]]|Nòrd-Èst=[[Montagut le Blanc]]|Oèst=[[Sent Netère]]}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Grandayrols'' au sègle XIV e ''Granderoles'' en 1789. Vèrs [[Corgolh]], la comuna se ditz [grãdeˈro] e vèrs [[Sent Netère]] [grãdeˈru]<ref>Collectatges IEO 63. 17/10/2025 (Corgolh) ; 08/04/2026 (Sent Netère).</ref>, la finala mòstra clarament que s'agís d'un ancian masculin plurau que siguèt confondut embei una finala feminina -òlas, correnta dins quela region (veire [[Medeiròlas]]). La forma atestada au sègle XIV (dins la lista de las glèisas de l'archidiaconat de [[Sant Flor]]) confirma aquela teoria. == Istòria == [[Fichièr:Grandeyrolles Tour de Rognon6.JPG|vinheta|esquèrra|La Tor de Ronhon]] La presença umana z-es atestada dins los abrics sos ròcha a l'entorn de 20 000 a 15 000 dav. J.-C., sus naut dau vialatge de ''Thône-le-Vieux'' (en francés), ente mai de 200 pèças arqueologicas ssiguèron retrobadas. La glèisa Sent Lop seriá estada implantada a l'entorn dau sègle XI, sobre un luòc de culte bravament ancian per un baron de Montronhon. De documents en latin, de 1267, atestan le partatge entre dos fraires, co-senhors de [[Montagut le Blanc]]. v-Un de los dos bastiguèt le chastèl en bòsc que demòra, solet, le donjon de la ''tor de Ronhon'' a l'entorn dau sègle XIII. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63172 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Odette Fradet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63172 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 51wk9egr6bl1jp1vqcytmmuqi65ndsm 0 126002 2497895 2497866 2026-04-11T23:00:28Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497895 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''uri'' al lòc de ''iri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 08hef7yxrvo1rhhu7awoxgyte8th653 0 149349 2497920 2184988 2026-04-12T08:45:52Z Arsael 6329 /* Biografia */ 2497920 wikitext text/x-wiki {{Omon|Teodoric (omonimia)}} {{Infobox sobeiran | nom = | imatge = 06-TEODOREDO.JPG | legenda = Retrach imaginat de Teodoric Ièr | naissença = ? | mòrt = 451 | país = [[Reialme visigòt]] | epòca = Antiquitat | règne = 418 a 451 | conjunt = | davancièr = [[Walia]] | successor = [[Torismond]] }} <!-- Article redigit en lengadocian --> '''Teodoric Ièr''' (? - 451 prèp de Tròias) èra un rei [[visigòt]] de [[Reialme visigòt de Tolosa|Tolosa]] de [[418]] a [[451]], filh illegitim d'[[Alaric I]] e nebot d'[[Ataülf]]. Succediguèt a [[Walia]] e menèt una politica mesurada, consolidèt lo reialme tolosan. La tradicion cristiana lo fa paire d'[[Antonin de Pàmias]], venerat coma sant. == Biografia == [[Fichièr:Félix Castello, "Teodorico, rey godo", 1635.jpg|thumb|left|200px|Representacion espanòla, per Félix Castello, 1635]] Lèu lèu rompèt la patz amb los romans e occupèt una partida de la Gàllia assetjant [[Arle]] en [[425]]. [[Aeci]] se virèt contra el e se deguèt retirar cap a Tolosa, e fin finala, aprèp una autra derrota que i foguèt capturat lo general visigòt Arnaülf, faguèt la patz en ([[427]] o [[428]]); venguèt alavetz aliat de Roma e foguèt enviat en [[Ispània]] per luchar contra los [[vandals]] ont las seunas fòrças, e aquelas dels romans, foguèron derrotadas pels vandals a Marida, en [[429]]. En [[436]] quand los [[burgondis]], que vivián en Gàllia coma federats, se revoltèron e envasiguèron la [[Gàllia Belgica]], trenquèron l'aliança amb los romans e assetjèron [[Narbona]]. Aeci venquèt los burgondis, tuant en combat lo rei burgonde Gundicari (los burgondis, dirigits pel filh del rei, Gondioc, emigrèron en Sabaudia e envièron [[Litori]] contra Teodoric perque èra retengut per la revòlta dels bagaudas; Narbona resistiguèt al sètge e fin finala Aeci arribèt en ([[437]]) e venquèt Teodoric, amb un grand chaple, e foguèt obligat de se retirar. Aeci tornèt en Itàlia e daissèt Litori amb una armada formada subretot pels huns per contunhar la guèrra; Teodoric podèt pas resistir e se retirèt a Tolosa on foguèt assetjat per Litori en [[439]]. Sens possibilitats de capitar, Teodoric negocièt mejans los evesques crestians; mai Litori, qu'èra pagan, recebent d'auguris favorables sus la victòria, refusèt totas las proposicions de patz de Teodoric. Alara dins una sortida desesperada dels visigòts, prenguèron los romans per sorpresa e ganhèron e Litori foguèt fa prisonièr e portat en trionf per las carrièras de Tolosa. Alara daissèt lo sud de Gàllia expausat a las incursions dels visigòts, fins al [[Ròse]]; Rapidament, lo [[prefècte del pretòri]] de Gàllia, qu'aviá pas d'armada per resistir, dintrèt en negociacions amb Teodoric e faguèt la patz, en condicions desconegudas mas plan segur favorablas als visigòts. Foguèt un dels rare govèrn que domininèt efectivament la totalitat de l'actual territòri occitan, perque tanben lo reialme conteniá [[Aquitània]]. Teodoric contunhèt sa política de consolidacion e maridèt una de las seunas filhas a [[Huneric]], filh de [[Genseric]] rei dels vandals. Mas pauc aprèp Genseric, sospechant que la nòvia o voliá empoisonar, li faguèt copar lo nas e las aurelhas e la tornèt a son paire a Tolosa ([[445]]).<ref>Goldsworthy, Adrian. The Fall of the West {{en}}. W&N, 2009, p. 330</ref> Per venjar l'otratge, Teodoric preparèt l'invasion d'Africa e los romans li ofriguèron son ajuda. Tanben faguèt una aliança amb los soabes que durèt fins a [[449]]. Alara Genseric persuadèt lo rei dels huns, [[Atila]], d'atacar los romans e los visigòts. Atila passèt lo [[Ren (fluvi)|Ren]] a [[Estrasborg]]. Aeci reuniguèt una armada que se jonhèt a Teodoric, amb los seus dos filhs, [[Torismon]] e [[Teodoric II|Teodoric lo Jove]]. Quora Aeci se sarrèt dels huns, atila, qu'assetjava [[Orleans]], se retirèt a la plana de [[Champanha]]; fin finala las doas armadas se trapèron a [[Châlons-en-Champagne]] ([[Batalha dei Camps Catalàunics|batalha dels Camps Catalaunics]]) dins una batalha decisiva qu'Atila i foguèt derrotat; una granda partida de la capitada a de s'atribuir als gòts e al jove Torismon. Teodoric moriguèt al començament de la batalha ([[20 de setembre]] de [[451]]) e li succediguèt lo seu filh Torismon. == Bibliografia == {{...}} == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == *[[Reialme visigòt de Tolosa]] {{clr}} {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia | abans = [[Walia]] | nom = [[Lista dels sobeirans visigòts|Rei dels Visigòts]] | periòde = ([[418]]-[[451]]) | aprèp = [[Torismon]] }} {{Fin dinastia}} [[Categoria:Rei visigòt]] [[Categoria:Decès en 451]] 3rvl7jmddmfy3dvson7pqw9suaxp6d0 0 160402 2497919 2333983 2026-04-12T08:45:21Z Arsael 6329 2497919 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Arabia_SPQR.png|vinheta|350x350px|La província romana d'Arabia Petrèa]] La '''província romana d'Arabia''' o '''Arabia petrèa''' foguèt creada en [[106]] per la conquista del reialme [[Nabatèus|nabatèu]] (que la capitala èra [[Petra (Arabia)|Petra]]) qu'èra un dels darrièrs reialmes de l'Orient Mejan jos [[protectorat]] roman. Tèrme per la caravanas vengudas del Sud arabic o del [[golf Persic]], ocupava una region importanta pels ligams estrategics dels Romans entre [[Periòde roman d'Egipte|Egipte]] d’un costat, [[Judèa (província romana)|Judèa]] e [[Siria (província romana)|Siria]] d’autra costat. La província d'Arabia malgrat sa creacion tardièra foguèt plan integrada a l'empèri e sa region garda de restes arqueologics importants de la preséncia romana. == Conquista == En [[106]], A. Corneli Palma, legat de Siria, ocupa aquel reialme sens dificultat, e de fach una [[Província romana|província imperiala]] nomenada Arabia, governada per un legat propretor, installat al nòrd de la novèla província a Bostra (Bosra). La [[legion III cirenaïca]] venguda d’Egipte i es transferida. Dempuèi alà, cobrís Egipte e Judèa de las eventualas atacas vengudas de l’Èst, e prepara lo projècte de [[Trajan]] de guèrra contra los [[Empèri Part|Parts]]. En temps de patz, contraròtla la granda rota comerciala de [[Damasc]] a [[Petra (Arabia)|Petra]], que va enseguida capa a Aela (Aqaba) e la mar Roja, Egipte e Alexàndria o lo golf Persic pel desert. Pasmens la prosperitat de [[Petra (Arabia)|Petra]] merma après son annexion e l’obertura de novèlas rotas comercialas partant de [[Palmira]] o d’Alexàndria. == Istòria de la província == Jols darrièrs Antonins, [[Marc Aurèli]] e Còmmode, la garnison militara de la província es presenta fins al tèrme de l'[[Arabia desèrta]], al mai près de las rotas menant cop a l'''Arabia felix'', per exemple a Dumatha. Al començament de regne de [[Septimi Sever]], l'Arabia es espandida cap al nòrd, al prejudici de la província de Siria. Lo [[cristianisme]] s'installa a Bostra, la capitala, e vèrs 213-214 lo governaire Furni Julian deu cridar l'evèque d'[[Alexàndria]] (que li envia lo jove [[Origenes]]) per apasimar un conflicte que divisavan los cretians de la província. Un notable de l’òrdre equestre originari de la region de Bosra fa una pujada excepcionala: M. Juli Filip, o [[Felip l'Arabi]] participa en [[241]] à la campanha contra los Pèrsas, e remplaça en [[243]] lo defunt [[Timesitèu]] coma [[prefècte del pretòri]] e tutor del jove emperaire [[Gordian III]]. En [[244]], los soldats eliminan [[Gordian III]] e proclaman emperairez Felip. Regna de 244 a 249 (es el que celèbra lo milen aniversari de Roma, en [[248]]). [[Fichièr:Dioecesis_Orientis_400_AD.png|vinheta|Limitas de l'Arabia romana seguent las reformas de la tetrarquia]] Pendent lo [[sègle IV]], las reformas de la [[tetrarquia]] partisson l'Arabia romana en província mai pichonas e separan los poders militars e civils dins las província, mas pas en Arabia Petrèa, governada per un ''dux et praeses'', çò que mòstra los riscs d’inseguritat e las menaças forastièras. Quand lo cristianisme s’impausa dins l’Empèri roman, los luòcs biblics mitics de la província d’Arabia son edificat en luòcs de culte, coma lo monastèri de Siyagah al mont Nebo, e fòrça glèisas. Los remarcables decòrs de [[Mosaïc|mosaïcs]] trobats pels [[Arqueologia|arqueològs]] dins aquelas glèisas permeton de caracterizar una escòla de mosaïstas dicha de Madaba. Al [[sègle VI]], [[Justinian Ier|Justinian <abbr class="abbr" title="premier">I^er</abbr><abbr class="abbr" title="premier"></abbr>]] sortís de la província de tropas permanentas, e confia sa defensa als [[Gassanids]], Arabis crestians. Lo grand conflicte entre los Bizantins e los Persas tòca la província d’Arabia, passatge per la conquista persa d'Egipte en 619. Après la victòria definitiva dels Bizantins suls Persas en 628, la província torna dins l’Empèri, per pauc de temps<span></span>: los musulmans n'acaban amb la dominacion romana, prenent [[Jerusalèm]] en 638 puis d’Alexàndria en 642. Al [[sègle VIII]], de fòrça tèrratrem a d'epidèmias acaban la roïna de la civilizacion urbana grecoromana de l'Arabia Petrèa. === Sites arqueologics === [[Fichièr:Petra_Jordan_BW_37.JPG|drecha|vinheta|Petra]] Doas vilas constituisson de sites màger de [[Jordania]]<span></span>: * Jerash (anciana Gerasa) * [[Petra (Arabia)|Pétra]] D'impressionants restes antics se pòdon vistar en Siria del sud o qu'en Jordania: * Bostra (capitala de la província, aujourd'hui Bosra en Syrie) * Philippopolis d'Arabia (Shahba, en Siria del sud) * Rabbathmoba (Rabba en Jordania) * Khirbet Dharih (temple recentament fouillé et restauré en Jordanie) Los cinc sègles de preséncia imperiala daissèron d’autres rèstes remarcables<span></span>: * Lo ''limes Arabicus'' es plan representat per las les roïnas de las fortalesas de Qasr Azraq, Qasr Bshir, o le camp legionari de Lejjun. * la glèisa de Madaba e son mosaïc representant una mapa de la Palestina romana. == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * governaire roman * [[Arabia]] === Ligam extèrne === * [https://web.archive.org/web/20101021083458/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/l_arabie_chretienne.asp L'Arabie chrétienne] per Michèle Piccrillo, Professòra a l'Studium Biblicum Franciscanum. {{Paleta Províncias romanas}} [[Categoria:Arabia]] [[Categoria:Província romana]] 1tckb1eb31i193x37v6u43s0edbdhce 0 160406 2497922 2487789 2026-04-12T08:47:03Z Arsael 6329 /* Particion */ 2497922 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Lugdunensis_SPQR.png|drecha|vinheta|350x350px|La Gaule lyonnaise dans l’Empire romain, vers 120]] La '''Gàllia lugdunenca''' o '''Gàllia lionesa''' ('''''Gallia Lugdunensis'''''<ref>Lo nom d'aquela província es format a partir d'aquel de la colonia romana, Lugdunum, que n'es la capitala.</ref> o '''''Lugdunensis''''' en latin) èra una de las tres [[Província romana|províncias]] (amb la [[Gàllia Aquitània|Gàllia aquitània]] e la Gàllia belgica) creada per [[August]] al començament de son principat a partir de las conquistas realizadas per [[Juli Cesar]] en [[Guèrra de las Gàllias| Gàllia]] entre 58 e 51/50 AbC. Lo sud de la Gàllia e la val de Ròse, fins a Viena, son alara ja romans, dempuèi lor conquista realizadas precedentament entre 125 e 121 AbC. Aquela darrièra region constituís una província distincta, de reng senatorial, la [[Gàllia Narbonesa|Narbonesa]], alara que Gàllias lugduneca, aquitània e belgica son de províncias imperialas. Aquelas tres darrièras províncias eissidas del partiment augustenc èra pasmens reünidas, mejans los notables galleses al cap de las ciutats, dins l'encastre d'una amassada, de vocacion politica e religiosa, ligada al cult imperial, lo Sanctuari federal de las Tres Gàllias, e que lo sèti se situava fàcia a la colonia romana de [[Lugdunum]], sus la levada forma per la confluéncia entre [[Sòna]] e [[Ròse]], luòc nomenat Condate o ''ad confluentes''<ref>Turcan Robert. </ref>. == De la conquista cesarèa e l’organizacion d’August == Quand s’acaba la [[Guèrra de las Gàllias]], l’acòrdi fragil entre Cesar e Pompèu se pèrd e las guèrras civilas començan, entre los dos primièrs protagonistas d’en primièr, puèi après l’assassinat de Cesar en 44 AbC. entre Marc Antòni e Octavi. S'aquelas guèrras se debanan pas en Gàllia, aquesta serà pasmens l’objècte de rivalitats entre Marc Antòni, qu'obten dins un primièr temps lo govèrn d'aquela novèla província<ref>a la seguida dels acòrdis secrets de Philippes, seguissent sul pic la batalha del meteis nom, en 42 AbC. </ref>, abans qu’[[August|Octavi]], dins l'encastre d’un acòrdi de patz precària amb Marc Antòni ne prenga a son torn le contraròtle<ref>Après los acòrdis de Brindes, en 40 </ref>. Es sonque al [[Batalha d'Actium| tèrme d'aquelas guèrras civilas]] e après l’ afermiment del regim novèl qu’Octavi, vengut August en 27 AbC., pòt alara organizar los territòris conquistats per Cesar. La data de la reorganizacion territoriala es encara discutida, o entre 27 e 25 AbC., o entre 16 e 13 AbC., pendent doas demoranças diferentas d'August en Gàllia. Aquela nòva organizacion territoriala a per consequéncia de devesir lo vast territòri conquist per Cesar entre la Narbonesa, sus que s'apièja, e los [[Pirenèus]] e lo [[Ren (fluvi)|Ren]], en tres províncias de reng imperial<span></span>: la Gàllia lugdunenca, la [[Gàllia Belgica]] e la [[Gàllia Aquitània]]. Dins aquel encastre, dos dels mai poderoses pòbles de Gàllia, vesins pasmens, se trapan separats: los Eduens en Lugdunenca, los Arvernes en Aquitània. Mas aquela òbra d’organizacion es pas sonque territoriala. Cal senhalar tanben la realizacion d’un [[Via Agrippa| primièr malhum de vias]], amb [[Lion]] per centre, e qu'es l’òbra d’ Agrippa ; la creacion d’un talhièr monetari imperial a Lion en 15 AbC.; la fondacion en 12 AbC. del Sanctuari federal de las Tres Gàllias, a Lugdunum tanben, e destinada mantenir un encastre unificat, mas subretot religiós, per las tres províncias venent d’èsser separadas; la creacion vèrs 15 AbC., d’una zona doanièra intèrna a l’Empèri, unificada en mai de las Tres Gàllias integrant tanben la Narbonesa<ref>Jérôme France,« Administration et fiscalité douanières sous le règne d'Auguste : la date de la création de la'' Quadragesima Galliarum'' », ''MEFRA'', 105-2, 1993, {{P.}}895-927 <small>[[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/mefr_0223-5102_1993_num_105_2_1823 lire en ligne]]</small>.</ref>. === La Lugdunenca d'August a Domician === == L'encastre geografic == Entre las diferentas reformas d'August e Domician es malaisit de descriure las frontièras. Las fonts textualas son raras e concernisson subretot [[Plini lo Vièlh]] e [[Estrabon]]. Una autra dificultat ven del fach que la representacion de l’espaci geografic dins l’Antiquitat es diferrenta d'aquela d'ara e plan desformada. Atal, Estrabon descriu la sèrra dels Pirenèus coma orientada del Nòrd al Sud<ref>Estrabon, Geografia, III, 1, 3. </ref>, [[Garona]], [[Léger (riu)|Léger]]<ref>Estrabon, Geografia, IV, 2, 1. </ref>, [[Sèina]] e [[Ren (fluvi)|Ren]]<ref>« Mas i a encara un autre riu, lo Sequanas, qu'a sa font dins los Alps e s'espandís dins l'Ocean, aprés aver rajat parallelament al Ren ...</ref> li essent totes parallèls. Christian Goudineau, per comprene melhor aquela organizacion territoriala, ensaja dins un primièr temps de presentar graficament per una mapa d'aquela vision desformada de l'espaci per Estrabon, puèi i intègra las divisions territorialas estrabonianas etplinianas<ref>Christian Goudineau, « Les provinces de Gaule : problèmes d'histoire et de géographie », ''Mélanges Pierre Lévêque'', ALUB, 1990, 5, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;161-170.</ref>. Le constat es aquel d'un partiment racional repartissent l'espaci geografic coma conegut a l'epòca segon de formas geometricas, rectangles e carrats<ref>Atal Estrabon en IV, 1, 3 parlant de la Narbonesa coma « d'un parallelograma, que lo mont Pirenèu forma lo costat occidental e le mont Cemèn lo costat septentrional, alara que los dos autres costat son formats, aquel del miègjorn, per la partida de mar compresa entre lo mont Pirenèu e Massalia, e aquel del levant en partida per la cadena dels Alps, en partida per la linha que perlonga aquela sèrra fins a l'encotra dels primièrs penjals del Cemèn del costat del Ròse, que forman un angle drech amb la quita linha. </ref>, de dimensions similaras. Un segond constat es qu'es un partiment territorial pro diferent d'aquel conegut al Naut-Empèri per las província Lugdunenca e Belgica. Dins lo periòde posterior a August Lugdunenca e Belgica se partejavan la region compresa entre Léger, Narbonesa e Ren segon un axe nòrd-oèst / sud-èst, ambedoas províncias dispausavan d'una sortida maritima, lo partiement d'August donat per Estrabon mòstra una reparticion del territòri segon un axe èst-oèst. La Gàllia belgica d'August contraròtle tota la façada maritima dempuèi l'estuari de Léger fins a la boca del Ren; la Lugdunenca contraròtla ela un territòri pas que continental. Aquela primièra frontièra augustenca entre Lugduneca e Belgica se rend malaisidament de biais precís sus una mapa contemporèa, sola sembla èsser acquerida una seccion d'aquela frontièra a miègcamin del cors del Ren e que conserverà mai tard la frontièra separant Germania Inferiora e Germania Superiora, creadas per Domician. == Administracion == La Gàllia lugdunenca èra una [[Província romana|província imperiala]] administrada per un legat d'August propretor de reng pretorian installat a [[Lugdunum]] ([[Lion]]). Aguèt per exemple per governaire [[Septimi Sever]] lo futur emperaire d’origina nòrd-africana<ref>Anne Daguet-Gagey,''Septime Sévére'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;166-167, Payot, 2000, [[:fr:Special:BookSources/2228893366|ISBN 2-228-89336-6]].</ref>. Lo ròtle privilegiat de Lugdunum foguèt renforçat per la preséncia d’un talhièr monetari impérial puèi del Sanctuari federal de las Tres Gàllias, dedicada al cult de Roma e August. En 68, foguèt la primièra e se levar contra Neron de totas las províncias, pasmens se los abitants de Lugdunum seguèron gaire pas aquel movement. Lo Gallés Cai Juli Vindex èra lo governaire e proclama [[Galba]] emperaire abans d’èsser vencut. == Economia == La Gàllia Lugdunenca es una de las províncias mai poblada de l’Empèri, e de las mai ricas. Dona a partir de l’an 48 un nombre important e totjorn mai de senators, coma d'Eduens. tanben dona de legionaris e d'auxiliaris a las legions del Ren, e las vilas d’Augustodunum e Lugdunum son d’importants centres dans l’Occident pasmens se a populacion d'aquelas vilas de segur passèt pas los 35000 abitants per Augustodunum, {{Nombre amb unitat|70000}} per Lugdunum. Mai, la campanha es plan espleitada amb una densitat importanta de vilas e de vici (vilòta rurala). Vilas màger<span></span>: ''[[Lugdunum]]'', ''Augustodunum'' ([[Autun]]), ''[[Lutècia]]'' ([[París]]), ''Juliomagus'' ([[Angieus]]), ''Condate Riedonum'' ([[Roazhon|Rennes]]), ''Rotomagus'' ([[Roan|Roen]]), ''Caesarodunum'' ([[Tors]]), ''Augustodurum'' ([[Bayeux]]), ''[[Feurs|Forum Segusiavorum]]'' ([[Feurs]]), eca. == Particion == En 297, jos [[Dioclecian]], la Lugdunenca foguèt devesida en doas províncias: * La Lugdunenca primièra, capitala Lugdunum / Lion; * La Lugdunenca segonda o ''lugdunenca armoricana'', capitala Rotomagus / Roen. [[Constantin I lo Grand|Constantin]], subdevesís encara aquelas doas províncias<span></span>: * La Lugdunenca primièra, es devesida en: ** Lugdunenca primièra (vals de Sòna e d'Alièr), capitala Lion, ** Lugdunenca quatrena o Senonasa (Orleanés, Senones), capitala Sens, * La Lugdunenca segonda en<span></span>: ** Lugdunenca segonda (Normandia actuala), capitala Roen ** Lugdunenca tresena (Bretanha continentala, Maine, Anjou e Toraine), capitala Tors. aquelas quatre províncias son totas ligadas al diocèsi de las Gàllias e a la [[Prefècte del pretòri|prefectura del pretòri]] de las Gàllias. == Invasion == Los bretons installats en Lugdunenca III se revoltèron contra lo poder imperial vèrs 450. La Lugdunenca I foguèt ocupada pels [[burgondis]] vèrs 460. Los romans demòran presents dins las Lugdunesas II e IV fins a 486 amb [[Gèli (Mèstre de la Milícia per las Gàllias)|Gèli]] e [[Siagre]]. == Notas e referéncias == {{Referéncias}} == Fonts anticas == * [[Estrabon]], Geografia, libre IV. [https://web.archive.org/web/20131024055519/http://mercure.fltr.ucl.ac.be/Hodoi/concordances/strabon_geographica_04/lecture/default.htm en linha] == Bibliografia == * Alain Ferdière, ''La Gaule Lyonnaise'', Paris, Picard, 2011. * Pierre Gros, ''La France gallo-romaine'', Paris, Nathan, 1991, 200 pages, <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-09-284376-1</span>)</small>. * Jean-Jacques Hatt, ''Histoire de la Gaule romaine'', Paris, Payot, 1966. * Pierre Wuilleumier, ''L'administration de la Lyonnaise sous le Haut-Empire'', Paris, 1948. * Yann Le Bohec, ''Gallia Lugudunensis : du Lyonnais au Finistère'', Dijon, Faton, 2008 ([http://racf.revues.org/1247 Compte-rendu]). * Lucien Lerat, ''La Gaule romaine'', Paris, Errance, <abbr class="abbr" title="Deuxième">2^e</abbr><abbr class="abbr" title="Deuxième"></abbr> éd., 1986. * Christian Goudineau, ''Regard sur la Gaule'', Paris, Errance, 1998, rééd. 2000. == Articles connèxes == * [[Província romana]] * [[Gàllia Belgica]] * [[Gàllia Aquitània]] * [[Gàllia Narbonesa|Narbonesa]] [[Categoria:Empèri Roman]] [[Categoria:Gàllia]] [[Categoria:Província romana]] rhr4eu9lr5uzwnuage4mrb75v5a4l6f 0 162997 2497898 2030305 2026-04-12T01:02:24Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença en 1925 + Categoria:Naissença a Nòva York + Categoria:Decès en 2018 2497898 wikitext text/x-wiki '''Evelyn Berezin''' ([[Nòva York]], [[12 d'abril]] de [[1925]]) es una engenhaira informaticiana [[Estats Units|americana]]. Es coneguda mai que mai per sa concepcion d'un dels primièrs [[Tractament de tèxt|tractaments de tèxtes]]. {{ORDENA:Berezin, Evelyn}} [[Categoria:Informaticiana americana]] [[Categoria:Naissença en 1925]] [[Categoria:Naissença a Nòva York]] [[Categoria:Decès en 2018]] 2b54gemw6hu5rlnzhjyhjmm710ks4ld 0 163631 2497921 2202206 2026-04-12T08:46:08Z Arsael 6329 /* La Siria romana fàcia a las menaças del sègle III (211 a 284) */ 2497921 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Syria_SPQR.png|vinheta|Província romana de Siria]] '''Siria''' es una da las províncias mai importantas de l'[[Empèri Roman|Empèri roman]], que siá a causa de sa riquesa o sul plan militar. Espandida de [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] cap [[Eufrates]], constituís un ric crusòl de civilizacions, compausadas entre autres de [[Jusieus|Josieus]], de Fenicians, o de [[Nabatèus]], ellenizats gaireben totes. == Una província frontièra e una de las armadas mai importantas de l'empèri == [[Fichièr:Mosaïque_Phénix_03.JPG|drecha|vinheta|Antioquia, mosaïc, boquetin (detalh), [[Lovre]]]] L'armada de Siria es una de las mai importantas de l'[[Empèri Roman|Empèri]]. compta tres [[Legion romana|legions]]. Deu aparar la província contra lo poderós empèri dels [[Empèri Part|Parts]], que s'espandís al delà d'Eufrates. Cerca a vegada a s'espandre, al sieu prejudici, coma pendnet lo regne de [[Trajan]]. Mai d'un còp l'armada de Siria deu far fàcia a de revòltas localas, coma aquelas dels [[Jusieus|Josieus]]. Jos [[Marc Aurèli]] e [[Lucius Verus|Luci Ver]], una novèla guèrra opausa Parts e Romans. La poténcia de l'armada de Siria fa que mai d'un còp, jòga un ròtle pendent las guèrras civilas qu'oposavan fòrça pretendents a l'Empèri. Tanbe, al sègle I, es l'armada de Siria que pòrta [[Vespasian]] a poder. Se pronóncia tanben en favor d'Avidius Cassius en [[175]] e de Pescennius Niger en [[193]]. Mais ni l'un ni l'autre pòdon pas regnar legitimament. Es aquel ròtle politic de l'armada de la província de Siria que mena [[Septimi Sever]] a mermar la poténcia de son governador vèrs 197. Alara, divisa la província en doas províncias mai pichonas<span></span>: la [[Celesiria]] al nòrd e la Siria Fenicia al sud. Al sègle III, l'armada de las províncias de Siria deu fae fàcia a la dinastia dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]] e a son empèri persa, que succedís e l'empèri part. Conéis de desfachas seriosas, per exemple fàcia al rei [[Shapur Ier|Shapur {{Ier}} (o Sapor {{Ier}})]] en [[260]]. La region passa alara jol comandament de nòbles de [[Palmira]] qu'organisan la defensa locala de l'Empèri. L'emperaire [[Aurelian (emperaire roman)|Aurelian]] torna la província de Siria dins le sen de l'Empèri en [[272]]. La defensa de la region fàcia als Persas demora un enjòc màger de l'Empèri roman fins a las invasions arabas. == Istòria politica (de -64 cap a 211) == Siria conquerida per [[Pompèu]] en [[-64|64 AbC.]]. En [[-63|63 AbC.]], après aver vencut lo rei [[Mitridates VI]], transforma lo reialme de Siria en província romana, acabant amb la dinastia seleucida. L'acquisicion del territòri es pasmens pas sa mission originala. Lo govèrn d'aquela rica region constituís lèu un enjòc màger [[Empèri Roman|Roma]]. [[Marc Licini Cras Dives I|Cras]], que l'obtenguèt, i morís dins una expedicion militara contra los Parts en [[-53|-53,]] a [[Batalha de Carrhes|Carrhes]]. jos [[August]], la província es plaçada jos l'autoritat d'un legat d'August propretor de reng consular, demora a [[Antiòquia]], la capitala. Las frontièras de la província se madifican mai d'un còp. Lo [[Asmonean|reialme de Judèa]], venguda de la [[província de Judèa]], es nomenada [[Siria Palestina]] pendent lo regne de l'emperaire [[Adrian (emperaire)|Adrian]], mas aparten pas a la província de la quita Siria. Las frontièras varian tanben amb l'[[Arabia (província romana)|Arabia nabatèa]]. La Siria compren l'[[Iturèa]] e le territòria de [[Palmira]]. Se las conquistas de [[Trajan]] son efemèras, la frontièra sus l'Eufrates es durablament desplaçada fins a Dura Europos, pendent la guèrra partica de Luci Ver, entre [[161]] e [[166]]. A partir de la segonda mitat del sègle II, le [[senat roman]] compren un nombre important de Sirians, coma Claudi Pompeian o Avidi Cassi jos Marc Aurèli. Dins la primièra mitat del sègle III, de Sirians prenon lo poder imperial, amb la dinastia dels Severs. En 193, après la mòrt de [[Pertinax]], l'armada de Siria proclama emperaire son governador, Pescenni Niger. enfrenta [[Septimi Sever|Septim Sever]] pèrd en 197. Septim Sever mena alara sas campanhas cap a l'empèri part, annexant una partia de Mesopotamia, pilhant las vilas de [[Ctesifont]] e Seleucia del Tigre. Après aver creat la novèla província de [[Mespotamia (província romana)|Mespotamia]], Septim Sever divisa la província de Siria en dos: la Celesiria – o la quita Siria – al nòrd, amb [[Antiòquia]] [[Antakya|pe]]<nowiki/>r capitala, e la Siria Fenicia al sud, amb [[Tir (Liban)|Tir]] o [[Emesa]] coma capitala. La província romana de Celesiria cobrís donc pas du tot l'espaci que, a l'epòca ellenistica, pòrta aquel nom, e que correspondriá gaireben a la superfícias de la Siria Fenicia e de Celesira. La Celesiria romana, ela, correspond a l'entièr de la Siria seleucida abant la conquèsta del rèste del país per [[Antíoc III]] en [[-200]]. == La Siria romana fàcia a las menaças del sègle III (211 a 284) == Pendent lo sègle III, l'istòria politica de las províncias de Siria ven inseparable de las questions militaras<span></span>: la pression exerçadas per l'empèri sassanida e las desfachas romanas provòca de tresviraments politics. La campanha decidida par [[Caracalla]] contra los Persas mèna l'emperaire en Siria en 215, mas capita pas gaire. Tuada près de Carres en abril de [[217]], le filh de Septim Sever es remplaçat par [[Macrin]], son [[Prefècte dau pretòri|prefècte del pretòri]]. Macrin ensag de contunhar las campanhas de Caracalla e dirigís l'Empèri dempuèi [[Antiòquia]]. Deu lèu far fàcia a l'usurpacion d'[[Elagàbal]], originari d'Emesa. Vencut, Macrin pren la fugida, abant d'èsser tuat en julhet de 218. [[Elagàbal]] a alara quatorze ans. Es l'eritièr mascle d'una dinastia locala que revendica per ela lo poder imperial e arguís per aquò de sa parentat amb Septim Sever. Vari Avit Bassian, dich Elagàbal, es un pichon nebòt de la segonda femna de Sever, Julia Domna. Sa familha revendica pasmens per el lo títol de filh de Caracalla. Lo jove edat del prince fan que son sa parentas – subretot sa granda Julia Maesa – qu'exercisson la realitat del cap de l'Empèri, s'apiejant suls mai nauts personatges de l'Estat. Grand prèire de la divinitat principala d'Emesa, e sens respècte de la religion tradicionala romana, lo jove Elagàbal correspond pas que pauc als critèris esperats pels Romans. D'Emesa, sa cort se desplaça cap a Antiòquia, puèi a Roma, ont arriba en 219, menant amb el son cult. Fins a 235, sa familha regna sus l'Empèri. Lo comportament d'Elagàbal tusta los mitans senatorials e lo pòble roman, es eliminat en 222 e remplaçat per son cosin [[Sever Alexandre]], qu'es fòrt e jove e governant amb l'ajuda de sas parentas e d'un conselh de senators illustres. En 231, la menaça persa lo fa tornar en Siria per de campanhas sens pas gaire de capitadas, abant que de menaças mai gravas lo fa ganhar lo Ren. Dempuèi l'ora, l'Empèri es menaçat sus dos fronts principals, que l'un se trapa près de Siria. De l'incapacitat de far fàcia al meteis temps a aquelas doas menaças sorgisson fòrça usurpacions, cada region menaçada exigissent qu'un emperaire l'apare. Siria i escapa pas. En 242, la menaça de [[Shapur Ier]] provòca lo retorn d'un emperaire en Siria, Gordian III, mas sa desfacha provòca son remplaçament, en 244, per [[Felip l'Arabi]], originari de la província vesina d'[[Arabia (província romana)|Arabia]]. S'aquel darrièr deu tornar a Roma per assegurar la legitimitat de son poder, daissa sus plaça son fraire, Cai Juli Prisc, prefècte del pretòri, amb de poders importants sus la Sirias e las regions vesinas. Pasmens, Felip es tuat en Occident, ont las proclamacions imperialas se succedisson, fins a aquela de [[Valerian]] en 253. Lo meteis an, Shapor mèna una ofensiva noisible contra l'empèri roman e dintra fòrça abant en Siria, prenent Antiòquia e fòrça vilas. Urani Antonin, notable d'Emesa, organiza la defensa de la província e, per aquela rason, prend lo títol imperial. Aquel efemèra usurpacion (253-254) es desconeguda per las monedas. A partir de 254, Valerian s'installa subretot en Siria, daissant l'Occident de l'Empèri jos la responsabilitat de son fils [[Gallien]], levat benlèu d'un cort passatge a Roma en 257. Aquò sufisís pas pasmens a assegurar la defensa durabla de la província, e l'an 260 es aquela d'una catastròfa<span></span>: Valerian es capturada per Shapor! Una partia de las províncias d'Occident fan secession, seguent l'usurpator Postum, e Macrian se proclama emperaire en Orient. Es pasmens vencut amb Quiet son filh en 261 per Odenath, important personatge de Palmira. Alara, es aquel darrièr que governa de verai, dempuèi Siria, l'Orient de l'Empèri, quitament se reconéis lo poder de Gallien. Pren lo títol d'''imperator'' e de « rei dels reis ». Son assassinat, vèrs 267, per son filh Airan, alunha pas lo poder de sa familha: es sa veusa Zenobia que pren lo poder e dona lo títol d'August a son filh Vaballath (271). En 272, pasmens, [[Aurelian (emperaire roman)|Aurelian]] restablís l'unitat de l'Empèri pendent una campanha dirigida contra Siria, ont captura Zenobia. En Persa, Shapor Ièr morís, e sos successors an pas que de corts regnes<span></span>: l'enemic mai dangierós de l'Empèri es pas mai. Palmira, essent de nòu revoltada, es presa e pilhada en 273 per [[Aurelian (emperaire roman)|Aurelian]], que torna celebrar son triomf a Roma. L'alunhament de la menaça persa provòca una retirada de l'importança politica de la Siria dins la causida dels emperaires, e l'usurpatcon de Cai Juli Saturnin en 281 es fòrça corta; acaba lèu tuat pels sieus soldats. En 283, [[Carus]] mèna de brilhantas campanhas contra los Persas, mas morís après aver pres Ctesifon e Seleucia del Tigre. Las fòrça militaras romanas tornant cap a l'Occident, ont [[Dioclecian]] pren lo poder en 284. == Siria romana al Bas Empèri == [[Fichièr:Dioecesis_Orientis_400_AD.png|vinheta|partiment de siria]] La reforma del partiment de las províncias menadas per la [[tetrarquia]] subdivisan Siria en d'autras províncias mai pichonas e la plaçan dins lo Diocèsi d'Orient. == Economia, culturas e religions == === Una província fòrça rica === [[Fichièr:Ancient_Roman_bridge_in_Maharda.jpg|vinheta|Ancian pont roman près de Maharda]] La província èran plan rica e poblada, e es per las ciutats caravanièras – [[Palmira]], [[Antiòquia]], [[Damasc]], [[Emesa]], ... – que passava lo comerci entre Roma e l'Orient. Las caravanas s'anavan per Arabia, la Mesopotamia e la rota de la seda. La region es caracterizada per tres formas de relèus diferents e per la trilogia mediterranèa (blat/vin/òli). L'artisanat es plan present<span></span>: * ceramica * veire (sable fondut a naut gra, pas perfiechament transparent) * pargamin (pèl de vedèl) * construccion de nau de fusta. Lo comèrci es tanben intens mercé als Fenicians que lo favorizan desvelopant la rota de la seda. Lo comèrci de las espècia es tanben plan actiu. === Diversitat culturala e religiosa === I a tres lengas principalas: [[grèc]] subretot dins las ciutats, [[aramèu]] e lo pablais (lenga iraniana). La lenga majoritàriament parlada demora l'[[aramèu]] e dels dialèctes semitas. La província de Siria donèt d'escrivans de lenga grèga a l'empèri roman, coma Lucian de Samosata al sègle II, Libanios al Bas-Empèri. La diversitat de las populatcons es una de las caracteristicas de Siria, que vei coabiter sus son sol d'abitants d'originas plan diferentas e als mòdes de vida plan diferentas: païsans sirians dels montas o de las planas, venent dels colons grècs en general dins las ciutats, soldats romans, mercands de Palmira, comunautats josieva, nomadas arabs, eca. Dans la província de Siria, de las divinitats son mai particularament veneradas, coma la divesa [[Astartè]], Atargatis, mas acaba tanben per i adoptar de dieus grècs, coma Tique, e latins, coma [[Vènus (mitologia)|Vènus]] – la divesa de la victòria e de l'amor fisic –, o pel mens lor aparéncia. Fòrça ciutats de Siria an lor [[baal]], divinitat poliada d'origina locala. Siria es, mai, una província ont d'importants movements de [[sincretisme]] se desvolopan. Amb conversion de [[Pau de Tars|Sant Pau]] sul camin de [[Damasc]], la Glèisa crestiana se desvolopa en Siria abant l'evangelizacion de Grècia. La pichona vila frontièra de Dura Europos mòstra aquela diversitat amb sos temples, las inscripcions religiosas de la garnison romana, e las celèbras pinturas de sa sinogòga e de sa glèisa. == Vejatz tanben == === Bibliografia === * L. Jalabert ''et. al.'', ''Inscriptions grecques et latines de la Syrie'', 7 vol., Paris, 1929-1970. * Maurice Sartre, ''Le Haut Empire romain : les provinces de Méditerranée orientale d'Auguste aux Sévères (31 av.J.C.-235 ap. J.C.)'', Le Seuil, Paris, 1997. * Maurice Sartre, ''La Syrie antique'', Gallimard, Découvertes, Paris, 2002. === Articles connèxes === * [[Guèrras persoromanas]] * [[Antiòquia]] [[Categoria:Província romana]] 7m467yrk6lo3z6aw0ubtm2a4ybg03e1 0 164154 2497923 2425931 2026-04-12T08:47:35Z Arsael 6329 /* A partir del sègle II */ 2497923 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Roman_Empire_Map.png|vinheta|400x400px|Mapa de las províncias de l'Empèri roman après [[120]]. La Gàllia cisalpina, indicada dins aquela mapa, fugèt annexada a l'Itàlia a la fin de la republica en -42.]] A l'epòca de la [[Roma antica]], dins los darrièrs sègles de la [[Republica Romana|Republica]] puèi jos l'[[Empèri Roman|Empèri]] la nocion d'[[Itàlia]] evoluèt per acabar a designar la [[Peninsula Italica|peninsula italica]] dins sa totalitat, de [[Brindisi]] fins als [[Alps]], pasmens concernís pas jamai las illas, levat dins lo periòde pòst tetrarquic ([[sègle IV]]). S'agissiá ja d'un territòri pla vast e marcat per [[Italics|fòrça granda diversitat etnica]] e sociala. Malgrat la difusion de la romanizacion, aquela Itàlia unificada per Roma, coma aquela d'uèi, gardèt sempre de fòrts particularismes locals. == Espandiment del toponime == Segon los testimoniatges d’Ecatèu de Milet, de segur, puèi d’Antiòc de Siracusa<ref>Segon Denys d'Halicarnasse, ''Antiquités romaine'', I, 12, 3 ; I, 35 et I, 73, 3 ; Strabon, ''Géographie'', VI, 1, 4, 254 ; et Étienne de Byzance, s. v. </ref> e de Timèu de Tauromenion<ref>Segon Denys d'Halicarnasse, ''op. cit.'', I, 73 ; et Strabon, ''op. cit.'', III, 136 et V, 24 ; Pseudo-Aristote, ''De mir. ausc.'', 78.</ref>, lo tèrme d’Itàlia, nomenada tanben Oenòtria, renviava a l’origina a una partida limitada del Brutti antic, d’en primièr la region que se trapa al sud de l’istme separant lo golf de Squillace e de Sant’Eufemia, puèi que s'espandís entre Laos, sul penjal versant tirenian, e Metapont<ref>L'actual Metaponto, massatge de la comuna de Bernalda Bernalda.</ref>, sul penjal ionian, e fin finala l’ensemble de la Granda Grècia. Lo tèrme d'Itàlia designava enseguida la partida de la peninsula situada al sud de l'Esino, bòna de la Gàllia cisalpina. La limita entre l'Itàlia e la Gàllia cisalpina foguèt mai tard portada ai [[Rubicon]]. Jos August, lo tèrme d'Itàlia designa l'ensemble de la peninsula, fins als Alps. Mai precisament, l'Itàlia designa la partida de la peninsula divisada en regions. Los Alps còcias n'èran exclusidas. Al Bas-Empéri, lo tèrme d'Itàlia èra utilizat per qualificar un diocèsi<span></span>: lo diocèsi d'Itàlia, comprenent, en mai de la peninsula, las províncias insularas de Corsega, de Sardenha e Sicília e tanben las províncias alpestras dels Alps còcias e de Rètia. L'Itàlia designava tanben una prefectura<span></span>: la prefectura d'Itàlia, compausada dels diocèsis d'Itàlia, d'Illíria e d'Africa. == L'Itàlia romana: una excepcion fàcia a las províncias == [[Fichièr:Part_of_Tabula_Peutingeriana.jpg|vinheta|Una partida de la ''Taula de Peutinger'', copia de l'epòca renaissença d'una mapa romana del [[sègle IV]], mostrant al centre lo sud d'Itàlia.]] Jos la Republica e pendent lo Naut Empèri, se considerava jamai que Sicília, Sardenha e [[Corsega]] foguèsson partida de l'Itàlia. Tanben, jos l'empèri, una partia de l'Itàlia actuala dependava de las províncias dels Alps<span></span>: [[Alps Còcias|Alps còcias]] ou [[Rètia]]. Las limitas de l'Itàlia, al nòrd de la peninsula foguèron cambiadissas<span></span>: fòrça pòble ne contestavan lo territòri<span></span>: pòblrs italiòts, Ligurs, [[Etruscs]] puèi [[Cèltas]] e Romans. La preséncia Cèlta foguèt sufisentament fòrta e influenta per que lo nòrd de l'actuala Itàlia fuguèt longtemps considerada coma una partida del mond celtic e nomenat Gàllia cisalpina<ref>la Gàllia d'abant los Alps</ref> o Gàllia Transpadana<ref>Gàllia d'al delà del Pò</ref>. Per aquel títol foguèt la sola partida de la peninsula que foguèt efectivament una [[província romana]], la província de Gàllia cisalpina. Après Cesar pasmens aquela província desapareis venent d'esperel entièra un tròç de l'Itàlia. Lo territòri de l'Itàlia, que foguèt le primièr camp d'espandiment de la poténcia romana, foguèt integrada a l'Empèri espelissent segon de modalitats variablas: colonias romanas e latinas, tractats d'alianças (''Fœdus''), confiscacion du territòri. Jamai pasmens l'Itàlia foguèt considerada coma una província, aquel tèrme essent reservat a l'administracion dels territòris non italics. Se lo mot ''provincia'' est es a vegadas utilizat per unas de nòstras fonts al respècte amb las foncions en Itàlia es pas jamai dins son sens administratiu o tecnic mas dins son sens mai larg, aquel de "districte jos l'autoritat d'un magistrat", tanben a l'epòca tardièra lo ''Digeste'' parla la ''provincia'' del prefècte de la Vila, atal se trapa tanben jos la Republica lo tèrme ''provincia'' utilizat per la gestion de las selvas de la peninsula. Quitament quand l'Itàlia a pas pus de privilègis al respècte de las províncias, après la [[Tetrarquia]], lo poder roman evita sempre lo mot província, utilizant aquel de region (''regio'', ''regiones''). En efièch après la [[Guèrra Sociala|Guèrra sociala]] lo destin dels Italians e dels Romans fa pas qu'un e la peninsula se destriava fòrça dels autres territòris contrarotlats per Roma. L'aveniment de l'Empèri renforcèt dins un primièr temps aquela situacion, l'Itàlia gausissent d'un prestigi inegalat, de privilègis fòrts e al meteis temps d'una posicion egemonica militara mas tanben economica en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Sols los Italians èran totes ciutadans romans mercé al drech del sol (''Jus Soli''), pasmens aquel privilègi èra tanben donat au las colonias romanas dins las províncias ont las vilas beneficiavan del ''Jus Italicum''. L'integracion progressiva de las províncias a l'Empèri, lor [[Drech roman|romanizacion juridica]] e culturala, lor desvelopament economic e social, relativizèt, al [[sègle III]], aquela excepcion italiana. Lo [[sègle II]] marca un cambiament<span></span>: dins aqueles domènis lo pes de las províncias comença a passar aquel d'Itàlia, l'administracion de l'Itàlia s'aprocha d'aquela des província. Las dificultats del sègle III e las reformas post-tetraquicas acabant definitivament amb l'excepcion, quitament se lo pes del prestigi passat demora. L'alunhament dels [[Emperaire roman|emperaires]], la fondacion d'una [[Constantinòble|novèla capitala en Orient]] e las divisions nascudas de las invasions barbaras fan una Itàlia de nòu divisada dins la Nauta [[Edat Mejana]]. == L'òbra d'August == [[Fichièr:Roman_Italy.gif|vinheta|Las onze regions d’August]] La nòva organizacion [[August|augustèa]] acaba l'integracion de l'anciana Gàllia cisalpina dins l'Itàlia<span></span>: las regions nordencas de la peninsula, de la Ligúria a la Transpadana (actuala Lombardia) dintravan plenament dins l'Itàlia. Aquela darrièra foguèt divisada en onze regions administrativas. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 129px;" ! Numèro ! Denominacion usuala ! Compausantas |- | Regio I | ''Latium et Campania'' (Laci e Campània) | * Laci, comprenent<span></span>: ** ''Latium vetus'' (Laci Vièlh); ** ''Latium novum'' (Laci Nòu) o ''Latium adiectum'' (Laci ajustat); * Campània, comprenent<span></span>: ** La quita Campània; ** Picentina. |- | Regio II | ''Apulia et Calabria'' (Apúlia e [[Calàbria]]) | L'Apúlia, partida de l'anciana Granda-Grèci, comprenent la quita Apúlia (Dauniana e Peucecia) e la Messàpia (Calàbria e Salentin) |- | Regio III | ''Lucania et Bruttium'' ([[Basilicata|Lucània]] e [[Calàbria|Brutis]]) | L'Esnòtria, partida de l'anciana Granda-Grècia, comprenent:<span></span> * ''Lucania'' (Lucània) ; * Bruttium. |- | Regio IV | ''Samnium'' (Samni) | - |- | Regio V | ''Picenum'' (Picèn) | - |- | Regio VI | ''Umbria'' ([[Ómbria]]) e Ager Gallicus | * L'''Umbria'' (la quita Ómbria), en dejó de l'Apenin; * La ''Volumbria'' (Volómbria), al delà de l'Apenin ; * L'''Ager Gallicus''. |- | Regio VII<ref group="note">Aquel territòri correspond, gaireben, a l'actuala region de [[Toscana]]. Fòrça istorians modèrnes, mercé als escrichs antics a tornar a l'integracion a l'empèri roman, en -27 , de l'ancian [[Etrúria|territòri etrusc]] jos la forma de Regio</ref> <ref>{{article | lenga = fr | nom1 = Goffaux | prenom1 = Bertrand | títol = La construction publique en Étrurie à l'époque augustéenne. | periodic = L'antiquité classique | volum = Tome 66 | annada = 1997 | passatge = page 208 | DOI = 10.3406/antiq.1997.1275 | consultat lo = 26 septembre 2016 | en linha = http://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1997_num_66_1_1275}}.</ref>{{,}}<ref>{{obratge | lenga = en | autor1 = Collectiu | títol = The Building Blocks of Empire | sostítol = Civic Architecture, Central Italy, and the Roman Middle Republic | editor = Proquest | annada = 2007 | paginas totalas = 358 | passatge = page 152 | consultat lo = 26 de setembre de 2016 | en linha = https://books.google.fr/books?id=5kMjzj8WJhgC&pg=PA152&lpg=PA152&dq=Regio+VII+Etruria+Roma+empire&source=bl&ots=1rume75CMa&sig=AYtzl0ZSpV_hCgQatSR9GLIf9dY&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwi6q7Deh6zPAhVGEpoKHSV6DdAQ6AEIDzAC#v=onepage&q=Regio%20VII%20Etruria%20Roma%20empire&f=false}}.</ref>{{,}}<ref>{{obratge | lenga = en | prenom1 = Lisbeth | nom1 = Bredholt Christensen | prnom2 = Olav | nom2 = Hammer | prenom3 = David | nom3 = Warburton | títol = The Handbook of Religions in Ancient Europe | editor = Routledge | annada = 2014 | paginas totalas = 512 | passatge = pagina 413 | consultat lo = 26 septembre 2016 | en linha = https://books.google.fr/books?id=rl5_BAAAQBAJ&pg=PA413&lpg=PA413&dq=Regio+VII+Etruria+Roma+empire&source=bl&ots=5ML82jSc_V&sig=qepkovU-uOLFy8Noj5Lp_CU_4DY&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwi6q7Deh6zPAhVGEpoKHSV6DdAQ6AEIETAD#v=onepage&q=Regio%20VII%20Etruria%20Roma%20empire&f=false}}.</ref>{{,}}<ref>{{obrtage | lenga = en | prenom1 = Ralph | nom1 = Haeusseler | títol = Becoming Roman?: Diverging Identities and Experiences in Ancient Northwest Italy | editor = Routledge | annada = 2016 | paginas totalas = 386 | consultat lo = 26 de setembre de 2016 | en lina = https://books.google.fr/books?id=stxmDAAAQBAJ&pg=PT18&lpg=PT18&dq=Regio+VII+Etruria+Roma+empire&source=bl&ots=krBInRZVcp&sig=li6ugPndTSQ40Fg_cEglO0nClOg&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwi6q7Deh6zPAhVGEpoKHSV6DdAQ6AEIGzAG#v=onepage&q=Regio%20VII%20Etruria%20Roma%20empire&f=false}}.</ref>{{,}}<ref>{{capítol | lenga = en | prenom1 = Joanne | nom1 = Berry | director1 = òc | prenom2 = Ray | nom2 = Lawrence | director2 = òc | títol capítol = Territory, Toponyms and Geography | autors obratge = Joanne Berry, Ray Lawrence | títol obratge = Cultural Identity in the Roman Empire | editor = Routledge | annada = 2002 | pages totales = 224 | passage = Geographer's ethnicities | consulté le = 26 septembre 2016 | lire en ligne = https://books.google.fr/books?id=agyGAgAAQBAJ&pg=PT127&lpg=PT127&dq=Regio+VII+Etruria+Roma+empire&source=bl&ots=NK1N9J2ngx&sig=hqj26SiUNr2MOHGlPP71aitKjNU&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwi6q7Deh6zPAhVGEpoKHSV6DdAQ6AEIHjAH#v=onepage&q=Regio%20VII%20Etruria%20Roma%20empire&f=false}}.</ref>{{,}}<ref>{{obratge | lenga = fr | prenom1 = Jean-Marc | nom1 = Irollo | títol = Histoire des étrusques | sostítol = L'antique civilisation toscane VIIe-Ier siècle | editor = Perrin | colleccion = Tempus | annada = 2010 | paginas totalas = 212 | passatge = page 187 | isbn = 978-2-262-02837-4}}.</ref>. | ''Etruria'' ([[Etrúria]]) | - |- | Regio VIII | ''Aemilia'' (Emília) | - |- | Regio IX | ''Liguria'' ([[Ligúria]]) | - |- | Regio X | ''Venetia et Histria'' (Venècia e Ístria) | - |- | Regio XI | ''Transpadana'' | - |} L'Itàlia es alara la partida mai privilegiada de l'Empèri<span></span>: totes los sieus abitants liures son ciutadans romans e son exemptats de l'impòst dirècte, levat l'impòst novèl suls eretatges creat per finançar los besonhs militars (retirada dels veterans). == Jos l'[[Empèri Roman|Empèri]] == === A partir del sègle II === La plaça de l'Itàlia dins l'empèri, al sègle II comença a pèrdre de sa preponderància. La romanizacion de las províncias, e per d'unas l'integracion plan començada de lors elèits al sen dels òrdres equèstre e senatorial mermèt lo caractèr excepcional de l'Itàlia. Quitament se los Italians demoran majoritaris al senat gaireben fins a la fin del sègle, la dintrada dels provincials cambièt la donada politica. Lo sègle II vei l'Empèri governat per d'Emperaires eissits de familhas provincialas que son pasmens d'origina italiana: [[Trajan]] e [[Adrian (emperaire)|Adrian]] eissis de l'Ispània, [[Antonin lo Pietós|Antonin le Pietós]] de [[Gàllia Narbonesa|Narbonesa]]. Dempuèi los primièrs ans premières del sègle, Trajan deguèt reglamentar la preséncia dels senators en Itàlia, los obligant a possedir una partida importanta (un tèrç) de leos tèrras en Itàlia<span></span>: segon [[Plini lo Jove|Plina le Jove]] (VI, 19), de senators abitava de fièch en Itàlia coma dins una ostalariá, coma de viatjaires. La mesura aguèt pas qu'un efièch limitat e la tornèt par Marc Aurèli mas dins una mesura mendre (un quart de las tèrras). D'autres factors qu'asseguravan sa preeminéncia sus l'Empèri cambian pauc a pauc dins un van que dura tot lo long del sègle e comencèt al sègle I. Las [[Legion romana|legions]] ara fixadas a la frontièras de l'Empèri, dins de províncias alunhadas, regionalizan pauc a pauc lor recrutament. lo taus dels Italians dins l'armada merma, aquel dels provincials aumenta, quitament se los Italians an jamai abandonat los pòstes d'oficièrs coma aqueles de centurions, las regions tradicionalas de recrutament militar en Itàlia son cridadas pas qu'excepcionalament, a l'escasença de la creacion de novèlas legions per exemple, çò que faguèt [[Marc Aurèli]]. Pendent longtemps aquels observacions èra piejadas per l'encastre d'una Itàlia romana sul declin, tocada per una crisi economica greva, la despopulacion e fin finala incapabla de s'opausar a la concurréncia de las províncias. S'es verai que dins unes domènis de las províncias saupèron captar de marcats realizat de per abans per l'Itàlia coma la [[ceramica sigillada]], es malaisit d'extrapolar una situacion generala. Lo desplaçament de las produccions de sigilladas de l'Itàlia cap a Gàllia correspond tanben a l'emergéncia sul Ren de la demanda dels legionaris. Mai se pòt, amb Moses Finley, minimizar l'importància globala d'aquelas produccions dins l'economia antica. Al contrari una partida dels cercaires los considèran coma un marcaire de desplaçaments economics mai importants mas mens visibles dins nòstras fonts. Dins aquela perspectiva de camp d'escavacion donèron una mòstra plan fòrta e semblèron a vegada resumir lo destin de l'Itàlia e de son economia al sègle II. Es lo cas de la vila de Settefinestre vèrs Cosa, que vei sas produccions declinar puèi abandonadas vèrs [[160]]-[[170]]. Aquí encora es riscat de generalizar l'istòria d'una sola region, e de voler ne tirar d'ensenhaments per tota l'Itàlia. D'autres regions mòstran al contrari un dinamisme agrari e economic, coma la region d'Aquileia. Sembla tanben que caldrà comprene las nombrosas importacions venent de las províncias non pas coma lo signe d'un declin de l'Itàlia mas puslèu coma la resultanta de la talha disproporcionada del mercat roman e d'una situacion tecnologica que fasiá qu'unes transpòrts maritims de longa distància èran pas pus economics que de transpòrts terrèstres de mejana distança. L'Itàlia a ela sola pòt pas noirir Roma, las importacions mòstran d'aquel fach mai que d'un declin que ven malaisit a veire al sègle II. Quitament lo declin demografic es pas pus plaçat abans la pèsta antonina e las consequéncias d'aquela darrièra son discutidas e pauc claras. La plaça simbolica de l'Itàlia es tanpauc tenguda, e es l'objècte de la sollicitud dels emperaires que demòran gaireben totes sus son territòri levat los emperaires engatjats dins de guèrras ([[Trajan]], [[Marc Aurèli]]) e d'[[Adrian (emperaire)|Adrian]], viatjaire per gost e benlèu per volontat politica. L'institucion de las fondacions alimentàrias per Trajan, en mai del besonh d'ajudar d'Italians pauc fortunats testimònia de la sollicitud de l'emperaire per la tèrra italiana e los sieus ciutadans. Pasmens aquela sollicitud aviá tanben un revèrs<span></span>: un contraròtle prigond sus l'autonomia municipala de la fòrça ciutats de la peninsula. Es mejans l'institucion dels curadors que se manifèsta. S'interprèta mai pasmens uèi lo curador coma l'expression d'una volonta imperiala de manmesa sus las ciutats, e se coneis melhor, dempuèi las òbras de F. Jacques, la distància que cal aver amb la ciutat que deu susvelhar pontualament. Lo principi d'una susvelhança per l'administracion imperiala s'imposava pasmens. Adrian volguèt l'aprigondir encara? Confia l'Itàlia a quatre consularis portant lo títol de legat d'august propretor, títol utilizat pels governaires de província. Lo clam que moviá lo senat faguèt que la mesura foguèt anullada per son successor. Respondiá pasmens a un vertadièr besonhs: las regions d'Itàlia avián besonh d'una administracion mai ierarquizada, subretot dins lo domèni de la justícia civila (drech de las tutèlas). Alara Marc Aurèli crèa en 165 los juridics (''iuridici'') qu'exercisson dins de districtes al partiment geografic pro cambiadís. La zona situada dins los 100 milas a l'entorn de Roma dependián del prefècte de la Vila que vegèt sas prerogativas aumentadas jos Sevèrs. Levat aquela zòna, e per d'afars greus o tocant als interèsses de l'emperaire, o encara a de questions de manten de l'òrdre, lo [[prefècte del pretòri]] podava intervenir, coma lo faguèron vèrs 168, forçant la ciutat de Saepinum a respectar lo drechs dels pastres transumants. Vèrs [[214]]-[[217]], [[Caracalla]] instituís de correctors investits de poders analògs a aqueles dels governaires de províncias. La foncion demora pasmens excepcionala e concernís l’Itàlia tota entièra que garda son indivisibilitat tradicionala<ref>{{Cite book}}</ref>. Per fòrça subjècte lo sègle II es per l'Itàlia un sègle de transicion, de reculada de sa preeminéncia, mas pas capa de biais de declin qu'una istoriografia passada que volgava veire fins als ans 1970, se piejant entre autres sus las tèsis de M. Rostovtseff. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! ''Italia suburbicaria'' jol govèrn de [[Roma]] ! Italia annonaria, amb per capitala Mediolanum (Milan) |- | <div> * Tuscia et Umbria * Valeria * Campania et Samnium * Apulia et Calabria * Sicilia * Sardinia et Corsica </div> | <div> * Venetia et Histria * Aemilia et Liguria * Flaminia et Picenum * [[Rètia|Raetia]] * [[Alps Còcias|Alps còcianas]] </div> |} === A partir de la fin del sègle III === Entre [[268]] e [[273]], [[Aurelian (emperaire roman)|Aurelian]] transforma la correctura instituida par [[Caracalla]] en una foncion permanenta<ref>{{Cite book}}</ref>. A partir de la crisi del sègle III, la situacion de l'Empèri se deteriora de contunh. Los problèmas economics, las incursions barbaras e las guèrras civilas avián menat a una desintegracion gaireben complèta de l'Empèri. De reformas drasticas son realizadas per [[Dioclecian]] (284-305) e la division de l'Empèri roman es acabada jos [[Constantin I lo Grand|Constantin lo Grand]]. En [[293]], [[Milan]] èra ja venguda la capitala de [[Empèri roman d'Occident]], mas, en 330 [[Constantinòple]] ven la capitala de l'[[Empèri Bizantin|empèri d'orient]], de fach l'administracion e la cort imperiala se desplaçan cap a Constantinòple. Constantin fa tanben desplaçar la flòta italiana basada a ''Misenum'' et ''Ravenne'' pel Pont. Favoriza tanben la difusion de la religion crestiana ([[313]], edicte de Milan) suprimissent los frens a aquela difusion, e se liga vertadièrament amb la Glèisa. Lo cristianisme ven la sola religion oficiala de l'Empèri en [[380]] jos [[Teodòsi I|Teodòsi I{{er}}]]. Après la mòrt d'aquel darrièr en [[395]], l'[[Empèri roman d'Occident|Empièri roman d'Occident]] se constituís pas mai que de l'Itàlia. La capitala occidentala es deplaçada de ''Mediolanum'' (Milan) a [[Ravena]] en [[402]]. [[Alaric II|Alaric]], rei dels Visigòts, realiza los sacs Roma en [[410]], pel primièr còp dempuèi 800 ans. Unei decennis mai tard l'Itàlia del nòrd es atacadas per los Uns d'[[Atila]]. Segon lo ''[[Notitia Dignitatum]]'', après los ans 420, l'Empèri d'Occident avec l'[[Africa romana|Africa]] et l'Illíria es gerit amb un ''[[Préfet du prétoire#Le pr.C3.A9fet du pr.C3.A9toire dans l.27Antiquit.C3.A9 tardive|praetorio Prefectus Italiae]]'', un ''[[Vicaire|vicarius]]'', e un ''[[Comes (Rome antique)|comes]] rei militaris''. Las regions foguèron governadas per uèit ''consulares'', dos ''correctores'' e quatre ''praesides''. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! ''[[Senat roman|consulares]]'' ! correctores ! praesides |- | <div> * Venetiae et Histriae * Aemiliae * Liguriae * Flaminiae et Piceni annonarii * Tusciae et Umbriae * Piceni suburbicarii * Campaniae * Siciliae </div> | <div> * Apuliae et Calabriae * Lucaniae et Bruttiorum </div> | <div> * Alpium Cottiarum * Samnii * Sardiniae * Corsicae. </div> |} Los emperaires, dirigissent de las fòrças barbaras, contraròtlan lors frontièras e los còstas que seràn de contunh atacadas. En [[476]], amb la casuda de [[Romulus August|Romul Augustul]], l'empèri d'occident desapareis. L'Itàlia demora governada per Odoacre unas annadas fins a [[Gòts|l'invasion dels Gòts puèi]], un sègle mai tard, après las invasions successivas dels bizantins e dels [[Lombards]], es divisada en reialmes. La Reünificacion de l'Itàlia se realizarà enseguida sonque al [[sègle XIX]]. == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references group="note"/> === Referéncias === <references/> == Font == * [[Estrabon]] ''Geografia'', IV, 6; V, 1-4; VI, 1 == Bibliografia == <br> * Jean-Michel David, La Romanisation de l'Italie, Paris, Flammarion, coll. « Champs » (no 381), août 1997 (1re éd. 1994), 260 p. (<nowiki>ISBN 978-2-0808-1381-7</nowiki>) [[Categoria:Pages with script errors]] <br> == Vejatz tanben == * [[Istòria d'Itàlia|Istòria de l'Itàlia]] [[Categoria:Província romana]] peqm4gawdg9f1q0lf5ixpk2kixfp251 0 164429 2497885 2431040 2026-04-11T12:30:17Z Enekorga 39459 2497885 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gropament de comunas|nom=Comunautat d'aglomeracion deu Bascoat|forme=[[comunautat d'aglomeracion]] |país=França |carta= |imatges=[[File:Euskal Hirigune Elkargoa.jpg|200px]] |reg={{NovAq}} |dept={{Pirenèus Atlantics}} |créacion=[[1èr de genièr]] de [[2017]] |nbcom=158 |caplòc=[[Baiona]] |president= Alain Iriart (EH Bai) |pop=312 278 |datapop=[[2018]] |superf= 2 968 |ectaras= |dens=105 |budgèt=200 000 000 |sitweb=[http://www.communaute-paysbasque.fr] |imatgesfin= |}} [[Fichièr:Localisation_langues_histoire_Communauté_d'agglomération_du_Pays_basque_dans_les_Pyrénées-Atlantiques,_France.svg|vinheta|La comunautat d'aglomeracion dab la termièra deu Bascoat (en vèrd) e la termièra linguistica (en jaune)]] La '''Comunautat d'aglomeracion deu Bascoat''' (oficiaument, en [[basco]], ''Euskal Hirigune Elkargoa'' - ''EHE'', en francés, ''communauté d'agglomération du Pays Basque'', ''CAPB'', en [[occitan]], ''Comunautat d'Aglomeracion País Basco'') qu'ei ua estructura intercomunau de l'Estat francés, en lo [[Departament francés|departament]] deus [[Pirenèus Atlantics]] e la [[Region francesa|region de]] [[Nòva Aquitània|Navèra Aquitània]]. Qu'ei la seishau comunautat d'aglomeracion la mei poblada de França e la prumèra en nombre de comunas (qu'ei tanben mei poblada que [[Departaments franceses classats per populacion|25 departaments]]). Aqueth [[Establiment Public de Cooperacion Intercomunala|EPCI]] qu'ei lo dusau lo mei poblat de [[Nòva Aquitània|Novèla Aquitània]] après [[Bordèu Metropòli]] e lo prumèr deu departament deus [[Pirenèus Atlantics]]. Lo 23 de junh de 2018, lo Conselh comunautari que vòta l'oficialitat deu basco e de l'occitan suu territòri sancèr de la Comunautat.<ref>[https://www.sudouest.fr/2018/06/23/l-agglo-pays-basque-reconnait-officiellement-les-langues-basque-et-gasconne-5173066-4018.php#xtor=RSS-10521769 "L’Agglo Pays basque reconnaît officiellement les langues basque et gasconne"], ''Sud Ouest'', 23.06.2018.</ref> == Istòria == === Antecedents === La creacion de la comunautat d'aglomeracion deu Bascoat qu'ei ligada a ua vielha reivindicacion d'ua administracion pròpia ad aqueth territòri. Aquera reivindicacion que vadó tanlèu suprimir las [[fòr|constitucions particularas]] bascas ([[Baisha Navarra|Reiaume de Navarra]], [[Labord|vescomtat de Labord]] e [[Sola|vescomtat de Sola]]). Après aver refusat la creacion d'un departament coma volèvan mantuns bascos, lo governament francés que perpausè l'union deu Bascoat mercés a la [[lei NOTRe]] promulgada en 2015 dab ua navèra grana [[intercomunalitat]] unica basca. === Creacion === La [[lei NOTRe]] que fixè un lindau minimum de 15 000 abitants per cad EPCI. 5 intercomunalitats deu País Basco interior ne pleèn pas aquera condicion e devón pensar a ua fusion. De cap ad aquera necessitat emergí l'idèa d'ua fusion generau permetent la creacion d'ua sola intercomunalitat per l'ensemble deu País Basco. L'associacion [[Batera]] qu'aderí ad aquera idèa e hasó campanha en favor de la Comunautat País Basco. Un purmèr arrestat prefectorau deu 14 de març de 2016 que tractè deu proiècte de perimètre de la comunautat d'aglomeracion deu País Basco. Las 158 comunas deu País Basco qu'estón invitadas a posicionà's, en un limit de 75 dias a comptar de la notificacion de l'arrestat, sus aqueth projècte inscriut dens l'esquèma departamentau. Los conselhs municipaus qu'arribèn atau a ua decision deu 22 de març au 31 de mai 2016. Los resultats, unanimes, qu'anèn au delà deus critèris exigits per la prefectura. {| class="wikitable centre" ! Vòtes ! Comunas ! Populacion |- | '''PER''' | '''111''' (= 70,25 %) | '''197.014 a.''' (= 65,96 %) |- | '''CONTRA''' | '''47''' (= 29,75 %) | '''101.650 a.''' (= 34,04 %) |- | '''TOTAU''' | '''158''' (= 100 %) | '''298.664 a.''' (= 100 %) |- |} {{Clr}} {{boita desenrotlanta debuta|títol=Resultats deu vòte deus conselhs municipaus a prepaus de la CAPB}} {| class="wikitable sortable centre" ! Comuna ! Província istorica ! Intercomunalitat ! Vòte '''PER''' ! Vòte '''CONTRA''' |- | [[Ahaxe-Alciette-Bascassan]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ahetze]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Aïcirits-Camou-Suhast]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Aincille]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ainharp]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ainhice-Mongelos]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ainhoa]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Alçay-Alçabéhéty-Sunharette]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Aldudes]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Alos-Sibas-Abense]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Amendeuix-Oneix]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Amorots-Succos]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Anglet]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Côte Basque-Adour|CA Côte Basque-Adour]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Anhaux]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Arancou]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays de Bidache|CC du pays de Bidache]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Arbérats-Sillègue]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Arbonne]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Arbouet-Sussaute]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Arcangues]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Arhansus]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Armendarits]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Arnéguy]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Aroue-Ithorots-Olhaïby]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Arrast-Larrebieu]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Arraute-Charritte]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Ascain]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ascarat]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Aussurucq]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ayherre]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays d'Hasparren|CC du pays d'Hasparren]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Banca]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Barcus]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Bardos]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes du pays de Bidache|CC du pays de Bidache]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Bassussarry]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[La Bastide-Clairence]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays d'Hasparren|CC du pays d'Hasparren]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Bayonne]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Côte Basque-Adour|CA Côte Basque-Adour]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Béguios]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Béhasque-Lapiste]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Béhorléguy]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Bergouey-Viellenave]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays de Bidache|CC du pays de Bidache]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Berrogain-Laruns]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Beyrie-sur-Joyeuse]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Biarritz]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Côte Basque-Adour|CA Côte Basque-Adour]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Bidache]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays de Bidache|CC du pays de Bidache]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Bidarray]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Bidart]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Côte Basque-Adour|CA Côte Basque-Adour]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Biriatou]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Bonloc]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays d'Hasparren|CC du pays d'Hasparren]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Boucau]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Côte Basque-Adour|CA Côte Basque-Adour]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Briscous]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes du pays d'Hasparren|CC du pays d'Hasparren]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Bunus]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Bussunarits-Sarrasquette]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Bustince-Iriberry]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Cambo-les-Bains]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Came (Pyrénées-Atlantiques)|Came]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays de Bidache|CC du pays de Bidache]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Camou-Cihigue]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Çaro]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Charritte-de-Bas]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Chéraute]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ciboure]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Domezain-Berraute]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Espelette]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Espès-Undurein]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Estérençuby]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Etcharry]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Etchebar]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Gabat]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Gamarthe]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Garindein]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Garris]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Gotein-Libarrenx]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Guéthary]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Guiche]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes du pays de Bidache|CC du pays de Bidache]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Halsou]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Hasparren]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes du pays d'Hasparren|CC du pays d'Hasparren]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Haux (Pyrénées-Atlantiques)|Haux]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Hélette]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays d'Hasparren|CC du pays d'Hasparren]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Hendaye]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Hosta (Pyrénées-Atlantiques)|Hosta]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ibarrolle]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Idaux-Mendy]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Iholdy]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ilharre]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Irissarry]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Irouléguy]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Ispoure]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Isturits]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays d'Hasparren|CC du pays d'Hasparren]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Itxassou]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Jatxou]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Jaxu]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Juxue]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Labets-Biscay]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Lacarre]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Lacarry-Arhan-Charritte-de-Haut]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Laguinge-Restoue]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Lahonce]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Nive-Adour|CC Nive-Adour]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Lantabat]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Larceveau-Arros-Cibits]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Larrau]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Larressore]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Larribar-Sorhapuru]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Lasse (Pyrénées-Atlantiques)|Lasse]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Lecumberry]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[L'Hôpital-Saint-Blaise]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Lichans-Sunhar]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Lichos]] | [[Béarn]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Licq-Athérey]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Lohitzun-Oyhercq]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Louhossoa]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Luxe-Sumberraute]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Masparraute]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Méharin]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Mendionde]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes du pays d'Hasparren|CC du pays d'Hasparren]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Menditte]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Mendive]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Moncayolle-Larrory-Mendibieu]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Montory]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Mouguerre]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Nive-Adour|CC Nive-Adour]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Musculdy]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ordiarp]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Orègue]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Orsanco]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Ossas-Suhare]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Osserain-Rivareyte]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Ossès]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Ostabat-Asme]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Pagolle]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Roquiague]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Esteben]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays d'Hasparren|CC du pays d'Hasparren]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Étienne-de-Baïgorry]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Jean-de-Luz]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Jean-le-Vieux (Pyrénées-Atlantiques)|Saint-Jean-le-Vieux]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Jean-Pied-de-Port]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Just-Ibarre]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Martin-d'Arberoue]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays d'Hasparren|CC du pays d'Hasparren]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Martin-d'Arrossa]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Michel (Pyrénées-Atlantiques)|Saint-Michel]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Palais (Pyrénées-Atlantiques)|Saint-Palais]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Saint-Pée-sur-Nivelle]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Saint-Pierre-d'Irube]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Nive-Adour|CC Nive-Adour]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Sainte-Engrâce]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Sames (Pyrénées-Atlantiques)|Sames]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes du pays de Bidache|CC du pays de Bidache]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Sare]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Sauguis-Saint-Étienne]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Souraïde]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Suhescun]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Iholdi-Ostibarre|CC d'Iholdi-Ostibarre]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Tardets-Sorholus]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Trois-Villes]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Uhart-Cize]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- | [[Uhart-Mixe]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes d'Amikuze|CC d'Amikuze]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Urcuit]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Nive-Adour|CC Nive-Adour]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Urepel]] | [[Basse-Navarre]] | [[Communauté de communes de Garazi-Baigorri|CC de Garazi-Baigorri]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Urrugne]] | [[Labourd]] | [[Agglomération Sud Pays Basque|CA Sud Pays Basque]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Urt]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Nive-Adour|CC Nive-Adour]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Ustaritz]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Errobi|CC Errobi]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Villefranque (Pyrénées-Atlantiques)|Villefranque]] | [[Labourd]] | [[Communauté de communes Nive-Adour|CC Nive-Adour]] | align=center | [[Fichier:Symbol support vote.svg|15px]] | align=center | - |- | [[Viodos-Abense-de-Bas]] | [[Soule (province)|Soule]] | [[Communauté de communes de Soule-Xiberoa|CC de Soule-Xiberoa]] | align=center | - | align=center | [[Fichier:Symbol oppose vote.svg|15px]] |- |} {{boita desenrotlanta fin}} La comunautat d'aglomeracion unica qu'ei creada per un navèth [[Arrestat en França|arrestat]] [[Prefècte (França)|prefectorau]] deu 13 de julhet de 2016 e efectiva despuish lo 1èr de genèr de 2017. En mei de las competéncias de las intercomunalitats que remplaça, la comunautat d'aglomeracion que beu tanben lo [[sindicat mixte Bizi Garbia]], dissolvut per arrestat prefectorau deu 21 de deceme de 2016, efectiu lo 26 de deceme de 2016. == Territòri comunautari == === Geografia === La comunautat d'aglomeracion que cobrís l'ensemble deu [[País Basco francés]] sonque las duas comunas [[Sola|soletinas]] de [[Gestars]] e d'[[Esquiula]], mès qu'integra la comuna [[Biarn|biarnesa]] de [[Lishòs]]. Gestars qu'aderí a la Comunautat de las comunas de Sauvatèrra-de-Biarn le 1èr de genèr de 2005, Esquiula a la Comunautat de las comunas deu Pemont Auloronés lo 4au de novembre de 2002 e Lishòs a la Comunautat de las comunas de Sola-Xiberoa desempuish lo 1èr de genèr de 2012. [[Fichièr:Intercommunalités Pyrénées-Atlantiques 2018.svg|vignette|Intercomunalitats deus Pirenèus Atlantics aprèp lo 1èr de genèr de 2018.]] Que comprend {{nobr|158 comunas}} per ua superficia de {{unitat|2968|km|2}} e regropa las dètz intercomunalitats preexistentas seguentas : * l'aglomeracion Còsta Basca-Ador ({{nobr|5 comunas}}) ; * l'aglomeracion Sud País Basco ({{nobr|12 comunas}}) ; * la comunautat de las comunas Errobi ({{nobr|11 comunas}}) ; * la comunautat de las comunas d'Amikuze ({{nobr|27 comunas}}) ; * la comunautat de las comunas deu país de Bidàishen ({{nobr|7 comunas}}) ; * la comunautat de las comunas de Garazi-Baigorri ({{nobr|30 comunas}}) ; * la comunautat de las comunas deu país de Haspar ({{nobr|11 comunas}}) ; * la comunautat de las comunas d'Iholdi-Oztibarre ({{nobr|13 comunas}}) ; * la comunautat de las comunas de Niva-Ador ({{nobr|6 comunas}}) ; * la comunautat de las comunas de Sola-Xiberoa ({{nobr|36 comunas}}). La talha de la comunautat que provoca quauquas incoheréncias administratius. Las 158 comunas que son repartidas entre l'[[arrondiment de Baiona]] (122 comunas) e lo d'[[Arrondiment d'Auloron|Auloron-Senta-Maria]] (36 comunas). Pr'aquò, lo prefècte deus Pirenèus-Atlantics n'a pas pensat bon de regropar aqueras comunas en un sol arrondiment, coma lo preconiza l'Estat. La medisha estructura qu'ei la dependéncia de dus sosprefèctes e deu prefècte. Aqueras 158 comunas que corresponen tanben au territòri de 12 cantons e de tres circonscripcions legislatius (4au, 5au, 6au). === Composicion === {{...}} == Administracion == === Sèti === Lo sèti de la comunautat d'aglomeracion deu Bascoat qu'ei situat, a l'estona de la soa creacion, au '''15, avienguda Foch, a Baiona (64100)''', dinc alavetz sèti de l'[[aglomeracion Còsta Basca-Ador]]. Las purmèras acampadas qu'an estat celebradas dens l'"amphi 400" deu [[Universitat de Pau e deus país de l'Ador|campus universitari de la Niva]] a Baiona. === Conselh executiu === Lo conselh executiu de la comunautat d'aglomeracion deu Bascoat qu'ei compausat de 25 sòcis : un president, 15 vide-presidents e 9 conselhèrs delegats. ==== President ==== Lo president de la comunautat d'aglomeracion deu País Basco qu'ei elegit peu conselh comunautari. Despuish la creacion de la comunautat d'aglomeracion, un sol president qu'estó elegit: {| class="wikitable centre" ! colspan="3" | Nom ! colspan="2" | Datas deu mandat ! Qualitat ! Partit |- ! | 1 | '''[[Jean-René Etchegaray]]''' | [[File:El lehendakari se reúne con el presidente de la comunidad de aglomeración del País Vasco, Jean-René Etchegaray.jpg|60 px|Jean-René Etchegaray]] | 23 de genèr de 2017 | 11 de abril de 2026 | Cònsol de [[Baiona]] | [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] |- !2 |'''[[:eu:Alain_Iriart|Alain Iriart]]''' |[[Fichièr:Alain Iriart 11-6-26.jpg|80x80px|Jean-René Etchegaray]] |11 de abril de 2026 |''en cors'' |Cònsol de [[Sent Pèr d'Irúber]] |[[Euskal Herria Bai|EH Bai]] |- |} ==== Vice-presidents ==== Los 15 vice-presidents que son elegits peu conselh comunautari. Au temps de la lor prumèra eleccion, los presidents sortents de las 2 comunautats d'aglomeracion e de las 8 comunautats de las comunas preexistentas qu'estón nomats tad aqueths emplecs. Los 5 vice-presidents sobrants qu'estón causits au demiei deus conselhèrs comunautaris. {{bóstia desenrotlanta/debuta|títol=Lista deus vice-presidents}} {| class="wikitable centre" ! colspan="3" | Nom ! colspan="2" | Datas deu mandat ! Partit ! Qualitat ! Comission |- ! {{1er}} | '''Peyuco Duhart''' | - | {{data|4 febrièr 2017}} | ''En cors'' | [[Les Républicains|LR]] | Cònsol de [[Sent Joan de Lus]], <br />president sortent de l'aglomeracion Sud País Basco | Finanças |- ! {{2e}} | '''Paul Baudry''' | - | {{data|4 febrièr 2017}} | ''En cors'' | [[sans étiquette|DIV]] | Cònsol de [[Bassussarri]], <br />president sortent de la comunautat de las comunas Errobi | Abitat e politica de la Vila |-² ! {{3e}} | '''Roland Hirigoyen''' | - | {{data|4 febrièr 2017}} | ''En cors'' | [[Divers droite|DVD]] | Cònsol de [[Moguerre]], <br />president sortent de la comunautat de las comunas Niva-Ador | Estrategia e accion fonsièra, operacions d'amainatjament d'interès comunautari |- ! {{4e}} | '''Pascal Jocou''' | - | {{data|4 febrièr 2017}} | ''En cors'' | - | 1èr adjunt au cònsol de [[Briscós]], <br />president sortent de la comunautat de las comunas deu país de Haspar | Estrategia d'amainatjament duradís deu territòri, patrimòni e paisatges |- ! {{5e}} | '''Dominique Bòsc''' | - | {{data|4 febrièr 2017}} | ''En cors'' | - | Cònsol de [[Lacarri-Aran-Sharrita de Haut]], <br />president sortent de la [[comunautat de las comunas de Sola-Xiberoa]] | Prevencion, collècta e valorizacion de las dèishas |- ! {{6e}} | '''Bernard Arrabit''' | - | {{data|4 febrièr 2017}} | ''En cors'' | [[Partit Nacionalista Basc|PNB]] | Cònsol de [[Sent Martin d'Arròsa]], <br />president sortent de la [[comunautat de las comunas de Garazi-Baigorri]] | Politica lingüistica (basca e gascona) |- ! {{7e}} | '''Éric Narbaïs-Jauréguy''' | - | {{data|4 febrièr 2017}} | ''En cors'' | - | Cònsol d'[[Arboet-Sussauta]], <br />president sortent de la [[comunautat de las comunas d'Amikuze]] | Aiga viva |- ! {{8e}} | '''Maider Behoteguy''' | - | {{data|4 febrièr 2017}} | ''En cors'' | [[Movement Democrata|MoDem]] | 1èra adjunta au cònsol de [[Bardòs]], <br />presidente sortente de la [[comunautat de las comunas deu país de Bidàishen]] | Ressorças umanas |- ! {{9e}} | '''Bernard Cachenaut''' | - | {{data|4 febrièr 2017}} | ''En cors'' | [[Les Républicains|LR]] | Cònsol d'[[Ihòldi]], <br />president sortent de la [[comunautat de las comunas d'Iholdi-Oztibarre]] | Accion sociau, comunautària e petita enfança |- ! {{10e}} | '''Claude Olive''' | - | {{data|4 febrièr 2017}} | ''En cors'' | [[Les Républicains|LR]] | Cònsol d'[[Anglet]], <br />''conselhèr departamentau ([[Canton de Baiona-1]])'', <br />president sortent de l'[[aglomeracion Còsta Basca-Ador]] | Mobilitats |- ! {{11e}} | '''Michel Veunac''' | - | {{date|4 février 2017}} | ''En cours'' | [[Mouvement démocrate (France)|MoDem]] | Maire de [[Biarritz]], <br />''conseiller régional ([[Conseil régional de Nouvelle-Aquitaine|Nouvelle-Aquitaine]])'' | Attractivité touristique |- ! {{12e}} | '''Alain Iriart''' | [[File:Alain Iriart 11-6-26.jpg|60 px|Alain Iriart]] | {{date|4 février 2017}} | ''En cours'' | [[Euskal Herria Bai|EH Bai]] | Maire de [[Saint-Pierre-d'Irube]], <br />''conseiller départemental ([[Canton de Nive-Adour]]), démissionaire'' | Assainissement et eaux pluviales |- ! {{13e}} | '''Martine Bisauta''' | - | {{date|4 février 2017}} | ''En cours'' | - | {{3e}} adjointe au maire de [[Bayonne]] | Transition écologique et énergétique / Agglomération citoyenne |- ! {{14e}} | '''Sylvie Durruty''' | - | {{date|4 février 2017}} | ''En cours'' | [[Les Républicains|LR]] | {{1re}} adjointe au maire de [[Bayonne]], <br />''conseillère régionale ([[Conseil régional de Nouvelle-Aquitaine|Nouvelle-Aquitaine]])'' | Economie et innovation |- ! {{15e}} | '''Michel Etchebest''' | - | {{date|4 février 2017}} | ''En cours'' | [[divers droite|DVD]] | Maire de [[Mauléon-Licharre]] | Economie et développement des territoires |- |} {{bóstia desenrotlanta/fin}} === Conselh permanent === Lo conselh permanent qu'ei compausat de 53 sòcis, elegits au moment deu conselh comunautari deu 4 de heurèr de 2017. Au demiei de eths, 9 que son designats coma conselhèrs delegats deu conselh executiu (''lista per ordi d'importància de las comunas'') : {|width="100%" align="center" border="0" cellpadding="4" cellspacing="4" |- align="left" | * '''Christian Millet-Barbé''', 2au adjunt au cònsol de [[Baiona]] * '''Michel Soroste''', 4au adjunt au cònsol de [[Baiona]] * '''Christine Lauqué''', 5au adjunta au cònsol de [[Baiona]] * '''Yves Ugalde''', 7au adjunt au cònsol de [[Baiona]] * '''Alain Lacassagne''', 8au adjunt au cònsol de [[Baiona]] * '''Jean-Claude Iriart''', conselhèr municipau de [[Baiona]] * '''Jacques Veunac''', 1èr adjunt au cònsol d'[[Anglet]] * '''Anthony Bleuze''', 2au adjunt au cònsol d'[[Anglet]] * '''Florence Lasserre-David''', 5au adjunta au cònsol d'[[Anglet]],<br />''conselhèra departamentau ([[canton de Baiona-1]])'' * '''Patrick Chasseriaud''', 6au adjunt au cònsol d'[[Anglet]],<br />''conselhèr departamentau ([[canton d'Anglet]])'' * '''Valérie Dequeker''', 7au adjunta au cònsol d'[[Anglet]] * '''Jean-Pierre Laflaquière''', 8au adjunt au cònsol d'[[Anglet]] * '''André Berthet''', conselhèr municipau d'[[Anglet]] * '''Max Brisson''', conselhèr municipau de [[Biàrritz]],<br />''conselhèr departamentau ([[canton de Biàrritz]])'' * '''Guillaume Barucq''', 3au adjunt au cònsol de [[Biàrritz]] * '''Nathalie Motsch''', 4au adjunta au cònsol de [[Biàrritz]] * '''Peio Claverie''', 5au adjunt au cònsol de [[Biàrritz]] * '''Kotte Ecenarro''', cònsol de [[Hendaia]],<br />''conselhèr departamentau ([[canton de Hendaia-Còsta Basca-Sud]])'' * '''Chantal Kerhig-Cottençon''', 1èra adjunta au cònsol de [[Hendaia]],<br />''conselhèra departamentau ([[canton de Hendaia-Còsta Basca-Sud]])'' * '''Manuel de Lara''', adjunt au cònsol de [[Sent Joan de Lus]] * '''Odile de Coral''', cònsole d'[[Urrunha]] * '''Francis Gonzalez''', cònsol deu [[Lo Bocau|Bocau]] * '''Marie-Ange Thébaud''', 1èra adjunta au cònsol deu [[Lo Bocau|Bocau]] * '''Guy Poulou''', cònsol de [[Ciboro]] | * '''Vincent Bru''', cònsol de [[Cambon (Bascoat)|Cambon]],<br />''conselhèr departamentau ([[canton de Baïgura e Mondarrain]])'' * '''Emmanuel Alzuri''', cònsol de [[Bidart]] * '''Marc Bérard''', 1èr adjunt au cònsol de [[Bidart]] * '''Bruno Carrère''', cònsol d'[[Ustàrits]] * '''Beñat Inchauspé''', cònsol de [[Hasparn]] * '''Pierre-Marie Nousbaum''', cònsol de [[Sent Pèr de Nivela]] * '''Jean-Louis Fournier''', cònsol d'[[Ascain]] * '''Marc Saint Esteven''', adjunt au cònsol de [[Vièlafranca|Vilafranca]] * '''Jean-Baptiste Laborde-Lavignette''', cònsol de [[Sara]] * '''Barthélémy Bidegaray''', cònsol d'[[Urcueit]] * '''Pierre Guillemotonia''', cònsol de [[Lahonça]] * '''Marie-José Mialocq''', cònsol d'[[Arbona (Bascoat)|Arbona]] * '''Jean-Marie Iputcha''', cònsol d'[[Espeleta]] * '''Philippe Elissalde''', cònsol d'[[Ahetze]] * '''Jean-Michel Lamerens''', cònsol de [[Larresoro]] * '''Jean-Jacques Loustaudaudine''', cònsol de [[Sent Palai]] * '''Antton Curutcharry''', adjunt au cònsol de [[Sent Estève de Baigòrri]] * '''Albert Larrousset''', cònsol de [[Guetaria]] * '''Michel Hiriart''', cònsol de [[Biriatu]] * '''Arnaud Gastambide''', cònsol d'[[Aiherra]] * '''François Dagorret''', cònsol de [[La Bastida de Clarença|La Bastida Clarença]] * '''Pierre Eyherabide''', cònsol de [[Sent Joan lo Vielh (Baisha Navarra)|Sent Joan lo Vielh]] * '''Laurence Goyenetche''', adjunta au cònsol d'[[Ainhoa]] * '''Vincent Carpentier''', cònsol de [[Haltsu]] * '''Michel Ibarra''', cònsol d'[[Espés-Undurenh]] * '''Gilbert Dublanc''', cònsol de [[Veiria]] * '''Jean-Pierre Iriart''', cònsol d'[[Alòs-Sibàs-Avensa]] * '''Daniel Olçomendy''', cònsol d'[[Òstavath-Asme]] * '''Alexandre Bordes''', cònsol d'[[Arancon]] |} === Conselh comunautari === Lo conselh comunautari de la comunautat d'aglomeracion deu Bascoat qu'ei compausat de 233 siètis municipaus : Baiona qu'a 22 siètis, Anglet 18, Biàrritz 11, Hendaye 7, Saint-Jean-de-Luz 6, Urrugne 4, Lo Bocau, Ciboure, Cambo e Bidart 3 ; Ustaritz, Hasparren, Saint-Pée-sur-Nivelle, Moguerre e Saint-Pierre-d'Irube 2. Las 143 autas comunas qu'an un sièti. Au demièi deus que sietan, que trobam 1 deputat, 4 conselhèrs regionaus e 13 conselhèrs departamentaus. N'i a pas nat senator o deputat europèu. {{Clr}} {| class="wikitable sortable centre" ! Comuna ! Nom ! Partit ! Qualitat ! Comission |- | rowspan=22 | [[Baiona]] (22) | '''Etchegaray, Jean-René''' | [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] | Cònsol | President |- | '''Bisauta, Martine''' | - | Adjunta au cònsol | Vice-presidenta |- | '''Castel, Sophie''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | '''Duhart, Agnès''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | '''Durruty, Sylvie''' | - | Adjunta au cònsol<br />''conselhèra regionau ([[Nòva Aquitània|Novèla Aquitània)]]'' | Vice-presidenta |- | '''Lacassagne, Alain''' | - | Adjunta au cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Lauqué, Christine''' | - | Adjunta au cònsol | Conselhèra permanenta |- | '''Martin-Dolhagaray, Christine''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | '''Millet-Barbé, Christian''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Neys, Philippe''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | '''Soroste, Michel''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Ugalde, Yves''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Arcouet, Serge''' | - | Conselhèr municipau | - |- | '''Bergé, Mathieu''' | - | Conselhèr municipau<br />''conselhèr regionau ([[Nòva Aquitània|Novèla Aquitània)]]'' | - |- | '''Brau-Boirie, Françoise''' | - | Conselhèra municipau | - |- | '''Capdevielle, Colette''' | - | Conseilhèra municipau<br />''deputada ([[Cinquau circonscripcion deus Pirenèus Atlantics|5au Pirenèus Atlantics]])'' | - |- | '''Escapil-Inchauspé, Philippe''' | - | Conselhèr municipau | - |- | '''Esmieu, Alain''' | - | Conselhèr municipau | - |- | '''Etcheto, Henri''' | - | Conselhèr municipau<br />''conselhèr departamentau ([[canton de Baiona-3|Baiona-3]])'' | - |- | '''Iriart, Jean-Claude''' | - | Conselhèr municipau | Conselhèr permanent |- | '''Meyzenc, Sylvie''' | - | Conselhèra municipau | - |- | '''Picard-Felices, Marie''' | - | Conselhèra municipau | - |- | rowspan=18 | [[Anglet]] (18) | '''Olive, Claude''' | [[Los Republicans|LR]] | Cònsol<br />''conselhèr departamentau ([[canton de Baiona-1|Baiona-1]])'' | Vice-president |- | '''Barate, Jean-Michel''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | '''Bleuze, Anthony''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr delegat |- | '''Chasseriaud, Patrick''' | - | Adjunt au cònsol<br />''conselhèr departamentau ([[canton d'Anglet|Anglet]])'' | Conselhèr permanent |- | '''Darrasse, Nicole''' | - | Adjunta au cònsol<br />''conselhèra departamentau ([[canton d'Anglet|Anglet]])'' | - |- | '''Dequeker, Valérie''' | - | Adjunta au cònsol | Conselhèra permanenta |- | '''Laflaquière, Jean-Pierre''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Lassere-David, Florence''' | - | Adjunta au cònsol<br />''conselhèra departamentau ([[canton de Baiona-1|Baiona-1]])'' | Conselhèra permanenta |- | '''Mouesca, Colette''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | '''Veunac, Jacques''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Berthet, André''' | - | Conselhèr municipau | Conselhèr permanent |- | '''de Paredes, Xavier''' | - | Conselhèr municipau | - |- | '''Doyhenart, Jean-Jacques''' | - | Conselhèr municipau | - |- | '''Getten-Porché, Claudine''' | - | Conselhèra municipau | - |- | '''Hialle, Sylvie''' | - | Conselhèra municipau | - |- | '''Lasserre, Marie''' | - | Conselhèra municipau | - |- | '''Mondorge, Guy''' | - | Conselhèr municipau | - |- | '''Servais, Florence''' | - | Conselhèra municipau | - |- | rowspan=11 | [[Biàrritz]] (11) | '''Veunac, Michel''' | [[Movement Democrata|MoDem]] | Cònsol<br />''conselhèr regionau ([[Nòva Aquitània|Novèla Aquitània)]]'' | Vice-president |- | '''Barucq, Guillaume''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Castaignède, Jocelyne''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | '''Claverie, Peio''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr delegat |- | '''Destizon, Patrick''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | '''Lafite, Guy''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | '''Motsch, Nathalie''' | - | Adjunta au cònsol | Conselhèra permanenta |- | '''Brisson, Max''' | - | Conselhèr municipau<br />''conselhèr departamentau ([[canton de Biàrritz|Biàrritz]])'' | Conselhèr permanent |- | '''Etcheverry, Maialen''' | - | Conselhèra municipau | - |- | '''Haye, Ghislaine''' | - | Conselhèra municipau | - |- | '''Saint-Cricq, Jean-Benoît''' | - | Conselhèr municipau | - |- | rowspan=7 | [[Hendaia]] (7) | '''Ecenarro, Kotte''' | [[Partit Socialista|PS]] | Cònsol<br />''conselhèr departamentau ([[canton d'Hendaia-Còsta Basca-Sud|Hendaia-Còsta Basca-Sud]])'' | Conselhèr delegat |- | '''Butori, Nicole''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | '''Cazalis, Christelle''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | '''Elizalde, Iker''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | '''Kehrig-Cottençon, Chantal''' | - | Adjunta au cònsol<br />''conselhèra departamentau ([[canton d'Hendaia-Còsta Basca-Sud|Hendaia-Còsta Basca-Sud]])'' | Conselhèra permanenta |- | '''Tranche, Frédéric''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | '''Berra, Jean-Michel''' | - | Conselhèr municipau | - |- | rowspan=6 | [[Sent Joan de Lus]] (6) | '''Duhart, Peyuco''' | [[Los Republicans|LR]] | Cònsol | Vice-president |- | '''Ithurria, Nicole''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | '''de Lara, Manuel''' | - | Conselhèr municipau | Conselhèr permanent |- | '''Elhorga-Dargains, Gaxuxa''' | - | Conselhèra municipau | - |- | '''Juzan, Philippe''' | - | Conselhèr municipau<br />''conselhèr departamentau ([[canton de Sent Joan de Lus|Sent Joan de Lus]])'' | - |- | '''Lafitte, Pascal''' | - | Conselhèr municipau | - |- | rowspan=4 | [[Urrunha]] (4) | '''de Coral, Odile''' | [[Divèrs dreta|DVD]] | Cònsol | Conselhèra permanenta |- | '''Gavilan, Francis''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | '''Hacala, Germaine''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | '''Aramendi, Philippe''' | - | Conselhèr municipau | - |- | rowspan=3 | [[Lo Bocau]] (3) | '''Gonzalez, Francis''' | [[Divèrs esquèrra|DVG]] | Cònsol | Conselhèr delegat |- | '''Thébaud, Marie-Ange''' | - | Adjunta au cònsol | Conselhèra permanenta |- | '''Espiaube, Marie-José''' | - | Conselhèra municipau | - |- | rowspan=3 | [[Ciboro]] (3) | '''Poulou, Guy''' | [[Divèrs dreta|DVD]] | Cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Idiartegaray-Puyou, Jeanne''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | '''Ibarloza, Iñaki''' | - | Conselhèr municipau | - |- | rowspan=3 | [[Cambon]] (3) | '''Bru, Vincent''' | [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] | Cònsol<br />''conselhèr departamentau ([[canton de Baïgura e Mondarrain|Baïgura e Mondarrain]])'' | Conselhèr permanent |- | '''Devèze, Christian''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | '''Irastorza, Didier''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | rowspan=3 | [[Bidart]] (3) | '''Alzuri, Emmanuel''' | [[Sens etiqueta|SE]] | Cònsol | Conselhèr delegat |- | '''Bérard, Marc''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Sanpons, Maryse''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | rowspan=2 | [[Ustàrits]] (2) | '''Carrère, Bruno''' | [[Euskal Herria Bai|EH Bai]] | Cònsol | Conselhèr delegat |- | '''Gallois, Françoise''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | rowspan=2 | [[Hasparn]] (2) | '''Inchauspé, Beñat''' | [[Divèrs dreta|DVD]] | Cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Fieschi, Pierre''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | rowspan=2 | [[Sent Pèr de Nivela]] (2) | '''Nousbaum, Pierre-Marie''' | [[Divèrs dreta|DVD]] | Cònsol | Conselhèr permanent |- | '''Lissardy, Sandra''' | - | Conselhèra municipau | - |- | rowspan=2 | [[Moguerre]] (2) | '''Hirigoyen, Roland''' | [[Divèrs dreta|DVD]] | Cònsol | Vice-president |- | '''Eyharts, Jean-Marie''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | rowspan=2 | [[Sent Pèr d'Irúber]] (2) | '''Iriart, Alain''' | [[Euskal Herria Bai|EH Bai]] | Cònsol<br />''conselhèr departamentau ([[canton de Niva-Ador|Niva-Ador]])'' | Vice-president |- | '''Thicoipé, Michel''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Amoròs-Sucòs]] | '''Abbadie, Arnaud''' | - | Cònsol | - |- | [[Muskildi]] | '''Aguergaray, Léonie''' | [[EH BAI]] | Cònsol | - |- | [[Lüküze-Altzümarta]] | '''Aguerre, Barthélémy''' | [[union des démocrates et indépendants|UDI]] | Cònsol<br />''conselhèr regionau ([[Nòvia Aquitània|Novèla Aquitània)]]'' | - |- | [[Arüe-Ithorrotze-Olhaibi]] | '''Alçugarat, Christian''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Jatsu]] | '''Aldacourrou, Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Bidarrai]] | '''Anchordoquy, Jean-Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Labets-Biscai]] | '''Anglade, Jean-François''' | - | Cònsol | - |- | [[Mansparrauta]] | '''Apeçarena, Jean-Pierre''' | - | Cònsol | - |- | [[Ain·harp]] | '''Arhanchiague, Jean-Pierre''' | - | Cònsol | - |- | [[Sent Martin d'Arròsa]] | '''Arrabit, Bernard''' | [[parti nationaliste basque|PNB]] | Cònsol | Vice-president |- | [[Sauguís-Sent Estève]] | '''Arrossagaray, Pierre''' | - | Cònsol | - |- | [[Arberàs-Silego]] | '''Bacho, Sauveur''' | - | Cònsol | - |- | [[Barcus]] | '''Baranthol, Jean-Marc''' | - | Cònsol | - |- | [[Izpura]] | '''Barets, Claude''' | - | Cònsol | - |- | [[Bassussarri]] | '''Baudry, Paul''' | - | Cònsol | Vice-president |- | [[Arnegi]] | '''Bégué, Catherine''' | - | Cònsol | - |- | [[Sherauta]] | '''Béguerie, Adrien''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Bardòs]] | '''Behoteguy, Maider''' | - | Adjunta au cònsol | Vice-presidenta |- | [[Behaskane-Laphizketa]] | '''Belleau, Gabriel''' | - | Cònsol | - |- | [[Càmer]] | '''Berlan, Simone''' | - | Adjunta au cònsol | - |- | [[Mendiondo]] | '''Betbeder, Lucien''' | - | Cònsol | - |- | [[Gamarte]] | '''Bicain, Jean-Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Ahatsa-Altzieta-Bazkazane]] | '''Bidart, Jean-Paul''' | - | Cònsol | - |- | [[Garrüze]] | '''Bidegain, Gérard''' | - | Cònsol | - |- | [[Urcueit]] | '''Bidegaray, Barthélémy''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Ostankoa]] | '''Bonzom, Jean-Marc''' | - | Cònsol | - |- | [[Arancon]] | '''Bordes, Alexandre''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Lacarri-Aran-Sharrita de Haut]] | '''Boscq, Dominique''' | - | Cònsol | Vice-president |- | [[Guíshen]] | '''Bussiron, Jean-Yves''' | - | Cònsol | - |- | [[Ihòldi]] | '''Cachenaut, Bernard''' | [[les républicains (parti français)|LR]] | Cònsol | Vice-president |- | [[Oreguer]] | '''Camou, Jean-Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Haltsu]] | '''Carpentier, Vincent''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Aussuruc]] | '''Carricaburu, Jean''' | [[EH BAI]] | Cònsol | - |- | [[Haus]] | '''Carricart, Pierre''' | - | Cònsol | - |- | [[Idauze-Mendi]] | '''Carrique, Renée''' | - | Cònsol | - |- | [[Echarri]] | '''Casabonne, Bernard''' | - | Cònsol | - |- | [[Ibarrola]] | '''Caset, Jean-Louis''' | [[union des démocrates et indépendants|UDI]] | Cònsol | - |- | [[Jatsu]] | '''Castaing, Alain''' | - | Cònsol | - |- | [[Anhauze]] | '''Changala, André''' | - | Cònsol | - |- | [[Sent Estève de Baigòrri]] | '''Curutcharry, Antton''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr permanent |- | [[La Bastida de Clarença]] | '''Dagorret, François''' | [[sans étiquette|DIV]] | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Bidaishe]] | '''Dallemane, Michel''' | [[divers droite|DVD]] | Cònsol | - |- | [[Berroganh-Laruntz]] | '''Daraspe, Daniel''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Arrast-Larrebiu]] | '''Davant, Allande''' | [[EH BAI]] | Cònsol | - |- | [[Meharin]] | '''Delgue, Jean-Pierre''' | - | Cònsol | - |- | [[Armendaritze]] | '''Delgue, Lucien''' | - | Cònsol | - |- | [[Aldudas]] | '''Dendarieta, Jean-Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Isturits]] | '''Donapetry, Jean-Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Veiria]] | '''Dublanc, Gilbert''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Makea]] | '''Dubois, Alain''' | - | Cònsol | - |- | [[Ossàs-Suhara]] | '''Echeverria, Andrée''' | [[EH BAI]] | Cònsol | - |- | [[Arcangós]] | '''Echeverria, Philippe''' | - | Cònsol<br />''conselhèr departamentau ([[canton d'Ustàrits-Vaths de Niva e Nivela|Ustàrits-Vaths de Niva e Nivela]])'' | - |- | [[Lishans-Sunar]] | '''Elgoyhen, Monique''' | [[EH BAI]] | Cònsol | - |- | [[Ossés]] | '''Elgue, Martin''' | - | Cònsol | - |- | [[Ahetze]] | '''Elissalde, Philippe''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Arhantsusi]] | '''Erdozaincy-Etchart, Christine''' | - | Cònsol | - |- | [[Aicirits-Camon-Suhast]] | '''Erguy, Chantal''' | - | Cònsol | - |- | [[Urepele]] | '''Ernaga, Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Aucet-Aucet Juson-Sunarreta]] | '''Erreçaret, Anicet''' | - | Cònsol | - |- | [[Ilharre]] | '''Etchart, Jean-Louis''' | - | Cònsol | - |- | [[Mendita]] | '''Etchart, Jean-Pierre''' | - | Cònsol | - |- | [[Pagòla]] | '''Etcheber, Pierre''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Ordiarp]] | '''Etcheberry, Jean-Jacques''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Maulion]] | '''Etchebest, Michel''' | [[divers droite |DVD]] | Cònsol | Vice-president |- | [[Larrau]] | '''Etchemaite, Pierre''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Tres Vièlas]] | '''Etchemendy, Jean''' | - | Cònsol | - |- | [[Suhescun]] | '''Etchemendy, René''' | - | Cònsol | - |- | [[Heleta]] | '''Etchepare, Philippe''' | - | Cònsol | - |- | [[Bonlòc]] | '''Etcheverry, Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Lohitzüne-Oihergi]] | '''Exilard, Pascale''' | - | Cònsol | - |- | [[Sent Joan lo Vielh (Baisha Navarra)|Sent Joan lo Vielh]] | '''Eyherabide, Pierre''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Ossaranh-Arribarèita]] | '''Fontaine, Arnaud''' | - | Cònsol | - |- | [[Ascain]] | '''Fournier, Jean-Louis''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Azkarate]] | '''Galant, Jean-Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Itsasu]] | '''Gamoy, Roger''' | - | Cònsol | - |- | [[Zaro]] | '''Garicoitz, Robert''' | - | Cònsol | - |- | [[Aiherra]] | '''Gastambide, Arño''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Laguinga-Restoa]] | '''Gomez, Ruben''' | - | Cònsol | - |- | [[Ainhoa]] | '''Goyeneche, Laurence''' | - | Adjunta au cònsol | Conselhèra permanenta |- | [[Lekunberri (Baisha Navarra)|Lekunberri]] | '''Goyheneix, Joseph''' | - | Cònsol | - |- | [[Arrauta-Sharrita]] | '''Guillemin, Christian''' | - | Cònsol | - |- | [[Lahonça]] | '''Guillemotonia, Pierre''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Luhuso]] | '''Harriet, Jean-Pierre''' | - | Cònsol | - |- | [[Larribarre-Sorhapürü]] | '''Heuguerot, Daniel''' | - | Cònsol | - |- | [[Biriatu]] | '''Hiriart, Michel''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Espés-Undurenh]] | '''Ibarra, Michel''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Sent Joan Pè de Pòrt]] | '''Idiart, Alphonse''' | [[divers droite|DVD]] | Cònsol | - |- | [[Lasa]] | '''Idiart, Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Mendibe]] | '''Ihidoy, Sébastien''' | - | Cònsol | - |- | [[Buztintze-Hiriberri]] | '''Inchauspé, Henry''' | - | Cònsol | - |- | [[Espeleta]] | '''Iputcha, Jean-Marie''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Alòs-Sibàs-Avensa]] | '''Iriart, Jean-Pierre''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Arroquiaga]] | '''Irigaray, Bruno''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Beguiòs]] | '''Irigoin, Didier''' | - | Cònsol | - |- | [[Aniça-Montgelós]] | '''Irigoin, Jean-Pierre''' | - | Cònsol | - |- | [[Echebar]] | '''Irigoyen, Nathalie''' | - | Cònsol | - |- | [[Irulegi]] | '''Irume, Jacques''' | - | Cònsol | - |- | [[Jutsi]] | '''Irume, Jean-Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Bunuze]] | '''Ithurralde, Eric''' | - | Cònsol | - |- | [[Briscós]] | '''Jocou, Pascal''' | - | Adjunt au cònsol | Vice-president |- | [[Sharrita de Baish]] | '''Joncohalsa, Christian''' | - | Cònsol | - |- | [[Sara]] | '''Laborde-Lavignette, Jean-Baptiste''' | - | Cònsol | Conselhèr delegat |- | [[Irisarri]] | '''Lacoste, Xavier''' | - | Cònsol | - |- | [[Larresoro]] | '''Lamerens, Jean-Michel''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Montòri]] | '''Lapeyrade, Roger''' | - | Cònsol | - |- | [[Sent Martin d'Arberoa]] | '''Larraburu, Antton''' | - | Cònsol | - |- | [[Sent Just-Ibarre]] | '''Larralde, André''' | - | Cònsol | - |- | [[Larzabale-Arroze-Zibitze]] | '''Larramendy, Jules''' | - | Cònsol | - |- | [[Sent Estève (Arberoa)|Sent Estève]] | '''Larranda, Régine''' | - | Cònsol | - |- | [[Vergüei-Vièlanava]] | '''Larrodé, Jean-Pascal''' | - | Cònsol | - |- | [[Guetaria]] | '''Larrousset, Albert''' | - | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Urt]] | '''Lataillade, Robert''' | - | Cònsol | - |- | [[Uhart de Micse]] | '''Lespade, Daniel''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Camon-Cihiga]] | '''Leurgorry, Charles''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Gotenh-Libarren]] | '''Lougarot, Bernard''' | [[Partit Socialista (França)|PS]] | Cònsol | - |- | [[Sent Palai]] | '''Loustaudaudine, Jean-Jacques''' | [[Divèrs dreta|DVD]] | Cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Amendüze-Unaso]] | '''Mandagaran, Arnaud''' | - | Cònsol | - |- | [[Arbona]] | '''Miallocq, Marie-José''' | - | Cònsol | Conselhèra delegada |- | [[Sent Miquèu (Baisha Navarra)]] | '''Minondo, Raymond''' | - | Cònsol | - |- | [[Garindenh]] | '''Mirande, Jean-Pierre''' | [[Movement Democrata|MoDem]] | Cònsol<br />''conselhèr departamentau ([[canton de Montanha Basca|Montanha Basca]])'' | - |- | [[Arboet-Sussauta]] | '''Narbais-Jauréguy, Eric''' | - | Cònsol | Vice-president |- | [[Behorlegi]] | '''Néguélouart, Pascal''' | - | Cònsol | - |- | [[Aintzila]] | '''Oçafrain, Gilbert''' | - | Cònsol | - |- | [[Banca]] | '''Oçafrain, Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Òstavath-Asme]] | '''Olçomendi, Daniel''' | - | Cònsol | Conselhèr delegat |- | [[Landibarre]] | '''Ondars, Yves''' | - | Cònsol | - |- | [[Lic-Aterei]] | '''Peillen, Jean-Marc''' | - | Cònsol | - |- | [[Samas]] | '''Pons, Yves''' | - | Cònsol | - |- | [[Ezterenzubi]] | '''Poydessus, Jean-Louis''' | - | Cònsol | - |- | [[Bussunarits-Sarrasqueta]] | '''Poydessus, Philippe''' | - | Cònsol | - |- | [[Montcajòla-Larròri-Mendibiu]] | '''Prat, Jean-Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Gabat]] | '''Prébende, Jean-Louis''' | - | Cònsol | - |- | [[Vilafranca]] | '''Saint-Esteven, Marc''' | - | Adjunt au cònsol | Conselhèr permanent |- | [[Uhart de Cisa]] | '''San Pedro, Jean''' | - | Cònsol | - |- | [[Soraide]] | '''Sansberro, Thierry''' | - | Cònsol | - |- | [[Senta Gràcia]] | '''Sécalot, Michel''' | - | Adjunt au cònsol | - |- | [[Biudòs-Avensa de Baish]] | '''Suescun, Pierre''' | - | Cònsol | - |- | [[Hozta]] | '''Uhart, Michel''' | - | Cònsol | - |- | [[Domesenh-Berrauta]] | '''Urrutiaguer, Sauveur''' | - | Cònsol | - |- | [[L'Espitau Sent Blasi]] | '''Uthurralt, Dominique''' | - | Cònsol | - |- | [[Lishòs]] | '''Vernassière, Marie-Pierre''' | - | Cònsol | - |- | [[Tardets-Sorholus]] | '''Villeneuve, Arnaud''' | [[Divèrs esquèrra|DVG]] | Cònsol | - |- | [[Lakarra]] | '''Ybargaray, Jean-Claude''' | - | Cònsol | - |- |} . === Direccion generau deus servicis === Lo director generau deus servicis (DGS) qu'ei lo mei haut foncionari au perhons de l'aglomeracion. Qu'ei encargat de cap a 1150 agents. La comunautat d'aglomeracion deu País Basco que compta un sol director generau deus servicis desempuish la soa creacion : * Despuish [[genèr]] de [[2017]]: '''Xavier Aspord''', DSG de l'anciana [[aglomeracion Sud País Basco]]. === Competéncias === {{...}} === Regime fiscau e budgèt === {{...}} == Projèctes e realizacions == {{...}} == Nòtas e referéncias == === Nòtas === {{...}} === Referéncias === <references/> == Véder tanben == === Bibliografia === {{...}} === Articles connèxes === {{...}} === Ligams extèrnes === {{...}} [[Catégorie:Geografia del País Basc]] iws6h9hn9n3wd3jwyoqiv73lhnosesc 0 171024 2497924 2429327 2026-04-12T08:48:02Z Arsael 6329 /* Administracion e vida politica */ 2497924 wikitext text/x-wiki {{Infobox ciutat grèga | nom = | imatge = Ephesus_Celsus_Library_Fa%C3%A7ade.jpg | legenda = la librarià de Cels a Efès | region = [[Asia menora]] | epòca = [[sègle X abC]]-[[Sègle VI abC|-560]] | dirigent = | dinastia = | liga = [[liga de Delos]] | ciutat maire = | ciutats filhas = | colonias = }} '''Efès''' (en turc: Efes ; en [[Grèc ancian|grec ancian]] : {{Grèc ancian|Ἔφεσος}} / {{Lang|grc-Latn|''Éphesos''}} ; en latin : Ephesus ; en [[Iti|itit]] : 𒀀𒉺𒊭 / ''Apaša'') es una de la mai ancianas e importantas citutats grègas d'[[Anatolia|Asia menora]], la primièra d'[[Ionia]]. Quitament se los rèstes sián situats gaireben a set quilomètres a l'interior de las tèrras, près de las vilas de [[Selçuk]] e [[Kuşadası]] dins l'Oèst de l'actuala [[Turquia]], Efès èra dins l'Antiquitat, e encara a l'epòca [[Empèri Bizantin|bizantina]], un dels pòrts mai actius de la [[mar Egèa]]; es situat près de la boca del grand fluvi [[Anatolia|anatolian]] Caïstros (ara [[Küçük Menderes]]). L’[[Temple d'Artèmis a Efès|Artemision]], lo grand sanctuari dedicat a [[Artèmis]], la divesa tutelària de la ciutat, qu’èra una de las [[Sèt Meravilhas deu Mond|Set Meravilhas del mond]] e que balhava a Efès fòrça de sa celebritat, èra tanben a l'origina situat sus la broa. Es l'òbra combinada dels sediments correjat pel Caïstros, dels cambiments climatics, e benlèu d'accidents sismics, qu’explica lo desplaçament progressiu de la còsta cap a l'Oèst, e l'ensablament subsequent dels pòrts de la vila, preludi de lor abandon. [[Fichièr:Ephesos_historical_topography.png|alt=Topographie historique d'Éphèse|vinheta|Topografia istorica d'Efès.]] == Situacion geografica == [[Fichièr:Ephesos_silting.gif|alt=Ensablement de l'embouchure du Caystre et déplacement progressif du port d'Éphèse depuis l'Antiquité jusqu'à l'époque ottomane.|vinheta|Ensablament de la boca del Caïstros e deslaçament del pòrt d'efès dempuèi l'Antiquitat fins a l'epòca otomana. En blau los pòrts (Tanben aquestes que son pas pus en activitat), en roge e gris l'espaci urbanizat (zònas) e lo barri (trach) ocupats o abandonats respectivament.]] Efès es situada sul litoral oèst de l'[[Anatolia|Asia Menora]], la [[Turquia]] actuala, al còr d’[[Ionia]], al nòrd es de l’illa de [[Samos (illa)|Samos]] ; ocupa lo fons d’una de las nombrosas baias de la còsta de l'Asia Menora, tancada al sud pel cap Trogilion o [[cap Mical]], e s’acabant al nòrd [[peninsula d’Eritrèas]]. Se situa près de la boca del [[Caïstros]], fluvi très encaissat dins una val enrodada Pels massisses montanhoses del [[Mont Tmole|Tmolos]] al nòrd, de Mesogèu al sud. A l’interior de las tèrras, la val del Caïstros constituís un via de comunicacion naturala. E diferentas depressions geologicas ofrisson de punts de passatges cap al rèire país. Fòrça rotas ligan Efès a sas vesinas [[Magnesia del Meandre]], [[Claros]] e [[Sardes]]<ref>D. H. French, « Pre – and early – Roman roads of Asia Minor. A Hellenistic Stadion-stone from Ephesus », ''Arkeoloji Dergisi'' V, 1997, {{P.}}189 – 196.</ref>. La vila d’Efès es plan marcada per aqueste relèu a l’encòp constrenhent e impausant amb d’alentorns plan accidentats, que s'organizan a l’entorn de tres puèges: lo màger es lo mont Panayır Dağ, l'antic Peion, o Cheiletôn pels Bizantins<ref name="Foss46">{{Harvsp|Foss|1979|p=46}}. D'autres noms sont encore attestés dans la littérature antique et médiévale.</ref>, e que figura sus de monedas efesianas, un puèg massís dominat per tres sucs que l'altitud varia entre 105 e {{Nombre amb unitat|155|mètres}}. Pòt absorbar sens domatge las pluèjas mai violentas, a causa de sas crebassas e sos barrancs, que constitussion tanben un atot defensiu en cas de conflicte. Mas aquestas depressions geologicas son un obstacle quand s’agís de menar l’aiga fins al còr de la ciutat. Una val estrecha separa aqueste puèg d'una montanheta al sud, lo Bülbüldağ, l'antic Lepre Akte o Preion, que s'espandís près de quatre quilomètres cap a l'èst e l'oèst, e culmina a près de {{Nombre amb unitat|350|m}}. Lo darrièr puèg, al nòrd del Peion, es aquesta d'Ayasoluk, l'Elibaton dels Bizantins<ref name="Foss46" />, que lo nom ancian es desconegut; es de nautor modèsta, d’onchanta e set mètres, e sa largor de cinc cents mètres, provesissent un site defensiu de tria, malgrat l'abséncia de font. Foguèt un pòrt important dins l'Antiquitat, - una descripcion d'Efès facha per [[Plini l'Ancian]] indica que « la mar aviá l'abitud de pujar fins al temple de [[Diana (mitologia)|Diana]] » - mas l'ensemble de la zona s'ensablèt pauc a pauc, e la vila se trapa ara a près de set quilomètres de la còsta egèa. En efièch, lo Caïstros desembocava a l'origina dins un gòlf que las broas tocavan los tres puèges d’Efès. Pendent lo periòde [[olocèn]], lo nivèl de la mar s'auçava de mia de {{Nombre amb unitat|100|m}}, çò qui limitava lo transpòrt dels sediments del Caïstros cap al larg; se pausavan dins la baia que colomava pauc a pauc. Al començament del primièr milenari AbC, lo nivèl de la mar èra encora dos mètres sota lo nivèl actuel, e la boca del Caïstros dins lo gòlf d'Efès èra alara situat a mai de {{Nombre amb unitat|10|km}} de son luòc actual, a unes {{Nombre amb unitat|3.5|km}} al nòrd d'Ayasoluk<ref>Scherrer [2001], {{P.}}58.</ref>. Pendent lo sègle VIII Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C</abbr>, la còsta sud del gòlf d'Efès aviá avançat cap al tèrme nòrd de la val d'Arvalya, al nòrd del Bülbüldağ, per formar una baia pichona pròche del Panayır Dağ, davant lo luòc ocupat mai tard pel teatre. La limita nòrd d’aquesta baia èra constituida d'una estrecha peninsula, que poiriá èsser lo cap Tracheia mencionat per [[Estrabon]]<ref name="Scherrer59">Strabon, 14.1.3.</ref> dins sa localizacion del vialtge de Smyrna<ref>Scherrer [2001], {{P.}}59.</ref>. A l’èst del cap se dobrissiá una autra baia, correspondent al pòrt de Koressos. Las doas baias foguèron colomadas a la fin de l'epòca ellenistica pels sediments correjats pel Caïstros, e tanben per dos rius secondaris, lo Selinus e lo Marnas<ref>Scherrer [2001], {{P.}}61.</ref>, çò que menara lo restabliment de la vila sota Lisimac e l’adobament d'un pòrt novèl. Lo problèma contunhèt a se pausar tot lo long de l'istòria de la vila: ne resulta una migracion de las infrastructuras portuàrias cap a de sites a l'oèst, sempre mai alunhat del nuclèu urban primièr. La tèrras pauc a pauc ganhadas sus la mar venon paluns: pausèron donc un problèma de salubritat e demandava d’òbras d’assecament sens que serián pas utilizables. La region d’Efès beneficia d’un climat agradable, de tipe [[Clima mediterranèu|mediterranèu]], que, conjugat a las oportunitats ofèrtas pel relèu, presenta fòrça avantatges. Atal, a causa de sa fertilitat renovelada de contunh, la larga val del Caïstros es un luòc ideal per la cultura de las cerealas, e per l’elevatge dels cavals. Tanben, los nombroses plan qu’enròdan la ciutat son plan adaptats per l’elevatge ovin. Enfin, los puèges ofrisson lors penjals doces a la cultura dels arbres fruchièrs e dels [[Olea europaea|olivièrs]]. == L’Antiquitat Nauta == === De la Preïstòria a l'epòca arcaïca === [[Fichièr:Tétradrachme_de_la_cité_d'Ephèse.jpg|alt=Tétradrachme d'Éphèse|vinheta|Tetradracme de la ciutat d'Efès. Data : c. 380-370 AC. Nom de talhièr/vila: Ionia, Efès Descripcion cara: Abelha vista del dessús; granatina circulària perlada. Descripcion revèrs: davant de cèrvi a dreche, de genolh, virant lo cap a esquèrra; Dins lo camp a esquèrra, un palmièr.]] L'ocupacion de la region d'Efès ven del milenari V. Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C</abbr>, coma lo mòstra diferentas descobèrtas arqueologicas (fragments de ceramica e d'[[obsidiana]]) fachas al sud de la Pòrta de Magnèsia<ref name="Scherrer14">Scherrer [2000], {{P.}}14.</ref>. De sites del [[Neolitic]] foguèron identificats a Çukuriçi Höyük<ref>[http://www.oeai.at/eng/ausland/cukurici.html Résumé des fouilles autrichiennes de 2007].</ref> e a Arvalya Höyük<ref name="Scherrer59">Strabon, 14.1.3.</ref>. Lo primièr establiment uman important s’encontrava pasmens suls penjals nòrd-èst del puèg d'Ayasoluk: es datat per la preséncia de ceramica de la fin de l'[[Edat del Bronze|edat del bronze]]. Al sègle XVI Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C</abbr>, s'encontava uan basa d'epòca [[Civilizacion micenèa|miceniana]], que demora una tomba datada per la preséncia de ceramica de l'epòca Elladica Recent III A2<ref name="Scherrer14" />, e una paret de grands blòts rectangulars. S’identifica sovent lo site amb Apasa, la darrièra capitala del reialme d'Arzawa, mencionada dins las fonts [[ititas]] del règne de [[Mursili II]]<ref>S. Heinhold-Krahmer, ''Arzawa : Untersuchungen zu seiner Geschichte nach den hethitischen Quellen'', Heidelberg, 1977, {{P.}}93 sq.</ref>: lo nom grèc ''Ephesos'' seriá la forma ellenizada d’aqueste toponim, mas l’ipotèsi demora controversiada. La tradicion grèga atribuís la fondacion d'Efès a [[Androclos]]<ref>''I. v. Ephesos'' 501 et 501a ; voir aussi {{PauDes}} (VII, 2, 8) et {{StrGéo}} (XIV, 1, 3) qui est très souvent représenté sur les monnaies de l’époque impériale, à pied ou à cheval, avec un épieu, et combattant un sanglier. Une journée de fête lui est dédiée.</ref>, un dels filhs del rei [[Codros]]. Coma aquesta dels autres establiments Ionians, la colonizacion d'Efès ven del sègle X. Lo site èra alara ocupada pels [[Lelèges]] e los [[Carians]]<ref>Pausanias (VII, 2, 8).</ref> e los colons se confrontan al cult de la divesa maire [[Cibèla]], culte alara dominant dins la majora partida de l’[[Anatolia]]. Per se conciliar las populacions autoctònas, los Grècs optèron per una politica de [[sincretisme]] en fusionant los cultes d’[[Artèmis]] e de [[Cibèla]]<ref>R. Lesser, « [http://www.arts.mcgill.ca/programs/Classics/Hirundo/Volumes/2005-6%20PDF/2005-6-05.pdf The Nature of Artemis Ephesia] », ''The McGill Journal of Classical Studies'', 4 (2005-2006), {{P.}}43-54 ici {{P.}}44-45.</ref>. Lo primièr establiment fortificat se trapa a unes 1 200 mètres a l’oèst de l’Artemision, al pòrt de Koressos. Aqueste emplaçament primitiu es uèi situat sota lo sòl palundenc que remplacèt la [[Lòna|laguna]] primièra. Aquesta aglomeracion d’origina sembla aver estat plan fortificada. Un còp la comunautat establida, la ciutat foguèt governada per de reis: la monarquia èra un mòde de govèrn espandit dins lo bacin mediterranèu. Entre lo sèger X e lo començament del VII Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C</abbr>, la monarquia foguèt remplaçada per una [[oligarquia]] aristocratica, que a son torn foguèt remplaçada per de [[Tiran|tirans]]. [[Fichièr:Stater_Ionia_600-580_obverse_CdM_Paris.jpg|alt=Statère d'électrum du {{-s-|VI}}|esquèrra|vinheta|[[Estatèr]] d'[[electrum]], Ionia, vèrs 600-580 AbC]] Vèrs 675, la ciutat venguèt dins las mans dels [[Cimmerians]], un pòble [[Scits|scit]] venent de l’estèpa de l’[[Orient Mejan]], que destrusís lo tot primièr altar dedicat a Artèmis, pendent la presa de la vila. Aquesta destruccion foguèt la conesquéncia de la resistança dels Efesians, que, amb la[[Frigia]] del rei [[Midas]], foguèron un dels rares pòbles a s’opausar a aquesta conquista. Es a aquesta epòca, a la mitat del sègle VII, qu'apareguèron las primièras monedas publicas e taxas<ref>G. Manganaro, ''Epigraphica'', 36 (1974, paru en 1975), {{P.}}55–57 : « SGDI, IV 4, {{numéro}}49 (DGE, 707) e il bimetallismo monetale di Creso » (reprend l’étude d’une lamelle d’argent trouvée en 1904 à l’Artémision).</ref>. Amb lo vam de l'activitat portuària e comerciala, de las taxas portuàrias foguèron realizadas al començament del sègle VI. La ciutat s'enriquís sempre mai e, en 570, quand los [[Samos (illa)|Samians]] se dotèron d’un temple monumental, los Efesians podavan pas suportar de la poténcia e l’esplendor de lor ciutat siá passada. Decidiguèron donc de far bastir un temple mai grandiosa encara, e, per çò far, esitèron pas a far venir d’arquitèctes de Crète. La ciutat ven a aquesta epòca un verai fogal cultural. Fòrça escòlas foguèron creadas: medecina, retorica, filosofia, etc. Aquesta profusion culturala faguèt d’Efès un centre intellectual e artistic de tria dins lo mond mediterranèu. Aquò se realiza per un agrandiment de la ciutat a l’èst, cap a l’Artémision. Aqueste espandiment es lo fach de la construccion fòrça bastits publics coma lo gimnás e l’estadi: aquestes èran en periferia de la ciutat, que lo còr èra ocupat per de demoranças. [[Fichièr:Kroisos_stake_Louvre_G197.jpg|alt=Vases à figures rouges représentant le roi Crésus|vinheta|Lo rei lidian Cresus sul lenhièr, anfòra atic de figuras rojas pencha per Mison, vèrs 500-490 AbC., [[Lovre]]]] Vèrs 561, la vila passa jol contraròtle de la [[Lidia]] e de son rei [[Cresus]]. Finància la construccion des coloman pendent de l'edificacion del temple<ref>{{HérEnq}} (I, 92).</ref>. Sota sa dominacion, los Efesians foguèron constrents d’abandonar lor establiment al Koressos e de s’establir a l’entorn de l’Artemision. Cresus volgava en efièch aflaquir lo potencial defensiu de la ciutat. Aqueste desplaçament resulta tanben de la necessitat vitala per la ciutat, menada a l’asfixia per l’aument rapid de sa populacion, de trobar d’espacis per se desvelopar. A partir de 547, e après la desfacha de Cresus a la batalha de la Pteria (batalha de l'Alis), la ciutat passa jos la dominacion [[Empèri Aquemenida|pèrsa]]: l’empèri pèrsa, en plen espandiment, absorbava progressivament los reialmes vesins. Lo reialme de Lidia, que s'espandissiá alara sus tota l'Asia Menora, faguèt pas excepcion. Efès, quitament se jòga un ròtle central en Asia Menora, èra d’un biais en marge dels afars lidians. Aquesta relativa independéncia politica la plaç a l’abris de las destruccions de la conquista. Vivent dins una relativa autonomia, la ciutat ne cercava pas a defendre lo reilame que dependava e per que èra pas afogat. Mai, los Pèrsas mostrèron pas cap de marca d’ostilitat al vejaire de gaireben totas las ciutats d’Ionia. En conformitat de la practica ancestrala dels sobeirans de l’Orient Mejan, los Pèrsas imposèron pas res a las ciutats novèlament conqueridas. Pas cap de culte oficial foguèt pas instaurat, la preséncia de l’ocupant se faguèt de biais discret, e cada ciutat conservava sas institucions. D’aquesta tutèla pèrsa e Efès, las fonts parlan fòrça pauc<ref>''I. v. Ephesos'', 610 cite un chef d’un corps d’armée en station provisoire à Éphèse.</ref>. === L'epòca classica === Efès sembla jogar un ròtle minim dins la [[revòlta de l'Ionia]] contra la tutèla Pèrsa, que provòca la [[Premiera Guèrra Medica|primièra guèrra medica]]. La ciutat es partida integranta de l'union de las dotze ciutats creadas per [[Aristagoras|Aristagoras de Milet]], teorician de la liberacion de l'Ionia, mas demora en segond plan al resoècte de [[Milet]], figura de proa de la revòlta e principala victima de la desfacha. Efès se bòrna a portar un sosten logistic als insurgents. Sas nautors son lo teatre d'un afrontament entre lo còrs expedicionari grèc menat pel fraire d'Aristagoras e aquestas del [[satrapa]] [[Artafèrn]], qu’empòrta fin finala la victòria. A la fin de la primièra guèrra medica, Efès gaireben levèt de la tutèla dels Pèrsas. La [[patz de Callias]] de [[-449|449]] pasmens lo balha pas qu’una proteccion relativa contra lis Pèrsas, demorats a proximitat. Efès rejonh donc la [[liga de Delos]]<ref>L. J. Highby, ''The Erythrae Decree. Contributions to the early history of the Delian League and the Peloponnesian Confederacy'' (Klio, Beiheft 36).</ref>, formada après lo conflicte jos l'egidi d'[[Atenas]]. Amb lo temps, e coma las autras ciutats, Efès ven mens una aliada qu'un contributor a tresaur de la Liga. S’encontra dins una situacion ambigúa, tiralhat entre una aleujança confortabla mas pesuga a Atenas, e una volontat ferotja, coma las autras ciutats d'Ionia, de gardar son independéncia. Lo debanament del long periòde que va de la fin de las Guèrras medicas al començament de la [[guèrra de Peloponès]] es mal conegut, al subjècte d’Efès: tròp pauc d’inscripcions d’aquesta epòca demoran. D’un biais gaireben segur, Efès desaparéis de la scèna politica internacionala, e contunha son existéncia mejans sas activitats comercialas e religiosas. Sul plan interior, la ciutat es partejada entre los partisans d'Atenas, que meton en avant la relativa proteccion que beneficia la ciutat contra la menaça pèrsa latenta, e los partisans d’[[Esparta]], que tròban en la ciutat lacedemoniana una valor refugi contra l’egeminia ateniana. Aquesta oposicion dels dos camps, que se trapa dins un grand nombre de ciutats de l’ensems mond grèc, animarà la vida politica d’Efès de la mitat del sègle V AbC fins a [[-335|335]] gaireben. Efès se plaça del costat d'Atenas al començament de la guèrra del Peloponnès mas, sus l'instigacion d'Alcibiad, se revòlta en [[-412|412]], amb lo rèste de l'Ionia, contra la ciutat atica. L'aventura es de corta durada: l’Ionia es tornada a l’obesissança vèrs [[-411|411]]-[[-410|410]] per Atenas. En [[-404|404]], l’egemonia ateniana passèt e la [[liga de Delos]] es dissolguda; la ciutat d'Ionia tornan jos tutèla pèrsa. L’impopularitat d’Atenas es tan granda que lo partit proesparciata pren lo poder a Efès. Tampauc fa l'unanimitat e Atènas garda de partisans dins la ciutat. En [[-395|395]], un capvirament proatenian se realiza alara que lo rei esparciata Agesilas II es de passatge a Efès dins l’encastre de sa campanha contra lo satrapa Tissafèrn. Alara que prepausava sos servicis per la restauracion de l’Artemision, victima d’un incendi Pendent de combats, de quitar subra la ciutat. La campanha d’Agesilas s’acaba pasmens per la liberacion de las ciutats d’Ionia de la tutèla pèrsa. [[Fichièr:Tetradrachm_Ephesos_334BC_obverse_CdM_FGal385a.jpg|alt=Tétradrachme de Memnon de Rhodes frappé à Éphèse|vinheta|Tetradracme batut per Efès jos Memnon de Ròdes, mostrant lo rei de Pèrsia arquièr tenent una lança]] Lo climat politic demora tendut fins a [[-371|371]], ont la [[batalha de Leuctra]] acaba amb supremacia esparciata sul mond egèu. Egenmionia [[Tebas (Grècia)|tebèa]] que seguís aguèt pauc d'impacte sul mond anatolian. Pasmens, Efès, membre de l'[[anfictiomia]] de [[Dèlfes]], ven implicada dins la [[Guèrras sagradas|Tresena Guèrra sagrada]]. Los Pèrsas, profièchan del desòrdre del mond grèc, torna prene l'Ionia. Lor novèla dominacion es similàaria a aquesta d’avant las Guèrras medicas: la sola mesura contrenhenta es la contribucion financièra exigida pel [[grand rei]]. Pel rèste, las activitats comercialas, religiosas e culturalas d’Efès sont atal pas perturbadas. Es en [[-350|350]] que l’esculptor [[Escopas]] de Paros auriá decorat las colomnas de l’Artemision<ref>{{PliHis}} (XXXVI, 21).</ref>. Pasmens, [[Parmenion]] e [[Atal (general)|Atal]], de passatge en Ionia a la prima de [[-336|336]] per preparar l’assalt de las tropas d’[[Alexandre lo Grand|Alexandre]] sus l’Orient, son aculhits en liberators pels Efesians. Alexandre lo Grand passa a son torn per l’Ionia l'an seguent; prepausa a la ciutat de participar a tornar bastir l’Artemision destruch en [[-356|356]]. Los Efesians refusan aqueste gèste genrós, arguissent qu'aparten pas a un dieu de bastir un temple per un autre dieu, e preferiguèron lançar una vasta campanha de recamp de fons sus l’ensemble de l’Ionia. Efès èra demoradar a l’escart de la dominacion macedoniana realizada progressivament jos l’influéncia de [[Felip II de Macedònia|Felip II]] a partir de la mitat del sègle IV. Jos tutèla macedoniana, contunha, coma lo rèste de l'Ionia, a viure en tota autonomia, fins a que l’empèri d’Alexandre esclate e que las garrolhas fratricidas per sa succession comencen. === L’epòca ellenistica === A l'epòca ellenistica, Efès ven un centre administratiu de tria. Jol contraròtle macedonian a la mòrt d’Alexandre, l’Ionia e l’Asia Menora en general passan en [[-301|301]] jol contraròtle de [[Lisimac]]. Aqueste passament de poder se realiza a la seguida de la batalha d’Ipsos, ont Lisimac ganha sus [[Antigòn lo Bòrni]]. L'anciana ciutat tornèt èsser fondada per Lisimac. Es a Lisimac que la vila deu la construccion de son barri, encora visible uèi. Lo [[diadòc]] embelís, assanís e agrandís la ciutat en i transferissent los abitants de Colofon. Comptava alara unes 100 000 abitants. Son teatre podava aculhir 24 000 espectators. Quand Lisimac pren las ciutats d’Ionia, de trapa fàcia a una coalicion formada pauc avant [[-315|315]] la [[Liga Ioniana]]. Aquesta confederacion, que las estructuras son gaireben semblablas a aquesta de la [[liga de Delos]], amassa l’ensems de las citats d’Ionia amb per objectiu d’associar lors economics e militars. Una reünion d’aquesta confederacion se ten Efès<ref>Th. Drew-Bear, BCH 1972, 435 – 471.</ref>. Es a aquesta confederacion que buta subran en [[-284|284]] una partida de l’Asia Menora rebèla, après l’execucion per Lisimac de son pròpre filh. La repression de la revòlta s’acaba per la reconquista brutala d’Efès<ref>C. Franco, ''Il regno di lisimaco, Strutture amministrative e rapporti con le città (Studi ellenistici VI)'', Pise, 1993.</ref>. Efès passa enseguida lo contraròtle dels Seleucids, una dinastia eissuida de [[Seleuc Ier|Seleuc]], un dels Diadòcs. Lo periòde dels diadòcs s’acaba gaireben al moment ont desparéis Lisimac. A l’escasença, lo mond ellenistic se trapa partejat entre las novèlas dinastias, creadas pels ancians generals d’Alexandre. Los Seleucids ocupan donc un reialme que s’espandís de la Mediterranèa a l’[[Indus]]. Pasmens, ocupan pas l’integralitat de l’Asia Menora, e Efès se trapa al centre dels conflictes d’influéncias e d’interés que se liuran los Seleucids a l’èst, los reis de [[Pergam]] al nòrd e los Lagids en [[Egipte]]. Atal, Ptolemèu de Milet, un filh del [[reialme lagida|rei lagida]] [[Ptolemèu II]], foguèt tuat a Efès en [[-260|260]] o [[-259|259]] per sos mercenaris pendent una revòlta. L’Asia menora passa d’una man a una autra. Dominadas pels [[atalidas]], las ciutats anatolianas prenon pauc a pauc lor independéncia. De tirans prenon alara lo poder. Aquestes son caçats per [[Antiòc II]] que dona lors libertats a totas las ciutats. A la favor des [[guèrras de Siria]], Efès intègra l’empèri maritim dels lagidas. En [[-197|197]], es de nòu conquerida per [[Antiòc III]], çò cala la reintégracion de l’Anatolia dins lo sen seleucida. [[Eumèn II]], de la dinastia dels [[atalidas]], los reis de [[Pergam]], que s’èra aliats al Romans per contrar l’espandiment seleucida cap a la [[mar Egèa]], obten amb la patz d’Apamèa en [[-188|188]] lo contraròtle d’una partida de l’Asia Menora. Efès se trapa dins la region novèlament atribuida e demorarà jos la dominacion Atalids Fins al règne d'[[Atal III]]. Las fonts mòstran de relacions qu’entretenon los sobeirans de Pergam a Efès: des rapòrts cordials e de fisança, per exemple lo preceptor d’Atal III veniá d’Efès<ref>Ivana Savalli – Lestrade, Chiron 26 (1996), 149 – 181 : Courtisans et citoyens : le cas des philoi attalides. Element connu par I. v. Ephesos II, 202.</ref>. A la mort d’Eumèn II, Atal II pren lo cap del reialme de Pergam e contunha d’entretener de ligams estrechs amb Efès, ligams subretot economics e culturals. L’ingeréncia sempre mai granda de l’Empèri roman dins los afars orientals mena Atal III, qu’arriba al poder en [[-138|138]], après son paire Atal II, de legar progressivament sos bens privats als romans. Aquestes prenguèron alara lo contraròtle progressiu del reialme pergamian, malgrat l’oposicion d’Eumèn III. La pòrta èra alara obèrta per l’integracion de l’Anatolia e d’Efès dins lo mond roman. == Organizacion politica == D’en primièr governada per una [[Monarquia|monaquia]], la ciutat evoluís cap a un sistèma[[Democracia|democratic]] Pendent una transicion encara mal conegut. Lo poder reial se vei progressivament aflaquit pel desir de poder de las grandas familhas, que despereles deguèron se defendre fàcia aux velleïtat d’emancipacion de las massas populàrias. De tirans espelisson, coma Pitagoras vèrs 600. Los conselhs prenon lo relais de la traniá que siá dins lo foncionament de la ciuta que dins l’organizacion de la vila. La bolè es l’organ de la ciutat que fa los decrets e assegura lo foncionament de la ciutat. Lo boleuterion, es a dire lo luòc ont ten sesilha lo conselh, se trapa benlèu a l'emplaçament l’odeon qu’uèi encara demora<ref>W. A. Mc Donald, ''The Political meeting places of the Greeks (The Johns Hopkins University Studies in archaeology, 34), Baltimore, 1943.''</ref>. Al contrari d’Atenas, Efès possedís pas d’ecclesia: lo pòble s’amassa sur l’[[agora]]<nowiki/>a d’intervals irregulars, mas a pas de Conselh estructurat coma l'es la bolè; son ròtle es mai consultatiu qu’executiu. Lo territòri e la populacion son repartits en tribús portant caduna un nom, desperelas subdivizadas en quiliastias. A l’epòca ellnistica, i a cinc tribús<ref>La répartition des chiliastyes a été étudiée par D. Knibbe, ''Jahreshefte'', 46, Beiblatt, {{P.}}19-32 : « Neue ephesische Chiliastyen ».</ref>. Caduna ten nombre egal a la bolè, que deuriá èsser compausada d’un cinquantenat de membres. Lo chiffre es discutit, que lo nombre de tribús e lonombre de representants per caduna foguèt modificat. [[Fichièr:Prytaneion_1.jpg|alt=Ruines du prytanée d'Éphèse|esquèrra|vinheta|Roïnas del pritanèu d'Efès]] Lo pritanèu, mena d'ostal de vila de la ciutat, fa fàcia al boleuterion. Lo bastit es associat al temple consacrat a [[Estia]] Boulaia, ont brutlava un fuòc de contunh<ref>J. Keil, ''Anatolian Studies Presented to William Hepburn Buckler'' (1939), {{P.}}119–128 : « Kulte im Prytaneion von Ephesos » ; D. Knibbe, '' Jahreshefte Wien'', 47, Beiblatt, p.&nbsp;1–44 : « Epigraphische Nachlese im Bereiche der ephesischen Agora », {{P.}}41-44 : dédicace à Hestia Boulaia datée de 465.</ref>. Sebla, segon de fonts, qu'auriá pas Espel itavant l’epòca de Lisimac, çò que voldriá dire que lo foncionament de la ciutat a l’epòca classica èra sensiblament diferent d’aqueste de las autras ciutats. Pasmens, las competéncias de las. assembladas son pro pròches del modèl corrent. Lo fòrça grand nombre de decrets accordant lo drech de ciutat a d’estrangiès<ref>J. Keil, ''Jahreshefte'', 30 (1937) : 19 Vorläufiger Bericht über die Ausgrabungen in Ephesos. ''Beiblatt {{P.}}194 – 214 (fragment de décret accordant la ''politeia'' au {{sp-|V|e|ou au début du|IV|e|}} ; R. Paribeni, ''Notizie Scavi'', {{VIIe}} série, vol. 5–6 (1944–1945, paru en 1946), 79 (sur un sophiste de [[Nicomédie]] recevant le droit de cité)''</ref> mòstra qu’Efès èra atractiva. Lo pritanèu aculhís de ceremonias importantas, de banquets e de recepcions. Es subretot lo sètge del conselh dels pritanes<ref>''I. v. Ephesos'' 1058, 1059, 1060 et 1062.</ref>, versemblablament al nombre de dos. En de fòrça raras escasença, un dels dos podava èsser eponime. La foncion es, a Efès, un eritatge de la foncion reiala ancestrala: es al pritanèu que se tracta dels afars d’Estat. A partir del sègle III Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C al</abbr> mens, las decisions dels pritanes son somesas a la bolè. Lo ''grammateus'' es un magistrat que las foncions son pròches dels [[Primièr cònsol|cònsols màger]] actuals<ref>D. Knibbe et R. Merkelbach, ZPE 31 (1978), {{P.}}124 – 125.</ref>. Sa foncion sembla far doble emplec amb aquesta dels pritanes. De fach, los pritanes, Al cap de l’instància deliberativa, s’ocupan dels aspèctes reglamentaris e decisionals; lo ''grammateus'', el, es garant de l’aplicacion e del contraròtle de la bona realizacion de las decisions. Beneficiant d'una aura d’excelléncia, es al cap de la polícia locala, mena de milícia urbana, que los Romans gardaràn l’usatge jol Naut Empèri. Lo quita nom de la foncion rebat benlèu las competéncias d'expression orala deu fa pròva lo titulari de la foncion. Tot coma a Esparta, i a a Efès una gerosia, es a dire un conselh dels ancians governant la ciutat<ref>J. H. Oliver, ''The Sacred Gerousia'' (''Hesperia'', Suppl. VI) 1941).</ref>. Son recrutament es aristocratic; per tradicion, los membres fan sesilha a vida e de biais ereditari. Lor nom es consignat sus un registre, que permet de contrarotlar en permanéncia la composicion d’aqiuesta assemblada. A partir del començament de l'epòca ellenistica, veire avant, es victima de la concurréncia del recrutament popular de la bolè: desfacha de sas competéncias civilas, sas prerogativas merman progressivament al sanctuari<ref>D. Van Berchem, ''Mus. Helvet.'', 17 (1960), {{P.}}21–33.</ref>, las decisions d’aqueste conselh son alara somesas a l’aprobacion de la bolè e del pòble: s’agís d’una instància de proposicion e non pas de decision. Ocupa pasmens una plaça importanta a Efès, dins la mesura ont servís de ligam entre lo sanctuari e la ciutat. La gerosia possedís lo sieu gimnasiarc<ref>D. Knibbe, Jahreshefte, 48, Beiblatt, {{P.}}13 – 14.</ref>, es a dire lo magistrat encargat de la bona tenguda de las competicions se debanant dins l’encastre de las ceremonias religiosas. N’es lo mèsme, coma dins l'ensemble de las ciutats del mond grèc, la carga del [[Gimnasi (Grècia antica)|gimnasi]]<ref>L. Robert, ''Revue philologique'' 1967, {{P.}}7–14 : décret pour un gymnasiarque.</ref>. Sa foncion pòt semblar a una [[Liturgia (Grècia antica)|liturgia]], que ten a sa carga l’ensemble dels còsts necessaris al bon foncionament de l’edifici e de las activitats ligadas. Enfin, las competéncias de la gerosia son partejada per una autra categoria de magistrats, los epicletas<ref>Ghinati, Parola del Passato, 15 (1960), 354 – 373 : Ricerche sulle synkletoi di Grecia; étudie le mot synkletos et les termes apparentés appliqués soit au conseil soit à l'assemblée. Elle aborde ainsi les Epiklétoi d'Éphèse.</ref>, intermediaris entre lo pòble e lo conselh. De fach fan pas sesilha. Se sap pas ont la gerosia fasiá sesilha, mas se sap que l’ensems de la vida civica de la ciutat s’articula a l’entorn d’un espaci central que constituís l’[[agora]]. Dins lo cas d’efès, Se dich « agora d’Estat ». A partir de l’epòca classica, pren una dimension comerciala, que confirma la mencion dins las fonts d’agoranòmas<ref>I. v. Ephesos 910, 911, 914</ref>, ces a dire d'un magistrat encargar de manténer l’òrdre e de reprimir las fraudas. Es associat a d’autres magistrats encargats d'assegurar la seguretat de las carrièras e de far regnar l’òrdre public. Aquestes magistrats, que los noms son desconeguts, son jos la responsabilitat del ''grammateus''. Las doas autras titulaturas importantas e Efès son los Corètas e los ellenodics. Los primièrs donèron lor nom a una carrièra d’Efès, l’artèra màger que servís de referéncia per s’orientar suls plans de la vila. Conteniá a l'epòca las abitacions e tanben los luòcs de reünions d’aquesta confrairia<ref>F. Miltner, Anz. Wien 1959, {{P.}}31–43 : « Die österreichischen Ausgrabungen in Ephesos im Jahre 1958 » et J. Poerner, « De Curetibus et Corybantibus », ''Diss. Phil. Hal.'' 22 (1913), {{P.}}284–295.</ref>. Los Corètas organizat en una mena d’òrdre social. Membres de la nauta societat, forman tanben un còrs d’armada poderós e robust que la ciutat sap utilizar. La defensa de la ciutat lor es especialament confiada. Atal un espaci lor es reservat dins lo domèni del sanctuari. Los ellenodics<ref>L. Robert, ''Hellenica'', V, 59 – 63 : « Les hellénodiques à Éphèse ».</ref> son encargar de presidir los jòcs sacrats, d’i manténer l’òrdre e la disciplina. S’encargan tanben de la distribucion dels prèmis. Per aquò, fan un jurament e devon justificar detz meses de demorança dins l’ellenodicèu, lo bastit reservat a lor albergament, avant la tenguda de las Olimpiadas. == Las activitats culturalas e economicas == === Las activitats culturalas === Los efesians agradan subretot lo « bèl ». Existís donc a Efès dos domènis artistics: l’art oratòri, e l’art « material ». S’i trapa un cèrt nombre d’especialistas de l’expression. Del vejaire artistic, i a mai sovent paricipan aquestes darrièrs dins diferents concors que ritman la vida de la ciutat<ref>I. Ringwood Arnold, Am. J. Arch., 1972, 17 – 22: Festivals of Ephesus.</ref>. Dins aquestes darrièrs existisson doas menas de competicons. D’un costat, los concors gimnics, ont participan los atlètas – professioals o non – dins de competicions esportivas e atleticas, e de concors lirics, ont rivalizan d’especialistas de la paraula e del cant. Aquestes dos tipes de concors son sota la responsabilitrt dels Ellenodics. Los concors lirics Se debanan dins lo teatre<ref>J.-C. Moretti, L’architecture des théâtres en Asie Mineure (1980 – 1989), Τοποι 2 (1992), 9 – 32.</ref> de la ciutat. Aqueste se trapa suls penjals del Panayir Dağ. L’ensemble dels concors se debanan a Efès, que siá d’Olimpia o d’Artemisia o d’autres concors que son los Efesia, los Romaia<ref>J. et L. Robert, ''Hellenica'', IX, 73, {{P.}}4 : publient une inscription du {{-s-|IV|e}} concernant un athlète ayant remporté différents concours, dont les ''Romaia'' d'Éphèse.</ref> o los Balbillea<ref>Fr. H. Cramer, Astrology in Roman law and politics (292 {{P.}}in 4°; Memoirs Am. Philos. Soc., 37; Philadelpheia, 1954) {{P.}}352 – 354.</ref> (mai tardièr e fòra de nòstre encastre cronologic), comportavan los dos tipes de competicions. I a diferentas competicions liricas. Caduna ten del domèni de competéncia de diferents domènis de la lenga e del gèste. Atal, se vei de concors d’actors<ref>L. Robert, ''Et. Epigr.'' 1938, 93 : sur un citharède vainqueur à Éphèse. À l’origine joueur de cithare et enseignant le maniement de cet instrument, le citharède devient par la suite un acteur jouant à la fois dans les domaines tragiques et comiques.</ref>. Las fonts mencionan mai d’un còp de comedians, a vegada enfants<ref>L. Robert, REG 1966, 752 – 753.</ref>, o de mimes<ref>J. Keil, Anz. Wien 1945, 10 – 18: Eine Biologeninschrift aus Ephesos ou encore REG 1936, 235 – 254.</ref>. Aqueste darrièrs podavan se gropar en companhiá e anavan de concors en concors, e aquò, dins l’ensemble del mond grèc. Tanben, las inscripcions fan estat d’un grand nombre de pantomimes<ref>L. Robert, REG 1966, 756 – 759 ; I. v. Ephesos II, 70.</ref>. [[Fichièr:Hipponax_of_Ephesus.jpg|alt=Portrait du poète Hipponax|vinheta|Retrach del poèta efesian Ipponax dins los ''Promptuarii Iconum Insigniorum'' de Guillaume Rouillé, sègle XV. Ipponax èra conegut coma difòrme.]] Aquestas espròvas, que lo debanament en granda partiada semblable a aquestes dels grands concors panellenics, s’i realizant de memorablas targas verbalas. Es possible que pendent afrontaments verbals que los poètas Callinos e Ipponax an podut desvolopar tot lor talent. Aqueste darrièr es un poèta satiric que foguèt expulsat d’Efès vèrs 540 per la volontat del tiran Atenagoras. Trapa alara refugi a Clazomènes ont contunha son òbra. Conegut per son fisic difòrme, èra la victima d'una trufariá dels esculptors Boupalos e Atenis, que lo caricaturavan<ref>Pline (XXXVI, 11) ; voir aussi la ''[[Souda]]'' à l'article « Hipponax » et l'allusion d'[[Horace]], ''[[Épodes]]'' (VI, 11-14).</ref>. Sa grossieretat de pensada e de sentiment e sa vulgaritat, e tanben son manca flagrant de gost e sas referéncias permanentas a de sujèctes exclusivament locals l’empachèron d’obténer una quian que siá celebritat en Atica o endaòm mai dins lo mond grèc. Es considerat mai sovent coma l’inventor de la parodia – coma estil literari – e d’un mètre particular, scazon o choliamb. Aqueste tipe de talh metric, e lo ritme es una forma plan apropriada per l’estil burlesc dels poèmas d’Ipponax. Per mostrar l’ambiguïtat de la pensada del poèta i a son celèbre aforisme: « I a dos jorns ont la femna es un plaser: lo jorn ont se l’acasa, e lo jorn ont se l’aclapa ». Los concors gimnics se debanaban dins l’estadi, que se trapa al nòrd de la ciutat. Tanben s’i debanavan l’ensems de las competicions esportivas<ref>L. Robert, ''Hellenica'', XI – XII, 443 – 446.</ref>. Los atlètas constituissián una « casta » d’esperela<ref>Cl. A. Forbes, Class. Phil., 1955, 238 – 252 : Ancient athletic guilds.</ref>. Coma los competitors lirics e literaris, lor victòria fa l’ufan de la ciutat<ref>Robert, Anat. Studies Buckler, 230 – 245 : II, Inscription d'Aphrodisias, publie un décret d'Éphèse qui félicite la ville d'[[Aphrodisias]] et un athlète pour une victoire remportée aux ''Olympia'' d'Éphèse.</ref> e la renommada pels quita atlètas. Las victòrias son mai sovent inscrichas sus lors epitafs. Aqueste estatut particular s’aficha encora per la preséncia de mai d’un gimnasi dins la ciutat. Aqueste edifici es lo simbòl de l’educacion dins lo mond grèc. L’educacion fisica es indissociabla de l’educacion civica. Compausats de doas partidas<ref>Pour les détails architecturaux du gymnase d’Éphèse, se reporter à l’étude comparative des gymnases d’Éphèse, Pergame et Alexandrie dans T. B. Mitford, Ino K. Nicolaou, The Greek and Latin inscriptions from Salamis (vol. 6 de Salamis ; Rep. Cyprus Dptmt Antiq. ; XVI + 211 {{P.}}in 4°), Nicosie, 1974., les gymnases sont également le lieu où les athlètes, en plus de s’entraîner, prennent soin de leur corps.</ref>. Lo gimnasi es sota la direccion del gimnasiarc<ref>J. Keil et G. Maresch, Jahreshfte 45 (1960), Beiblatt, 75-100 Epigraphische Nachlese zu Miltners Ausgrabungsberichten aus Ephesos : {{numéro}}13.</ref>, Que lo pretzfach principal es d’assegurar la gimnasiarquia. Aquesta liturgia consistís dins lo financiament de l’ensemble de çò qu’es necessari al foncionament normal del gimnasi, que siá lo provesiment o l’entreten del luòc. Aqueste darrièr fa de compte dirècte a l’instància que l’elegissiá, que siá la bolè pel gimnasi municipal, o de la gerosia pel gimnasi del sanctuari. Lo ròtle del gimnasiarc, coma garant del bon foncionament de l’institucion « esportiva », es subretot per la ciutat. En efièch, es mercé al el que la ciutat raia per las victòrias dels atlètas<ref>C’est pourquoi nous retrouvons de manière régulière des inscriptions consistant en des décrets honorifiques pour ces derniers, comme le montre par exemple l’inscription du {{-s-|III|e}}, I. v. Ephesos 6.</ref>. Lo gimnasi es consacrat al dieu Asclèpi<ref>Études anat. 136.</ref>. En mai dels poètas, que Callinos e Ipponax son los exemples mai coneguts, aqueste que s’enconta en fòça grand nombre a Efès son los [[Sofisme (rasonament)|sofistas]] qu’ocupan una plaça de tria dins l’activitat intellectuala de la ciutat. En efièch, es aquesta categoria d’intellectuals que los tocavan en partiada la mission d’educacion<ref>L. Robert, Revue Phil. 1967, {{P.}}44 – 64 : Lettre impériales à Éphèse. S’attarde sur la culture intellectuelle à Éphèse, et notamment sur les sophistes et leurs étudiants.</ref>. Los Sofistas<ref>J. Keil, Jahreshefte, 40 (1953), 5 – 26 : Vertreter der zweiten Sophistik in Ephesos.</ref> son los fondators de l’ensemble dels metòdes de pensada que se desvelopèron pendent l’Antiquitat. Luènh de las criticas realizadas per [[Platon]], estigmatizant atal de biais pejoratiu l’òbra dels sofistas, aquestes son a l’origina de la retorica. Las escòlas de sofisticas an un ròtle important a Efès. Al delà de la sola educacion dels pichons efesians, donan a la ciutat un potencial intellectual que li conferís un estatut de centre intellectual. Existís diferents tesmònis de sofistas venent d’autres ciutats demandant a la bolè lo drech de ciutat a Efès<ref>R. Paribeni, Notizie Scavi, {{VIIe}} série, vol. 5 – 6 (1944 – 45; paru en 1946), 79 : Épitaphe d'un sophiste de Nicomédie ayant reçu le droit de cité à Éphèse.</ref>. Los grècs fasián la diferéncia entre la ''sophrôsuné'' (saviesa – mesura/moderacion) e ''sophia'' (saviesa – saber). d’entre aquestes que s'interessavan a aquesta darrièra, i aguèt primièr los ''sophoi'' (savis, bubretot los Set Savis), puèi los ''philosophoi'' (cercaire de sophia, filosòfs). Al contrari del ''sophos'' o del ''philosophos'' que tendon a transformar lors discípol en ''sophoi'' e ''philosophoi'' a lor torn, los sofistas volon pas formar d ''sophistai'', mas, concrètament, de gents capables de soscar, a prene de decsions, a argumentar e a governar. Lor ensenhament es pro carestiós. Alara sola una minoritat podava s’ofrir aqueste tipe d’ensenhament<ref>Sur l’enseignement en général et les rémunérations des maîtres, se reporter à l’ouvrage de Clarence A. Forbes, Teacher's pay in Ancient Greece (Univ. of Nebraska Studies, May 1942, Studies in the Humanities {{numéro}}2), 60 {{P.}}in 8°. Étude sur les salaires des sophistes, rhéteurs, philosophes, grammairiens, depuis les sophistes jusqu'au {{s-|VI|e}} {{ap JC}}</ref>. Aquesta formacion es subretot practica e lo desvolopament d’aquesta mena a la naissença de la retorica a partir del sègle IV Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C.</abbr> Atal, dins lo cas d’Efès, los sofitas desaparéisseon pauc a pauc de las fonts a partir d’aqueste periòde, per èsser remplaçats pels retors e lors talhièrs<ref>B. Lifschitz, ZPE 1970, 57 – 60.</ref>. Sens pasmens èsser totalament activita suplantada qu’i de sofitas a Efès fins a l’epòca imperial. La renomada d’aquestes mèstres èra una font d’ufan Per la ciutat<ref>F. Eichler, Anz. Wien 1969, 131 – 146 : Ephesos, Grabungsbericht 1968 : Inscription avec le gentilice du rhéteur Dionysos, enterré sur l'Agora d'Éphèse.</ref> e passant las limitas d’aquestas. D’estudiants del mond entièr se ronçavan a Efès per s’ofrir lors servicis<ref>L. Robert, Hellenica XIII</ref>. Aqueste ensenhament èra de qualitat e reconegut dins una granda partida del mond grèc<ref>I. Ephesos IV, 3, 40 : un grand nombre de ces élèves témoignent leur reconnaissance envers leurs anciens maîtres; Ivana Savalli – Lestrade, Chiron 26 (1996), 149 – 181 : Courtisans et citoyens : le cas des philoi attalides. Élément connu par I. v. Ephesos II, 202 : la confiance qu’Attale II fit à la cité d’Éphèse en y choisissant le précepteur chargé de l’éducation et de l’instruction de son neveu, le futur Attale III.</ref>. A costat d’aquestes especialistas del lengatge e dels discors i a los filosòfs. Lo mai celèbre d’entre eles a Efès es [[Eraclit]]. Sa pensada e son òbra mòstran la vivacitat culturala d’Efès. Tot coma sos confraires, Eraclit anava al culte de las Musas. Lo luòc d’aquesta devocion, atestat a Efès<ref>L. Robert, Revue Phil. 1967, {{P.}}44 – 64 : Lettre impériales à Éphèse.</ref>, es lo [[Musèu]] o Mouseion<ref>L. Robert, Etud. Anat. 1938 134 – 148 : Inscriptions de Smyrne.</ref>. Encara se sap pas s’aqueste bastit seguèt s’evolucioncaracteristicas dels ''Mouseion'' a l’epòca ellenistica, es a dire la transformacion en « centre de recerca ». I a enfin los talhièrs dels ''grammateis''<ref>Cl. Schulte, ''Die Grammateis von Ephesos. Schreiberamt und Sozialstruktur in einer Provinzhauptstadt des römischen Kaiserreiches'', Stuttgart, 1994 (HABES 15).</ref>. Aquestes « gramaticians » son encargats de l’ensenhament e de l’aprendisstge de la lectura e de l’escritura. Es per exemple d’entre eles qu’Atal II recrutèt lo preceptor que farà l’educacion de son nebot. I a pas o pauc d'arquitèctes o d’esculptors a Efès<ref>Très peu de références : I. v. Ephesos 510 et 516.</ref>, coma testimònia lo metòde que la ciutat utiliza per la construccion e la decoracion de l’Artemision, es a dire emplegar d’arquitèctes d’esculptors estrangièrs a la ciutat<ref>C. Içten, H. Engelmann, ''Inschriften aus Ephesos und Metropolis'', ZPE 108 (1995), {{P.}}88 – 94, {{numéro}}4.</ref>. === Organizacion socioeconomica === Eritièra de la tradicion monarquica, l’aristocracia efesiana dispausava a l’origina de la proprietat e del contraròtle del patrimòni fonzièr de la ciutat. Aquestas grandas familhas gerissián lo cap de la ciutat e occupavan los pòstes claus de son organizacion, que siá las diferentas magistraturas, las professions intellectualas<ref>Ephesos III, {{numéro}}62 et I. v. Ephesos 1037.</ref> o los diferents peirats. A la favor dels capivaraments politics del sègle VI, l’aristocracia pèrd pauc a pauc son influéncia. Es despossedada de sas proprietats, confiant lor cultura e lo provesiment de la cutaut al païsans. Del mèsme biais que dins l’esemble del mond grèc, lo regim aristocratica es remplaçat per « l’institucion » democratica. Pasmens, avent perdut lo contraròtle « total » de la ciutat, la classa « aristocratica » encara demora poderosa e garda tot son prestigi, e tanben una cèrta influéncia. Atal, las confrairias de Corètas<ref>H. Roozenbeek, Another Archiatros from Ephesos, EA 21 (1993), {{P.}}103 – 104.</ref> son revelatriças d’aquesta marca de l’aristocracia sus la societat efesiana que recrutan exclusivament al sen de las grandas familhas aristocraticas. Del mèsme biais que l’oplit deviá financiar son equipament, los membres d’aquestas confrairias devián assumir d’espereles los còst de crompa e d’enrtreten de lor equipament militar. Al contrari d’Atena i a pas a Efès un desvolopament de l’infanteriá peduga. Jamai pas cap de contingent massís vendrà a d’Efès. Se l’aristocracia demora presenta e gaireben influenta, la majora partida de la societat efesiana es constitisda per las categorias « mejanas » que los membres Mai sovent an de professions dichas « liberalas ». I a a Efès Éphèse un fum de « pichons » mestièrs que lo ròtle es fondamental. Per exemple i a fornièrs. La val del Caÿstre es plan adaptada a la cultura del blat. La ciutat n’èra excedentària<ref>L. Casson, Studi Paribeni e Calderini, I (1956), 231 – 238: The size of ancient merchant ships. Aborde la valeur des dons en blé faits par les marchands d’Éphèse, dons pris sur les excédents des différentes récoltes.</ref>. Fòrça revòltas<ref>I. v. Ephesos 215, étudiée par H. Engelmann, dans H. Friesinger, F. Krinzinger, 100 Jahre österreichische Forschungen in Ephesos, Wien 1999, {{P.}}157 – 160.</ref> ligadas a las variacions del prètz del quita blat<ref>I. v. Ephesos 910 à 939 et I. v. Ephesos 3010 à 3012 dans L. Migeotte, in Économie antique. Prix et formation des prix dans les économies antiques (Entretiens d’archéologie et d’histoire, Saint-Bertrand de Comminges), 1997, {{P.}}32 – 52 : Le contrôle des prix dans les cités grecques.</ref> Se debanèron. Los fornièrs èran sota la responsabilitat de l’agoranòma encargat del contraròtle de l'agora. Aqueste espaci public èra lo centre neuralgic de la ciutat, coma centre « politic » de la ciutat e benlèu encara mai marcat a Efès coma centre de comèrci. Situada just a proximitat del pòrt<ref>J. Keil, Jahreshefte, 64 (1959; paru dans l'été 1961), 142 – 147: Erlass des Prokonsuls L. Antonius Albus über die Freihaltung des ephesischen Hafens.</ref>, èra l’espaci dedicat als escambis comercials, que siá per las mèrças arribant a Efès, aquestas que ne sortissián o aquelas que s’escambiavan los efesians entre eles. A causa de la situacion geografica d'Efès, lo pòrt ocupa una plaça de tria dins l'activitat economica de la ciutat. Èra dobèrta per una estatua colossala de Poseïdon<ref>Louis Robert, BCH, 1977, 95 – 96.</ref>. Efès comptava fòrça talhièr de textil<ref>G. Labarre, M. Th. Le Dinahet, Les métiers du textile en Asie Mineure de l’époque hellénistique à l’époque impériale, in Aspects de l’artisanat du textile dans le monde méditerranéen (Égypte, Grèce, monde romain) (Collection de l’Institut d’archéologie et d’histoire de l’Antiquité, université Lumière Lyon 2, vol. 2), Lyon, 1996, {{P.}}45 – 115.</ref> que la produccion passava la sola produccion domestica tradicionala. I a tanben de ressaires de fusta e de marbre. Enfin existís un grand nombre de pichons artesans. La revòlta provocada contra la predicacion de sant Pau<ref>Actes des Apôtres, XIX : 23 – 40.</ref> mòstra l’influéncia d’aqueste grop socioprofessional e de son organizacion. Demetrius èra un orfèbre ue realizava de pichons Artemision d’argent per vendre. Coma el, la majora partida dels artesans d’efès expleitava l’imatge e la celebritat del temple a lors benefici. La denegacion d’Artemis per sant Paul, de son culte, e en consequéncia de son temple, fa prejudici a aquestes artesans, que l’activitat decréis a mesura que lo nombre de pelegrins merma e que los quite efesians se desvián d’Artemis. Forman una categoria privilegiada al sen de la ciutat<ref>I. v. Ephesos 295.</ref>. La majora partida dels artesans èra ligadas al temple e ne fasent una expleitacion comerciala. Lor nombre important, que ne fa una massa populara « instabla », obliga la ciutat e son administracion a los prene en compte e se’n conciliar sas gràcias (privilègis e avantatges, aleujaments fiscals, exempcion de contribucion a las soscripcions publicas). Participan a l’enriquiment economic e cultural de la ciutat. Los escambis comercials desvolopan l'utilizacion de la moneda<ref>M. J. Price, The Coinage, CAH IV, {{P.}}239 – 240, {{numéro}}305; L. Robert, Études numismatiques grecques (1951) 43 – 44.</ref>. La practica medicala<ref>N. Massar, Soigner et servir : histoire sociale et culturelle de la médecine grecque à l'époque hellénistique, Paris, De Boccard, 2005.</ref> se desvolopa subretot al sen de la ciutat. Lo desvolopament de las escòlas de medecina e lo vam de la practica medicala privada e publica pòdon èsser degudas a las condicions culturalas reünidas al sen de la ciutat. Caireforc intellectal, Efès èra una de las citats propícias al desvelopament de las practicas curatives. Tanben lo climat, ligat a la situacion geografica de la ciutat, es pas estrangièr a aquesta espelida. Lo desvolopament de la medecina a Efès a de ressons sul plan social e economic. La naissença de las escòlas de medecina provòca la creacion d’una novèla categoria sociala al sein de la ciutat. Lo vam de la medecina<ref>I. v. Ephesos 1161 à 1168</ref> a Efès ven de la mitat del sègle VI. Pasmens, es pendent lo sègle IV que se realiza una veraia estructuracion de son ensenhament e de son exercici. Efès es un centre reputat per la formacion dels mètges. Es la qualitat reconeguda a Soranos d'Efès, qu’exercissiá a Roma al sègle III AbC. Es aqueste practician que foguèt a l’origina de realizacion, sota la forma de tractat, de las tecnicas ginecologicas. Lo recrutament e l’evaluacion dels metges respondon a diferentas exigéncias<ref>R. Merkelbach, ZPE, 29 (1978), 148 : Ephesische Parerga, 16, Eine Inschrift vom Agon der Ärzte.</ref>. Es evaluat lor nivèls scientifics, amb un concors que compòrta quatre matèrias: suntaymatos, probleatos, keirourgias et organon<ref>H. Engelmann, Ephesische Inschriften, ZPE 84 (1990), 89 – 94.</ref>. == Vida religiosa == [[Fichièr:Artemis_of_Ephesus.jpg|alt=Statue d'Artémis d'Éphèse au musée de Selcuk|vinheta|Artemis ''Efesia'', Ephesus-Museum de [[Selçuk]] (no 718)]] La vida religiosa a Efès s'organiza a l’entorn del panteon ellenic classic. Pasmens, los efesians vodan un culte Especial [[Asclèpi]] e subretot a [[Artèmis]], divinitat tutelària de la vila. Coma dins lo rèste de l'[[Anatolia]], aquesta Artemis efesiana es pas la divinitat caçaira dels Grècs continentals, mas una divesa protectritz de la ciutat e de sos abitants<ref>R. Oster, « Ephesus as a Religious Center Under the Principate I: Paganism Before Constantine », ''ANRW2'' 18/3 (1990), {{P.}}1706-1713.</ref>. Gaireben totas las inscripcions trobadas a Efès mencionan la divesa, que siá per la garison d'una malautiá, la proteccion dels efèbs o encara l'espandiment d'un crédit<ref>Lynn R. LiDonnici, « The Images of Artemis Ephesia and Greco-Roman Worship: A Reconsideration », ''The Harvard Theological Review'', 85/4 (1992), {{P.}}389-415, ici {{P.}}394.</ref>. Artèmis d'Efès nos es subretot coneguda amb la representacion que s'impausa pendent lo sègle II Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C</abbr>: una estatue de cambas quichadas, escartant los braces e portant al nivèl del pitre d’ornaments pareissent a de sens, que la significacion exacta es subjècta a controvèrsia. L'ipotèsi mai probabla es aquesta d'una estatua d’en primièr fòrça simpla, benlèu un ''xoanon'' de fusta, qu’èra vestisa d'ornaments (vels, cofaduras, etc.) – aquestes aurián enseguida estat dirèctament integrats a las representacions de l'imatge de culte<ref>Sur ce point voir R. Fleischer, ''Artemis von Ephesos und verwandte Kultstatuen aus Anatolien une Syrien'' (EPRO 35) Brill, Leyde, 1973.</ref>. Un cèrt nombre d'autras divinitats, egipcianas Gaireben, fan tanben lor aparicion amb la dilatacion del mond grèc provocada per las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]]. == L'epòca romana == [[Fichièr:Medallion_Ephesos_Herakles_Iolaos_CdM.jpg|alt=Médaillon de bronze daté du règne d'Antonin le Pieux|esquèrra|vinheta|Medalha de bronze batuda per Efès jol règne de l'emperaire [[Antonin lo Pietós|Antonin]] ([[138]]-[[161|161 ApC.]]) ; drech: [[Eracles]] e Iolaos]] En 134 AbC, Efès es declarada liura pel rei de Pergama, Atal III<ref>{{Cite book}}</ref>. A la mòrt d’Atal III en [[-133|133]], l’ensemble de las possessions atalidas es sota contraròtle roman. Sol Eumèn III s’opausa encara a çò que considèra coma una annexion. Fàcia a las contestacions de son testament per Aristonicos, Efès, per paur de pèrdre sa libertat, agrandís son còrs civic per lutar contra Aristonicos e mobiliza de tropas e flotas. En 131, la flota d'Eumèn III es destrucha per aquesta d’Efès. Après sa desfacha definitiva en [[-130|130]], pas res pus contestarà pas la tutèla romana d’aquesta partida del mond medeterranèu. Los quadres de l’administracion romana son alara progressivament mesa en plaça. L’Anatolia una [[província romana]], plaçada jos la direccion d’un procònsol. Sembla qu’a causa de son engatjament als costas dels romans, Efès garda son estatut de ciutat liura. En efièch en 129 AbC, un decret de la ciutat, mandat al [[Senat roman|Senat de Roma]], trobat dins las escavacions del [[Capitòli (Roma)|Capitòli]]<ref>A. Degrassi, Bull. Comm. Roma, 74 (1951 – 52; paru en 1955), 19 – 57 : Ke dediche di popoli e re asiatici al popolo Romano e a Giove Capitolino. Dans cet ouvrage, la datation initiale retenue est celle de 167. Mais Éphèse ne passant sous tutelle romaine qu’à partir de 133, la date a été corrigée et a été ramenée à 129.</ref>, indica que los Efesians remercièron aqueste per li aver ofèrt la ''libertas'' e desliurat de la tutèla atalida. Mas malgrat son estatut liure, lo procònsol s'installa a Efès que ven capitala de la província romana. Es creat un malhum rotièr dempuèi la Macedònia permetent deligar [[Pergam]] e Efès destinat al desplaçament de las tropas. Aquesta cerrièra favoriza tanben lo desvelopament economic de la ciutat. En 88 AbC, lo Rei del Pont, Mitridat VI (120-63) conqueriguèt l'Anatolia occidentala encontra lo sosten de fòrça ciutats qu’Efès. Las directivas de Mitridat e l‘òdi sentit al vejaire dels romans presents abotissent a çò que se nomena "[[Las Vèspras d'Efès]]", episòdi ont 80.000 ciutadans Romans e Italians d'Asia Menora foguèron chaplats. Fòrça d’entre eles venián Efès. Mas fàcia a l'avançada dels romans e lo comportament violent de Mitridat, Efès cambia de camp, se revòlta declara la guèrra a Mitridat. Un còp Mitridat vencut, après la [[patz de Dardanos]], [[Luci Corneli Sulla|Sulla]], general roman va a Efès e convòca los notables de las ciutats d'Asia menoras per las sanccionar, pròva de l'importança administrativa de la ciutat. Efès malgrat son sosten quitament tardièr a Roma pèrd alara sa libertat. Après l'assassinat de Cesar, una luta mai fèra encara opausa Marc Antòni a [[August|Octav]]<nowiki/>i e en 33 abC. Antòni, acompanhat de Cleopatra, s'establís Efès d'ont prepara la batalha finala. Serà vencut dos ans mai tard a [[Batalha d'Actium|Actium]], en Grècia. Al començament de l'Empèri, [[August|Octavi]], vengut [[August]], decidís de tornar a Efès son estatut de capitala. Una autra seria de grandas òbras comença marcant son estatut. Efès ven una de las tres grandas metropòli de l'Empèri roman, e pòt alara èsser considerat coma un ligam indispensable entre l'Orient e l'Occident. == Antiquitat tardièra == La vila es pas estalivada pels trevolums que tòcan la mai granda partida de l'Empèri a la mitan del sègle III: alara que sa cencha es en roïna per manca d’entreten, e après aver estat damatjat per un tèrratrem<ref>On lui attribue les destructions des maisons en terrasse, comme la résidence 7 de l'îlot 2 (Scherrer [2000], 112).</ref>, la vila es fòrça tocada en [[262]] jos l'emperaire [[Gallien]] per una espedicion maritima d’[[Ostrogòts|ostrgòts]] et de piratas [[eruls]]<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=3}} ; Scherrer [2000], 29.</ref>: pilhan e incendian lo Temple d'Artèmis, segon l'[[Istòria Augusta]]<ref>''HA'', ''Gallien'', 6.2.</ref> e [[Jordanes]]<ref>''[[Getica]]'', 20.</ref>, e damatjan benlèu d'autres quartièrs<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=3, note 3}}</ref>. Se reviscola lentament la ville de las doas castròfas, coma lo mòstra la raretat de las inscripcions del tresen quart del sègle III, e l'arrèst aparent de las activitat edilitàrias grandas. === Administracion e vida politica === Cal esperar lo règne de [[Dioclecian]], que restablís de biais durable la seguretat de l'empèri e en reforma prigodament las institucions, per veire la vila dintrar dins un novèl periòde astrat, que dure tres sègles, fins a las invasions [[Empèri Pèrsa|pèrsas]] e [[Arabi|arabias]]. Se lo deu a sa situacion estrategica sus la rotas comercialas. La vila demora un pòrt de tria sus las rotas de comerci de Mediterranèa orientala: dins la seccion consacrada a las rotas maritimas dans l'edicte del maxim per Dioclecian, tres menan a Efès, dempuèi Alexàndria, la Siria e la capitala imperiala, [[Nicomedia]]. Aquesta importança contunha après la fondacion de [[Constantinòble]], Efès demorant un pòrt d’escala sus la rota entre la capitala e l'Egipte. Aquesta posicion centrala es tanben la rason lquea vila foguèt causida per la reünion de dos concilis ecumenics en [[431]] e [[449]]<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=7}}</ref>. [[Fichièr:Ephesos_Proconsul_Stéphanos.JPG|alt=Statue de Stéphanos|vinheta|Estatua del vicari e procònsol d'Asia Estefan, musèu d'Efès (Selçuk).]] Dins la nòva organazacion administrativa realizada jos la [[Tetrarquia]], Efès demora una capitala provinciala, lo sètge del procònsol d'[[Asia (província romana)|Asia]], mas amb un ressòt que l’espandida geografica mermèt fòrça al respècte de l'anciana província senatoriala: la novèla província d'Asia s'espandís lo long de la còsta dempuèiAdramyttion fins al [[Meandre (fluvi)|Meandre]] e inclutz dins lo rèire país la val del [[Caïstre (fluvi)|Caïstre]] e tanben lo territòri al Nòrd de Meandre. Lo procònsol d'Asia, governaire e jutge de darrièra instància per la província, ocupa una plaça privilegiada dins la ierarquia onorifica de l'administracion imperiala a causa del prestigi ligat al pòste: ven dins l'òrdre de preseança dirèctament après los [[Prefècte dau pretòri|prefèctes del pretòri]] e de la Vila, avant los vicaris diocesans<ref>A. H. M. Jones, ''The Later Roman Empire 284-602'', Baltimore, 1964, 47 et 143.</ref>. d’entre los titularis coneguts del pòste, i a la preséncia de diferents òmes de letras, coma los istorians Eutròp ([[371]]-[[372]]) e Festus ([[372]]-[[378]])<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=5}}</ref>. Efès es tanben una capitala ecclesiastica: son evèsque es metropolita de la província d'Asia e gausís d'una influéncia a causa l'ancianetat e lo prestigi de sa glèisa. Las pretencions de la metropòli a s'auçar a un reng comparable a aqueste d'[[Antiòquia]] o d'[[Alexàndria]] son pasmens decebuda al [[Concili de Calcedònia]] en [[451]], malgrat la pièja del patriarca d'[[Alexàndria]]. Lo métropolita recep lo títol d'exarc del diocèsi d'Asia, e deu daissat la primièra plaça en Anatolia a l'evèsque de [[Cesarèa de Capadòcia]]. Lo grand sètge eclesiastic rival d’[[Esmirna]] ganha tanben son independéncia e es promogut arquevescat autocefal a aqueste mèsme concili<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=6}}</ref>. La ciutat garda sas institucions politicas pendent l'Antiquitat tardièra, quitement se son pauc a pauc abandonadas al segon plan pel ròtle creissent de l'administracion imperiala. Lo Conselh (''Bolè'') e lo Pòble (''Demos'') son encara atestats dins l'epigrafia del sègle IV, amb d’inscripcions en l'onor dels procònsols o de l'imperatritz, fins a jos [[Teodòsi II]]. Lo Conselh es encara en activitat en [[431]], quand lo comte Candidianus lo covòca per far remplaçar l'evèsque<ref>''ACO T. 1, vol. i/3, 47.''</ref>, una anecdòta que mòstra lo ròtle d’aquesta institucion dins l'eleccion e la depausicion dels evèsques<ref>Jones [1964], 915-920 ; J. H. W. G. Liebeschuetz, ''The Decline and Fall of the Roman City'', Oxford, 2001, 105-106.</ref>. Mas lo pretzfach màger del Conselh demora la levada dels impòsts, que los membres son personalament responsables. Aquesta carga fiscala es tan mai pesuga que los rengs dels conselhièrs sont esclarzit per lors assags d'i escapar en dintrant dins lo clergat. En [[400]], a Gl!èisa d'Efès es tocada per un escandal que demanda l'intervencion e lo desplaçament per far una enquesta del patriarca de Constantinòble, lo quite [[Joan Crisòstom]]: l’evèsque Antoninus es accusat de malversions, coma la venda del títol d'evèsque dels conselhièrs volent fugir los rengs del Conselh e las obligacions fiscalas ligadas. De biais significatiu, Candidianus convòca en 431, amb los conselhièrs, los ''honorati'' (ἀξιοματικοί / ''axiomatikoí''), es a dire los notables, los grands tèrratenents que prenon ''de facto'' en man la gestion dels afars publics de la vila, als costat del governaire e de l'evèsque<ref>Liebeschuetz [2001], 104-120.</ref>. Lor influéncia creissenta al sègle V se realiza al prejudici del Conselh que desapareis de las fonts<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=15}}</ref>. Lo pòble se reünís en assemblada (''ekklesia'') al teatre, ont sont afichadas las proclamacions publicas, coma en [[431]] la depausicion pel sinòde [[Nestorianisme|nestorian]] dels evèsques ortodòxes Ciril d'Alexàndria e Memnon d'Efès. Dins l'Antiquitat tardièra, sus iniciativa del gvernaire o d'autras autoritats, aquestas assembladas procedisson a d’acclamacions que son lo mejan privilegiat per far conéisser l'opinion populara d'un biais gaireben contrarotlat<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=15-16}}</ref>. L'alternativa es la revòlta populara: l'activitat reglementària dels procònsols d'Asia per limitar los trebolums, en interdisent per exemple la portada d'armas<ref>Décret du proconsul Andréas Longinus Constant Eudoxius sur le port : {{harvsp|Foss|1979|p=16-17}}</ref>, testmònia de l'importança d’aqueste fenomèn. Las querèlas religiosas son a l’epòca l’escasença màger de trebolums, a l’agach dels actes conciliaris de 431 e 449, so per de susmautas qu’companhan de nominacions impopularas al sèti episcopal<ref>L'arrivée de Jean préféré à un rival au [[concile de Chalcédoine]] en [[451]] entraîne ainsi une émeute : {{harvsp|Foss|1979|p=17}}</ref>. Las faccions del teatre<ref>L'existence de ces associations de supporters, surtout connues en liaison avec l'hippodrome où elles sont associées aux écuries de course traditionnellement identifiées par leurs couleurs (Bleus, Verts, Rouges et Blancs), dans les villes d'Orient n'implique pas nécessairement celle d'un hippodrome et l'organisation effective de courses : il s'agissait aussi et surtout de factions du théâtre. Alan Cameron, ''Circus Factions'', Oxford, 1976, 206-207.</ref> jògan un ròtle capital dins l'organizacion d’aquestas manifestacions e dins las revòltas que ne resultan a vegada: d’inscripcions dins la region del teatre fan referéncia als Blaus e al Verds, sostens respectius dels emperaires Focas e [[Heraclius]] al començament del sègle VII<ref>Cameron [1976], 147-148.</ref>. En 441, es en responsa las aclamacions organizadas per aquestas faccions que lo procònsol Phlegetius decidís d'accordar son perdon a de ciutadan d’Esmirna per un greuge desconegut<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=16}} ; Liebeschuetz [2001], 217-218.</ref>. Una autra institucion politica subrevisquèt a Efès, al mens al començament de l'Antiquitat tardièra, lo Koinon d'Asia: aquesta assemblada provinciala rassemblava los representants d’uèit ciutats d'Asia portant lo títol de metropòli. Èra encargada d'organizar lo culte imperial, amb los jòcs tenguts en son onor. Après la reorganizacion administrativa de Dioclecian, sola Efès contunha d'aculhir las assembladas del Koinon. Jos [[Valens]] una lei prescriu que las quatra ciutats que son tituladas de metropòli devon partejar lo còst dels jòcs, que se debanan alara a Efès cada quatre ans<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=19}}</ref>. Aquestes jòcs, s’èran levats los ressons pagans nanteriors, son organizats pel grand prèire, elegit pel Koinon d’entre los ciutadans de las quatre metropòlis, l'Asiarc, o per de foncionaris nomenats alitarcs. Son carestissims, que son expressament exclusits de la lei de [[409]] limitant las depensas pels jòcs civics. Una partida de lor financiament pòt èsser realizada per una subvencion imperiala, mas l'essencial repausa malgra tot sul grand prèire. L'exercioi d’aquesta liturgia es donc una carga financièra importanta, qu’a sas contrapartidas, que garantís lo reng de senator a l’Asiarc, al mens a partir de [[385]]<ref>Jones [1964], 263-265.</ref>. L'assemblada provinciala tanben jòga un ròtle politic, coma organ consultatiu: compausada dels ''honorati'' de la província, es menada a debatre dels afars publics, de far de mercejadas als governaires, l’e tanben d’ambassadas près de l'emperaire. Encara en activitat jos [[Julian l’Apostata|Julian]], se sap pas exactament quand desaparéis. Es probable que los jòcs arrestèron d'èsser organizats, a causa de lor còst, plan lèu, e benlèu l'assemblada provinciala subrevisquèt mai longtemps, a causa de son novèl ròtle politic<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=20}}</ref>. === Lo desvolopament del cristianisme === ==== Las originas de la comunautat crestiana ==== [[Fichièr:House_of_the_Virgin_Mary.jpg|alt=Vue de la supposée Maison de Marie|vinheta|L’« Ostal de Maria », o glèisa del Monastèri de las Tres Pòrtas (Monastiri üç Kapu).]] Lo cristianisme se desvolopa a Efès mercé a son associacion estrecha amb l’istòria apostolica: l'apòstol Paul redigís, per aquesta comunautat, son [[Epistòla als Efesians]]. Sa glèisa es una fondacion de [[Timotèu d’Efès]], discípol de [[Pau de Tars]]: la vida del sant, possiblament redigit al sègle IV, que las relíquias foguèron transferidas a [[Constantinòble]] a partir dz [[356]]<ref>Chronicon Paschale, 542. C. Foss note toutefois que le corps du martyr fut redécouvert sous Justinien, fournissant là une nouvelle occasion de rédiger sa biographie.</ref>, descrich son martiri sus l’Embolos, e son inumacion sul mont Pion, e la construccion d’un martirium en son onor. La tradicion dona a diferents pròches del Crist lor darrirèra demorança dins la vila o a l’entorn,de començar per [[Joan (apòstol)|Joan]]: l’apòstol auriá estat liberat de son exili a [[Patmos]] après la mòrt de l’empeaire [[Domician]] e seriá mòrt a Efès dins lo règne de [[Trajan]] vèrs [[100]]-[[101]]. Lo [[Apocalipsi|Libre de l'Apocalipsi]], qu’es benlèu l'autor, cita Efès coma una de las [[sèt Glèisas d’Asia]]<ref>Les sept Églises : Éphèse, [[Esmirna|Smyrne]], [[Pergam|Pergame]], [[Thyateira|Thyatire]], [[Sardes]], [[Philadelphia (Asie Mineure)|Philadelphie]], et [[Laodicée du Lycos|Laodicée]]. Voir l'{{Réf Bible|Ap|1|11|display=long}}.</ref>, çò que mòstra l’existéncia d’una comunautat crestiana importanta partir de l’epòca. Joan auriá estat enterrat sul puèg d’Ayasuluk, mas l’identitat del mòrt fa debat a la fin del sègle II: s’agís de saber se l’autor de l’Apocalipsi es tanben aqueste de l’evangèli, una posicion sostenguda pel primièr còp per [[Irenèu de Lion]], mas fòrça contestada a partida de epòca (fin del sègle II). S’aquesta identitat es finalament acceptada, es encara contestada al sègle IV per [[Eusèbi de Cesarèa]]<ref>Hist. eccl. iii, 39, 5-6.</ref>. I aviá segon el d’autres autors crestians de l’epòca d'Irenèu, dos personatges omonims, [[Joan (apòstol)|Joan de Zebedèu]] e Joan lo Presbitèr (Joan lo Vièlh), ambedos enterrats a Efès. Segon eles, poiriá èsser aqueste segond Joan qu’auriá trabalhat a las darrièras versions de l'evangèli nomenat uèi: [[evangèli segon Joan]]. La tomba de l’apòstol es lèu objècte de veneracion, e una glèisa i es bastida dessús a partir del sègle IV. [[Fichièr:Tomb_of_Saint_John_the_Apostle.jpg|alt=Sanctuaire de l'église Saint-Jean|esquèrra|vinheta|Sanctuari de la glèisa de Sant Joan amb la platefòrma passant èsser la tompa de l’apòstol.]] En vertut d’una interpretacion de l’[[Evangèli segon Joan|evangèli atribuit a Joan]] la cresença se desvelopa a partir dels primièrs sègles que l’apòstol es pas mòrt, mas qu’es pas qu’endormit dins sa tomba, en esperant la Secongoda Parosia del Crist. Ne tesmoniará lo signe de vida que son alen ecoba la posca la superfícia de sa tomba: virs [[416]], lo quite [[Agustin d'Ipòna|sant Agustin]]<ref>In Ioannis Evangelium, PL, 35, 1970 sq.</ref> apièja la cresença que sembla plan partejada pels crestians d'antan, alara que Gregòri de Tors precisa mai tard, a la fin del sègle VI<ref>''De gloria martyrum'', I, 30.</ref>, qu’aquesta posca miraculosa es nomenada mana e utilizada per garrir los malauts dins tot lo mond crestian<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=36}}</ref>. Segon la tradicion crestiana, es a Efès que Joan auriá redigit l'[[Evangèli segon Joan|evangèli]] que li es atribuit, e tanben la [[Maria (maire de Jèsus)|Verge Maria]], que lo Crist sus la crotz aviá confiada a la garda del « discípol que Jèsus amava », i auriá demorat. Sus un puèg a {{Nombre amb unitat|7|km}} al Sud d’Efès, una pichona glèisa bizantina del sègle XIII, coneguda jol nom de « [[Ostal de la Verge Maria]] » (Meryemana Evi), i gardariá lo remembre d’aquesta demorança mariala<ref>Scherrer [2000], {{P.}}232.</ref>. Las tradicions de la preséncia de Maria a Efès e de sa « dormicion », es a dire sa mòrt, dins aquesta vila ven dels primièrs temps del [[cristianisme]]<ref name="Simon Claude Mimouni">Voir [[Simon Claude Mimouni]], [https://books.google.fr/books?id=iPiR0YOnWFkC&lpg=PA459&dq=%22Journal%20of%20Sacred%20Literature%22%20Wright&hl=fr&pg=PA534#v=snippet&q=Sion&f=false ''Dormition et Assomption de Marie: histoire des traditions anciennes''].</ref>. S'i apond la tradicion que, après sa « dormicion » (es a dire sa mòrt), auriá estat transferida miraculosament a [[Jerusalèm]] per que son còrs, intacte, siá enterrat dins lo jardin de Getsemani, pendant que son alma es auçada als cèls<ref name="Simon Claude Mimouni" />. Segon una autra tradicion, seriá estat emportada còrs alma dins son [[Assompcion de Maria]]<ref>{{Ligam web}}</ref>,<ref>{{Ligam web}}</ref>. La preséncia conjonta de Joan e Maria a Efès es mencionada per fòrça autors crestians a partir del sègle II e per exemple al sègle V, pels actes del concili de [[431]] que precisan qu’aqueste se ten dins la vila ont demorèron<ref>ACO I.iii.70.</ref>. De recits sul sejorn de [[Maria Magdalena|Maria de Magdala]] venon tanben de l’Antiquitat tardièra: Gregòri de Tors<ref>De gloria martyrum I, 30.</ref> e lo patriarca de Jerusalèm Modestus ([[630]]-[[634]])<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=33}}</ref> contunhava aquesta cresença. Aquesta seriá, ela tanben, mòrta a Efès. ==== Las persecucions e la legenda dels Set Dorments ==== [[Fichièr:SiebenschläferKircheBoden.jpg|alt=Abside de l’église des Sept-Dormants d'Éphèse et catacombes chrétiennes|vinheta|Absidi de la Glèisa dels Set Dorments d'Efès e catacombas crestianas.]] L’istòria de la comunautat cretiana d’Efès avant la [[Patz de la Glèisa]] es pas plantrè comeguda, quitament se d’indicis materials (fragments de sarcofags, d’inscripcions, sanctuari rupèstre sul puèg de Bülbüldağ<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=36 et 64}}</ref>) mòstran sa progression als sègle II e III. Lo sinaxari de la glèisa de Constantinòble garda la memòria de diferents martirs de las darrièras persecucions contra los cretians a aquesta epòca, deseconeguts seson: sant Miròp jos [[Deci]], sant Porfiri lo Mime jos [[Aurelian (emperaire roman)|Aurelian]], sant Andronic, sant Adauct e sa filha santa Callistèna dins la darrirèra granda persecucion, jos Dioclecian. Es tanben vèrs [[250]], jos l’emperaire [[Deci|Dèci]], que la legenda plaça lo començament de l’istòria dels [[Set Dorments d'Efès]]: un grop de jovents secutats per lor fe crestiana se refugia dins una balma ont s’endormisson e son emurats per sos secutaires. Se desrevelhan dos sègle mai tard, jol règne de [[Teodòsi II]], vèrs [[430]], e se faguèron remarcar de las autoritats per aver assajar d’utilizar de monedas del règne de Dèci per crompar de manjar: lo quita emperaire anèt sul luòc del miracle l’escasença d’un romevatge a Efès<ref>Sur la visite de Théodose II dans la ville, voir [[Jean Malalas]], 366.</ref>. La cauna presumida dels Set Dorments ven un luòc de pelerinatge, visitat vèrs [[530]] pel pelegrin Teodòsi<ref>''Itinera Hierosolymitana'', 148.</ref>, que lo recit, que dona una primièra lista dels noms dels sants, es lo mai ancian tesmòni d’aquesta legenda e lo culte a l’entorn. Unes istorians<ref>Ernet Honigmann, « Stephen of Ephesus and the Legend of the Seven Sleepers », ''Patristic Studies'' (''Studi e Testi'' 173), Vatican, 1953, {{P.}}125-168.</ref> estimèron qu'una partida de la legenda deviá aver de raices istorics, entre autre las rason de las escasenças de son apareission dins una de las mai grandas vilas de l'Empèri<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=43}}</ref>, a un moment crucial de l'istòria de la Glèisa, just avant un concili ecumenic. Aquesta istòria de jovents se presentant coma de subrevivents de persecucions es plan benvenguda a un moment ont la controvèrsia [[origenisme]] sus las resurreccion dels còrs èra viva<ref>D'après E. Honigmann (op. cit.), la tradition historique fut par la suite volontairement modifiée pour masquer le rôle du premier narrateur, l'évêque Étienne dont la mémoire fut condamnée au concile de Chalcédoine en [[451]] en raison de son rôle dans le [[Brigandage d'Éphèse]]</ref>. Una glèisan mariala es benlèu bastida jos lo règne de Teodòse II a l’entorn de la balma, e de la granda necropòli crestiana que s’i desvolopa dempuèi lo sègle IV al mens<ref>Scherrer [2000], {{P.}}64-66.</ref>. ==== Lo trionfe del cristianisme ==== La reconeissença dels cristianisme jos Constantin acaba pas subran los cultes pagans que contunhan d'èsser tolerats pendent gaireben tot lo sègle IV. L'Artemision, brut restaurat après sa destruccion pels Gòts en [[262]], benlèu contunha d’aculhir los fidèls d'[[Artèmis]] fins al règne de Constanci II, veire fins a las leis de [[Teodòsi I|Todòsi I]] impausant lo cristianisme coma religion oficiala<ref>Scherrer [2000], 32 ; {{harvsp|Foss|1979|p=30}}</ref>. Lo culte de Serapis es encara vivent al sègle IV, en se fisant a l'epigrafia, tanben lo culte imperial: lo temple d'Adrian, restaurat jos la Tetrarquia, recep a la fin del sègle una dedicacia a Teodòsi, lo paire de l'emperaire omonim. Pasmens, lo paganisme conéis una retirada inexorabla, coma lo mòstra la roïna dels temples de Roma, de [[Juli Cesar|Cesar]] e d'[[Isis]] sus l'agora superiora. Lo grand temple sovent identificat coma un Serapieion demora en partida en roïna après la catastròfa de 262. [[Fichièr:Disfigured_Augustus_Ephesus.jpg|alt=Statue d'Auguste avec une croix|esquèrra|vinheta|Estatue d'August marcada d'una crotz, benlèu a la fin del sègle IV.]] La cristianizacion de la vila pren un torn radical al passar del sègle IV a V. Fòrça rèstes de violéncia contra los edificis pagans mòstran l'existéncia d'un veraiiconoclasme crestian. Lo nom d’Artèmis es escafat de las inscripcions dins los tèrmes del pòrt e dins lo portic davant lo Pritanèu. De croses son gravadas al front d’estatuas d'[[August]], de Livi<ref>Øystein Jhort, « Augustus Christianus — Livia Christiana : Sphragis and Roman Portrait Sculpture », in L. Rydén et J. O. Rosenqvist, ''Aspects of Late Antiquity and Early Byzantium'', Stockholm, 1993, 99-111.</ref>, e d'autras encara, per las cristianizar, quand son pas purament e simplament destruchas e enterradas, coma es lo cas al Pritanèu. L’estatut d'Artèmis que marcava lo caireforc des doas carrièras màger es casuda e remplaçada per una crotz monumentala, acompanhada d'una inscripcion descrivent trionfalament aquesta cristianizacion simbolica de l'espaci urban: « Demeas, après aver tobat l'imatge enganaire del demòni Artèmis, aucèt aqueste signe de vertat. Onorèt Dieu que caça las idòlas e la Crotz, lo simbòl victoriós imortal del Crist. »<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=32 et note 5}} ; Scherrer [2000], 32.</ref> Es a aquesta epòca, vèrs [[400]] que l'Olimpieion, lo temple d'Adrian divinizat, es sistematicament aclapat fins a sas basas, e son descòrs escultat brutlat dins de forns de calç<ref>Scherrer [2000], 184.</ref>. Lo paroxisme simbolic d’aqueste iconoclasme crestian se debana en [[406]] quand Joan Crisostòm fa brutlar l'imatge cultual d'Artèmis<ref>Scherrer [2000], 32.</ref>. Lo paganisme surbreviu pasmens encora coma religion privada, dins la vila coma dins son rèire país. Segon Isidòr de Pelusi (mòrt en [[435]]), los Ellens (es a dire las pagans) escavan los rèstes del temple d’Artèmis per los reverar, e « fasent d’onors divins a de tombas e a de cendras pestiferadas »<ref>PG 78, 217. Cité par {{harvsp|Foss|1979|p=32}}</ref>. Jos Justinian, en [[542]], Joan d'Efès es mandat en mission per combatre lo paganisme en Asia Menora: Afirma<ref>Vie des saints d’Orient, xi, 681.</ref> n’aver convertit 80 000 dins las províncias d’Asia, de Caria, de [[Frigia]] e de [[Lidia]], ont bastiguèt 89 glèisas e fonda 12 monastèris. quitament se son accion se faguèt de dins las campanhas, una inscripcion de Sardes testomònia tanben de son passatge dins las vilas<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=32 et note 8}}</ref>. Quitament a Efès, lo triomf del cristianisme se manifèsta primièr per una espelida de glèisas dins la vila, qu’unas son installadas dins de monuments pagans convertits al culte crestian: es lo cas de la stoa sud de l’Olimpieion qu’aculhís un primièr sanctuari crestian dedicat a la Verge pel concili de 431, de nòu lèu bastit per venir la catedrala de la vila. Lo pretenut Serapeion a l’Oèst de l’agora vei una glèisa installada dins la cella del temple benlèu a la fin del sègle IV<ref>Foss [1979], 36 ; Scherrer [2000], {{P.}}150.</ref>. Una rotonda romana suls penjals inferiors del Panayir dağ, de foncion originala deconeguda, es transformada en glèisa tardièrament (sègle V o VI<ref>Scherrer [2000], {{P.}}72.</ref> — es coneguda jol nom fantesiós de « Tomba de sant Luc » degut al primièr ecavaire, J. T. Wood. De glèisas son tanben bastidas ''ex novo'': un martirium puèi una basilica son bastidas al dessús del luòc que la tradicion locala atribuís a la tomba de l’apòstol Joan sul puèg d’Ayasuluk<ref>Scherrer [2000], {{P.}}190-195.</ref>. Una basilica cementariala es benlèu fondada lèu al nòrd de la pòrta de Magnesia, suls rèstes s’un barri ellenistic. D’autras glèisas devián encara existir, segon lo testimoniatge dels actes conciliaris, e tanben de capèlas privada: las doas grandas demoranças romanas tardièras, lo « Palais del procònsol » e l’ostal del peristil al dessús del teatre n’èran provesida<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=36-37}}</ref>. ==== Los concilis d’Efès ==== [[Fichièr:Christian_council_of_Ephèsus_in_431.jpg|alt=Représentation du concile d'Ephèse de 431 dans la basilique église Notre-Dame de Fourvière à Lyon|vinheta|Representacion del concili d'Efès de 431 dins la basilica de Nòstra Dòna de Forvièra a [[Lion]]. Al centre Sant Ciril mòstra l'enfant e Maria, proclamant la maternitat divina de la Verge.]] L’importança de la comunautat crestiana d’Efès es confirmada per la tenguda de dos importants concilis dins la vila, metropòli d’Asia, dins lo règne de Teodòsi II, lo 3n concili ecumenic (dich ''d'Efès'') en [[431]], e lo segond concili, mai conegut per la tradicion catolica jol nom de en [[449]]. Los actes conciliaris<ref>Les actes du concile de 449, ayant été annulés à celui de Chalcédoine, ne sont connus que partiellement par des références dans les actes de ce dernier concile.</ref> constituisson una font importanta de l’istòria religiosa e politica de la vila. Lo principal objècte del tresen concili ecumenic, inaugurat lo [[22 de junh]] de 431 dins la glèisa de Maria adobada per l’escasença, es lo règlament de la question de la natura de la santa [[Trinitat]]. Amassa unes 150 participants per la primièra sesilha<ref name="OxDByz">{{harvsp|Kazhdan|1991|loc=vol. 1, {{p.}}707, s. v. Ephesus, Councils of}}.</ref>, a opausa lo patriarca de Constantinòble [[Nestòri]], partisan del [[Nestorianisme|diofisisme]] a [[Ciril d'Alexàndria]] e [[Memnon d’Efès]], defendents la doctrina [[Monofisisme|monofisita]]. Memnon mobiliza la populacion per sosténer Ciril e d’intimidar Nestòri: de descaladaires enròdan son ostal, destorban una reünion que ten amb sos partisans, las glèisas li son barradas<ref>{{harvsp|Foss|1979|p=38}}</ref>. Lo representant imperial, lo comte dels domestic Candidian, puslèu en favor de Nestòri, fa intervenir la tropa per lo protegir e intimidar a lor torn sos adversaris: interdit als partisans de Ciril d’assistir a las sesilhas del concili e s’esfòrça de far votar la depausicion de Memnon. Lo començament del concili es pasmens desfavorable a la causa nestoriana, que Ciril capitat a far depausar Nestori: la fola dels Efesians acompanha lo vencedor dins una procession nocturna trionfala fins a sa demora. Es lo trionf de la teologia alexandrina, l'interpretacion per Ciril de la doctrina cristologica del concili de Nicèu : segon el, l'umanitat e la divinitat del Crist son unidas dins una union ipostatica. Una consequéncia importanta de long tèrme es la reconeissença de la [[Maria (maire de Jèsus)|Verge Maria]] del títol de Teotocos, « Maire de Dieu », es a dire del Jèsus òme e tanben de Jèsus tal coma es reconegut pels cretians coma « Dieu verai e òme verai ». Lo pelagianisme es condamnat coma una eretgia. [[Fichièr:Apse_mosaic_Hagia_Sophia_Virgin_and_Child.jpg|alt=Mosaïque de la Vierge Théotokos, de l'abside de Sainte-Sophie|esquèrra|vinheta|Mosaïc de la Verge Teotocos, absidi de [[Hagia Sophia|Santa Sofia (Constantinòble)]], [[867]].]] Mas l’arribada de l’evèsque d'Antiòquia, Joan, un adversari de Ciril, cambia la donada: fa una sesilha rivala del concili e fa condamar los Alexandrins. L’emperaire interven a son torn, condaman los dos partits e fa arrestar lors caps, e los embarra a demorança. Los evèsques se planhon de la calor e benlèu patisson benlèu de la [[malària]], un testimoniatge interessent sus l’insalubritat de las bassas tèrras de la vila<ref>Foss [1979], {{P.}}39-40 ; Scherrer [2000], {{P.}}34.</ref>. Segon Ciril, morisson de membres del concili pendant lor sejorn. L’acabament de las òbras del concili provòca un [[Esquisma|esquisme]] seguent la disputa entre Joan e Ciril, que se reconcilian en [[433]]. Mas lo nestorianisme demora desfach dins lo primièr grand concili ecumenic del sègle V<ref name="OxDByz">{{harvsp|Kazhdan|1991|loc=vol. 1, {{p.}}707, s. v. Ephesus, Councils of}}.</ref>. La populacion d'Efès conunaha de jogar un grand ròtle dins los afars ecclesiastics las annadas seguentas, coma massa de manòbra per de descaladaires al servici de l'una o l'autra faccion de la Glèisa. En [[443]], l'evèsque Olimpi de Teodosiopolis es menat ''manu militari'' a la glèisa ont deu procedir sota la constrencha a l'ordinacion del novèl evèsque d'Efès, Bassian. L'eleccion es contestada pel concili de Calcedònia en [[451]], Bassian es despausat, e un novèl evèsque es designat per la metropòli d'Asia, Joan. Mas coma los pèires conciliaris lo crentavan, l'arribada de Joan provòca de susmautas dins la populacion fidèla a Bassianus<ref name="Foss41">Foss [1979], {{P.}}41</ref>. [[Fichier:BambergApocalypseFolio004vJohnWritesToEphesusAndSmyrna.JPG|alt=L'évangéliste Jean écrivant aux églises d'Éphèse et de Smyrne, ''Apocalypse de Bamberg''|vinheta|L'évangéliste Jean écrivant aux églises d'Éphèse et de Smyrne, ''[[Apocalypse de Bamberg]]'', vers [[1000]]; [[Bibliothèque d'État de Bamberg]], Msc.Bibl.140.]] Dins l'interval, del 8 al 22 d’agost de [[449]], se debanèt un [[segond concili a Efès]], cridat per l'emperaire Todòsi II, per reglar lo cas de l'abat Eutiquès, condamnat pel patriarca de Constantinòble Flavian per aver ensenhar que lo Crist aviá agut una natura après l'incarnacion. La figura dominanta dels debats es alara encara un patriarca d'Alexàndria, Dioscòr, qu’utiliza l’ajuda de la fola efesiana e dels monges per far reabilitar Eutiquès e depausar Flavian en menaçant fisicament los evèsques recalcitrants<ref name="Foss41">Foss [1979], {{P.}}41</ref>. L'acòrdi negociat setze ans abans per Joan d'Antiòquia e Nestòri es contestat e la doctrina [[Monofisisme|monofisita]] d'Eutiquès es afortida. Mas los representants del [[papa]] de Roma, [[Leon I (papa)|Leon I]] avent pas podut se far entendre, aqueste refusa de reconéisser lo concili coma legitim. Dos ans mai tard, un novèl concili ecumenic, a Calcedònia, anulla los actes del segond concili d'Efès ara designat dins la tradicion catolica romana coma lo ''latrocini''<ref name="OxDByz">{{harvsp|Kazhdan|1991|loc=vol. 1, {{p.}}707, s. v. Ephesus, Councils of}}.</ref>. Malgrat la reputacion peu flatosa que li donan los enveniments de 449, la Glèisa d'Efès contunha d’aver de pes grand a la fin de l'Antiquitat tardièra. Dins lo règne de Justinian, de [[531]] a sa mòrt en [[541]], lo titulari del sèti metropolitan es Ipatios, un dels evèsques mai influents de l'epòca e un del caps del partit ortodòxe dins la luta contra los monofisitas: Presidís la conferéncia convocada per l'emperaire a Constantinòble en [[531]] per reglar aqueste conflicte, puèi es lo pòrtavotz des evèsques ortodòxes al concili de Constantinòble en [[536]], ont Sevèr e los monofitas son condamnats. Justinian lo manda dins l'interval, en [[533]], en mission diplomatica a Roma près del papa [[Joan II (papa)|Joan II]]<ref>{{harvsp|Kazhdan|1991|loc=vol. 2, 963, s. v. Hypatios (2)}}.</ref>. Es belèu jos son episcopat e mercé a son influéncia que la construccion de la granda glèisa de Sant Joan le Teologian comença dins los quartièrs d'Efès. Una longa inscripcion dins lo nartèx de la glèisa de la Verge li es atribuida: organiza l'inumacion gratuïta dels paures<ref>Foss [1979], {{P.}}44-45.</ref>. == Empèri bizantin == === Lo declin urban als sègle VII e VIII === ==== Las invasions arabas e lors consequéncias ==== [[Fichièr:Saint-Jean_Porte_persécutions.JPG|alt=Porte dite des Persécutions à Saint-Jean d'Éphèse|vinheta|Pòrt dicha de las Persecucions a Sant Joan d'Efès, pòrta fortificada de la ciutadèla medievala.]] La prosperitat de la vila antica tardièra s’acaba, coma per totas las vilas d'Asia Menora, al sègle VII, a causa de diferents factors combinats. Un tèrratrem important tòca la vila vèrs [[614]] e destruch entre autre los rics ostals en terrassas sus l'Embolos<ref>Foss [1979], {{P.}}103.</ref>. Las roïnas son lèu abandonadas e comoladas per far la plaça a de construccions de foncion radicalament diferenta — probablement de magazins. Es possible que las invasions [[Empèri Pèrsa|persas]], que en [[616]] aurián tocat Sardes e la còsta Oèst d'Asia Menora, ajan tanben jogat un ròtle dins aqueste declin. Mas la catastròfa del primièr quart del sègle VII es mai un dels revelators del declin aviat de la civilizacion urbana antica tardièra que n’es la causa primièra: l'incapacitat de tornat bastir, al mens a la mèsma escala, los edificis aclapats per l’escasença mòstra un cambiament de concepcions socialas e politicas mentratant qu'una retraccion de l'economia locala, benlèu fòrça tocada per la [[pandèmia]] de [[542]]. L'inseguretat cronica del sègle VII participa plenament d’aquestes fenomèns: los [[Arabs]] fan un primièr assag contra Constantinòble en [[654]]-[[655]] que, se capitan pas a prene la capitala, provòca en retorn lo sacatge d'Efès, [[Esmirna]] e Alicarnas<ref>Foss [1979], {{P.}}105.</ref>. Lo primièr grand sètge de Constantinòble entre [[674]] e [[678]] per las flotas de [[Muàwiya Ièr|Muàwiya]] s'acompanha tanben benlèu d’atacas novèlas contra las vilas d'Asia Menora amb Efès, quitament se son pa esxpressament mencionadas dins las fonts. Es lo mèsme pels grand assalt arab de [[716]]-[[717]] mejans l'Asia Menora capitanejat per Maslama<ref>Foss [1979], {{P.}}105, et 192-194, où l'auteur rejette l'interprétation traditionnelle d'un passage d'[[Ibn Khordadbeh]] comme indiquant la prise d'Éphèse. Scherrer ([2000], {{P.}}34) en revanche accepte l'hypothèse traditionnelle.</ref>: se Efès ne foguèt pas victima dirècta, a contrari de [[Pergam]] e Sardes per exemple, los damatges causats per las espedicions repetidas dels Arabes tanben aguèron d’efièchs destructors sus l'economia urbana. En [[781]], una novèla ataca provoquèt una brèva ocupacion, la mesa en esclavatge e la desportacion de 7 000 abitants de la vila. Una darrièra invacsion araba en [[798]] menaça la ciutat, mas es pas segur que foguèra presa per l’escasença<ref>Carile [1999], {{P.}}136.</ref>. Se la menaça araba desaperéis gaireben per l'Asia Menora dins la mitat del sègle IX a causa del reviscol bizantin e de desacrdís intèrnes del califat, Efès deu encara patir de novèlas incursions militaras: los [[Paulicianisme|Paulicians]] que secutèron l'empèri dins las annadas [[860]] menats per Crisocheir prenon en efièch la vila en [[868]]<ref>Sur l'État militaire de cette secte d'inspiration manichéenne, voir Paul Lemerle, « L'histoire des Pauliciens d'Asie Mineure d'après les sources grecques », ''Travaux et Mémoires'' 5, 1973, {{P.}}1-113.</ref>. Genesios conta que Crisocheir utilizava la glèisa de Sant Joan coma establa per sos cavals<ref>Genesios, 21. Cité par Foss [1979], {{P.}}116.</ref>. [[Fichièr:Ephesos_St_John_Persecutions_Gate_sarcophagus.jpg|alt=Sarcophage en remploi dans la porte des Persécutions|esquèrra|vinheta|Sarcofag en remplec dins la pòrta de las Persecucions.]] La consequéncia mai visibla de l'insecuritat, de la despopulacion e del declin economic es la retraccion de la vila sus una airal urban fòrça redusit, defendut per un barri novèl. Aquesta fortificacion s'espandís dels dos sucs del Panayirdağ fins al pòrt en se piejant sul teatre e en empietant sus las botigas de l'Arcadianè al Sud, e en lonjant lo gimnasi de Vedi e l'Olimpieion al Nòrd<ref>Scherrer [2000], {{P.}}172.</ref>: l'essencial del centre residencial e civic de la vila antica es abandonat, a l'exterior de la cencha, tot coma d'autras vilas de l’epòca, [[Atenas]] o [[Corint]]. La construccion del barri es maldatada: una inscripcion tobada en remplec dins una capèla sus Panayirdağ menciona unicament la construccion d'un ''kastellin'' que li correspond benlèu. La datacion mai sovent prepausada per aquesta novèla fortificacion es lo sègle VII o VIII, dins la perspectiva d'una construccion avent per objectiu de protegir la vila contre las invasions arabas<ref>Foss [1979], {{P.}}106-107 ; C. Foss et D. Winfield, ''Byzantine fortifications, an introduction'', Pretoria, 1986, {{P.}}132-133.</ref>. A l'interior d’aquesta cencha, los grands monuments antics son abandonats e cobèrts per d’abitats de construccion mediòcra, fachs subretot de remplecs<ref>Foss [1979], {{P.}}112-113.</ref>. L'importança presa a l’epòca per la glèisa Sant Joan, ont es transferit lo sèti episcopal après lo sacatge de 654-655, se manifèsta per la construccion d'una cencha fortificada separada sul puèg d'Ayasoluk, destinada a protegir la catedrala, e tanben lo quartièr residencial qu’aviá podut de desvolopar entre la glèisa e la pòrta, e tanben mai al Nòrd. Lo puèg ven alara lo segond pòl de l'urbanisme efesian que, pauc a pauc, pren la plaça del primièr a mai d'un quilomètre<ref name="Foss107">Foss [1979], p. 107.</ref>. Aquesta segonda cencha coneis al mens doas fasas que la cronologia demora pas segura. Compren d’en primièr fòrça ''spolia'' venent dels edicis aclapats de la ciutat antica, coma l'Artemision e l’estadi. La pòrta Sud encastrada de doas torres, carradas puèi afortidas seguent un plan pentagonal, es susmontada defdiferents fragments esculptats coma de fragments de [[sarcofag]] pagan portant lo tèma iconografic d'[[Aquilles]] a Esquir : es un contrasens dels primièrs viatjaires sul sens d’aquesta scèna mostrant un òme en armas que corís d’entre de joventas que la pòrta pren lo nom de Pòrta de las Persecucions<ref>Scherrer [2000], {{P.}}190. Il ne reste plus ''in situ'' qu'une plaque du sarcophage, les autres ayant été déposées au {{s-|XIX|e}} pour être exposées à la [[Woburn Abbey]].</ref>. ==== Una novèla administracion bizantina ==== [[Fichièr:Ephesos_St_John_bema_&_turkish_citadel.jpg|alt=Bêma de l'église Saint-Jean au premier plan et citadelle turque|vinheta|Bèma de la glèisa Sant Joan al primièr plan e ciutadela turca al rèire.]] Dins la nòva organizacion administrativa que seguís l'abandon de las províncias egicianas e sirianas e lo retrach de l'empèri bizantin sus l'Anatolia, Efès garda un ròtle primièr. Aparten al [[Tèma (Empèri Bizantin)|tèma]] de las Anatolicas, mai importanta d’aquestas novèlas províncias militaras e civilas creadas dins la segonda mitat del sègle VII per servir de basa de recrutament e de financiament a l'armada atal despartidas en territòri. La poténcia militara d’aqueste tèma permet a [[Estratèg (empèri bizantin)|estratèg]] que lo comanda en [[714]] de prene le poder a Constantinòble jol nom de [[Leon III (emperaire bizantin)|Leon III]]<ref name="Foss107">Foss [1979], p. 107.</ref> : es le que, conscient de la menaça latenta que constituissiá aquesta província per l'emperaire, auriá començat de ne desligar la partida occidentala, correspondent à l'une de las [[Truma|trumas]]<nowiki/>originalas del tèma<ref>Comme pour la quasi-totalité des thèmes, la chronologie exacte de la création des Thracésiens est débattue. Le premier stratège n'en est pas attesté avant 741, mais un tourmarque est mentionné dès 711 : {{harvsp|Kazhdan|1991|loc=vol. 3, {{p.}}2080, s. v. Thrakesion}} ; Nesbitt et Oikonomidès [1996], {{P.}}2.</ref>. Aquesta region ven lo tème dels Tracesians, atal nomenat benlèu a l’origina de las unitats militaras qui èran estacionadas<ref>J. F. Haldon, ''Warfare, State and Society in the Byzantine World, 565-1204'', Londres, 1999, {{P.}}112.</ref>. d’entre lo ventenat de vilas que conten lo tèma, Efès es la mai importanta, mas per de rasons estrategicas — la proximitat de la rotas menant al conflicte màger qu'es la frontièra orientala — la capitala es mai probablament Cònas<ref>Foss [1979], {{P.}}195-196.</ref>. Efès es pasmens qualificada de « primièra citutat d'Asia » dins la lista dels tèmas recampada per Constantin VII vèrs [[933]]<ref>''De Thematibus'', 68, 81 sq.</ref>,<ref name="Foss117" />. Tanben Efès aparéis un autre còp coma tèma naval de Samos, que l’estratèg es basat a [[Esmirna]]<ref>Antoniadis-Bibicou, ''Études d'histoire maritime de Byzance'', Paris, 1966, {{P.}}77.</ref><ref>Cette seconde hypothèse, proposée d'abord par H. Ahrweiler (''Byzance et la mer'', Paris, 1966, {{P.}}402) est considérée douteuse par Foss ([1979], {{P.}}117) mais généralement acceptée depuis : Nesbitt et Oikonomidès [1994], {{P.}}130.</ref>. Aquesta dobla jurisdiccion s’acaba amb la dissolucion de la flota tematica de Samos al sègle XI, alara que lo tèma dels Tracesians es sempre atestat en relacion amb Efès en [[1143]] e vèrs [[1200]]<ref name="Foss117">Foss [1979], {{P.}}117.</ref> Coma vila e pòrt mai important del tèma dels Tracesians, Efès es lo sèti de diferentas administracions provincialas. Mas dins la fonts, a partir del sègle VIII, es jol nom Agios Theologos (Ἅγιος Θεολόγος), Theologo, transformat mai tard a l'epòca otomana per una malaprononciacion Ayasoluk, que la vila medievala e son administracion apareisson: se trapan sus un sàgel de [[parafilax]]<ref>Nesbitt et Oikonomidès [1996], {{numéro}}14.1 {{P.}}30.</ref> (lo comandant de la fortalesa bastida per protegir la catedrala), sus un autre d'[[arcont]] datat del sègle VIII o IX, encara sus aqueste d'un [[dragonaire]] naval del sègle IX<ref name="Foss117">Foss [1979], {{P.}}117.</ref>. Lo nom antic d'Efès subreviu mai sembla reservat a l'usatge de l'administracion centrala e ecclesiastica<ref>Nesbitt et Oikonomidès [1996], {{P.}}29-30.</ref> e arcaïsant. Efès es lo burèl de [[Doana|doanas]] principal per Asia e d'autras ancianas províncias, Caria, Licia e unas illas Egèas : un comerciari i es basat<ref>Antoniadis-Bibicou [1963], {{P.}}195.</ref>. L'administracion fiscala i es representada per un dioiquetes del genicon, e un oiconomos encargat de la supervision dels afars financièrs de la glèisa. Benlèu quartièr general d'una turma dels Tracesians, Efès aculhís tanben un destacament de l'administracion tematic, a (lo tormarc) e civila (un [[notari]]), qu’unes personatges son atestats per de sàgels<ref>Foss [1979], {{P.}}108.</ref>. ==== Lo ròtle de la Glèisa del pelerinatge de Sant Joan ==== [[Fichièr:Pilgrim_flask_Ephesos_Louvre_MNB2066.jpg|alt=Ampoule à eulogie représentant un évangéliste, probablement Jean|vinheta|Ampola d’eulogie representant un evangelista, benlèu Jaon, Efès, sègle VI.]] Un dels estratègs mai celèbres del tèma es [[Michel Lachanodrakôn|Miquèu Lachanodrakon]], que demora fòrça annadas a son cap. Nomenat per [[Constantin V (empereur byzantin)|Constantin V]] en [[766]], pendent la crisi iconoclastea, se destria pel zèl amb qui mena la repression contra los monges iconofils d'Asia, que constituisson la punta de l'oposicion a la politica religiosa imperiala. En [[770]], assembla totes los monges e monjas del tèma dels Tracesians al tzykasnistèrion d’Efès, los fach vestir de blanc e constrench los monges a prene femna sota pèna de mòrt: fòrça refusan e venon de martirs de la causa oconofila. Contunha la persecucion dels monges vendent los monastèris de la region amb totas lors possessions, tanben la vaissèla liturgica e los libres sacrats, e en interdisent a qui que siá de recebre la tonsura. Segon Teofan lo Confessor, una font plan favorable als iconofils, i aviá pas pus de monges dins tota la província a causa de son accion<ref>Théophane le Confesseur, 445 sq. Cité par Foss [1979], {{P.}}109.</ref>. Lachanodrakôn demora estratèg dels Tracesians al mens fins a [[782]] quand empòrta aqueste tèma, a Darenos, una victòria granda contra l'armada araba d'Haroun ar-Rachid<ref>{{harvsp|Kazhdan|1991|loc=vol. 2, 1168, s. v. Lachanodrakon, Michael}}.</ref>. Pasmens se la persecucion menada per Lachanodrakôn daissa pas de dobte sus l'existéncia d'importantas comunautas monastica quitament a Efès, un sol monastèri es atestat dins la literatura per aquesta epòca aqueste ont se retira coma monge l'emperaire Teodòsi III après son abdicacion: i es enterrat dins la glèisa de Sant Felip<ref>Cedrenus, I, 787. Cité par Foss [1979], {{P.}}109.</ref>. Lo sinaxari de Constantinòble enregistra l'existéncia de dos martirs iconofils, dins lo règne de [[Leon III (emperaire bizantin)|Leon III]], Ipati, evèsque d'un sèti sufragant d’Efès desconegut, e Andreas, prèire<ref name="Foss110">Foss [1979], {{P.}}110.</ref>. Mas la politica iconoclasta encontra tanben de sostens dins la glèisa efesiana: l'evèesque Teodòsi, filh de l'emperaire Tibèri III (698-705), es al temps de Constantin V un dels caps del partit iconoclasta. Coma atal presidís, aux amb los evèsques Sisinnios Pastillas de Pergè e de Basila de Pisidia, lo primièr concili iconoclasta de Iereia en [[754]]<ref name="Foss110" />. La glèisa d'Efès manten donc son influéncia pendent lo periòde, benlèu a causa del pelerinatge que se contunha amb lo pelerinatge cap a Sant Joan lo Teologian e la tomba de l'apòstol, las tombas de Maria e de Maria Madalena, e tanben lo cemetèri dels Set Dorments, que garantís un flus de vitjaires dins la via: nes testimònia lo recit del pelegrin anglosaxon Willibald que s’arrèsta a Efès din son vitge cap a la Tèrra Santa, en [[721]]<ref name="Foss110">Foss [1979], {{P.}}110.</ref>. Benlèu estimula l'economia locala: lo jorn de la fèsta del sant se debana una granda fièra annala, lo panegirís. Lo cronvcaire Teofan<ref>Théophane, 440.</ref> conta que pendent un passatge a Efèse, en [[794]]/[[795]], l'emperaire Constantin VI consentís al benefici de la glèisa Sant Joan une remesa del kommerkion, que designa aquí la taxa tocant la fèire, per una valor de 100 luiras (7200 nomismata)<ref>H. Antoniadis-Bibicou, ''Recherches sur les douanes à Byzance : l'"octava", le "kommerkion" et les commerciaires'', Paris, 1963, {{P.}}107.</ref>: aquesta soma importanta mòstra lo retorn d'una activitat comerciala significativa a la fin del sègle VIII. Aquesta indicacion deu pasmens èsser relativizada per lo pauc de monedas dins las escavacions<ref>Un [[follis]] de [[Constantin V]] près du temple de Domitien, un autre sur l'agora ainsi qu'un follis de [[Théophile (empereur)|Théophile]], constituent les seules monnaies de fouilles retrouvées pour la période qui s'étend du règne de [[Constant II]] à celui de [[Léon VI le Sage|Léon VI]] ([[886]]) : Cécile Morrisson, « Survivance de l'économie monétaire à Byzance (VIIe-IXe siècle) », ''The Dark Centuries of Byzantium (7th-9th c.)'', Athènes, 2001, {{P.}}377-97, particulièrement {{P.}}383.</ref>, aquò mòstra la retirada de l'economia monetària que domora fins al sègle IX<ref>Foss [1979], {{P.}}113.</ref>. === Lo retorn dels trevolums a la fin del sègle XI === Lo periòde de prosperitat e de seguretat que gausís Efès dempuèi lo sègle IX s’acaba après la desfacha dels Bizantins contra los Turcs Seldjokids a [[Batalha de Manzikert|Manzikert]] e lo rapida progression en Anatolia las annadas seguentas, faciliada per la guèrra civila bizantina. A partir de [[1080]] un [[Sultan|sultanat]] turc es establit a Nicèu alara que d’Estats independents efemèrs se crean din las províncias bizantinas de l'Oèst: l'emirat maritim de Tzachas<ref>J.-Cl. Cheynet, ''Le monde byzantin, t. 2, l'Empire byzantin (641-1204)'', Paris, 2006, {{P.}}434.</ref> que contraròtle un territòri equivalent en partiada al tèma de Samos dempuèi [[1081]], e aqueste creat, segon Anne Comnène<ref>''Alexiade'', V, 1, 5.</ref> per un cèrt Tangripermes o Tengribirmish a l’entorn d'Efès vèrs [[1090]]. Cal esperar [[1096]]-[[1097]] per que la contra ofensiva bizantina en Asia Menora, ajudada pel passatge dels [[Primièra Crosada|Crozats]], i restablís l'autorita timperiala: après aver repres Esmirna, Jean Doukas escfach Tengribirmish devant Efès, que daissa jol comandament d'un duc, Petzeas<ref>Foss [1979], {{P.}}118 ; Cheynet [2006], {{P.}}435.</ref>. Pasmemens demora la menaça turca, a causa de la creacion d'un Estat turc durable suls hauts plans centrals d'Anatolie, lo [[Sultanat de Rom|sultanat d'Iconium]]. Los Crozats de la [[Segonda Crosada|segonda croisada]] ne fan l'experiéncia en [[1147]], que devon prene la rota de la broa, per [[Pergam]], Esmirna e Efès, que l'interior es al mans dels Turcs. Los crozats alemands arriban los primièrs a Efès, ont son rejonhs pels Franceses jol comandament de [[Loís VII de França]]. Pendent los sejorns dins la vila, un dels caps de l'expedicion, lo comte Gui II de Pontièu es tuat e inumat dins una glèisa, belèu de Sant Joan. Pauc avant Nadal, los Franceses fan una sortiada dins la val del Caïstre dins lo reire país d'Efès ont combatan amb lo succès un partit turc, avant de contunhar lor progression dins la val del [[Corba (riu)|Meandre]]<ref>Foss [1979], {{P.}}118.</ref>. Après lo desastre de Mirioquefalon ont [[Manual Ièr Comnèn|Manuel Comnène]] es defach pels Turcs en [[1176]], l'Anatolia centrala e orientala es definitivament perduda, çò que créis l'inseguretat oins las províncias costièras: devant l'incapacitat de l'autoritat imperiala a los defendre, diferentas regions fan mai o mens obertament secession a la fin del sègle XII, profiechant mai de la confusion provocada per la presa de Constantinòble en [[1204]] e la conquista latina de l'empèri bizantin. Efèse paréis pas aver apartengut a un d’aquestes Estats quand en [[1206]] reconéis l'autoritat de Teodòr Lascaris, lo fondator de l'[[Empèri de Nicèa|empèri de Nicèu]]<ref name="Foss119">Foss [1979], {{P.}}119.</ref>. Las dificultats economicas e financièras de l'Empèri contrenhent [[Alexis Ier Comnèna|Alexis Comnène]] a balhar de largs privilègis comercials a la Republica de [[Venècia]] en cambi de son sosten milita narval: lo crisobul de [[1082]] acordís als Venicians una exempcion totala del ''kommerkion'' dins una seriá de pòrts, amb Efès. Aquestes privilègis son confirmats en [[1148]]<ref name="Foss119">Foss [1979], {{P.}}119.</ref>, e lèu espandidas a d'autras ciutats italianas: en [[1261]], Miquèl Paleològ acordís als [[Gènoa|genoés]] un tractat favorable dins sa quista de sosten per la reconquista de Constantinòble. Lor permet d'establir de colonias comercialas dins lors principals pòrts de l'Empèri, coma Efès: doas pèiras tombalas de residents genoés datadas de [[1284]] e [[1293]] foguèron retrovadas dins la glèisa de Sant Joan<ref name="Foss121">Foss [1979], {{P.}}121.</ref>. === La fin de la dominacion bizantine === La reconquista de Constantinòble en [[1261]] provòca un cambiament de prioritat militara, la defensa de la capitala l'emportant ara sus aquestes territòris asiatics de l'Empèri de Nicèa. La consequéncia es una degradacion rapida de la situacion militara dins las províncias d'Asia Menora: la Caria es perduda aapartir de las annadas 1260, malgrat una expedicion de Joan Paleològ en [[1269]], e dempuèi la val del Meandre, los Turcs menaçan lo rèire país d'Efès, [[Milet]] e la val del Caïstre. A mens d'una jornada de caminada dels Turcs, Efèse es alara practicament sus la frontièra de l'Empèri<ref>Foss [1979], {{P.}}142-143.</ref>. Un dels generlas mandats combatre los Turcs, Alexis Filantropenos, fa duc del tème dels Tracesians en [[1293]], mèna una campanha victoriosa dins la val del Meandre en [[1295]], avant de se rebelar contra l'emperaire Andronic II e d’assajar d'establir dins la region del sieu Estat independent: Efès ne fa partit, qu’es dins la fortalesa qu'empresona Teodòr, lo sieu fraire d'Andronic mandat per acabar la rebelion<ref>[[Georges Pachymères]], II, 220.</ref>. Filantropenos es arrestat e emborniat lo 25 de decembre de 1295<ref>Fos [1979], {{P.}}143 ; {{harvsp|Kazhdan|1991|loc=vol. 3, 1649, s. v. Philanthropenos, Alexios}}.</ref>. Andronic II confia ensegida la luta contra los Turcs als mercenaris de la [[Companiá catalana|Companhiá catalana]], qu’arriba dins la region d'Efès a la prima de [[1304]] : [[Roger de Flor]] e sas trpas demoran un briu a Efès e son victorioses contra los Turcs locals. Aqueste succès costa pasmens, que los mercenaris catalans esitan pas a se pagar sus las regions liberadas. Efès compte amb [[Filadèlfia]] e Pirgion d’entre las vilas victimas de los exactions<ref>[[Jòrgi Paquimeres|Georges Pachymères]], II, 436 sq. Grégoras I, 222 sq. Cités par Foss [1979], {{P.}}143.</ref>. Significativament, i a pas jamai mencion de tropas bizantinas dins lo recits d’aquestas operacions: la menaça turca torna donc lèu que la Granda companhiá quita la region, rempelat a Constantinòble a la fin de l’esitiu de 1304. Lo [[24 d'octobre|24 d’octobre]] de 1304, Sasa Bey, un luòctenent del clan de Menteşe, dels Turcs Oghozes que s’èran establits en Caria e dins la val del Meandre, pren Efès , après aver lèu pres lo contraròtle de la val del Caïstre dempuèi la prima, malgrat l'intermèd catalan. La glèisa de Sant Joan es pilhada, una partida de la populacion de la vila es desportada dins la vila fortificada de Tiraea e lo rèste massacrat. Efès escapa definitivament a l'Empèri bizantin, malgrat un assag per la tornar preniunas annadas mai tard. Sasa Bey lèu dintra en conflicte amb son ancian aliat, l'emir d'Aydın, e quitament se liga amb los crestians, mas es lèu desfach. Son domèni, a l’entorn de las vals del Meandre e del Caïstre, passa alara dins las mans de l'emirat d'Aydın. === Emirat d'Aydın === [[Fichièr:Ephesos_St_John_byzantine_&_turkish_fortress.JPG|alt=Tour pentagonale du rempart byzantin au premier plan et citadelle turque|vinheta|Torre pentagonala del barri bizantin al premier plan e la ciutadèla turca al rèire plan.]] Après de decenniá jos la menaça turca dirècta, la vila d'Efès es benlèu e declin avançat quand passa fin finla sota lo contraròtle de l’ostal d'Aydın, coma possession de Mehmet, filh del fondator de la dinastia, entre [[1308]] e [[1325]] environ<ref>Sur l'émirat d'Aydın, voir P. Lemerle, ''L'Émirat d'Aydin, Byzance et l'Occident'', Paris, 1957.</ref>. Una indicacion d’aquestas dificultat economicas es lo tròc en [[1307]], contat pel mercenari catalan [[Ramon Muntaner]]<ref>Chronique, ch. 234.</ref>, de tres preciosas relíquias de la vila contra de granas: un tròç de la Crotz Veraia, una camisa teissida per la Verge e una copia manuscricha de l'Apocalipsi de Joan<ref>Lemerle [1957], {{P.}}26 note 1 ; Foss [1979], {{P.}}145.</ref>. Sant Sabas lo Jove confirma din lo recit de son pelegrinatge del mont Atòs a [[Jerusalèm]] ètrs [[1310]] l'estat de pauretat de la ciutat<ref>Philothée, ''Vie de Saint Sabas le Jeune'', 216.</ref>. === Lo retorn de la prosperitat === Es pasmens d'Éfès que se’n va una fòrça navala de 29 naus e 2600 òmes lo 23 de julhet de 1319 per atacar Quio, signe que la vila garda de capacitats portuàrias e constituís una basa militara importanta de Mehmet. La flota en question es destrucha pels [[Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm|Cavalièrs]] de Ròdes<ref>Foss [1979], {{P.}}145.</ref>, mas Efès ven per un temps una basa de piratariá turca contra l'Egèa: la bandièra d'Ayasoluk — una ròda negra sus un camp roge — es alara un signe de terror pesl Estats crestians vesins<ref name="Foss146">[1979], {{P.}}146.</ref>. L'emir Mehmet parteja progressivament lo principat entre sos filhs, e es a l'aïnat, Hızır, que ven Efès en [[1325]]: la govèrna fins a sa mòrt en [[1360]] environ, primièr coma suzerin de son paire, puèi sota son cabdet Umur Bey, qu’erita del poder suprèma a la mòrt de Mehmet en [[1334]]. En [[1348]], la mòrt d'Umur daisse Hızır sol mèstre de l'emirat, que govèrna dempuèi Ayasoluk, a la plaça de la capitala precedenta Birgi<ref name="Foss146">[1979], {{P.}}146.</ref>. Pendent aqueste periòde, torna la vila plan prospèra mercé amb lo trafic comercial portuari, que beneficia de las dificultats del pòrt vesin d’Esmirna, que lo contraròtle es encara disputat pels crestians e los Turcs. De vitjaires fan testimòni d’aqueste reviscol: [[Ibn Battuta]] visita la vila en [[1333]] e fa una descripcion admirativa de sa granda mosqueta, qu’es l’anciana glèisa de Sant Joan convertida en culte musulman<ref name="Foss146">[1979], {{P.}}146.</ref>. Indica aver pagat 40 dinars d'aur una jova esclava grèga al mercat de la vila. Lo bon estat de conservacion e l'aspècte sempre impressionant de Sant Joan son tanben confirmats pels viatjaires occidentals Wilhelm von Boldensele, en [[1335]], e Ludolf von Suchem, en [[1336]] o [[1341]]<ref>Foss [1979], {{P.}}147.</ref>. Lo premièr indica que los crestians foguèron tuast o expulsats e lors glèisas destrucha levat aquesta de Sant Joan, transformada en mesquita, alara que lo second precisa que l'emir fa pagar los pelgrins per accedir a la tomba de l'apòstol. Una partida de la glèisa es a aquesta epòca convertida en mercat cobèrt. Endacòm mai, la vielha ville es totalament abandonada. L'existéncia d'una menorita crestiana dins la vila e a l’entorn es atastada per las epistòlas de Matèu: titulari de l'arquevescat d'Efès de [[1329]] a [[1351]], es sonque en [[1339]] que rejonh sa metropòli, après un detorn per Esmirna per convéncer, amb grandas dificultats, Umur de li donar l'autorizacion de lo far. Dins sas letras, Matèu confirma que la Glèisa de Sant Joan foguèt convertida en mosqueta e en mercat. Demanda en van a Hızir sa restitucion e aquest de la demrança episcopale e de las proprietats fonzièras de la Glèisa, e se vei solament concedir uno stal pichon près de la mosqueta. Per tot lo diocèsi d'Asie, compta pas que de sièis prèires, e la comunautat cretiana es compausda d’esclaus e de prèires o monges de la region<ref name="Foss149">Foss [1979], {{P.}}149.</ref>. [[Fichièr:Gigliato_1310.jpg|alt=Gigliato de Robert d'Anjou (1310) du type imité par l'atelier monétaire d'Ayasoluk/Aydın|vinheta|Gigliato de Robèrt d'Anjó (1310) del tipe imitat pel talhièr monetari d'Ayasoluk/Aydın.]] L'importança comerciala d'Altoluogo, lo nom amb que los mercands [[Itàlia|italians]] coneisson Efès a l’epòca, aparéis dins lo manual del [[Banca|banquièr]] [[Florença|florentin]] [[Francesco Balducci Pegolotti]], ''La Pratica della Mercatura'', redigit vèrs [[1330]]. Los principals produchs venduts pels florentins sont la tinturas per la la lana, l'[[Azur (color)|azur]], lo [[vermelhon]], las [[Esmerauda|esmeraudas]] e las [[Pistacha|pistachas]]. Crompan en retorn de l'[[alum]], dich d'Altoluogo, mas que ven en realitat de Kütahya dins l'emirat de Germiyan, des cerealas, de ris, de cera de [[cambe]]. Las importacions son pas taxadas, levat lo sabon e lo vin, mas las exportacions son tocadas d'un drech de doana de 4 %, bassat a 2 % per la cera<ref name="Foss149">Foss [1979], {{P.}}149.</ref>. Lo pòrt ont se fan los escambis es pas exactament Ayasoluk, una fortalesa a l'interior de las tèrras, ni dins aqueste ensablat e abandonat de la ciutat antica, mai sus un site a 6 km a l’Oèst de la vila. Es aquí que los mecands florentins avián establit una vilòta, que la posicion près de la boca del Caïstre, permetava de beneficiar del trafec fluvial pel transpòrt de merças<ref>Foss [1979], {{P.}}150.</ref>. La localizacion d’aqueste pòrt, qu’existís de rèstes, subretot de la torre utilizada coma far sul puèg tresplombant, es comenguda per de mencions dels portulans, los manuals de navigacion folrentins en usatge entre los sègles XIII e XV, ont Efès aparéis de contunh. Per facilitar lo comèrci amb los florentins, lis emirs baton una [[moneda]] en imitant los tipes monetaris latins: las monedas d'argent, las primièras batudas a Efès dempuèi l'Antiquitat, son d’imitacions dels ''gigliati'' de Robèert d'Anjó ([[1309]]-[[1342]]). Pòrtan al drech un rei al tròn e al revèrs una crotz, amb una legenda mencionant Teologos coma luòc de fabricacion<ref>« MONETA QVE FIT IN THEOLOGOS / DE MANDATO DOMINI EIVSDEM LOCI ». Cité par Foss [1979], {{P.}}150.</ref>. Una moneda d'aur es tanben producha en petichona quantitat, portant al drech un imatge de sant Joan amb la legenda S. IOHANNES, e al revèrs un [[liri]] e la mencion THEOLOGOS. === La luta amb los Latins === Lo brigandatge maritim dels fraires, Umur dempuèi Esmirna e Hızır dempuèi Ayasoluk, sus las broas de l'Egèu, provòca una reaccion militara occidentala que pren la forma d'una primièra [[crosada]] en [[1332]]. Menadas pels Venicians, empòrta una victòria navala decisiva en [[1334]] que permet a Venècia d'impausar a Aydın un tractat plan favorable a sos intereses comercials: obten la libertat de comerci, un cònsol, una glèisa e de tèrras per sos mercands<ref>Foss [1979], {{P.}}151.</ref>. Aquestas desfachas alentís pas las activitats navalas d'Umur qu’es sempre mai sollicitat per l'emperaire Joan VI Cantacuzèn per intervenir a sos costats dins la guèrra civila bizantina en [[1342]]. Sa flota ivèrna a Ayasoluk en [[1343]]-[[1344]] après una expedicion en Tràcia e dins l'Egèu. Las colonias venicianas avent plan patit d’aquestas incursions, la Republica se liga en 1343 a las autras poténcias latinas alara que lo papa [[Clamenç VI]] proclama una crosada contra los Turcs. Las fòrças latinas prenon la fortalesa del pòrt d’Esmirna ongan. Umur fa sa retirada a Ayasoluk/Altoluogo ont recep los emissaris latins en [[1344]], sens resultat. Contunha la guèrra e morís Umur en 1348 dins un assag mancat de tornar prene la ciutadèla d’Esmirna<ref>Foss [1979], {{P.}}152.</ref>. Hızır es constrench a la negociacion d'un tractat amb de tèrmes fòrça desfavorables: deu liurar la mitat dels revenguts de la doana d'Efès e dels autres pòrts, renonciar a la pirateriá, accordar als arquevèsques d'Efès e d’Esmirna de las glèisas, de las tèrras e rendas, permetre a las poténcias latinas de nomenar de cònsols sus sos territòris amb jurisdiccion e drech de proteccion sus lors compatriòtas, donar liure accès a las naus crestianas dins sos pòrts. L'aplicacion d'un tal tractat auriá assegurat als Latins una dominacion comerciala e economica e Efès e dins las autras vilas de l'emirat, mas la discòrdia entre los venceires fa que demora sens consequéncia. Hızır pòt tornar constituir las flotas de l'emirat e a partir de [[1350]] los actes de pirateriá tornan<ref>Foss [1979], {{P.}}153.</ref>. Las clausulas del tractat mòstran que lo comèrci amb l'emirat e subretot lo pòrt d'Efès es important pels Latins e per Venècia subretot. Hızır profiècha de la guèrra de [[1351]]-[[1352]] entre [[Gènoa]] e Venècia en jogant dels premièrs contra los segonds. Favoriza los mercands e naus genovesas per contrar l'influéncia de Venècia: Gènoa establís un consulat a Altoluogo/Ayasoluk aquestes annadas e lo garda al mens fins a [[1394]]. Venècia acaba per far de mèsme en [[1358]] a causa de l'importança dels ligams comercials del pòrt amb la [[Creta|Crèta]]. === L'apogèu sota Isa Bey === [[Fichièr:İsa_Bey_Camii.jpg|alt=Vue générale de la mosquée d'Isa Bey|vinheta|mosqueta d'Isa Bey à Ayasoluk (1375).]] A la mòrt d'Hızır en [[1360]], li succedís son fraire Isa Bey, que règna sur l'emirat pendent trenta ans fins a l'avèniment de la poténcia otomana. Pendent aqueste periòde, Ayasoluk cotiunha d'être un pòrt comercial important per Venècia e Gènoa, per exemple per l'importacion de grana e d'alum. Un tresaur de 2 000 moneda d'argent, subretot de [[Nàpols]] e de Ròdas, e unas imitacions turcas, datada vèrs [[1370]] e trobadas près de las roïnas del temple d'Artèmis, mòstra la riquesa d’unes abitants — benlèu un mercand local en l'escasença — d'Ayasoluk<ref name="Foss158">Foss [1979], {{P.}}158.</ref>. La construccion d'una granda mosqueta a l'Oèst del puèi d'Ayasoluk, lo primièr monument public màger (levat los barris) a èsser bastit a Efès dempuèi l'Antiquitat tardièra, es un autre signe d’aquesta prosperitat. Edificada suls plans d'un arquitecta [[Damasc|damasquina]], la mosqueta es inaugurada lo 30 de genièr de 1375. Sa talha impressionanta (57 × {{Nombre amb unitat|51|m}}) la fa confondre amb la glèisa de Sant Joan per unes viatjaires<ref>Foss [1979], {{P.}}158-160.</ref>. Isa Bey e sa femna, Azize Hatun, multiplican las fondacion de caritat e los edificis dins la vila e a l’entorn. La glèisa de Sant Joan e la necropòli dels Set Dorments continuisson d'atirar de pelegrins coma lo mòstra de graffiti latins dins aqueste luòc, datats de [[1347]] e [[1381]], e de [[1351]] e [[1362]]<ref>Foss [1979], {{P.}}157.</ref>. Mas la quita Glèisa ortodòxa en declin prigond dins lo territòri de l'emirat, que lo sinòde constantinoblitan de genièr de [[1368]] liga l'evèsque de Birgi a aqueste d'Efès, a causa de las dificultats financièras que son tocats e per assajar d’enfortir l'arquevescat. Una autra mesura similària es edictada en [[1387]], amb lo ligam a Efès de totas las glèisas que i avián de per abans subordonadas e qu’avián podur n’esser deligadas<ref name="Foss158">Foss [1979], {{P.}}158.</ref>. En [[1390]], lo sultan [[Bazajet Ièr]] entrepren d'espandre sa dominacion suls emirats independents d'Asia Minora e recep la soumission d'Isa Bey a Ayasoluk. aqueste darrièr garda la possession d’unes territoimais la fortalesa d'Ayasoluk es ara sota lo contròtle otoman<ref>Foss [1979], {{P.}}155.</ref>. == Empèri otoman == Lo primièr governaire d'Aydın e donc d'Efès es lo filh aïnat de Bajazet, Süleyman nomenat en [[1390]], mas que daissa la plaça en[[1392]] a son fraire Ertoğrul, per anar governar [[Sivas]]. Ertoğrul, que lo passatge faguèt pauc de rèstes dins la documentacion, levat la recepcion del tribut genovés pagat per Quio en [[1398]], morís vèrs [[1400]]. Süleyman torna prene lo contròtle d'Aydın<ref name="Foss163">Foss [1979], {{P.}}163.</ref>. Benlèu inquiet per la perspectiva d'una luta de succession amb sos nombroses fraires qui suivrait la mort de Bazajet, negocia per avança l'ajuda dels Venicians en cambi d'una exempcion de las taxas doanièras sus lors exportacions dempuèi Efès, levat per las granas, la fusta e los cavals. Venicians coma genoés avián ja, a partir de la presa de contraròtle de la region pels Otomans, las mesuras necessàrias per garantir lors interesses comercials. === Tamerlan e l'eclipsi del poder otoman en Anatolia === La conquista mongòla ven pasmen trebolar la situacio e arrèsta la progression otomana en Anatolia periuna decenniás. Unes emirs turcs despossedits per Bazajet esitent pas a s e ligar a [[Tamburlan|Tamerlan]], que ven d’emportar en [[1401]] de grands succès a [[Alèp]] e [[Bagdad]], e lo mèna a intervenir en Anatolia. L'armada mongòla aclapa aquestes dels Otomans a la [[batalha d'Ankara]] lo 28 de julhet de 1402, e Bazajet es empresonrat. Tamerlan mèna son armada fins a la còsta asiatica, par la val del Meandre. A la fin de la davalada [[1402]], pren Efès alara qu'una partida de la populacion turca preferiguèt fugir devant son avança e se refugiar près dels Venicians a [[Samos (illa)|Samos]]. Après aver pres a Esmirna en decembre ongan, e n’aver chaplat la populacion crestiana, Tamerlan passa l’ivèrn a Efès, ont fixa lo punt d’encontra per sos generals<ref name="Foss163">Foss [1979], {{P.}}163.</ref>. se’n va definitivament a la prima, après aver restablit los emirs turcs dins lors ancians principats. [[Fichièr:Ephesos_Aysasoluk_LeBruyn_engraving.jpg|alt=Gravure de Le Bruyn montrant le village d'Ayasoluk|vinheta|Gravadura de Le Bruyn mostrant lo vilatge d'Ayasoluk, amb la mosqueta d'İsa Bey e la ciutadèla en [[1732]].]] Es Mûsa, lo filh d'İsa Bey mòrt mentretant, qu’erita d'Efès, mas el tanben lèu morís, e en [[1403]], son fraire Umur II li succedís. La confusion que règne dempuèi las campanhas de Tamerlan, amb la guèrra entre los filhs de Bajazet, vira en favor d’un aventurièr, Cüneyd, nobot İsa, que reünís una armada a l’entorn d’Esmirna, ont son fraire Hasan aviá estat governaire, e pren Efès ongan. Convenc Süleyman Bey de lo sosténer e nomena Hasan governaire d'Efès<ref>Foss [1979], {{P.}}164.</ref>. Mas Umur renoncia pas e assetja la vila a la prima de [[1404]] ajudat per una armada provesida per son oncle Elyas Bey de Menteşe. La vila es incendiada e brutla pendent dos jorns: es possible que la glèisa de Sant Joan aja estat destrcuha a l’escasença qu'aparéis pas pus dins las fonts e es pas coneguda dels visitors posteriors<ref>Foss [1979], {{P.}}165, note 89.</ref>. Hasan demora pasmens dins la ciutadèla fins a la davalada, avant de se rendre e d’èsser menat captiu a Marmaris. Umur torna prene lo contraròtle de sa capitala, en roïna, mas es menaçat l'ivèrn seguent, quand Cüneyd l'assetja a son torn dins la ciutadèla e pilha los alentorns. Lo conflicte es fin finala reglat par la negociacion, quand Cüneyd accèpta d’eposar la filha d'Umur e de partejar lo poder amb el. Mas lèu lo fa assinar per gardar sol lo principat<ref>Foss [1979], {{P.}}165.</ref>. Alara que los filhs de Bazajet contunhan de se disputar lo poder, Cüneyd abandona son ancian protector Süleyman per son fraire Mehmed Çelebi. Süleyman replica en setembre de [[1407]] en lançant una campanha contra Efès, ont Cüneyd recep lo sosten dels emirs de Germiyan e de Karaman. Cüneyd preferís pasmens se sometre a Süleyman q e torna alara prene lo contraròtle d'Efès e i demora unes meses. Cüneyd exiliat a Ohrid, Süleyman nomena un sèrbe coma governaire de la vila. La disparicion de Süleyman en [[1411]] dona a Cüneyd l'escasença de torna a Efès, qe la toerna prene. Capita en seguida a la grardar al prètz de sa somission a Mehmet Çelebi: de monedas d'argent batudas amb las efigias dels dos sobeirans testimònia de lor acòrdi<ref>Foss [1979], {{P.}}166.</ref>. L'arrenjament dura pauc, alors que l'emirat menaça lo comèrci egèu per sos actes de pirateriá, Mehmet Çelebi decidís de n’acabar amb el e l'ataca encara un còp en [[1414]]. Encara un còp vencut , Cüneyd pren lo camin de l'exili, per un comandament sus la frontièra [[Danubi|danubiana]] a Nicopolis, alara qu’Efès recep un governaire crestian, Miquèl filh del [[tsar]] bulgar Ivan Shishman. Miquèl morís vèrs [[1419]] dins un assag per reprimir un movement eretic que s'èra desvolopat dins la region de Karaburun a l'Oèst d’Esmirne: lor armada dirgida pel predicator Börklüce Mustafa es fin finala desfacha pel jove filh de Mehmed, lo futur sultan Murad II. Capturat, Börklüce Mustafa ds menat a Efès ont es crucificat. La guèrra civila que seguís la mòrt de Mehmed en [[1421]] dona una darrièra escasença a Cüneyd d’un darrièr assag de retorn: lèva una armada près d'Izmir e dintra trionfalament a Efès en [[1422]]. Son darrirè passatge al poder dura dos ans: en abril de [[1424]], amb l'encoratjament dels Venicians en guèrra contra los Otomans, afronta aquestes darrièrs a Thyateira e subís una granda desfacha. Après aver venament assajat de contunhar la luta, acaba per se rendre al governaire novèl d'Efès nomenat per Murad, Halil Yahşi Bey, que lo fa executar e envia son cap al sultan a la prima de [[1425]]. Sa mòrt acaba mai de doas decennias de guèrra civila pendent que Efès cambia de mans mai de detz còps. === Una pichona vila provinciala otomana === [[Fichièr:Aegean_Sea_by_Piri_Reis.jpg|alt=Les côtes du Nord de l'Égée sur la carte de Piri Reis de 1521|vinheta|Las còstas del Nòrd de l’Egèa sus la mapa de Piri Reis (1521).]] Se l'integracion definitiva d'Efès dins l'empèri otoman restablís la patz dins una region durament tocada pendent un quart de sègle, marca tanben la fin progressiva de sa preeminéncia politica comerciala. Lo principat d'Aydın es divisada en doas províncias pels Otomans, una per l'interior de las tèrra a l’entorn d'Aydın, e l'autra costièra, lo ''sancak'' de Sığla, qu’aparten a l'[[Wilaya|eyalet]] de Cezair-i Bahr-i Sefid, la « província de la illas de la Mediterranèa ». Aquesta derrièra compòrta Efès, Esmirna, Karaburun e Milet. Efès i garda pas qu'un ròtle administratiu pichnon coma ''kaza'', sèti d'un ''cadi'', un jutge al cap de l'administracion locala. Dins lo règne de [[Mehmet II]] ([[1451]]-[[1481]]), la descripcion del fèu d'Ishak Pasa, lo beylerbey d'Anadolu, dona una estimacion demografica importanta per la vila: divisada en 14 quartièrs, compta alara 481 ostals al total, benlèu unes 2 000 abitants. Tres quartièrs son ocupats pels cretians amb 73 ostals, benlèu 300 personas abitant a l’entorn de la citadèla e près l'aqüeducte. Aqueste chifres son en acòrdi amb los archius otomans, per exemple los registres fiscals, que tesmònian d'una relativa creissença de la populacion al sègle XVI<ref name="Foss170">Foss [1979], {{P.}}170.</ref>. Al sègle XV, la vila garda encara una cèrta importança commerciala: es citada per un document venician de [[1446]] coma un pòrt de comèrci amb Murad II, e contunha d'aparéisser dins los portolans d’aquesta epòca. Mas l'ensablament progressiu del darrirer pòrt que mena al final lo desplaçament de las activitats comercialas cap a Scalanova (Kuşadası) e Esmirna<ref name="Foss170">Foss [1979], {{P.}}170.</ref>. Significativament, lo Kitab-ı Bahriye, un recuèlh de mapas marinas turcas de Piri Reis en [[1521]] la menciona coma un luòc en roïnas. Lo manten d'una activitat comerciala es tanben indirèctament atestar per l'existéncia d'un talhièr de monedas, que bat de monedas d'argent e de coire datat respectivament de [[1431]] e [[1421]] jos Murad II e Mehmed II. La supervision generala de las operacions e dels financiaments tòca lo cadi local. Lo foncionament d’aqueste talhièr aparéis jos Mehmed II: en [[1455]], un inspector es enviat a Ayasoluk dins las autras vilas possedissent un talhièr per far aplicar la legislacion sus las sèrvas de metal non batut e las monedas desmonetizadas, que devon èsser sasidas. Una autre lei de [[1470]], al subjècte del prètz de crompa de l'argent e lo rapòrt legal entre la massa de metal preciós lo nombre de monedas batudas, menciona Ayasoluk dins la lista dels talhièrs monetaris imperials<ref name="Foss171">Foss [1979], {{P.}}171.</ref>. Lo primièr sègle de dominacion otomana vei la continuadion, sus una mendre escala, de l'activitat de construccion publica. Lo governaire Yahşi Bey dota la vila d'una novèla mosqueta e d'una madrasa<ref name="Foss171">Foss [1979], {{P.}}171.</ref>. D'autres mosquètas venon s'i apondre pendent lo sègle XV e lo començament del XV. I aviá Ayasoluk 14 mosquetas, 5 o 6 banhs e de mausolèus al començament del sègle XX, e la majoritat d’aquesta construcdions èra datadas de la primièra partida de la dominacion otomana<ref>Foss [1979], {{P.}}172.</ref>. === Los primièrs vitjaires testimònis del declin d'Ayasoluk === [[Fichièr:Ephesos_Ayasoluk_Choiseul-Gouffier_plan.jpg|alt=Carte du comte Choiseul-Gouffier montrant les vestiges d'Éphèse et d'Ayasoluk|vinheta|Mapa del comte Choiseul-Gouffier mostrant los rèstes d'Efès e d'Ayasoluk, e lo pòrt ensablat.]] quand los primièrs viatjaires arriban a Efès al sègle XVII, d'en primièr dins la perspectiva de visitar las roïnas anticas, trapan la vila din un prigond declin. La descripcion mai interessanta de la vila otomana es deguda, sens surpresa, a Evliya Çelebi, un vitjaire turc de la mitat del sègle XVII, que l'interés primirè èra pas la vila antica: la vila alara un ''kaza'' de pichona importança, dotada d'una garnison, dins la citadèla, de 40 soldats comandats per un coronèl de cavaleriá. Lo fòrt possedís 40 torres e doas pòrtas de fèeere. Abriga 20 ostals e una mosqueta. Las carrièras son caladas. La partida inferiora de las fortificacions es en roïnas, mas la Pòrta de las Persecucions es sempre en plaça daissa admirar sas esculturas anticas. Fòra los barris s'espandís lo vilatge d'Ayasoluk ont demora la majoritat de la populacion, dins un centenat d’ostals, amb 20 boticas, una mosqueta, un ban e un caravanseralh. Evliya contrasta aqueste estat amb la fortuna passada de la vila, que descriu coma avent agut 300 banhs, 7 mercats, 700 ostals de pèiras, 20 000 boticas, 800 grandas mosquètas e 3 000 pichonas, 200 medrasas, 1 500 escòlas e de milièrs d’ostals ordinaris. De segur son de chifres imaginaris mas mòstran plan l’impression de prigon declin que sentís l'autor. Evliya Çelebi daissa tanben una descripcion fòrça admiratritz, e. tanben exagerir, de la mosqueta d'Isa Bey, qu'esita pas a comparar a [[Hagia Sophia|Santa Sofia]]<ref>Foss [1979], {{P.}}174.</ref>. Mas daissa pas d'indicacions sul site antic. Lo declin demografic provòca la reculada de las tèrras cultivadas e lo retorn a l’èrm de la region a l’entorn de la vila, çò que, apondut a l'ensablament de contunh, produch una extension del paluns que son assecats. La malaria ven endemica e la region malsana, çò qu’accelèra lo declin. Una partida del país es araocciupada pe des populacions nomadas<ref>Foss [1979], {{P.}}178.</ref>. Lo vitjaires europès que seguisson o precedisson Evliya fan las mèsmas observacions sus la pauretat e la roïna d'Ayasoluk. Chishull<ref>F. Chishull, ''Travels in Turkey'', Londres, 1747.</ref>i nòta les rèstes en [[1699]] de cinc o sièis mosquètas. Dins las annadas [[1720]], Thompson<ref>Thompson, ''The travels of the late Chas. Thompson, esq.'', Reading, 1744.</ref> estima a 40 o 50 lo nombre d’ostals dins lo vilatge. Pasmens a ciutadèla contunha d’èsser entretenguda e concentra fins al començament del sègle XVIII la majoritat de la populacion turca. A l'epòca de Richard Chandler<ref>Richard Chandler, ''Travels in Asia Minor'', Londres, 1775.</ref> ([[1764]]), es abandonada e lo vitjaire trapa lo ''cadi'' demorant dins las roïnas d'un banh otoman. La mosqueta d'İsa contunha d'atirar l'atencion dels visitors que la confondan amb la glèisa de Sant Joan. La mosqueta es encara en usatge al sègle XVII, mas es sovent barrada<ref>Foss [1979], {{P.}}176.</ref>. L'abandon total del vilatge d'Ayasoluk interven dins las primièras decennias del sègle XIX: encara ten 15 a 20 ostals e un cadi a demora, quand Cockerell lo visita en [[1811]], d'Estormel<ref>Comte Joseph d'Estormel, ''Journal d'un voyage en Orient'', Paris, 1848.</ref> trapa lo vilagte desèrt en [[1832]]<ref>Foss [1979], {{P.}}179.</ref>. L’objectiu primièr dels viatjaris es segur lo site antic. quitament se Chandler i aja encontrat en 1764 unes païsans grècs vivent dins una fòrça granda pauretat dins las roïnas, lo site paréis aver estat totalament desertat. Pasmens, lo remembre de la foncion primièra d’unes edificis demora e sosten unas practicas supersticiosas: un grand bacin a l'èst de rèstes de la glèisa de la Verge Maria es considerat coma las fonts batismalas de [[Joan Batista|Joan lo Batista]], e dels Grècs de l’entorn s'i amassan lo jorn de la sant Joan en procession per i celebrar la messa. Segon lo testimoniatge de diferents autors (Stochove<ref>Stochove, ''Voyage du levant du Sieur de Stochove'', Bruxelles, 1650.</ref>, Jean-Baptiste Tavernier<ref>Jean-Baptiste Tavernier, ''Six Voyages'', Paris, 1676.</ref> et van Egmont<ref>Jo. Aegidius van Egmont et John Heyman, ''Travels through part of Europe, Asia Minor'', Londres, 1759.</ref>), aquetes fidèls empòrtan amb eles de trocets del monument coma relíquia o remèdi miraculós. Aquesta populacion grèga ven benlèu subretot del vilatge crestian de Kirkinji (Çirkince o Şirince) dins los puèges a l'èst d'Efès<ref>Foss [1979], {{P.}}177.</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === ==== Generalitats ==== * {{De}} Dieter Knibbe, ''Ephesus : Geschichte einer Bedeutenden Antiken Stadt'', Francfort, 1998 ; * {{En}} Peter Scherrer (éd.), ''Ephesus. The New Guide'', Selçuk, 2000 (tr. L. Bier et G. M. Luxon) {{ISBN|975-807-036-3}} ; * {{En}} Peter Scherrer, « The historical topography of Ephesos », in D. Parrish (ed.), ''Urbanism in Western Asia Minor, New Studies on Aphrodisias, Ephesos, Hierapolis, Pergamon, Perge and Xanthos'', ''Journal of Roman Archaeology Supplementary Series'' 45, Portsmouth, 2001, {{P.}}57-93. ==== Epòca romana e romana tardièra ==== * (collectif) ''Les maisons du flanc à Éphèse'', Istanbul (sans date) ; * Denis Feissel, « Vicaires et proconsuls d'Asie du IVe au VIe siècle », ''Antiquité tardive'' 6, 1998, 91-104 ; * {{En}} Helmut Koester (éd.), ''Ephesos, Metropolis of Asia'', Harvard University Press, 2004 ; * {{En}} S. Ladstätter et A. Pülz, ''Ephesus in the Late Roman and Early Byzantine Period : Changes in its Urban Character from the Third to the Seventh Century AD'', in A. G. Poulter (éd.), ''The Transition to the Late Antiquity on the Danube and beyond'', ''Proceedings of the British Academy'' 141, Londres, 2007, {{P.}}391-433. * {{De}} Renate Pillinger e. a. (éd.), ''Efeso Paleocristiana e Bizantina - Frühchristliches und Byzantinisches Ephesos'', Rome, 1999 ; ** {{De}} St. Karwiese, « Die Marienkirche und das dritte ökumenische Konzil », {{P.|81-85}} ; ** Denis Feissel, « Épigraphie administrative et topographie urbaine : l'emplacement des actes inscrits dans l'Éphèse protobyzantine (IV{{E}}-VI{{E}} s.) », {{P.}}121-132 ; ** {{It}} A. Carile, « Efeso da polis a kastron », {{P.}}133-145. * {{De}} H. Thür, « Das spätantike Ephesos. Aspekte zur Frage der Christianisierung des Stadtbildes », in G. Brands et H.-G. Severin (éd.), ''Die spätantike Stadt und ihre Christianisierung'', Halle/Saale, 2000, 259-74 ; * {{De}} H. Thür, ''Hanghaus 2 in Ephesos. Die Wohneinheit 4. Baubefund. Ausstattung. Funde'', Vienne, FiE VIII, 6, 2005 ; * {{De}} Andreas Thiel, ''Die Johanneskirche in Ephesos'', Wiesbaden, 2005 ; ==== Epòca bizantina e otomana ==== * (en) Clive Foss, Ephesus after Antiquity : A late antique, Byzantine and Turkish City, Cambridge, University Press, 1979 (<nowiki>ISBN 0-521-22086-6</nowiki>) * (en) Alexander Kazhdan (dir.), Oxford Dictionary of Byzantium, New York et Oxford, Oxford University Press, 1991, 1re éd., 3 tom. (<nowiki>ISBN 978-0-19-504652-6</nowiki> et 0-19-504652-8, LCCN 90023208) * {{En}} John Nesbitt et Nicolas Oikonomides, ''Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art, volume 3, West, Northwest, and Central Asia Minor and the Orient'', Dumbarton Oaks, 1996, {{P.}}29-34. * {{En}} Richard Stoneman, ''Land of Lost Gods. The Search for Classical Greece'', Hutchinson, Londres, 1987. {{ISBN|0-09-167140-X}} ; === Articles connèxes === * [[Selçuk]] * [[Temple d'Artèmis a Efès]] * Autres establiments crestians del sègle primièr: [[Antiòquia]], [[Tars]], Derbe, Perge, Listre, Antiòquia de Pisidia, Ierapolis, Iconium, [[Milet]], [[Pergam]], Troas === Ligams extèrnes === * {{De}} {{En}} [http://www.oeai.at/eng/ausland/geschichte.html Présentation des fouilles de l'Institut archéologique autrichien] * {{De}} [https://web.archive.org/web/20110926054706/http://www.ephesos.at/home.html Société des Amis d'Éphèse] * {{De}} {{En}} [https://web.archive.org/web/20150716221931/http://homepage.univie.ac.at/elisabeth.trinkl/forum/forum0897/main.htm Forum Archaeologiae] (plusieurs articles de vulgarisation, bibliographie scientifique 1988-1997) [[Categoria:Ciutat de Grècia antica]] [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] jl3uizoax33gcoruugxh5zpy48zlo2s 0 186110 2497894 2476116 2026-04-11T21:54:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497894 wikitext text/x-wiki [[Image:Superbus à la Cigale du 16-09-10.jpg|right|250px|thumb|Superbus en 2010]] '''Superbus''' es un grop de pop ròck [[francés]] [[París (França)|parisenc]] plan popular fondat en 1999 per la cantaira '''Jennifer Ayache'''. == Biografia == [https://fr.wikipedia.org/wiki/Jennifer_Ayache Jennifer Ayache] a d'originas [[Occitans|occitanas]] del costat de sa maire, la famosa comediana e umorista [[Chantal Lauby]]. A despart lo fach de cantar mai que mai en francés, l'estil musical de ''Superbus'' se sarra fòrça d'aquel de la scèna americana ''post grunge'' e ''power pop'' de la fin de las annadas 90 e del debut de las annadas 2000, e aital, en mai d'aver tanben una dròlla al cant, son sovent comparats a [[Garbage]], [[No Doubt]] o [[Avril Lavigne]]. Lo grop publiquèt un primièr album ''Aéromusical'' en 2002, puèi un segond ''Pop'n'Gum'' en 2004. Al moment de ''Wow'', lor tresen album sortit en 2006, Superbus deven d'ara enlà benlèu lo grop rock francés mai popular del moment gràcias als [https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique) tubes] ''Butterfly''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Superbus/Butterfly-s6226.html</ref> e ''Lola'' en 2007<ref>http://www.chartsinfrance.net/Superbus/Lola-s6313.html</ref>. En 2009 sortís l'album ''Lova Lova'', que coneis el tanben una gròssa capitada : un còp mai, las cançons ''Addictions''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Superbus/Addictions-s6766.html</ref> e ''Apprends-moi''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Superbus/Apprends-moi-s6936.html</ref> son tubes en [[França]] tota. En 2015, fan una represa remarcada de la cançon ''Un autre monde'' de [[Téléphone]]<ref>https://web.archive.org/web/20150919162054/https://fr.news.yahoo.com/autre-monde-superbus-reprend-tube-t%C3%A9l%C3%A9phone-ecoutez-095000544.html</ref>. ==Discografia== * 2002: ''Aéromusical'' * 2004: ''Pop'n'Gum'' * 2006: ''Wow'' * 2009: ''Lova lova'' * 2012: ''Sunset'' * 2016: ''Sixtape'' ==Cançons mai conegudas== * ''Radio song'' (2004) * ''Butterfly'' (2007) * ''Lola'' (2007, tornamai ambe [[Hoshi (cantaira)|Hoshi]] e [[Nicola Sirkis]] en 2025) * ''Travel the world'' (2007) * ''Ça mousse'' (2008) * ''Addictions'' (2009) * ''Apprends-moi'' (2009) * ''Un autre monde'' (2015, represa de [[Téléphone]]) == Referéncias == [[Categoria:grop de rock francés]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] [[Categoria:Grop de musica francés]] n53j6qi3tgz1si2fjm1aiehaqfxrbaj 10 200364 2497891 2496407 2026-04-11T19:36:03Z Bertault34 59124 2497891 wikitext text/x-wiki {{Infobox General | {{#if:{{Wikidata|P155|{{{eleccion precedenta|}}}|link=-}} | [[{{Wikidata|P155|{{{eleccion precedenta|}}}|link=-}}<!-- -->{{#if:{{{data precedenta|}}} | {{!}}{{{data precedenta|}}} | {{#if: {{#invoke:string|match|{{Wikidata|P155|{{{eleccion precedenta|}}}|link=-}}|%d%d%d%d|nomatch=}} | {{!}}{{#invoke:string|match|{{Wikidata|P155|{{{eleccion precedenta|}}}|link=-}}|%d%d%d%d}} }} }}<!-- -->]] }} |títol-estil = font-size: 120%; border-top: 2px solid {{{color|transparent}}}; border-bottom: 2px solid {{{color|transparent}}} |títol = {{{nom_eleccion|{{PAGENAME}}}}} |imatge1 = {{#if:{{{imatge|}}}|[[Fichièr:{{{imatge}}}|250px]]}} |imatge2 = {{#if:{{{cartamapa|}}}|[[Fichièr:{{{cartamapa}}}|250px]]}} <!-- Informacions generalas --> |label1 = Tipe d’eleccion |data1 = {{{tipe|}}} |label2 = Entitat (país / region / vila) |data2 = {{{entitat|}}} |label3 = Data |data3 = {{{data|}}} |label4 = Eleccion precedent |data4 = {{{eleccion_precedenta|}}} |label5 = Eleccion seguenta |data5 = {{{eleccion_seguenta|}}} |label6 = Mandat |data6 = {{{mandat|}}} |label7 = Campanha |data7 = {{{campanha|}}} |label8 = Debats |data8 = {{{debats|}}} <!-- Còr electoral e resultats agregats --> |label10 = Populacion |data10 = {{{populacion|}}} |label11 = Inscriches (1r torn) |data11 = {{{inscriches1|}}} |label12 = Votants (1r torn) |data12 = {{{votants1|}}} |label13 = Participacion (1r torn) |data13 = {{{participacion1|}}} |label14 = Vòtes exprimits (1r torn) |data14 = {{{valids1|}}} |label15 = Blancs + nuls (1r torn) |data15 = {{{blancs_nuls1|}}} |label16 = Blancs (1r torn) |data16 = {{{blancs1|}}} |label17 = Nuls (1r torn) |data17 = {{{nuls1|}}} |label18 = Inscriches (2n torn) |data18 = {{{inscriches2|}}} |label19 = Votants (2n torn) |data19 = {{{votants2|}}} |label20 = Participacion (2n torn) |data20 = {{{participacion2|}}} |label21 = Vòtes exprimits (2n torn) |data21 = {{{valids2|}}} |label22 = Blancs + nuls (2n torn) |data22 = {{{blancs_nuls2|}}} |label23 = Blancs (2n torn) |data23 = {{{blancs2|}}} |label24 = Nuls (2n torn) |data24 = {{{nuls2|}}} <!-- Sortent / elegit --> |label25 = Titular sortent |data25 = {{{titòl_sortent|}}}{{#if:{{{nom_sortent|}}}| – {{{nom_sortent|}}}}} |label26 = Titular elegit |data26 = {{{titòl_elegit|}}}{{#if:{{{nom_elegit|}}}| – {{{nom_elegit|}}}}} <!-- Bloc generic de resultats resumits --> |label20 = Resultats principals |data20 = {{#if:{{{candidat1|}}}{{{candidat2|}}}| {| | Candidat 1 | Candidat 2 } | {{#if:{{{fichièr1|}}}|[[Fichièr:{{{fichièr1}}}|80px]]<br />}} '''{{{candidat1|}}}'''<br /> <small>{{{partit1|}}}</small> | {{#if:{{{fichièr2|}}}|[[Fichièr:{{{fichièr2}}}|80px]]<br />}} '''{{{candidat2|}}}'''<br /> <small>{{{partit2|}}}</small> |- | style="background-color:{{{color1|#cccccc}}}; color:#000;" | {{#if:{{{vòtes1_1|}}}|1r torn : {{{vòtes1_1}}} ({{{percentatge1_1|}}}%)<br />}} {{#if:{{{vòtes1_2|}}}|2n torn : {{{vòtes1_2}}} ({{{percentatge1_2|}}}%)<br />}} {{#if:{{{sètis1|}}}|Sètis : {{{sètis1}}}}} | style="background-color:{{{color2|#cccccc}}}; color:#000;" | {{#if:{{{vòtes2_1|}}}|1r torn : {{{vòtes2_1}}} ({{{percentatge2_1|}}}%)<br />}} {{#if:{{{vòtes2_2|}}}|2n torn : {{{vòtes2_2}}} ({{{percentatge2_2|}}}%)<br />}} {{#if:{{{sètis2|}}}|Sètis : {{{sètis2}}}}} |} }} |label21 = Autres candidats |data21 = {{#if:{{{candidat3|}}}{{{candidat4|}}}{{{candidat5|}}}| { class="wikitable" style="width:100%; font-size:90%; text-align:center;" ! Candidat ! Partit / lista ! Vòtes 1r torn ! % 1r torn ! Vòtes 2n torn ! % 2n torn ! Sètis {{#if:{{{candidat3|}}}| |- | '''{{{candidat3}}}}''' | {{{partit3|}}} | {{{vòtes3_1|}}} | {{{percentatge3_1|}}}% | {{{vòtes3_2|}}} | {{{percentatge3_2|}}}% | {{{sètis3|}}} }} {{#if:{{{candidat4|}}}| |- | '''{{{candidat4}}}}''' | {{{partit4|}}} | {{{vòtes4_1|}}} | {{{percentatge4_1|}}}% | {{{vòtes4_2|}}} | {{{percentatge4_2|}}}% | {{{sètis4|}}} }} {{#if:{{{candidat5|}}}| |- | '''{{{candidat5}}}}''' | {{{partit5|}}} | {{{vòtes5_1|}}} | {{{percentatge5_1|}}}% | {{{vòtes5_2|}}} | {{{percentatge5_2|}}}% | {{{sètis5|}}} }} }} <!-- ================= CARTAS / DIAGRAMAS ================= --> |label30 = Carta dels resultats |data30 = {{#if:{{{fichièr_carta|}}}|[[Fichièr:{{{fichièr_carta}}}|260px]]|{{{carta_html|}}} }} |label31 = Diagrama dels sètis / vòtes |data31 = {{#if:{{{fichièr_diagrama|}}}|[[Fichièr:{{{fichièr_diagrama}}}|260px]]|{{{diagrama_html|}}} }} <!-- Carta / diagramas (simplificats) --> |label45 = Títol de la carta |data45 = {{{titol_carta|}}} |label46 = Carta |data46 = {{#if:{{{fichièr_carta|}}}|[[Fichièr:{{{fichièr_carta}}}|200px]]|{{{carta_html|}}} }} |label47 = Títol del diagrama |data47 = {{{titol_diagrama|}}} |label48 = Diagrama |data48 = {{#if:{{{fichièr_diagrama|}}}|[[Fichièr:{{{fichièr_diagrama}}}|200px]]|{{{diagrama_html|}}} }} <!-- Autres informacions --> |label50 = Site web oficial |data50 = {{{sit_web|}}} |label51 = Nòtas |data51 = {{{nòtas|}}} |inferior-estil = border-top: 2px solid {{{color|transparent}}}; |inferior = }}<noinclude> {{Documentacion}} </noinclude> 9j5vkppmmuqg3q8kont3ak2ae6p1uzg 10 200848 2497893 2496280 2026-04-11T19:43:13Z Bertault34 59124 2497893 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eleccion |nom_eleccion = Eleccions presidencialas francesas de 2022 |color = #003580 |imatge = Exemple_imatge.svg |cartamapa = Exemple_carta.svg |eleccion precedenta = [[wui]] <-- wikidata P155 --> |data precedenta = 2015 |tipe = Eleccion presidenciala |entitat = França |data = 10 e 24 d’abril de 2022 |mandat = President de la Republica |campanha = Informacions sus la campanha |debats = Lista dels debats televisats |populacion = 67&nbsp;000&nbsp;000 |inscriches1 = 48&nbsp;700&nbsp;000 |votants1 = 35&nbsp;000&nbsp;000 |participacion1 = 72,0&nbsp;% |valids1 = 34&nbsp;000&nbsp;000 |blancs_nuls1 = 1&nbsp;000&nbsp;000 |blancs1 = 700&nbsp;000 |nuls1 = 300&nbsp;000 |inscriches2 = 48&nbsp;700&nbsp;000 |votants2 = 34&nbsp;000&nbsp;000 |participacion2 = 70,0&nbsp;% |valids2 = 33&nbsp;000&nbsp;000 |blancs_nuls2 = 1&nbsp;000&nbsp;000 |blancs2 = 800&nbsp;000 |nuls2 = 200&nbsp;000 |titòl_sortent = President sortent |nom_sortent = Emmanuel Macron |titòl_elegit = President elegit |nom_elegit = Emmanuel Macron |resultats_resumit = Resultats del segond torn&nbsp;: * Emmanuel Macron : 58,5&nbsp;% * Marine Le Pen : 41,5&nbsp;% |candidat1 = Emmanuel Macron |partit1 = Renaissance |colistier1 = Colistièr A |vòtes1_1 = 9&nbsp;783&nbsp;058 |percentatge1_1 = 27,8 |vòtes1_2 = 18&nbsp;768&nbsp;639 |percentatge1_2 = 58,5 |sètis1 = Foncion presidenciala |candidat2 = Marine Le Pen |partit2 = Rassemblement nacional |colistier2 = Colistièr B |vòtes2_1 = 8&nbsp;133&nbsp;828 |percentatge2_1 = 23,2 |vòtes2_2 = 13&nbsp;288&nbsp;686 |percentatge2_2 = 41,5 |sètis2 = 0 |candidat3 = Jean‑Luc Mélenchon |partit3 = La França insomesa |vòtes3_1 = 7&nbsp;712&nbsp;520 |percentatge3_1 = 21,9 |sètis3 = 0 |titol_carta = Resultats per department |fichièr_carta = Exemple_carta.svg |titol_diagrama = Reparticion dels vòtes |fichièr_diagrama= Exemple_diagrama.svg |sit_web = https://exemple.fr |nòtas = Nòtas complementàrias sus l’eleccion. }} 01xgy12iapz9hxog2mmepecib9o6fv4 10 200849 2497892 2496279 2026-04-11T19:39:53Z Bertault34 59124 2497892 wikitext text/x-wiki == Sintaxi == {{Bóstia desenrotlanta/debuta|títol=Lista dels paramètres}} <pre> {{Infobox Eleccion |nom_eleccion = |color = |imatge = |cartamapa = |eleccion precedenta = <-- wikidata P155 --> |data precedenta = |eleccion venenta = <-- wikidata P156 --> |data venenta = |tipe = |entitat = |data = |mandat = |campanha = |debats = |populacion = |inscriches1 = |votants1 = |participacion1 = |valids1 = |blancs_nuls1 = |blancs1 = |nuls1 = |inscriches2 = |votants2 = |participacion2 = |valids2 = |blancs_nuls2 = |blancs2 = |nuls2 = |titòl_sortent = |nom_sortent = |titòl_elegit = |nom_elegit = |resultats_resumit = |candidat1 = |partit1 = |colistier1 = |vòtes1_1 = |percentatge1_1 = |vòtes1_2 = |percentatge1_2 = |sètis1 = |candidat2 = |partit2 = |colistier2 = |vòtes2_1 = |percentatge2_1 = |vòtes2_2 = |percentatge2_2 = |sètis2 = |candidat3 = |partit3 = |vòtes3_1 = |percentatge3_1 = |sètis3 = |titol_carta = |fichièr_carta = |titol_diagrama = |fichièr_diagrama= |sit_web = |nòtas = }} </pre> {{Bóstia desenrotlanta/fin}} fzfbh0ccg9kj43lw8w6mdezmu2gcej0 0 200967 2497899 2497824 2026-04-12T06:31:49Z Grizzybear5 63073 2497899 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona|nom=Gianni Matheja|imatge=File:Gianni Matheja before graduation.jpg}} '''Gianni Matheja''' (nascut lo [[14 de març]] de [[2005]] a [[Berlin]]) es una [[jornalista]], productora de vidèo web e estudianta alemanda. Dempuèi 2025, a presentat un programa de ràdio mensual sus ''Rundfunk Berlin-Brandenburg'' e es reportaire de television pel programa d'informacions pels enfants de ZDF . == Biografia == Matheja cresquèt a Berlin e es lo filh d'una maire soleta. Son paire es originari d' [[Itàlia]] e abandonèt la familha quand aviá 10 ans.<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.de/books/edition/K%C3%BCmmern_und_K%C3%A4mpfen/5nx9zwEACAAJ?hl=en|isbn=978-3-442-31703-5}}</ref> A l'edat de 14 ans, testifiquèt contra son paire dins un tribunal [[Potsdam|de Potsdam]].<ref>https://krautreporter.de/politik-und-macht/4378-warum-gianni-17-fur-seine-mutter-kampft</ref> Dempuèi 2017, a frequentat ''Lilienthal-Gymnasium'' a Steglitz-Zehlendorf e, pendent sa primièra annada d'escòla, participèt al Concors de Debat de Berlin, ont ganhèt lo títol de "melhor locutor" dins un debat en lenga anglesa.<ref>https://lilienthal-gymnasium-berlin.de/erfolgreiche-juniors-beim-debating-contest-2018/</ref> En 2021, moderèt una discussion de taula redonda amb los candidats dirèctes de sa circonscripcion a son escòla, a l'escasença de las eleccions federalas. Demest eles i aviá Birgit Malsack-Winkelmann, un Reichsburger que foguèt mai tard arrestat. == Carrièra == A 17 ans, Matheja lancèt son pròpri podcast.<ref name=":0">https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache</ref> En junh de 2022, sortiguèt lo primièr episòdi de ''"Social Germany"''. Cada episòdi abordava un tèma sociopolitic. La màger part dels episòdis se centrava sus de debats actuals e presentava un convidat important, atal coma un expert scientific o jornalistic. De còps, las convèrsas inclusián tanben d'autres joves. [[Fichièr:Gianni-Matheja-Alexandria-Ocasio-Cortez-2026.jpg|vinheta|299x299px|Gianni Matheja e [[Alexandria Ocasio-Cortez]] a Berlin]] En 2024, Matheja moderèt de lecturas amb Katja Riemann e contunhèt son format de podcast sus [[YouTube]], ont entrevistèt Lea van Acken e Marcel Fratzscher, entre d’autres.<ref>https://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/saar-pfalz-kreis/homburg/homburg-katja-riemann-mit-zeit-der-zaeune-bei-der-hombuch-2024_aid-121616379</ref> En octobre, en concomiténcia amb lo començament de sos estudis, comencèt de publicar de vidèos sus TikTok e [[Instagram]] jol nom de ''Gianni studiert'', que representavan satiricament la vida quotidiana dels estudiants universitaris.<ref>https://www.zeit.de/campus/2025-03/uni-memes-studium-humor-social-media</ref> En mai de 2025, prononcièt lo discors d'inauguracion als jorns d'informacion de son universitat, un discors tradicionalament donat dins las annadas precedentas pel [[President|rector]] Günther Ziegler . Son discors venguèt viral suls mèdias socials. Dempuèi junh de 2025, Matheja presenta lo programa de ràdio mensual ''Blue Moon''.<ref>https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/<nowiki/>{{Ref-web|url=https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/}}</ref> En decembre, apareguèt coma reportèra dins lo programa d'informacions pels enfants ''Logo!'' sus ''ZDF.''<ref>https://www.zdf.de/video/magazine/logo-154/gianni-weihnachtsbaumkauf-100</ref> Matheja revèla pas çò qu'estúdia. Expliquèt qu'aquò es degut a de rasons d'anonimat sul campus.<ref>https://campusradio-mainz.de/2025/07/14/gianni-studiert/</ref> Viu entre [[Berlin]], [[Potsdam]], e [[Maiança|Mainz]].<ref>https://www.zeit.de/wissen/2026-02/universitaet-leben-alltag-uni-podcast</ref> En 2022, ''Die Zeit'' l'includiguèt demest las 20 estelas naissantas de sa generacion.<ref name=":0">{{Ref-publicacion|url=https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache}}</ref> == Referéncias == <references /> nozjukkkp9o3wltu3df4jvqgudo5sb8 0 200971 2497902 2026-04-12T07:11:00Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Ann Peebles performing at the Beale Street Music Festival in 2007.jpg|200px|thumb|right|La cantaira americana Ann Peebles sus l'empont en 2007]] '''Ann Peebles''', nascuda a [[Saint Louis (Missorí)|Sant Loís]] ([[Missorí (estat)|Missorí]]) lo 27 d'abril de 1947, es una cantaira anglofòna afroamericana de musica [[Soul|soul]] e de [[Rhythm and blues|rhythm and blues]]. Sos succèsses màgers son "Walk Away" en 1969, "Part Time Love" en 1970 (una... » 2497902 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Ann Peebles performing at the Beale Street Music Festival in 2007.jpg|200px|thumb|right|La cantaira americana Ann Peebles sus l'empont en 2007]] '''Ann Peebles''', nascuda a [[Saint Louis (Missorí)|Sant Loís]] ([[Missorí (estat)|Missorí]]) lo 27 d'abril de 1947, es una cantaira anglofòna afroamericana de musica [[Soul|soul]] e de [[Rhythm and blues|rhythm and blues]]. Sos succèsses màgers son "Walk Away" en 1969, "Part Time Love" en 1970 (una represa d'un títol de Little Johnny Taylor), "I Pity The Fool" en 1971, e sustot "I Can't Stand the Rain" en 1973. 0cx2iic1f4s68l3utcu9sqlhezwr4aa 2497903 2497902 2026-04-12T07:11:38Z Raymond Trencavel 26125 2497903 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Ann Peebles performing at the Beale Street Music Festival in 2007.jpg|200px|thumb|right|La cantaira americana Ann Peebles sus l'empont en 2007]] '''Ann Peebles''', nascuda a [[Saint Louis (Missorí)|Sant Loís]] ([[Missorí (estat)|Missorí]]) lo 27 d'abril de 1947, es una cantaira anglofòna afroamericana de musica [[Soul|soul]] e de [[Rhythm and blues|rhythm and blues]]. Sos succèsses màgers son ''Walk Away'' en 1969, ''Part Time Love'' en 1970 (una represa d'un títol de Little Johnny Taylor), ''I Pity The Fool'' en 1971, e sustot ''I Can't Stand the Rain'' en 1973. n17pu99klb64hinbl8gy0f8tsyqtnxi 2497904 2497903 2026-04-12T07:11:55Z Raymond Trencavel 26125 2497904 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Ann Peebles performing at the Beale Street Music Festival in 2007.jpg|200px|thumb|right|La cantaira americana '''Ann Peebles''' sus l'empont en 2007]] '''Ann Peebles''', nascuda a [[Saint Louis (Missorí)|Sant Loís]] ([[Missorí (estat)|Missorí]]) lo 27 d'abril de 1947, es una cantaira anglofòna afroamericana de musica [[Soul|soul]] e de [[Rhythm and blues|rhythm and blues]]. Sos succèsses màgers son ''Walk Away'' en 1969, ''Part Time Love'' en 1970 (una represa d'un títol de Little Johnny Taylor), ''I Pity The Fool'' en 1971, e sustot ''I Can't Stand the Rain'' en 1973. ezf0gllr7onikgtk3gzz0jvsixlao4u 2497905 2497904 2026-04-12T07:14:06Z Raymond Trencavel 26125 2497905 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Ann Peebles performing at the Beale Street Music Festival in 2007.jpg|200px|thumb|right|La cantaira americana '''Ann Peebles''' sus l'empont en 2007]] '''Ann Peebles''', nascuda a [[Saint Louis (Missorí)|Sant Loís]] ([[Missorí (estat)|Missorí]]) lo 27 d'abril de 1947, es una cantaira anglofòna afroamericana de musica [[Soul|soul]] e de [[Rhythm and blues|rhythm and blues]]. Sos succèsses màgers son ''Walk Away'' en 1969, ''Part Time Love'' en 1970 (una represa d'un títol de Little Johnny Taylor), ''I Pity The Fool'' en 1971, e sustot ''I Can't Stand the Rain'' en 1973. {{ORDENA:Peebles, Ann}} c8eizt99f4omhadltt916c87kavlg3e 2497906 2497905 2026-04-12T07:15:45Z Raymond Trencavel 26125 2497906 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Ann Peebles performing at the Beale Street Music Festival in 2007.jpg|200px|thumb|right|La cantaira americana '''Ann Peebles''' sus l'empont en 2007]] '''Ann Peebles''', nascuda a [[Saint Louis (Missorí)|Sant Loís]] ([[Missorí (estat)|Missorí]]) lo 27 d'abril de 1947, es una cantaira anglofòna afroamericana de musica [[Soul|soul]] e de [[Rhythm and blues|rhythm and blues]]. Sos succèsses màgers son ''Walk Away'' en 1969, ''Part Time Love'' en 1970 (una represa d'un títol de [[Little Johnny Taylor]]), ''I Pity The Fool'' en 1971, e sustot ''I Can't Stand the Rain'' en 1973. {{ORDENA:Peebles, Ann}} 4sz9mfkx2ucg2sstubv79r3q34dz8sp 2497907 2497906 2026-04-12T07:16:18Z Raymond Trencavel 26125 2497907 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Ann Peebles performing at the Beale Street Music Festival in 2007.jpg|200px|thumb|right|La cantaira [[Estats Units d'America|americana]] '''Ann Peebles''' sus l'empont en 2007]] '''Ann Peebles''', nascuda a [[Saint Louis (Missorí)|Sant Loís]] ([[Missorí (estat)|Missorí]]) lo 27 d'abril de 1947, es una cantaira [[anglés|anglofòna]] afroamericana de musica [[Soul|soul]] e de [[Rhythm and blues|rhythm and blues]]. Sos succèsses màgers son ''Walk Away'' en 1969, ''Part Time Love'' en 1970 (una represa d'un títol de [[Little Johnny Taylor]]), ''I Pity The Fool'' en 1971, e sustot ''I Can't Stand the Rain'' en 1973. {{ORDENA:Peebles, Ann}} bbznpzt7s22sd3bjwofyglumof709m1 2497908 2497907 2026-04-12T07:19:10Z Raymond Trencavel 26125 2497908 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Ann Peebles performing at the Beale Street Music Festival in 2007.jpg|200px|thumb|right|La cantaira [[Estats Units d'America|americana]] '''Ann Peebles''' sus l'empont en 2007]] '''Ann Peebles''', nascuda a [[Saint Louis (Missorí)|Sant Loís]] ([[Missorí (estat)|Missorí]]) lo 27 d'abril de 1947, es una cantaira [[anglés|anglofòna]] afroamericana de musica [[Soul|soul]] e de [[Rhythm and blues|rhythm and blues]]. Sos succèsses màgers son ''Walk Away'' en 1969, ''Part Time Love'' en 1970 (una represa d'un títol de [[Little Johnny Taylor]]), ''I Pity The Fool'' en 1971, e sustot ''I Can't Stand the Rain'' en 1973. {{ORDENA:Peebles, Ann}} [[Categoria:Cantaira americana]] [[Categoria:Naissença en 1947]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1960]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970]] [[Categoria:Naissença en Missorí]] jp05vfj27vjkjohh9rcsshw3hnwfcti 2497909 2497908 2026-04-12T07:20:51Z Raymond Trencavel 26125 2497909 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Ann Peebles performing at the Beale Street Music Festival in 2007.jpg|200px|thumb|right|La cantaira [[Estats Units d'America|americana]] '''Ann Peebles''' sus l'empont en 2007]] '''Ann Peebles''', nascuda a [[Saint Louis (Missorí)|Sant Loís]] ([[Missorí (estat)|Missorí]]) lo 27 d'abril de 1947, es una cantaira [[anglés|anglofòna]] afroamericana de musica [[Soul|soul]] e de [[Rhythm and blues|rhythm and blues]]. Sos succèsses màgers son ''Part Time Love'' en 1970 (una represa d'un títol de [[Little Johnny Taylor]]), ''I Pity The Fool'' en 1971, e sustot ''I Can't Stand the Rain'' en 1973. {{ORDENA:Peebles, Ann}} [[Categoria:Cantaira americana]] [[Categoria:Naissença en 1947]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1960]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970]] [[Categoria:Naissença en Missorí]] b4ythonrazlohmz2gj3gmisbyhdewtu 0 200972 2497916 2026-04-12T08:42:23Z Arsael 6329 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} Lo '''prefècte dau pretòri''' èra un oficier superior de l'[[armada]] e de l'[[administracion]] romana durant lo [[Empèri Roman|periòde imperiau]]. Creada per [[August]], la foncion èra reservada ai membres de l'[[òrdre equestre]]. A l'origina, lo prefècte dau pretòri èra lo comandament de la [[garda pretoriana]] a [[Roma]]. A partir dau sègle II, leis emperaires prenguèron l'abitud de nomar dos prefèctes dau pretòri qu... » 2497916 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} Lo '''prefècte dau pretòri''' èra un oficier superior de l'[[armada]] e de l'[[administracion]] romana durant lo [[Empèri Roman|periòde imperiau]]. Creada per [[August]], la foncion èra reservada ai membres de l'[[òrdre equestre]]. A l'origina, lo prefècte dau pretòri èra lo comandament de la [[garda pretoriana]] a [[Roma]]. A partir dau sègle II, leis emperaires prenguèron l'abitud de nomar dos prefèctes dau pretòri que sei poders militars fuguèron estenduts a la quasi totalitat dei fòrças armadas romanas. Durant lei sègles II e III, lei prefèctes dau pretòri èran sovent lei segonds personatges pus importants de l'Empèri après l'emperaire. Sei missions contunièron d'evoluir e recebèron mai e mai frequentament la gestion d'un ensems de províncias. Aquò menèt a una multiplicacion progressiva dau nombre de prefèctes dau pretòri durant lo periòde de la [[Tetrarquia]] e la foncion venguèt pauc a pauc mai e mai administrativa. Aquela evolucion s'acabèt durant lo rèine de [[Constantin I lo Grand|Constantin]] que suprimiguèt lo ròtle militar dei prefèctes. Pasmens, la foncion, desenant purament civila e administrativa, contunièt d'existir fins ai sègles VI e VII dins certanei regions de l'[[Empèri Bizantin|Empèri]]. Lo títol fuguèt tanben acordat a de rèis « barbars » (francs, visigòts, vandals...) per mantenir l'illusion juridica d'una contuniacion de l'Empèri Roman dins lei províncias perdudas après la casuda de l'[[Empèri Roman d'Occident|Empèri d'Occident]]. == Liames intèrnes == * [[Empèri Roman]] == Bibliografia == * Michel Absil, ''Les préfets du prétoire d'Auguste à Commode : 2 avant Jésus-Christ, 192 après Jésus-Christ'', De Boccard, 1997, 293 p. * Sigfreid J. de Laet, « La préfecture du prétoire sous le Haut-Empire et le principe de la collégialité », ''Revue belge de philologie et d'histoire'', vol. 22, n° 1 e 2, 1943, pp. 73-95. * Sigfreid J. de Laet, « Les pouvoirs militaires des Préfets du Prétoire et leur développement progressif », ''Revue belge de philologie et d'histoire'', vol. 25, n° 3,4, 1946, pp. 509-554. == Nòtas e referéncias == <references/> r9ttrclon7nugxd9iiwqdlwlzrrdmjs 2497917 2497916 2026-04-12T08:42:46Z Arsael 6329 /* Liames intèrnes */ 2497917 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} Lo '''prefècte dau pretòri''' èra un oficier superior de l'[[armada]] e de l'[[administracion]] romana durant lo [[Empèri Roman|periòde imperiau]]. Creada per [[August]], la foncion èra reservada ai membres de l'[[òrdre equestre]]. A l'origina, lo prefècte dau pretòri èra lo comandament de la [[garda pretoriana]] a [[Roma]]. A partir dau sègle II, leis emperaires prenguèron l'abitud de nomar dos prefèctes dau pretòri que sei poders militars fuguèron estenduts a la quasi totalitat dei fòrças armadas romanas. Durant lei sègles II e III, lei prefèctes dau pretòri èran sovent lei segonds personatges pus importants de l'Empèri après l'emperaire. Sei missions contunièron d'evoluir e recebèron mai e mai frequentament la gestion d'un ensems de províncias. Aquò menèt a una multiplicacion progressiva dau nombre de prefèctes dau pretòri durant lo periòde de la [[Tetrarquia]] e la foncion venguèt pauc a pauc mai e mai administrativa. Aquela evolucion s'acabèt durant lo rèine de [[Constantin I lo Grand|Constantin]] que suprimiguèt lo ròtle militar dei prefèctes. Pasmens, la foncion, desenant purament civila e administrativa, contunièt d'existir fins ai sègles VI e VII dins certanei regions de l'[[Empèri Bizantin|Empèri]]. Lo títol fuguèt tanben acordat a de rèis « barbars » (francs, visigòts, vandals...) per mantenir l'illusion juridica d'una contuniacion de l'Empèri Roman dins lei províncias perdudas après la casuda de l'[[Empèri Roman d'Occident|Empèri d'Occident]]. == Liames intèrnes == * [[Empèri Roman]] * [[Garda pretoriana]] * [[Òrdre equestre]] == Bibliografia == * Michel Absil, ''Les préfets du prétoire d'Auguste à Commode : 2 avant Jésus-Christ, 192 après Jésus-Christ'', De Boccard, 1997, 293 p. * Sigfreid J. de Laet, « La préfecture du prétoire sous le Haut-Empire et le principe de la collégialité », ''Revue belge de philologie et d'histoire'', vol. 22, n° 1 e 2, 1943, pp. 73-95. * Sigfreid J. de Laet, « Les pouvoirs militaires des Préfets du Prétoire et leur développement progressif », ''Revue belge de philologie et d'histoire'', vol. 25, n° 3,4, 1946, pp. 509-554. == Nòtas e referéncias == <references/> rgr3yja72qcb03pkml3n51mpbvoyjsc 0 200973 2497918 2026-04-12T08:43:58Z Arsael 6329 Redireccion cap a [[Prefècte dau pretòri]] 2497918 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Prefècte dau pretòri]] 2jn5uu6l6qzud01m4kore1azfqfexqj 0 200974 2497927 2026-04-12T10:25:36Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[La Faieta]] cap a [[V-Ais la Faieta]] 2497927 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[V-Ais la Faieta]] 3puxtscgm3svomdcus7ojajs4bu7d5t 0 200975 2497932 2026-04-12T10:47:48Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Farnoau]] cap a [[Farnoòl]] 2497932 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Farnoòl]] pd2cr9f96zfu8l53vj4r8is94fgaqa3 0 200976 2497934 2026-04-12T11:16:23Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « Eruption èra un grop anglés de pop e de disco, actiu entre 1965 e 1985, e qu'aviá coma cantaira principala Precious Wilson (nascuda lo 18 d'octobre de 1957 a Spanish Town, en Jamaïca). En Occitània, Eruption es conegut per dos tubs, ''I Can't Taulièr the Rain ''en 1978 (una represa d'Ann Peebles) e ''One Way Tiquet'' en 1979 (una represa de Neil Sedaka). » 2497934 wikitext text/x-wiki Eruption èra un grop anglés de pop e de disco, actiu entre 1965 e 1985, e qu'aviá coma cantaira principala Precious Wilson (nascuda lo 18 d'octobre de 1957 a Spanish Town, en Jamaïca). En Occitània, Eruption es conegut per dos tubs, ''I Can't Taulièr the Rain ''en 1978 (una represa d'Ann Peebles) e ''One Way Tiquet'' en 1979 (una represa de Neil Sedaka). 97owpx3uydxm2sq9lj8e70mu7dv8qia 2497935 2497934 2026-04-12T11:16:42Z Raymond Trencavel 26125 2497935 wikitext text/x-wiki Eruption èra un grop anglés de pop e de disco, actiu entre 1965 e 1985, e qu'aviá coma cantaira principala Precious Wilson (nascuda lo 18 d'octobre de 1957 a Spanish Town, en Jamaïca). En Occitània, Eruption es conegut per dos tubs, ''I Can't Stand the Rain ''en 1978 (una represa d'Ann Peebles) e ''One Way Tiquet'' en 1979 (una represa de Neil Sedaka). 2rdt08nusz1lkvyajwoh6pio6hwr8nm