Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 249 2497982 2010386 2026-04-12T23:53:12Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Brigitte Macron]] 2497982 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1732]] - [[Frederick North, Lord North]], primièr ministre del Reialme Unit (m. [[1792]]) * [[1743]] - [[Thomas Jefferson]], 3en president dels Estats Units (m. [[1826]]) * [[1771]] - [[Richard Trevithick]], engenhaire britanic (m. [[1833]]) * [[1862]] - [[Flaminius Raiberti]], politician occitan (m. [[1929]]) * [[1885]] - [[Georg Lukács]], filosòf ongrés e critic literari (m. [[1971]]) * 1885 - [[Pieter Gerbrandy]], primièr ministre dels Païses Basses (m. [[1961]]) * 1885 - [[Juhan Kukk]], primièr ministre d’Estònia (m. [[1942]]) * [[1894]] - [[Arthur Fadden]], primièr ministre d'Austràlia (m. [[1973]]) * [[1901]] - [[Jacques Lacan]], psicanalista francés (m. [[1981]]) * [[1906]] - [[Samuel Beckett]], escrivan irlandés, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (m. [[1989]]) * 1906 - [[Gabriel Ramanantsoa]], primièr ministre e president de Madagascar (m. [[1979]]) * [[1909]] - [[Stanisław Ulam]], matematician polonés (m. [[1984]]) * [[1922]] - [[Julius Nyerere]], president de Tanzania (m. [[1999]]) * [[1939]] - [[Seamus Heaney]], escrivan irlandés, Prèmi Nobel de literatura (m. [[2013]]) * 1939 - [[Paul Sorvino]], actor american * [[1940]] - [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]], escrivan francés, Prèmi Nobel * [[1941]] - [[Michael Stuart Brown]], genetician american, Prèmi Nobel * [[1953]] - [[Brigitte Macron]], professora francesa * [[1960]] - [[Rudi Völler]], fotbolaire e entrepreneire alemand * [[1963]] - [[Garri Kaspàrov]], jogaire d'escacs rus * [[1968]] - [[Jørn Stubberud]], musician norvegian ([[Mayhem]]) * [[1978]] - [[Carles Puyol]], fotbolaire catalan == Decèsses == * [[1695]] - [[Jean de La Fontaine]], poèta francés (n. [[1621]]) * [[1759]] - [[Georg Friedrich Händel]], compositor alemand (n. [[1685]]) * [[1868]] - Emperaire [[Tewodros II d’Etiopia]] (n. [[1818]]) * [[1936]] - [[Konstantinos Demertzis]], primièr ministre de Grècia (n. [[1876]]) * [[1945]] - [[Ernst Cassirer]], filosòf alemand (n. [[1874]]) * [[1966]] - [[Abdul Salam Arif]], president d’Iraq (n. [[1921]]) * [[1967]] - [[Luis Somoza Debayle]], president de Nicaragua (n. [[1922]]) * [[1975]] - [[François Tombalbaye]], president de Chad (n. [[1918]]) * [[1983]] - [[Mercè Rodoreda]], escrivan catalana (n. [[1908]]) * [[1999]] - [[Willi Stoph]], politician alemand oriental (n. [[1914]]) * [[2008]] - [[John Archibald Wheeler]], fisician american (n. [[1911]]) * [[2014]] - [[Ernesto Laclau]], filosòf politic argentin (n. [[1935]]) * [[2015]] - [[Günter Grass]], escrivan alemand, Prèmi Nobel (n. [[1927]])<ref>{{cite web|url=http://noticias.uol.com.br/ultimas-noticias/efe/2015/04/13/morre-o-escritor-alemao-gunter-grass-aos-87-anos.htm |títol= Morre o escritor alemão Günter Grass aos 87 anos|autor =Reuters |editor =UOL| lenga={{pt}}|consultat lo =13 d'abril de 2015}}</ref> * 2015 - [[Eduardo Galeano]], escrivan uruguaian (n. [[1940]])<ref>{{cite web|url= http://entretenimento.uol.com.br/noticias/redacao/2015/04/13/referencia-da-esquerda-escritor-uruguaio-eduardo-galeano-morre-aos-74-anos.htm|títol = Referência da esquerda, escritor uruguaio Eduardo Galeano morre aos 74 anos|editor=UOL |lenga={{pt}}|consultat lo =13 d'abril de 2015}}</ref> == Referéncias == {{reflist}} ---- Vejatz tanben: * [[12 d'abril]] | [[14 d'abril]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 16izo02psg0gbinnpflfd4jsv1gjjxd 0 2640 2497959 2462520 2026-04-12T15:50:43Z ~2026-22746-85 63101 2497959 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Navigacion periòdes istorics |periòdeab=[[Protoïstòria]] |periòde=[[istòria]] |periòdeap= |speriòdeab=[[Edat del Coire]] [[Edat del Bronze]] [[Edat del Fèrre]] |speriòde=[[Antiquitat]] [[Edat Mejana]] [[Edat Modèrna]] |speriòdeap=[[Epòca contemporanèa|uèi]] }} L''''Antiquitat''', tanben nomenada '''Edat Antica''' o '''Periòde Antic''' segon lo contèxte, es lo primièr periòde de l'[[Istòria]] que comença amb l'invencion de l'[[escritura]]. Pasmens, dins lo cas d'Egipte per exemple, las darrièras descobèrtas mòstran qu'aquela invencion correspond pas totjorn a una rompedura dins los autres domenis de la civilizacion. L'emplec de l'escritura favoriza l'aparicion de l'estat; çaquelà se coneisson d'estats sens escritura coma l'[[Empèri Inca|Empèri inca]], e dins lo cas d'Egipte, l'invencion de l'escritura es un procèssus que se pòt seguir a travers l'estilizacion progressiva dels pictogramas dels vases del millenni IV. <br/> Las primièras civilizacions de l'Antiquitat espeliguèron vers 3000 abans N.S. gràcias a de condicions favorablas coma lo cambiament climatic consecutiu a la fin del darrièr periòde glaciari, que permetèt l'invencion de l'agricultura ; pus precisament las anam trobar dins de regions coma [[Mesopotamia]] e [[Egipte]], ont los flumes permeton d'asagar. Aquò fai del Pròche Orient e del [[Bacin Mediterranèu]] un grand fogal de civilizacions, amb en mai de la civilizacion egipciana que floriguèt tres mila ans, [[Sumèr]], [[Babilònia (reialme)|Babilònia]], los empèris [[assirian]] e [[itita]], los [[fenicians]] e los [[ebrieus]], [[Grècia]] e [[Roma]]. D'autres fogals de civilizacion foguèron lo d'Indus, que se coneis plan mal, e de sègles daprès las civilizacions d'Índia e de China. <br/> Se remèrca qu'en Mesopotamia coma en Egipte, en [[China]] e en [[Índia]], la naissença de l'Estat es ligada a la necessitat d'una autoritat fòrta per l'organizacion de l'asagatge. D'unes pensan quitament que l'Estat nasquèt d'aquela necessitat : aquela ipotèsi se sona ''ipotèsi idraulica de la naissença de l'Estat''; mas es rebutada pels istorians serioses. [[Categoria:Istòria]] [[Categoria:Antiquitat]] oehmf29gly67dmji45ovuxuwbfetrua 0 3439 2497981 2491273 2026-04-12T21:21:31Z Marcosigm 60059 2497981 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox Subdivision administrativa | dialècte = aranés | nom = Val d'Aran | blason = Escut_de_la_Vall_d'Aran.svg | bandièra = Flag-Val d'Aran.svg | ligam_blason = [[Escut d'armes dera Val d'Aran|Escut d'armes]] | ligam_bandièra = [[Bandèra dera Val d'Aran|Bandèra]] | capitala = [[Vielha e Mijaran]] | gentilici = aranés, -esa | division1 = [[Espanha]] | nom_de_division1 = Estat | division2 = [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]] | nom_de_division2 = Comunautat autonòma | division3 = [[Província de Lhèida|Lhèida]] | nom_de_division3 = Província | division4 = [[Arties e Garòs]], [[Castièro]], [[Irissa]], [[Marcatosa]], [[Quate Lòcs]], [[Pujòlo]] | nom_de_division4 = Terçons | division5 = [[Arres]], [[Bausen]], [[Es Bòrdes]], [[Bossòst]], [[Canejan]], [[Les]], [[Naut Aran]], [[Vielha e Mijaran]], [[Vilamòs]] | nom_de_division5 = Municipis | ist = [[Occitània]] | web = [https://www.conselharan.org conselharan.org] | lenga = [[occitan]]<br>[[catalan]]<br>[[espanhòu]] }} Era '''Val d'Aran''' (mens locaument, ''era/la Vath d'Aran'', ''la Vau d'Aran''),{{Refn|Era paraula «val» (antigament escrita ''valh'') ei un ispanisme,<ref>{{Obratge|nom=Aitor|cognòm=Carrera|títol=L'aportació de Joan Coromines a l'occità de la Vall d'Aran, Homenatge de l'IEC a Joan Coromines, en el centenari de la seva naixença|pagina=97}}</ref> er equivalent en [[gascon pirenenc]] ei ''vath'' ([{{AFI|bac͡ç}}]).}}<ref>{{Ligam web|títol=Ua lengua oficiau {{!}} Conselh Generau d’Aran |url=https://www.conselharan.org/ua-lengua-oficiau/ |lenga=oc |consulta lo=9 de deceme de 2023}}</ref> o simplament '''Aran''', ei ua val pirenca e país constituit coma ua entitat territoriala singulara ena [[Comunautat autonòma d'Espanha|comunitat autonòma]] de [[Catalonha (region)|Catalonha]], en eth nòrd d'[[Espanha]]. Damb caplòc en [[Vielha e Mijaran|Vielha]], Aran gaudís d'ua administracion autonòma, eth [[Conselh Generau d'Aran]], en vertut dera Lei 16/1990 suth regim especiau dera Val d'Aran, actualizada damb era naua [[Lei suth regim especiau dera Vath d'Aran (2015)|Lei d'Aran]] deth 21 de gèr de 2015. Ei un [[parçans d'Occitània|parçan]] de [[Gasconha]], istoricament, culturalament, geograficament e lingüisticament ligat damb [[Occitània]] d'acòrd damb er article 11 der [[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'autonomia de Catalonha]].<ref>[[Val d'Aran#EAC|Estatut d'autonomia de Catalonha]], art. 11, alinèa 2.</ref> Reconeish tanben er aranesi com un pòble.<ref>[[Val d'Aran#EAC|Estatut d'autonomia de Catalonha]], art. 11, alinèa 1.</ref> == Generalitats == Era Val d’Aran se trape ena part centrau dera sarrada pirenenca e ei era soleta val des Pirenèus [[Espanha|espanhòus]] d'[[Aigavèrs|aiguavessant]] atlantic. Era sua estenuda ei de {{unitat|620|km|2}}, tèrmie ath nòrd damb eths [[parçan]]s occitans de [[Comenge]] e [[Coserans]] (oficiaument en [[França]], enes departaments d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e [[Nauta Garona]]), ath sud damb era comarca dera [[Nauta Ribagòrça]] e era region d'[[Aragon]], ar èst damb era comarca catalana deth [[Palhars Sobeiran]]. Eth sòn arriu principau, [[Garona]], trauèsse e vertèbre tota era Val e desbòque en Atlantic ([[Bordèu]]). Aguest emplaçament geografic, ei a díder era sua orientacion naturau cap ara rèsta d'[[Occitània]], amassa damb era manca ath long des sègles d’unes bones comunicacions damb [[Catalonha]] e [[Aragon]], an hèt qu’era Val d’Aran age clares diferéncies damb es vals e contrades catalanes vesies tant en aspècte fisic com culturau. Era pròva mès clara d’aguesta diferéncia se manifèste en hèt d’auer coma lengua pròpia er occitan, coneishut en Aran com [[aranés]]. Era populacion censada ena Val d’Aran er an {{popes25|0}} ei de {{formatnum:{{poparan}}}} abitants e era sua economia ei completament orientada tath sector des servicis. == Toponimia == Segon es teories admetudes, eth nòm ''Aran'' vien deth protobasco, pr'amor qu'Aran significa dirèctament era "val" (''Haran'', ''Harana''), ei a díser que se tracta d'un [[tautotoponim]]. {{Blòc de citacion|(...) és simplement el nom rediviu de valí en el base aquitànic local, que allí pervisqué fins a la fi del primer millenni d. C. No descartem del tot que en el del Vallès hi hagi en una forma o altra alguna reminiscència del mot ibèric corresponent. Però és mera possibilitat vaga i innecessària.|Joan Coromines|{{obratge|títol=Onomasticon Cataloniae|nom=Joan|cognòm=Coromines|editor=Institut d'Estudis Catalans|consulta lo=22 d'abriu de 2023}}}} == Istòria == === Era [[Antiquitat]] === Era toponimia aranesa semble justificar qu'era poblacion anteriora as Romans ère mixta: cèlta e bascona. Polibi nomente es ''airenosi''. Era romanizacion siguec prohonda e siguec alavetz quan s'introdusic eth cultiu dera vinha, totun non s'efacèren pas es caracteristiques araneses. Era ciutat principal ere "Vetula", era [[Vielha]] d'aué, e siguec un pagus deth Convent juridic de Lugdunum ([[Sant Bertran de Comenge]]). Ua via romana anaue des dera actuau [[Tolosa]] a Esterri d'Anèu, e a Urgèl. Formèc part dempús de [[Novempopulània]], e dempús queiguec en mas des problacions germaniques enquia colsolidà-se eth domeni [[Visigòts|visigòt]] en tota era region. Es musulmans estèren bèth viatge ena Val enes sues expedicions de pilhatge e represalha, totun jamès i auec ua aucupacion permanenta. === Era [[Edat Mejana]] === [[Fichièr:Europe2005 bossost1.jpg|thumb|Bossòst]] Sometuda as francs demorèc integrada ath comtat de [[Comenge]], mès a compdar deth [[sègle X]] apartien soent ath comtat de [[Comtat de Palhars| Palhars]]. Es disputes territoriaus feudaus afavoriren eth manteniment d'ua independéncia reiau encara que non juridica. En [[1036]] Gerbèrga de Fois aportèc era Val coma dòt ath sòn òme Ramir I d'Aragon, totun es comtes de Comenge sagèren fòrça viatges de hèr a valer es sòns drets, mès es aranesi se i opausèren e es soldats deth comte sigueren refusats. En [[1130]]<ref>{{ref-publicacion|cognòm=Benito Monclús |nom=Pere |coautors= |article=Llibertat, protectorat, sobirania. Els aranesos i la Corona d'Aragó (1104-1283) |url= |format= |llengua= |consulta= |òbra=La reintegració de la Vall d'Aran a Catalunya |editor=Institut d'Estudis Catalans |luòc=Barcelona |volum= |exemplar= |data=2015 |paginas=pp. 11–26 |issn=978-84-9965-260-3 |citació= |ref= }}</ref> es autoritats dera Val se meteren jos era proteccion d'Anfós I, [[rei d'Aragon]]: eth Tractat de Sant Andrèu de Barrabés, dit [[Tractat d'Emparança]], establic era emparança catalana a cambi deth pagament d'un galin reiau o tribut de blat. Mès eth rei, damb motiu des sues actuacions politiques, ne hec donacion a Centul III de Bigòrra a cambi de vassalatge d'aguest e des sòns successors, tant tara Val coma tath madeish comdat de [[Bigòrra]]. Era arrehilla de Centul III, Peironèla, se maridèc damb Gaston VI de [[Bearn]] en 1192, e Anfós I les balhèc eth comdat de Bigòrra mès se sauvèc eth domeni util dera Val. Eth nau rei de Catalonha e Aragon, [[Pèire II d'Aragon|Pèire II]], cedic era Val en 1201 ath comte [[Bernat IV de Comenge]], a cambi (com auie estat abantes tà Bigòrra) deth vassalatge de Bernat, tant tara Val com tath madeish comdat de Comenge. Es aranesi non acceptèren damb resignacion eth domeni de Bernat e lo combatiren damb es armes. Era des·hèta des fòrces occitanocatalanes en front des imperialistes fondamentalistes francesi en [[Murèth]], en [[1213]], metec fin ara aliança occitanocatalana. Era Val d'Aran demorèc en mans dera corona catalana e [[Jaume I d'Aragon|Jaume I]] pretenec infeudà-la tà Guilhèm d'Entença en [[1220]], mès es aranesi mostrèren era sua oposicion. Alavetz Jaume I acceptec era decision aranesa e prometec qu'era Val jamès tornarie a serà-se dera corona catalana. Era fidelitat des aranesi des d'alavetz siguec constanta. En [[1295]], era invasion francesa contra Catalonha siguec des·hèta, totun es francesi aucupèren era Val en tot annexà-la ara senescalia de Tolosa e en tot abolir es intitucions pròpies dera Val, e caleren negociacions fòrça dures entara sua restitucion. En [[1298]], er acòrd d'[[Argelers]] transferic era sobeiranetat dera Val a un sobeiran nèutre, eth rei Jaume II de Malhòrca (que comprenie tanben [[Rosselhon]]). Pendent uns ans es governadors malhorquins (Arnau de Sant Marçal de 1298 a 1307, Pere Bernat d'Asnava, de 1307 ath 1310, e Pere de Castell, de 1310 a 1313) restabliren es institucions araneses. En [[1313]], un arbitratge retornèc era Val ath rei Jaume II de Catalonha, qui confirmèc es Usatges e Constitucions des sòns abitants amassadi en Privilègi dera [[Querimònia]], confirmat de nau peth rei Anfós III en 1328, e respectat tanben per Pèire III dempús d'acceptar era oposicion aranesa ara venta deth territòri ath comte Uc de Palhars en 1385. Non guaire mès tard eth rei Joan II concedic as aranesi diuèrses exempcions e drets e en [[1389]] es Corts de [[Montson]] declarèren era Val part deth territòri deth Principat de Catalonha (integracion confirmada dempús pera Generalitat pendent er interregne esdevengut ena mòrt deth Rei Martin en 1410), çò que metec fin de hèt ara independéncia dera Val qu'enquia alavetz sonque ère ligada a Catalonha pera comunitat de sobeiran. En [[1390]], es francesi manats per Loís d'Anjau tornèren a atacar era Val mès sigueren refusats. En 1396, era invasion deth comte de Fois siguec tanben refusada, e dempús era deth rei de França [[Carles VI de França|Carles VI]] en 1410, eth quau aprofitèc era mòrt deth rei catalan. Totun era mancança de guarnison permanenta afavoric era presa de poder ena Val des capdulhs Cabdet, Ramonet e Maixicot que la dominèren enquia que sigueren vençuts en [[1477]]. Eth rei Ferrand II d'artenhec era pacificacion completa en [[1491]]. === Era [[Edat Modèrna]] === [[Fichièr:PrivilegisAran.JPG|thumb|210px|Cobèrta des ''Privilegis, franqueses i llibertats'' concedidi ara Val d'Aran]] En 1579 es [[uganaud]]s arribèren tara Val mès sigueren refusadi pes aranesi ajudats pes fòrces enviades peth rei Felip II de Castelha. Ena [[Guèrra dels Segaires|Guèrra des Segadors]], ena qué era Generalitat de Catalonha nomentèc un nau rei (eth francés Loís XIII, I de Catalonha) opausat ath rei de Castelha, es aranesi non acceptèren eth sobeiran francés e siguec de besonh era preséncia des tropes catalanes. En 1651 es castelhans aucupèren era Val mès es libertats araneses sigueren respectades. Era [[Tractat dels Pirenèus|Patz des Pirenèus]] en 1659 permetec a França dominar ua part de Catalonha (domeni qu'encara dure) mès era Val d'Aran se mantenguec ena sua situacion juridica d'abantes dera guèrra. En sègle XVIII quan esclatèc era Guèrra de Succession, ena quau Catalonha pren part ath costat deth rei-archiduc Carles III, es aranesi sigueren tanben partidaris deth madeish; totun es francesi artenheren plaçar coma rei a Felip V e era Val siguec conquerida peth francés Arpajon en tot èster sometuda a hòrti tributs. Gaspar, baron de Les, siguec nomentat governador (era familha senhorau de Les ère tradicionaument francofila e sigueren ath cap de quauques revòutes a favor de França; eth pair de Gaspar siguec executat pr'amor dera sua actitud a favor de França ena Guèrra de Succession). Eth nau governador se caracterizèc peth sòn despotisme. En 1715 era Val demorèc excluida deth decret de Nava Planta que metec fin ara independéncia des reines dera Corona Catalana (eth Principat, Aragon, Valéncia e Malhòrca). Felip V confirmèc es drets des aranesi mès en 1717 Gaspar tornèc a èster nomenat governador. En 1719 es tropes franceses aucupèren era Val e exerciren ua repression forena (mès encara que Gaspar) jos eth comandament deth francés Champier, que finaument siguec destituit en conseishé-se es sòns excèssi. Eth Tractat de Madrid retornèc era Val a Espanha e Felip V restablic es libertats des aranesi e eth dret deth liure comèrci damb França. En 1735 les concedic era exempcion der impòst deth papèr segerat (Privilègi qu'encara se manten). === Eth periòde contemporanèu === [[Imatge:Europe2005 bossost-aranes1.jpg|thumb|Senhalizacion oficiala en [[Aranés (parlar)|aranés]] a Bossòst, Val d'Aran]] [[Fichièr:VISTA BAQUEIRA 1500.jpg|thumb|left|L'estacion d'esquí de [[Vaquèira-Beret|Vaquèira]]]] Era Val d'Aran depenie deth Bisbe de [[Comenge]] mès en [[1770]] eth Sant Pare Clement XIV accedic a que passèsse tara jurisdiccion deth Bisbat d'Urgèl, traspàs que siguec efectiu en [[1804]]. En [[1794]] siguec aucupada pes francesi pendent era Gran Guèrra e retornada dempús ([[1796]]) a cambi d'auantatges ena isla de [[Sant Domingo]]. Conquerida Catalonha per Napoleon pendent era Guèrra deth Francés (1810), era Val siguec aucupada pes tropes franceses establides en Principat. En 1812 siguec incorporada ath departament francés dera [[Nauta Garona]] e totes es libertats sigueren abolides. Derrotadi es francesi ([[1814]]) era aucupacion encara contunhèc damb era esperança de conservà-la enquia qu'en [[1815]] Ferrand VII n'ordenèc eth conqueriment e era incorporacion ath corregiment der Talarn, causa que non siguec acceptada de bon grad pes aranesi. En [[1820]] era Constitucion liberau includís era Val ena [[província de Lhèida]], en tot créisher eth descontet e en tot méter as aranesi en braci der absolutiste Carles. En 1822 se proclame era regéncia d'Urgèl en nòm deth rei Carles, e encara que vençuda era regéncia, era Val se mantenguec carlina enquia 1823 damb era queiguda deth regim liberau. En [[1835]] torne a èster en mas deth pretendent carlin Carles, totun es liberaus la recupèren as pògui mesi, maugrat que tornèc a quèir en mans des carlins diuèrsi còps enquia [[1840]]. Dempús d'ans de tranquillitat, en [[1944]], damb era derrota de Hitler en França, es exilats catalans e espanhòus, dirigits sustot peth Partit Socialista Unificat de Catalonha e eth Partit Comunista d'Espanha dominèren era region ben lèu. [[Francisco Franco|Franco]] manèc er exercit mès enquiar an [[1948]], en qué se dauric un tunèl que permetec mantíer es conunicacions en iuèrn, non se podec expulsar as resistents antifranquistes. En [[1979]] er Estatut d'Autonomia de Catalonha remassèc es singularitats dera Val en tot reconéisher es peculiaritats istoriques e administratiues e restablic es sues institucions, eth Conselh Generau e eth Sindic, restabliment efectiu en [[1991]]. En 1983 eth President dera Generalitat signèc eth Decret qu'adoptaue nòrmes ortografiques tar aranés. Eren ues nòrmes elaborades per ua comission d'expèrts occitans (dont aranesi) e catalans e que seguien es plantejaments dera grafia tradicionau qu'establie er [[Institut d'Estudis Occitans]]; dab ua actualizacion ulteriora segontes eth trabalh normatiu deth [[CLO|Conselh dera Lengua Occitana]]. Desempuish 1982 er [[aranés]] comencèc a impartí-se en totes es escòles dera Val, e en [[1994]] eth Conselh Generau aprovèc eth reglament der usatge oficiau der aranés. === Administracion tradicionau === Era administracion tradicionau dera Val ère a tres nivèus: es vesins, assemblada generau des caps de familha; es còssos, formats pes representants de cada vila; e eth [[Conselh Generau d'Aran]], format per representants nomenats pes còssos. Eth rei ère representat peth baile, mès tard governador, eth quau recaptaue es tributs. == Lista des municipis aranesi e poblacion == {{veire|Lista des municipis dera Val d'Aran}}Era poblacion dera Aran eth 2025 ère de 10.651 abitants des quau un 27% neisheren ar Aran, 27% ara rèsta de Catalonha, 18% ara rèsta der estat espanhòu e un 28% ar estrangèr.<ref>Institut d'Estadistica de Catalonha (2025). Cens de poblacion e abitatge (en catalan).</ref>[[Imatge:Aran Municipis 1970 Fons.svg|thumb|450px|Es municipis d'Aran dempús 1970]] Municipis actuaus: * [[Arres]] (58 abitants) * [[Bausen]] (62 abitants) * [[Es Bòrdes]] (281 abitants) * [[Bossòst]] (1.178 abitants) * [[Canejan (Val d'Aran)|Canejan]] (96 abitants) * [[Les (Val d'Aran)|Les]] (1.052 abitants) * [[Naut Aran]] (1.893 abitants) * [[Vielha e Mijaran]], damb eth caplòc, Vielha (5.857abitants) * [[Vilamòs]] (174 abitants) Es ancians municipis: * [[Arró]] (annexat per Es Bòrdes eth 1847) * [[Arròs]] (fusionat damb Vila eth 1885) * [[Arròs e Vila]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) * [[Arties]] (fusionat dens Naut Aran eth 1968) * [[Bagergue]] (fusionat dens Naut Aran eth 1968) * [[Betren]] (annexat per Escunhau eth 1847) * [[Betlan]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) * [[Casau]] (annexat per Gausac eth 1847) * [[Escunhau]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) * [[Garòs (Aran)|Garròs]] (annexat per Arties eth 1856) * [[Gausac]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) * [[Gessa]] (fusionat dens Naut Aran eth 1968) * [[Mont]] (annexat per Betlan eth 1847) * [[Montcorbau]] (annexat per Betlan eth 1847) * [[Salardú]] (fusionat dens Naut Aran eth 1968) * [[Tredòs]] (fusionat dens Naut Aran eth 1968) * [[Unha]] (annexat per Salardú eth 1847) * [[Vielha]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) * Vila (fusionat damb Arròs eth 1885) * [[Vilac]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) [[Imatge:Aran Municipis 1968 Fons.svg|thumb|280px|Es municipis d'Aran enter 1968 e 1970<br/>{{legend|#0005d7|Arres}} {{legend|#ffd42a|Arròs e Vila}} {{legend|#ff5555|Bausen}} {{legend|#ffdd55|Betlan}} {{legend|#000080|Es Bòrdes}} {{legend|#800000|Bossòst}} {{legend|#aa0000|Canejan}} {{legend|#d42aff|Escunhau}} {{legend|#e580ff|Gausac}} {{legend|#d40000|Les}} {{legend|#44aa00|Naut Aran (Arties e Garòs)}} {{legend|#dc5800|Naut Aran (Pujòlo)}} {{legend|#aa00d4|Vielha}} {{legend|#ffeeaa|Vilac}} {{legend|#0000ff|Vilamòs}} ]] [[Imatge:Aran Municipis 1885 Fons.svg|thumb|280px|Es municipis d'Aran enter 1885 e 1968{{legend|#0005d7|Arres}} {{legend|#ffd42a|Arròs e Vila}} {{legend|#44aa00|Arties }} {{legend|#ff6600|Bagergue}} {{legend|#ff5555|Bausen}} {{legend|#ffdd55|Betlan}} {{legend|#000080|Es Bòrdes}} {{legend|#800000|Bossòst}} {{legend|#aa0000|Canejan}} {{legend|#d42aff|Escunhau}} {{legend|#e580ff|Gausac}} {{legend|#ffb380|Gessa}} {{legend|#d40000|Les}} {{legend|#dc5800|Salardú}} {{legend|#ff9955|Tredòs}} {{legend|#aa00d4|Vielha}} {{legend|#ffeeaa|Vilac}} {{legend|#0000ff|Vilamòs}} {{legend|#ffe6d5|condominis en Naut Aran}} ]] [[Imatge:Aran Municipis 1860 Fons.svg|450px|thumb|Es municipis d'Aran enter 1857 e 1885]] == Lista des terçons aranesi == [[Imatge:Terçons d'Aran.svg|thumb|Es sièis [[terçon]]s, representats superposats as limits municipaus, fòrman era division territoriau tradicionau ena val e son tanben es circonscripcions electoraus deth [[Conselh Generau d'Aran|Conselh Generau]].]] Aran ei divisada en sièis [[terçon]]s, qui serveishen tanben com circonscripcions electoraus deth [[Conselh Generau d'Aran|Conselh Generau]] : * [[Quate Lòcs]] * [[Lairissa]] * [[Marcatosa]] * [[Pujòlo]] * [[Castièro]] * [[Arties e Garòs]] == Personalitats == * [[Felip Aner d'Esteve|Felip Aner Benosa des d'Esteue d'Aubèrt]] * [[Carles Barrera|Carles Barrera Sánchez]] * [[Francés Boya|Francés Xavier Boya Alòs]] * [[Jusèp Boya|Jusèp Maria Boya Busquet]] * [[Mireia Boya|Mireia Boya Busquet]] * [[Maria Pilar Busquet Medan]] * [[Gaspar de Portolà|Gaspar de Portolà Rovira]] * [[Alidé Sans|Alidé Sans Mas]] * [[Jusèp Loís Sans Socasau]] * [[Amparo Serrano Iglesias]] * [[Maria Vergés Pérez]] == Bibliografia == * {{Ref-web|ref=EAC|url=https://www.parlament.cat/document/cataleg/150261.pdf|editor=Parlament de Catalonha|lenga=occitan aranés|títol=Lei Organica 6/2006, de 19 de junhsèga, de reforma der Estatut d'autonomia de Catalonha|òbra=[[Bulletin Oficiau dera Generalitat de Catalonha]] (BOGA)|data=19 de junhsèga de 2006}} == Referéncies == <references/> == Ligams extèrni == * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20070607183720/http://www.aran.org/ Conselh Generau d'Aran] * {{oc}} [http://www.vielha-mijaran.org Municipi de Vielha e Mijaran] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20080103225041/http://xn--arn-fla.com/ Val d'Aran] * {{es}} [http://www.nautaran.org Municipi de Naut Aran] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20070905213255/http://www.aranportal.com/ Fotos dera Val d'Aran] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20111022042222/http://www.hotelenbaqueira.com/restaurantes-en-el-valle-de-aran/ Llistat de restaurants en Aran] * {{ca}} [http://bossost.ddl.net Municipi de Bossòst] * {{es}}{{en}} [https://web.archive.org/web/20181103210142/http://www.adrianlorente.com/tuneldevielha/ Nou Tunel de Vielha] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20111022042154/http://www.hotelenbaqueira.com/noticias/ Notícies toristiques dera Val d'Aran] {{OcDivDep}} {{Comarcas de Catalonha}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Val d'Aran|*]] j7a163y0xtzcydxi9aonuvzlwwrvjhj 0 5217 2497972 2250142 2026-04-12T19:22:37Z Toku 7678 Doblon dei partidas precedentas 2497972 wikitext text/x-wiki La '''literatura occitana''' gropa l'ensems deis òbras literàrias escrichas en [[occitan]]. Apareguda entre lei sègles IX e X, es la premiera literatura escricha dins una [[lengas romanicas|lenga romanica]] e es en partida a l'origina de l'adopcion dei lengas vernacularas au sen de la literatura [[Edat Mejana|medievala]] [[Euròpa|europèa]]. Ansin, a una istòria rica, marcada per una gròssa diversitat de genres, d'estils e de registres, que se devesís generalament en quatre periòdes principaus. La premiera, dicha l'Edat d'Aur, es probable la pus prestigiosa e se debanèt dins lo corrent dei sègles XII e XIII. Es dominada per lei [[trobador]]s que desvolopèron un important còrpus de poesia lirica. Leis autreis epòcas majoras de la literatura occitana son liadas au declin de la [[lenga]] entraïnat per la conquista [[França|francesa]] d'[[Occitània]]. Son de periòdes de renaissença que veguèron una florison d'autors novèus capables de produrre d'òbras de remarca sensa arribar d'enraiar la demenicion progressiu de l'usatge de l'[[occitan]]. La premiera aguèt luòc dins lo corrent dau periòde barròc, la segonda dau començament dau sègle XIX a la [[Premiera Guèrra Mondiala]] e la darriera durant lei decennis 1960 e 1970. Foguèron marcadas per la creacion dau [[Felibritge]] en [[1854]] e per lo trabalh de [[Frederic Mistral]] ([[1830]]-[[1914]]) que recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] [[1904]] per l'ensems de son òbra. == Emergéncia == La literatura occitana apareguèt dins lo corrent dau sègle IX ò dau sègle X dins de circonstàncias mau conegudas. Per de rasons desconegudas, d'autors d'aqueu periòde comencèron d'abandonar l'usatge dau [[latin]], lenga deis elèits dempuei lo [[Empèri Roman|periòde roman]], au profiech dau lengatge dau pòble. Aquela transicion foguèt progressiva que quauqueis expressions occitanas apareguèron pauc a pauc dins de tèxtes latins<ref>Frédéric de Gournay, ''"Relire la Chanson de sainte Foy"'', ''Annales du Midi'', t. 107, octòbre-decembre de 1995, pp. 394-395.</ref>. Ansin, l'òbra pus anciana ben identificada coma escricha en [[occitan]] es lo conjur ''[[Tomida femina]]'' qu'èra probable utilizat per demenir lei dolors de la [[jacina]]<ref>Lo tèxte es incomplèt e sa datacion es mau segura. Pasmens, es generalament fixada entre lo sègle IX e lo sègle X.</ref>. D'autrei fragments d'òbras confirman lo desvolopament de la literatura occitana durant aquela epòca. Dins aquò, son fòrça incomplèts e lo destriament entre lei formas [[Edat Mejana|medievalas]] de l'[[occitan]] e dau [[catalan]] i es pas totjorn aisat. Lei premiers tèxtes literaris que son ben coneguts datan de la segonda mitat dau sègle XI coma la ''[[Cançon de Santa Fe]]'' ò ''[[Las, qu'i non sun sparvir, astur]]''<ref>Frédéric de Gournay, ''"Relire la Chanson de sainte Foy"'', ''Annales du Midi'', t. 107, octòbre-decembre de 1995, pp. 393-394.</ref>. Dins aquò, son a l'origina d'un autre problema pertocant l'emergéncia de la literatura occitana car mòstran l'existéncia, en [[Occitània]], d'un mestritge fòrça important de la [[poesia]] que prefigura aqueu de la poesia dei [[trobador]]s de l'Edat d'Aur. En particular, sei principalei tematicas, especialament l'[[amor]], son ja presentas e la literatura occitana sembla ansin a sa bèla cima tre son aparicion, çò que sembla impossible<ref>Pierre Bec, ''"Prétroubadouresque ou paratroubadouresque? Un antécédent médiéval d'un motif de chanson folklorique Si j'étais une hirondelle..."'', ''Cahiers de civilisation médiévale'', '''47''' (2004):153–62.</ref>. La literatura occitana dei sègles IX a XI dèu donc èsser lo fruch de la madurason d'una tradicion literària pus anciana que son origina es totalament desconeguda<ref name="Dronke p. 111">Peter Dronke, ''The Medieval Lyric'', ''Perennial Library'', 1968. p. 111.</ref>. Segon certaneis ipotèsis, foguèt benlèu influenciada per la literatura araba d'[[Al Andalús]] mai un mecanisme indigèn pòu pas èsser excluch<ref>Frédéric de Gournay, ''"Relire la Chanson de sainte Foy"'', ''Annales du Midi'', t. 107, octòbre-decembre de 1995, p. 399.</ref>. Dins totei lei cas, lo premier trobador « oficiau », lo duc d'[[Aquitània]] [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX]] ([[1071]]-[[1126]]), visquèt a la fin dau sègle XI e au començament dau sègle XII. Son òbra marquèt lo començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana. == L'Edat d'Aur == {{veire|Trobador}} L'Edat d'Aur de la literatura occitana correspond au periòde dei [[trobador]]s e agantèt son apogèu durant lo sègle XIII. === La poesia lirica === ==== Contèxte generau ==== La [[poesia]] [[lirisme|lirica]] foguèt lo genre dominant de l'Edat d'Aur. Foguèt probable inspirada per la [[Literatura latina|poesia latina]] medievala car mai d'una [[metafòra]] presenta dins lei tèxtes occitans se tròba tanben dins leis òbras deis autors latins de l'[[Edat Mejana]]. De mai, la màger part dei [[trobador]]s, que fasiá partida de l'elèit intellectuau, deviá necessariament conóisser lo [[latin]]<ref>Au començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana, lei trobadors èran generalament de nobles paures ò de clercs. Pasmens, pauc a pauc, de marchands e d'artesans integrèron sei rengs ([[Elias de Barjols]], [[Elias Fonsalada]], [[Perdigon]], [[Elias Cairel]], [[Arnaut de Maruèlh]]...). Dins totei lei cas, lo mestritge de l'escritura necessitava una educacion avançada segon lei critèris de l'epòca. Òr, lo [[latin]] èra una dei matèrias majoras de l'educacion medievala.</ref>. Pasmens, a respèct dei poètas [[latin]]s, lei trobadors arrestèron de s'adreiçar a d'entitats abstrachas coma la saviesa. En plaça, innovèron ambé l'adopcion de la [[frema]] coma subjècte e destinatària de seis òbras. Ansin, considerèron la frema, objècte inferior dins la concepcion [[cristianisme|crestiana]], coma una persona digna d'[[amor]] e d'[[amistat]]. Aquò èra una rompedura importanta ambé leis ideaus [[Edat Mejana|medievaus]] dau monge e dau [[chivalier]]. D'efiech, se lo [[fin' amor]] èra pas opausat a la [[religion]], èra un ideau laïc e cortés. De mai, demandava una perfeccion novèla qu'èra opausada a l'[[egoïsme]] individualista<ref>Dins lei fachs, l'ideau defendut per lo [[fin'amor]] demorèt sustot circonscrich ai vèrs. Permetèt pasmens una lenta evolucion deis idèas au sen de la societat.</ref>. ==== Tèmas principaus ==== {{veire|Fin' amor}} {{veire|Sirventés}} La poesia lirica dei [[trobador]]s aguèt tres tèmas principaus que son l'[[amor]], l'actualitat e lo debat. Dins aquò, lo premier demorèt pus prestigiós qu'èra dirèctament liat au [[fin' amor]]. Plusors obratges teorics foguèron ansin escrichs per n'explicar lei règlas e i destriar lei nocions importantas regardant l'argumentacion (la ''razon''), lo vocabulari (lei ''motz'') e lo son (la [[melodia]], la [[musica]] e la [[metrica]]). De mai, la poesia trobaresca demandèt rapidament de demostrar la perfeccion de l'[[amor]] gràcias a la perfeccion, la novetat e l'inventivitat dei tecnicas literàrias e musicalas. Aquò donèt ansin naissença a plusors estiles diferents de [[cançon]] : * lo [[trobar lèu]] qu'èra una composicion simpla que deviá demorar clara. * lo [[trobar ric]] qu'èra una composicion sofisticada. * lo [[trobar clus]] qu'èra una cèrca d'ermetisme que sa comprenença èra limitat a un ceucle d'iniciats. L'actualitat èra sustot tractada ambé lo genre dau [[sirventés]] que permetiá de parlar de [[politica]], d'atacar un enemic, de sostenir una expedicion militara (especialament una [[crosada]]) ò de plorar una disparicion. A respèct dei [[cançon]]s, lo [[sirventés]] èra donc un poèma rapide destinat a un public larg. Son estile èra donc generalament simple e clar e l'autor podiá normalament pas i cercar una metrica novèla. En plaça, prendiá generalament aquela d'una cançon preexistenta ò, pus rarament, d'un autre tipe d'òbras coma la [[Pastorèla (poèma)|pastorèla]]<ref>Jean Audiau, ''La pastourelle dans la poésie occitane du Moyen Âge'', Ed. De Boccard, 1923, p. 6.</ref>. Enfin, lo debat èra cantat segon un ensems de reglas generalament consideradas coma divertissentas. Dich ''jòc partit'' ò ''partimen'', aqueu genre permetiá a dos autors de s'escometre. Per aquò, lo premier provocava lo segond e li demandava de chausir entre lei doas proposicions d'una alternativa sovent comica e mai grotesca. Aqueu genre permetiá probable, a la diferéncia dei dos autrei, una certana improvisacion. ==== Lei trobadors principaus ==== Lei trobadors fasián partida de l'elèit culturau de son epòca que sabián escriure. Certanei èran senhors de territòris poderós coma lo duc [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX]] ò lo còmte [[Gaston III de Fois-Bearn|Gaston Fèbus]] ([[1331]]-[[1391]]) e d'autreis èran de letruts relativament paures (chivaliers, clercs, marchands, artesans...). Pasmens, dins sei cançons, totei se considèran coma egaus entre elei. L'usatge destria generalament plusors generacions de trobadors. Aquela dei precursors gropa [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX]], [[Eble II de Ventadorn]] ([[1086]]-[[1155]], [[Marcabru]] (vèrs [[1110]] - [[1150]]), [[Jaufré Rudèl]] (vèrs [[1113]] - [[1148]] ò [[1170]]) e [[Cercamon]] (actiu entre [[1132]] e [[1150]]). Son òbra es parcialament coneguda car la màger part de sei tèxtes es perduda. L'[[amor]] cortés foguèt son tèma principau, especialament per [[Jaufré Rudèl]] que depintèt son amor impossible per la comtessa [[Odièrna de Trípol]] e que participèt – segon la legenda – a la [[Segonda Crosada]] per la rescontrar. Pasmens, i trobèt la [[mòrt]], çò qu'inspirèt la pèça ''La Princesse lointaine'' d'[[Edmond Rostand]] ([[1868]]-[[1918]]) e l'opèra ''L'Amour de loin'' de [[Kaija Saariaho]] (nascut en [[1952]]). Lo trabalh de [[Marcabru]] es pereu relativament ric qu'es l'autor de la premiera [[Pastorèla (poèma)|pastorèla]] coneguda, que foguèt un precursor dau [[trobar clus]] e que critiquèt lo [[fin' amor]] dins plusors [[sirventés]]. Enfin, la totalitat dei tèxtes d'[[Eble II de Ventadorn|Eble de Ventadorn]] es malurosament perduda mai son influéncia sus la premiera generacion foguèt atestada per mai d'un testimòni dau periòde. <gallery> File:BnF ms. 12473 fol. 128 - Guillaume IX d'Aquitaine (2).jpg|Representacion dau duc [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX d'Aquitània]] dins un manuscrit dau sègle XIII. File:BnF ms. 12473 fol. 119 - Cercamon (2).jpg|Representacion de [[Cercamon]] dins lo meteis manuscrit. File:BnF ms. 12473 fol. 102 - Marcabru (2).jpg|Representacion de [[Marcabrun]] dins lo meteis manuscrit. File:BnF ms. 12473 fol. 102v - Jaufré Rudel (2).jpg|Representacion de [[Jaufré Rudèl]] dins lo meteis manuscrit. </gallery> Après aquela premiera epòca, venguèt un periòde que cuerb la segonda mitat dau sègle XII e lo premier decenni dau sègle XIII. De còps dich « periòde classic » de la poesia lirica occitana, veguèt un renovelament important dei tecnicas e constituís l'apogèu de la literatura dei [[trobador]]s<ref>La mitat deis òbras trobarescas que son conegudas a l'ora d'ara foguèron compausadas entre [[1180]] e [[1220]] : William D. Paden, ''Troubadours and History'', ''The world of Eleanor of Aquitaine : literature and society in southern France between the eleventh and thirteenth centuries'', ed. Marcus Bull and Catherine Léglu, 2005, p. 161.</ref>. Per exemple, [[Guiraut de Bornelh]] ([[1138]]-[[1215]]), subrenomat lo « mèstre dei trobadors » per sei contemporanèus, inventèt e formalizèt lei règlas dau [[trobar lèu]]. Aqueu trabalh foguèt melhorat per [[Bernat de Ventadorn]] (vèrs [[1125]]-[[1195]]), discípol d'[[Eble II de Ventadorn|Eble de Ventadorn]], qu'establiguèt tanben la forma « classica » de la poesia occitana. Lo [[trobar clus]] foguèt subretot desvolopat per [[Pèire d'Auvèrnhe]] (actiu en [[1149]]-[[1170]]) qu'es l'autor de tèxtes esoterics e complèxs largament inspirats per lei tematicas moralas de [[Marcabru]]. Enfin, regardant lei trobadors que participèron d'un biais decisiu a l'emergéncia de formas novèlas, se fau citar [[Arnaut Danièl]] (vèrs [[1150]]-[[1210]]) que, per exprimir mai sei sentiments, utilizèt tanben de metricas, d'expressions e de formas fòrça complèxas<ref>Barbara Smythe, ''Trobador Poets Selections from the Poems of Eight Trobadors''. Chatto & Windus, 1911, p. 105.</ref>. Laissèt ansin plusors poemas [[erotisme|erotics]] e inventèt la sextina que conoguèt un gròs succès. Entre leis autrei trobadors majors dau periòde, se pòdon citar lo duò format per [[Rambaud d'Aurenja]] (vèrs [[1140]]-[[1173]]) e [[Beatritz de Diá]] (vèrs [[1140]]-[[1175]]) que venguèt famós per son [[tenson (cançon)|tenson]] (qu'es un estile de targa) e [[Bertran de Bòrn]] (vèrs [[1140]]-[[1215]]) per sei [[sirventés]] satirics. L'[[amor]] foguèt tanben pas oblidat e foguèt cantat per d'autors coma [[Gaucelm Faidit]] (vèrs [[1150]]-[[1210]]) e [[Folquet de Marselha]] (vèrs [[1155]]-[[1231]]). Aqueu darrier, trobador reconegut dins lei corts de [[Barcelona]], de [[Tolosa]] e de [[Provença]], abandonèt sa carriera en causa d'un amor deçauput e, vengut evesque de [[Tolosa]], sostenguèt activament la [[Crosada dels albigeses|Crosada]]. Ansin, en causa de sa decepcion sentimentala e de son traïment, venguèt una figura frequenta de la poesia occitana dau sègle XIII. <gallery> File:BnF ms. 12473 fol. 4 - Giraut de Borneil (1).jpg|Representacion de [[Guiraut de Bornelh]]. File:BnF ms. 12473 fol. 15v - Bernart de Ventadour (1).jpg|Representacion de [[Bernat de Ventadorn]]. File:BnF ms. 12473 fol. 1 - Peire d'Alvernhe (1).jpg|Representacion de [[Pèire d'Auvèrnhe]]. File:BnF ms. 12473 fol. 50 - Arnaut Daniel (2).jpg|Representacion d'[[Arnaut Daniel]]. File:BnF ms. 12473 fol. 129v - Raimbaud d'Orange (2).jpg|Representacion de [[Rambaud d'Aurenja]]. File:Beatriz de Dia - BN MS12473 1.jpg|Representacion de [[Beatritz de Diá]]. File:BnF ms. 12473 fol. 160 - Bertran de Born (2).jpg|Representacion de [[Bertran de Bòrn]]. File:BnF ms. 12473 fol. 22 - Gaulcem Faidit (1).jpg|Representacion de [[Gaucelm Faidit]]. File:BnF ms. 12473 fol. 46 - Folquet de Marseille (1).jpg|Representacion de [[Folquet de Marselha]] </gallery> A partir deis ans 1210, la [[guèrra]] tresvirèt la societat occitana e lei trobadors deguèron pauc a pauc quitar [[Occitània]] per s'installar dins lei corts d'[[Itàlia]], de [[Catalonha]] e dau nòrd d'[[Espanha]]. Aqueu periòde veguèt donc d'evolucions ambé l'adopcion de tèmas pus politicas. Per exemple, foguèt lo cas de [[Pèire Cardenal]] ([[1180]]-[[1278]]). Au servici de l'Ostau de Tolosa au començament de la Crosada, critiquèt lei vicis dau clergat de son epòca, defendèt lei valors occitanas e l'intervencion [[Aragon|aragonesa]] dins sei [[sirventés]]. [[Uc de Sant Circ]] ([[1217]]-[[1253]]) conoguèt inicialament una carriera similara e intrèt tanben au servici dei còmtes tolosencs. Pasmens, ambé la desfacha occitana, comencèt de viatjar avans de s'installar en [[Itàlia]] onte publiquèt una [[gramatica]] dau [[provençau]]. Aquela difusion dau trobar en fòra d'[[Occitània]] favorizèt l'aparicion de trobadors estrangiers coma l'[[Itàlia|Italian]] [[Sordèl]] (mòrt en [[1269]]), famós per sei sirventés dirigits còntra lei princes negligents, ò lo [[Catalonha|Catalan]] [[Cerverí de Girona]] ([[1259]]-[[1285]]) qu'es probable l'escrivan pus prolific de la literatura trobaresca ambé 114 òbras. Pasmens, en parallèl, lo trobar dispareguèt en Occitània ela meteissa e [[Guiraut Riquier]] ([[1230]]-[[1292]]), autor de plusors poemas d'amor, es generalament considerat coma lo darrier dei trobadors. <gallery> File:Peire Cardenal (Recueil des poésies des troubadours contenant leurs vies, ouvrage du XIIIe siècle - Gallica).jpg|Representacion de [[Pèire Cardenal]]. File:BnF ms. 12473 fol. 113v - Uc de Saint Cirq (1).jpg|Representacion d'[[Uc de Sant Circ]]. File:BnF ms. 12473 fol. 109 - Sordel de Mantoue (2).jpg|Representacion de [[Sordèl]]. File:BnF ms. 22543 fol. 107r Guiraut Riquier.jpg|Cançon de [[Guiraut Riquier]] qu'es considerat coma lo darrier trobador. </gallery> === L'epopèia === [[File:Louis VIII Marmande.jpg|thumb|right|Pagina de la ''[[Cançon de la Crosada]]'' contant la presa e lo chaple de [[Marmanda]] per lei [[França|Francés]].]] A respèct de la poesia, l'epopèia [[Edat Mejana|medievala]] [[Occitània|occitana]] es relativament mau coneguda. Son origina es benlèu liada a una tradicion de racòntes [[Istòria|istorics]] eissida de l'[[Antiquitat]] Tardiva ò de l'inici de l'[[Edat Mejana]]. Apareguèt ansin, coma la poesia lirica occitana, entre lei sègles IX e XI e dispareguèt vèrs la fin dau periòde medievau. Plusors tèxtes marcan aquela epòca coma lo ''[[Cançon de Rotland|Roncesvals]]'' qu'inspirèt probable la version francesa d'aquela cançon<ref>Robèrt Lafont, ''Pour rendre à l'oc et aux Normands leur dû : genèse et premier développement de l'art épique gallo-roman'', ''Cahiers de Civilisation Médiévale'', 1999, 42-166, pp. 139-178, [http://www.persee.fr/doc/ccmed_0007-9731_1999_num_42_166_2751].</ref> ò lo ''[[Roman d'Arle]]''. Pasmens, l'epopèia occitana pus famosa es la ''[[Cançon de la Crosada]]''. Escricha entre [[1208]] e [[1219]] per [[Guilhèm de Tudèla]] (actiu en [[1199]]-[[1214]]) e per un autor anonim ostil ai [[Crosada|crosats]], es compausada de {{formatnum:9578}} vèrs que depintan lo debanament de la Crosada de sei causas dirèctas a la [[Batalha de Basièja|victòria occitana de Basièja]]. Coma la poesia dau periòde « classic », presenta de trachs innovants importants. En particular, es modernizacion majora de la [[cançon de gèsta]] que foguèt raprochada de la cronica [[istòria|istorica]]. === Lo roman === Lo roman foguèt un genre pauc practicat per leis escrivans [[Occitània|occitans]] dau periòde [[Edat Mejana|medievau]] e per ne complicar mai l'estudi, la màger part deis òbras es perduda. Lei tèxtes coneguts apareisson ansin fòrça isolats e es malaisat de'n veire l'origina e leis evolucions. Lei pus importants son lo ''[[roman de Jaufre]]'', ''[[Flamenca]]'' e ''[[Guilhèm de la Barra]]''. Lo premier es l'unic roman dau cicle [[Legenda arturiana|arturian]] escrich en [[occitan]] e sembla datar de la fin dau sègle XII ò dau començament dau sègle XIII. Es clarament inspirat per la literatura francesa mai la construccion dei dialògs [[amor]]ós mòstra una adaptacion au public occitan ambé l'integracion de reglas eissidas dau [[fin' amor]]. ''[[Flamenca]]'', roman dau sègle XIII, es considerat coma lo prototip dau roman d'amor cortés. Pasmens, presenta tanben de trachs innovants, especialament dins la presentacion d'aspècts psicologics novèus. Enfin, ''[[Guilhèm de la Barra]]'' es un roman de chivalier escrich en [[1318]] per [[Arnaud Vidal de Castèlnòu d'Arri]]. Son racònte es centrat sus leis aventuras d'un chivalier obligat de s'enfugir dins un país exotic. En fòra dei romans, leis escrivans occitans publiquèron tanben de nòvas coma ''[[Castia gilos]]'' dau [[Catalonha|Catalan]] [[Raimon Vidal de Besalú]] (premiera mitat dau sègle XIII) e ''[[Las nòvas del papagai]]'' d'[[Arnaut de Carcassés]] (premiera mitat dau sègle XIII) que contan l'infidelitat legitima de fremas victimas de marits gelós. Fau egalament l'existéncia de ''[[Nòvas del heretje]]'' que depinta un debat entre un predicaire [[catolicisme|catolic]] e un [[catarisme|catar]]. === La literatura religiosa === La literatura religiosa es una tradicion anciana de la literatura occitana que data au mens de la ''[[Cançon de Santa Fe]]'' (sègle XI). En despiech dau desvolopament dau fin' amor, se mantenguèt gràcias ai comandas dau [[clergat]]. Lei pus famosas son probable ''[[La vida de Santa Enimia]]'' de [[Bertrans de Masselha]] (sègle XIII)<ref>Son nom es sovent escrich Bertrans de Marselha en causa d'una error sus son luòc de naissença.</ref>, qu'es compausat de {{formatnum:2000}} vèrs octosillabics, e la ''[[Vida de la benaurada sancta Doucelina]]''. Aquela darriera, escricha per [[Felipina de Porcelets]] (sègle XIII), èra destinada a esmòure e permetèt de favorizar la beatificacion de la religiosa. == Lo periòde barròc e la Premiera Renaissença == Lo periòde [[barròc]] durèt dau sègle XVI au sègle XVIII. Es caracterizat per l'exageracion dau movement, la subrecarga decorativa, leis efiechs dramatics, la tension, l'exuberància, la grandor e – de còps – lo contrast. En [[Occitània]], donèt naissença a una resurgéncia literària qu'es dicha « Renaissença » segon una expression de [[Robèrt Lafont]]. Comencèt dins lo corrent dau sègle XVI dins un contèxte lingüistic marcat per l'acabament de la conquista [[França|francesa]] de la quasi totalitat dei territòris [[Occitània|occitans]], per l'adopcion dau [[francés]] coma [[lenga oficiala]] en [[1539]] e per lo mantenement de l'[[occitan]] dins la vida vidanta. Son debanament es complèx qu'aguèt luòc d'un biais separat e independent en [[Gasconha]], en [[Provença]] e a [[Tolosa]]. === Lo movement gascon === La Renaissença en [[Gasconha]] foguèt marcada per la figura de [[Pèir de Garròs]] ([[1525]]/[[1530]] - [[1581]]) que son objectiu afirmat èra de tornar restaurar lo prestigi de la literatura occitana. Ansin, i apliquèt lei principis de la Pleiada francesa, refusèt d'escriure en [[francés]] e s'interessèt a de genres poetics diferents d'aquelei dau Nòrd. Son òbra es dominada per sa traduccion dei ''Saumes'' e per sei ''Poësias gasconas''. Son estile èra basat sus l'eloquéncia simpla de vèrs eroïcs e l'usatge d'una lenga populara rica. Inspirèt plusors autors coma [[Guilhèm de Sallusti deu Bartàs|Sallusti deu Bartàs]] ([[1544]]-[[1590]]), [[Arnaut de Saleta]] ([[1540]] - [[1579]] ò [[1594]]), [[Guilhèm Adèr]] ([[1567]]-[[1638]]) e [[Joan Giraud d'Astròs]] ([[1594]]-[[1648]]). Lo premier, qu'escriviá en [[francés]] e en [[gascon]], se destrièt amb un dialòg entre lei musas [[francés|francesa]], [[latin|latina]] e [[gascon]]a rivalizant entre elei per aculhir lei rèinas de [[França]] e de [[Navarra]]. [[Arnaut de Saleta]] èra un captau e un religiós que traduguèt lei ''Saumes'' en [[gascon]] au profiech dei [[protestantisme|protestants]]. [[Guilhèm Adèr]] èra un mètge autor d'un lòng tractat scientific (en [[latin]]) e sustot d'un poèma d'aperaquí {{formatnum:3000}} vèrs, dich ''Lou Gentilome gascoun'', sus lo rèi [[Enric IV de França|Enric IV]]. Enfin, lo darrier èra un poèta amb un estile fòrça variat inspirat per [[Virgili]]. Son òbra principala es Lo ''[[Trimfe de la lengua gascoa]]'' que met en scèna un dialòg entre lei quatre sasons. Element de remarca, dins un tèxte, comencèt de denonciar la [[vergonha]] que començava d'aparéisser dins certanei sectors de la societat. <gallery> File:Poesia Garros.jpg|Edicion dei ''Poesias Gasconas'' de [[Pèir de Garròs]]. Fichièr:Sallusti deu Bartàs.jpg|Representacion de [[Guilhèm de Sallusti deu Bartàs|Sallusti deu Bartàs]]. Fichièr:PsaumeSaletas4.jpg|Edicion de [[1583]] dei ''Saumes'' d'[[Arnaut de Saleta]]. File:Lo gentilome gascon.jpg|Edicion de [[1610]] dau ''[[Gentilome gascoun]]'' de [[Guilhèm Adèr]]. Fichièr:D'Astros.JPEG|Edicion dau ''[[Trimfe de la lengua gascoa]]'' de [[Joan Giraud d'Astròs]]. </gallery> === Lo movement provençau === En [[Provença]], lei condicions de la Renaissença foguèron fòrça diferentas d'aquelei de [[Gasconha]]. D'efiech, apareguèt a la Cort d'[[Enric d'Engoleime]] dins un mitan fòrça [[catolicisme|catolic]], favorable ai principis de la Pleiada e influenciat per la literatura italiana. Sa figura principala es [[Loís Bellaud|Loís Bellaud de la Bellaudièra]] ([[1543]]-[[1588]]). Son òbra es fòrça variada e s'interessèt a de tematicas divèrsas coma l'espèr, l'enueg, lo [[suicidi]], l'impaciéncia, l'imaginacion, l'amor, la [[fantasiá]]. Publiquèt tres recuelhs que son dichs ''[[Obros et rimos provenssalos]]'' (164 [[sonet]] a prepaus d'un empresonament), ''[[Dondon infernau]]'' e ''[[Passa-temps]]'' (151 sonets que son una cronica de sa vida as [[Ais de Provença|Ais]]). Aguèt dos discípols que marquèron prefondament la poesia [[provençala]] que son [[Robèrt Rufi]] ([[1542]]-[[1634]]) e [[Pèire Pau]] e l'orientèron vèrs de tèmas centrats sus la celebracion dau país e una sensualitat sovent ironica. [[Micolau Sabòli]] ([[1614]]-[[1675]]) es l'autre autor major de la Renaissença Provençala. Nascut dins una familha de pastres, escriguèt una tiera de cants de [[Nadau]] que son totjorn cantats e reeditats a l'ora d'ara. Son estil es marcat per la cèrca de la beutat de la lenga e per l'expression de la devocion. Èra tanben un musician de remarca que sa musica inspirèt [[Frederic Mistrau]] durant la composicion de la ''[[Copa Santa]]''. Enfin, entre leis autors importants dau periòde, se fau citar [[Glaudi Brueis]] (vèrs [[1570]]-[[1636]]), que foguèt famós per sa poesia (''[[Jardin deys Musos provensalos]]''), sei pèças de teatre e sei balets, [[Joan de Cabanas]] ([[1654]]-[[1717]]), autor de còntes e de pèças de teatre, e [[Gaspar Zerbin]] ([[1590]]-[[1650]]) que publiquèt plusors comèdias fòrtament influenciadas per lo teatre italian. <gallery> File:Bellaud.jpg|Retrach de [[Loís Bellaud|Loís Bellaud de la Bellaudièra]]. File:M Saboly.JPG|Bust de [[Micolau Sabòli]]. Fichièr:Brueis.jpg|Premiera pagina d'una pèça de [[Glaudi Brueis]]. File:Joan de Cabans.JPG|Manuscrit de [[Joan de Cabanas]]. File:Zerbin.jpg|Edicion d'una comèdia de [[Gaspar Zerbin]]. </gallery> === Lo movement tolosenc === Lo tresen periòde de la Renaissença foguèt centrat sus [[Tolosa]] e comencèt pus tardivament durant lei premiers decennis dau sègle XVII. Es en partida liat au movement gascon e d'autors coma [[Guilhèm Adèr]] i son de còps restacats. Sei figuras principalas son [[Bertran Larada]] ([[1581]] - vèrs [[1635]]) e [[Pèire Godolin]] ([[1580]]-[[1649]]).La vida dau premier es mau coneguda mai [[Bertran Larada|Larada]] es demorat famós per son ''[[Margalida Gascoa]]'' qu'es un recuelh de poesia autobiografic depintant un amor deçauput. Lo segond se destrièt sustot ambé son recuelh dich ''[[Ramelet Moundi]]''. Aguèt un estil fòrça variat e s'interessèt a plusors genres de poesia. Inspirèt certanei passatges dei comèdias de [[Savinien Cyrano de Bergerac|Cyrano de Bergerac]] e de [[Molière]]. === Autrei regions === Dins lo rèsta d'[[Occitània]], la Renaissença veguèt pas l'emergéncia de movements seguits. Pasmens, i aguèt plusors autors isolats que son trabalh agantèt una certana celebritat. Lo principau foguèt [[Joan de Valès]] qu'escriguèt ''[[Virgili desguisat o l'Eneïda burlesca]]'', una pèça borlesca, en [[1648]]. D'un biais generau, lo teatre popular occitan foguèt relativament vigorós durant lo periòde barròc. Certaneis escrivans assaièron tanben de publicar d'òbras situadas dins de genres pus seriós coma [[Nicolau Fizes]] ([[1648]]-[[1718]]) qu'es probable l'autor de l'''[[Opèra de Frontinhan]]'' presentat durant lei celebracions de la [[Patz de Nimega]]. [[Francés de Corteta]] (1571-1655) si destria per sei pastoralas ''[[Ramonet e Miramonda]]'' emai que per l'adaptacion d'un passatge de [[Don Quichòte|''Dòn Quichòte'']] au teatre, ''[[Sancho Pança, al Palais dels Ducs|Sancho Pança al palais dels ducs]]''. === Lo teatre d'òc === Lo teatre esta fòrça popular en Occitània durant tot lo periòde. Dos fogaus si destrian mai particularament : lo de [[Besièrs|Bezièrs]] e lo d'[[Ais|Ais-de-Provença]]. A Besièrs, de numerosas pèças son jogadas lo jorn de l'Ascension pendent lei fèstas dei « Caritats ». Cèrtas son pas que de simples paradas, d'autrei de vertadièras comèdias ò tragi-comèdias. Lo dramaturg notable associat au teatre de Bezièrs es [[Francés Bonnet]], autor de ''[[L'Istòria de Pepezuc]]'', pèça que mete en scèna l'arquetipe dau soldat fanfarron gascon. Si sabe que [[Molière]] foguèt influenciat per lo teatre occitan e joguèt sus scèna en [[Lengadòc]]. L'escritura dei replicas dau personatge de Lucette en lengadocian dins ''[[Monsieur de Pourceaugnac]]'' mòstra ben que mestrejava la lenga occitana. Lo teatre d'Ais es representat per de figuras coma [[Glaudi Brueis]] e son disciple [[Gaspar Zerbin|Gaspard Zerbin]], autors de comèdias. Dos genres foguèt particularament representats dins lo teatre d'òc : * Lei ''Pastoralas'', que si joguèron per lo temps de Calenda e qu'acòrdan au costat d'elements dramatics fixes una larga plaça per lei gags que remembran ais espectators cèrts aveniments de l'anada passada. * Lei ''Carnavaladas'' que reprenon la trama tradicionala dau jutjament dau personatge de Caramentrant e que i introduson d'episòdis burlescs ò satirics se raportant a de fachs locaus conoissuts de toi e que si capitèron dins l'anada. === Lo declin de la literatura occitana durant lo sègle XVIII === Dins lo corrent dau sègle XVIII, la literatura occitana conoguèt un periòde de declin. D'efiech, la centralizacion creissenta de [[França]], especialament a partir de l'organizacion d'institucions culturalas coma l'Acadèmia per [[Armand Jean du Plessis de Richelieu|Richelieu]], alunchèt l'[[occitan]] de l'elèit intellectuau dau reiaume. Ansin, aqueu sègle veguèt sustot l'edicion de gramaticas destinadas a corregir lei fautas deis occitanofòns assaiant de parlar [[francés]] (''Gasconismes corrigés''). L'activitat deis escrivans se limitèt ai domenis tradicionaus coma lo cant religiós ò la comèdia (per exemple [[Antòni Clet]]]). Dins aqueu contèxte, se destrièt lo [[Gasconha|Gascon]] [[Ciprian Desporrins]] ([[1698]]-[[1758]]) que sei poèmas foguèron cantats a la Cort de Versalhas per [[Pèir de Jeliòt]]. Lei pus famós son ''[[Rossinholet qui canta]]'' e ''[[Quant vòs ganhar pastoreta charmanta]]''. == Lo Felibritge e la Segonda Renaissença == La Segonda Renaissença foguèt l'òbra d'un elèit intellectuau qu'aviá prés consciéncia de l'existéncia d'un pòble occitan. Sa premiera partida cuerb la premiera mitat dau sègle XIX. Es caracterizada per un interès novèu portat a la lenga occitana per de cercaires mai ò mens inspirat per lo [[romantisme]] ambient. La segonda partida, que comença dins lo corrent deis ans 1850, es centrada sus la [[Provença]] Rodanenca e es marcada per son organizacion estructurada au sen dau [[Felibritge]]. === L'interès novèu per la lenga occitana === ==== Lei cercaires ==== A partir de la fin dau sègle XVIII, de cercaires comencèron d'estudiar l'[[istòria]] e la [[lenga]] dau sud de [[França]]. I descurbiguèron rapidament la cultura prestigiosa dei [[trobador]]s de l'[[Edat Mejana]] qu'èra d'aqueu temps largament oblidada. Lo trobador venguèt alora « a la mòda » e lo subjècte atraguèt d'istorians dei pòbles e de medievistas. Son òbra contribuïguèt a la reconstitucion de l'istòria d'[[Occitània]] e de sa cultura e foguèt ansin lo preludi a l'emergéncia dau [[Felibritge]]. Lo premier d'entre elei foguèt probable lo poèta e filològ [[Antòni Fabre d'Olivet|Fabre d'Olivet]] ([[1767]]-[[1825]]) que rescontrèt un certan succès ambé seis obratges ''Lo Trabador'', una mena de roman istoric, e ''[[La Langue d'oc rétablie dans ses principes constitutifs]]'', una gramatica e un lexic occitan. [[Francés Rainoard]] ([[1761]]-[[1836]]) menèt un trabalh similar en parallèl. Pus rigorós, laissèt una òbra marcada per una importanta antologia de la poesia dei trobadors (''Choix des poésies originales des troubadours'') e un lexic qu'a totjorn una gròssa importància a l'ora d'ara (''Lexique roman''). Pasmens, lo fondator de la cèrca [[sciéncia|scientifica]] sus la lenga d'òc es sovent considerat coma [[Simon Juda Onorat]] ([[1783]]-[[1852]]). Mètge, naturalista e, sustot, lexicograf redigiguèt un diccionari francés-occitan que foguèt lo modèl dau [[TDF|Tesaur dau Felibritge]]. Leis estudis [[istòria|istorics]] foguèron tanben tocats per la mòda dei [[trobador]]s, çò que menèt a la redescubèrta de la [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] e de seis atrocitats. Tres istorians ne son lei figuras majoras : [[Augustin Thierry]] ([[1795]]-[[1856]]), [[Claude Fauriel]] ([[1772]]-[[1844]]) e [[Jean-Bernard Mary-Lafon]] ([[1810]]-[[1884]]). [[Augustin Thierry|Thierry]] faguèt partida dei premiereis istorians qu'utilizèron de fònts originalas per son trabalh. Desvolopèt una teoria explicant leis antagonismes istorics de son epòca per l'existéncia de « raças conquistairitz » e de « raças conquistadas ». L'adaptèt a l'istòria de [[França]] que foguèt resumida a un combat entre un nòrd franc imperalista e [[racisme|racista]] e un sud romanizat [[Pacifisme|pacific]] e [[Tolerància|tolerant]]. [[Claude Fauriel]] defendèt tanben aquela tèsi e editèt la ''[[Cançon de la Crosada]]'' en [[1834]]. Es tanben l'autor d'una ''Histoire de la Gaule Méridionale'', depintant leis orrors de la Crosada, e d'una ''Histoire de la poésie provençale''. Enfin, [[Jean-Bernard Mary-Lafon|Mary-Lafon]] escriguèt la premiera istòria d'[[Occitània]] dins son ''Histoire politique, religieuse et littéraire du Midi de la France depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours''. Aqueu trabalh scientific trobèt pereu un ecò dins l'òrdre donat per [[Napoleon III]] de reculhir totei lei cants populars de [[França]]. D'efiech, aquò permetèt d'enregistrar un gròs nombre de còntes, de poèmas e de cançons occitans. <gallery> Fichièr:Fabre dolivet.jpg|[[Antòni Fabre d'Olivet|Fabre d'Olivet]] que foguèt un dei precursors de la « mòda » dei trobadors au començament dau sègle XIX. Fichièr:François-Juste-Marie Raynouard.jpg|[[Francés Rainoard]], precursor major de la recèrca scientifica sus la lenga e la cultura occitanas. Fichièr:Simon-Jude Honnorat (1783-1852).JPG|[[Simon Juda Onorat]], fondator de la recèrca scientifica sus l'[[occitan]] e autor dau diccionari que pòrta son nom. File:AugustinThierry.jpg|[[Augustin Thierry]], premier istorian qu'estudièt l'istòria d'[[Occitània]]. File:Claude Fauriel.jpg|[[Claude Fauriel]], istorian qu'editèt per la ''[[Cançon de la Crosada]]'' e denoncièt leis atrocitats de la [[Crosada dels albigeses|Crosada]]. File:JoanBernatMary-Lafont.jpg|[[Jean-Bernard Mary-Lafon]], autor de la premiera istòria d'[[Occitània]]. </gallery> ==== Una florison d'autors ==== Lo trabalh d'erudicion sus l'istòria d'[[Occitània]] e sus sa lenga favorizèt a partir de [[1820]] l'aparicion d'un important movement d'autors. Lor retrach tipic es aqueu d'un captau cultivat amorós de la lenga d'òc ò aqueu d'un artesan aculturat en [[francés]] e donant d'importància a sa lenga. La florison aguèt luòc dins totei lei regions occitanas. Dins lo premier ensems, se tròba lo marqués [[Gustau de la Fara-Alès]] ([[1791]]-[[1846]]) que son cap d'òbra foguèt lo roman ''[[Las castanhadas]]'', publicat en [[1844]], qu'inspirèt mai d'un autor cevenòl. [[Joan Josèp Mariús Dieulofet]] ([[1771]]-[[1840]]), poèta [[provença]]u famós per la puretat de sa lenga, ne fa partida tanben partida. Escriguèt de còntes, de poèmas e de fablas e trabalhava sus un diccionari francés-occitan. Son òbra pus coneguda es lo poèma ''[[Lei Manhans]]'' de [[1819]]. Dins lo segond grop, se pòdon citar lo [[Marselha|Marselhés]] [[Victor Gelu]] ([[1806]]-[[1885]]) e, sustot, l'[[Agen|Agenés]] [[Jansemin (poèta)|Jansemin]] ([[1798]]-[[1864]]). Lo premier s'inspirèt de la societat de la Ciutat Focèa per metre en scena de personatges de la vida vidanta, ne denonciar lei vicis e assaiar de lei corregir. Participèt tanben a la creacion dau jornau satiric ''[[La Sartan]]''. En revènge, refusèt totjorn de jonhér lo [[Felibritge]] en despiech de mai d'una propòsta. De son caire, [[Jansemin (poèta)|Jansemin]] aguèt una gròssa influéncia en [[Lengadòc]] onte suscitèt de vocacions nombrosas. En particular, sei poèmas li permetèron d'obtenir una fama nacionala e sei lecturas publicas venguèron d'eveniments capables d'atraire un public important. Sei tèxtes son reünits dins ''[[Las Papilhòtas]]''. <gallery> Fichièr:Dieulofet.jpg|[[Joan Josèp Mariús Dieulofet]], autor dau poema ''[[Lei Manhans]]''. Fichièr:Victor Gelu.png|[[Victor Gelu]], poèta major de la [[Marselha]] de la premiera mitat dau sègle XIX. Fichièr:Jansemin.jpeg|[[Jansemin (poèta)|Jansemin]], autor de ''[[Las Papilhòtas]]''. </gallery> === Lo Felibritge === {{veire|Felibritge}} ==== Programas e principis dau Felibritge ==== Après la renaissença desorganizada de la premiera mitat dau sègle XIX, un grop d'autors decidiguèt de s'estructurar segon lo modèl de la Pleiada francesa. Aquò donèt naissença au [[Felibritge]] e a un movement poderós que marquèt prefondament la literatura occitana fins a la [[Premiera Guèrra Mondiala]]. Fondat en [[1854]], lo movement voliá restaurar la lenga [[provençau|provençala]], restancar son declin e promòure la cultura [[occitan]]a. Existís totjorn a l'ora d'ara. Son organizacion li permetèt de prepausar la premiera codificacion modèrna de l'[[occitan]] (la [[grafia mistralenca]]) e de donar una visibilitat novèla a la literatura occitana dins un contèxte d'avançada dau francés. Lo bilanç d'aqueleis accions es mitigat. D'un caire, la literatura occitana venguèt tornarmai fòrça prestigiós, especialament gràcias a l'òbra de [[Frederic Mistral|Frederic Mistrau]], e la grafia mistralenca facilitèt la circulacion deis òbras. Pasmens, d'un autre caire, lo programa [[politica|politic]] dau [[Felibritge]] foguèt jamai ben definit e lei revendicacions lingüisticas dei felibres mau capitèron totalament. De mai, sa promocion de la lenga foguèt sustot aquela dau dialècte rodanenc dau [[provençau]] e excluguèt – generalament – leis autrei formas de la lenga. Enfin, l'usatge de l'[[occitan]] contunhèt de demenir au sen de la societat occitana, sustot a partir deis ans 1920-1930. ==== Frederic Mistrau ==== {{veire|Frederic Mistral}} [[Frederic Mistral|Frederic Mistrau]] ([[1830]]-[[1914]]) domina largament lo periòde dau [[Felibritge]] qu'es un poèta major de la literatura [[Occitània|occitana]] e [[Euròpa|europèa]] de la segonda mitat dau sègle XIX. Son cap d'òbra es lo poema tragic de dotze cants dich ''[[Mirèlha|Mireio]]'', publicat en [[1858]], que foguèt a l'origina de sa celebritat. Pasmens, es egalament l'autor de plusors autrei tèxtes de remarca coma ''[[Calendau]]'', ''[[Lis Isclo d'or]]'', ''[[Nerto]]'', ''[[La Rèino]]'', ''[[Lou Pouèmo dóu Rose]]'' e ''[[Lis óulivado]]''. Collectèt tanben lei còntes tradicionaus de [[Provença]] e, sustot, foguèt l'autor d'un diccionari francés-provençau, ''[[Lou Tresor dóu Felibrige]]'', qu'es totjorn a l'ora d'ara lo diccionari occitan pus ric. En [[1904]], recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] per l'ensems de son òbra. ==== Josèp Romanilha, Teodòr Aubanèu e Fèlix Gras ==== [[Frederic Mistrau|Mistrau]] foguèt pas l'unic felibre que rescontrèt lo succès durant sa carriera. Entre lei pus famós de sei contemporanèus, se pòdon citar [[Josèp Romanilha]] ([[1818]]-[[1891]]), [[Teodòr Aubanèu]] ([[1829]]-[[1886]] e [[Fèlix Gras]] ([[1844]]-[[1901]]). Lo premier es sustot demorat famós per son influéncia majora sus la codificacion de la [[nòrma mistralenca]], sa participacion a divèrsei jornaus e son sostèn a la publicacion de l'[[Armana prouvençau]]. [[Teodòr Aubanèu|Aubanèu]], considerat coma lo poèta pus prefond dau Felibritge, publiquèt en [[1860]] ''[[La mióugrano entre-duberto]]'' que foguèt ben acuelhit per la critica mai condamnat per seis amics [[catolicisme|catolics]]. Aquò menacèt son estampariá e marquèt una lònga pausa dins sa carriera. Esperèt ansin fins a [[1885]] per publicar son segond recuelh ''[[Li fiho d'Avignoun]]'' que foguèt tornarmai durament atacat per la Glèisa. Moriguèt l'an seguent. [[Fèlix Gras]] aguèt pas de problemas similars qu'èra un [[republica]]n ben afiermat. Subrenomat lo « Felibre Roge », s'interessèt subretot au roman. Son cap d'òbra es una epopèia, dicha ''[[Li Rouge dóu Miejour]]'', que conta lo viatge dau batalhon [[Revolucion Francesa|revolucionari]] [[Marselha|marselhés]] vèrs [[París]] en [[1792]]. L'obratge foguèt celebrat per lo Premier Ministre [[William Ewart Gladstone]] e foguèt traduch dins plusors lengas. Seis autreis òbras majoras son ''[[Li Carbounié]]'', ''[[Toloza]]'' (poema epic sus la Crosada) e, subretot, ''[[La Paplino]]''. ==== Autreis autors majors dau periòde ==== A la fin dau sègle XIX, lo [[Felibritge]] s'èra estendut ais autrei regions d'[[Occitània]]. D'un biais generau, s'embarrèt dins un provincialisme caracterizat per la celebracion dau terraire e l'amor de la lenga e de la tradicion que foguèt, en partida, a l'origina de sa revirada. Pasmens, contunièt tanben de revelar d'autors de remarca. Per exemple, foguèt lo cas dau [[pintura|pintre]], [[gravadura|gravador]] e escrivan [[Valèri Bernard]] ([[1850]]-[[1936]]). Capolièr dau [[Felibritge]] de [[1909]] a [[1919]], assaièt de promòure una lenga susceptibla d'unificar totei lei dialèctes [[occitan]]s e lo [[catalan]]. Aquò donèt naissença a un parlar mixt entre la grafia mistralenca e la futura [[nòrma classica]]. Son cap d'òbra es ''[[La legenda d'Esclarmonda]]'', poèma de dotze cants editat en [[1925]]. Puei, precursor de l'[[occitanisme]] modèrne, fondèt, en [[1930]], la [[Societat d'Estudis Occitans]], remplaçada, en [[1945]], per l'[[Institut d'Estudis Occitans]]<ref>Aqueu cambiament foguèt entraïnat per lei dificultats recurrentas de la SEO e per lo descrèdit de [[Loís Alibèrt]] qu'èra estat condamnat a la Liberacion per collaboracion.</ref>. En [[Bearn]], se pòu citar lo poèta [[Miquèu de Camelat]] ([[1871]]-[[1962]]). Fòrça influenciat per Frederic Mistrau, escriguèt tres epopèias e dramas de vèrs. La premiera, [[Belina]] ([[1899]]), es considerada coma la ''[[Mirèlha|Mireio]]'' [[gasconha|gascon]]a. Leis doas autrei pèças, ''[[Mourte e Bibe]]'' ([[1920]]) e ''[[Lòla]]'' ([[1939]]), fan egalament partida deis òbras majoras de la literatura occitana. Pasmens, [[Miquèu de Camelat|Camelat]] se limitèt pas au teatre e publiquèt tanben de novèlas e participèt activament a la revista ''[[Reclams]]''. En [[Losera (departament)|Losera]] , [[Feliç Remise dis lo Grelhet|lo Grelhet]] (1865-1941), istòrian e director del jornal "La crotz de Losera" apiasonava l' Armanac de Losera en 1899 e escriguèt los tres tòmes dels "Contes del Gevaudan" . Sas reviradas de "las Fablas de la Fònt en lenga nostra" son famòsas. Enfin, una autra figura majora d'aqueu periòde foguèt aquela de [[Josèp d'Arbaud]] ([[1874]]-[[1950]]) que son cap d'òbra es lo [[roman]] ''[[La Bèstia dau Vacarés|La bèstio dóu Vacarés]]'' que conta lo rescòntre entre un èsser fantastic au fisic de satire e un [[Gardian (Camarga)|gardian]]. <gallery> Fichièr:Frederic Mistral portrait photo.jpg|[[Frederic Mistral|Frederic Mistrau]], cofondator dau [[Felibritge]], autor de plusors òbras majoras e [[Prèmi Nobel de Literatura]] [[1904]]. File:Roumanille.jpg|[[Josèp Romanilha]], cofondator dau [[Felibritge]] e artesan principau de la codificacion de la [[nòrma mistralenca]]. Fichièr:Teodor Aubanel.jpg|[[Teodòr Aubanèu]], cofondator dau [[Felibritge]] e autor de ''[[La mióugrano entre-duberto]]''. Fichièr:Fèlix Gras dins Jourdanne.png|[[Fèlix Gras]], autor de l'epopèia [[Revolucion Francesa|revolucionària]] ''[[Li Rouge dóu Miejour]]''. File:Valère Bernard - Capoulié du Félibrige.jpg|[[Valèri Bernard]], autor de ''[[La legenda d'Esclarmonda]]'' e fondator de la [[Societat d'Estudis Occitans]]. Fichièr:CamelatArren.jpg|[[Miquèu de Camelat]], autor de plusors epopèias majoras escrichas en [[gascon]]. Fichièr:Joseph d'Arbaud manadier.jpg|[[Josèp d'Arbaud]], autor dau roman ''[[La bèstio dóu Vacarés]]''. </gallery> == La Tresena Renaissença == === La rompedura ambé lo Felibritge === Tre la fin dau sègle XIX, certanei felibres comencèron de se raprochar dau modèl [[Catalonha|catalan]] qu'obteniá mai de resultats que lo [[Felibritge]]. En particular, un grop format d'[[August Fourès]] ([[1848]]-[[1891]]), d'[[Antonin Perbòsc]] ([[1861]]-[[1944]]) e de [[Prospèr Estieu]] ([[1860]]-[[1939]]) s'engatjèt ardiament dins aquela via e prepausèt d'establir una grafia pròcha d'aquela dei [[trobador]]s e dau [[catalan]]. Aqueu trabalh arribèt en [[1935]] a la premiera definicion de la [[nòrma classica]] de [[Loís Alibèrt]] ([[1884]]-[[1959]]). S'enseguiguèt una lònga « guèrra dei grafias » entre la grafia mistralenca, la grafia occitana e certanei sistèmas pus locaus. Aquò afebliguèt l'[[occitanisme]] e lo conflicte, que sembla d'ara endavant largament ganhat per la [[nòrma classica]], èra pas encara totalament acabat au començament dau sègle XXI. === La multiplicacion dei genres === Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], coma pendent lo periòde felibrenc, la lenga contunièt de disparéisser en despiech de l'aparicion d'autors de remarca. En particular, dins lo corrent deis ans 1960-1970, aguèt una novèla florison literària de remarca que constituís la Tresena Renaissença de la literatura occitana. Sei figuras majoras ne foguèron [[Max Roqueta]] ([[1908]]-[[2005]]), [[Joan Bodon]] ([[1920]]-[[1970]]), [[Bernat Manciet]] ([[1923]]-[[2005]]), [[Marcela Delpastre]] ([[1925]]-[[2005]]) e [[Robèrt Lafont]] ([[1923]]-[[2009]]). Pasmens, en mai de l'òbra d'aqueleis autors majors, foguèt sustot marcada per la diversitat dei genres practicats qu'anavan dei formas classicas coma la poesia ([[Sèrgi Bec]], [[Ives Roqueta]], [[Renat Nelli]]...), lo roman ([[Pèire Pessamessa]]...) ò lo [[teatre]] ([[Claudi Alranc]], [[Andrieu Benedetto]]...) a de formas pus novèlas coma la cançon modèrna ([[Claudi Martí]], [[Patric]], [[Mans de Breish]], [[Maria Roanet]], [[Joan Pau Verdier]]...). L'òbra dei cinc figuras majoras dau periòde se destria per sei tematicas de portada universala e per son eclectisme. D'efiech, plusors d'entre elei foguèron romancier, poèta e dramaturg. Es lo cas dau [[Lengadòc|Lengadocian]] [[Max Roqueta]] que son òbra es fondada sus l'esplendor dei [[garriga]]s, sus la consciéncia dau temps e dau non-ren e sus d'univèrs tragics e serens. Caracteristicas de la literatura occitana dei sègles XIX e XX, aquelei tematicas son probable lo rebat de la situacion de la lenga e de la cultura occitanas. Son cap d'òbra es lo recuelh de novèlas ''[[Vèrd paradís]]'' que foguèt publicat dins lo corrent deis ans 1960-1970. [[Joan Bodon]], egalament de [[Lengadòc]], èra sustot un romancier e un contaire. Son òbra se concentra sus la descripcion d'un mond rurau format de febles, d'umiliats e d'excluchs. L'eissida i es generalament marrida ([[vin]], [[mòrt]], [[foliá]], fugida...) e lo ton de sa pròsa es sovent pessimista mai tendre. De mai, son trabalh se destria per sa qualitat lingüistica e son parlar servís sovent coma modèl. [[Bernat Manciet]] èra pas originari de [[Lengadòc]] mai dei [[Lanas]]. Escriguèt ansin dins un dialècte landés qu'es de còps fòrça opac en causa de son ultralocalisme. Pasmens, son òbra es fòrça rica que foguèt poèta, romancier, dramaturg e pintaire. Depintèt principalament lei roïnas de la guèrra, l'estraç de l'òme modèrne e la disparicion dau país occitan. Seis òbras pus importantas son lo recuelh de poesias ''Accidents'', lo roman ''[[Lo gojat de noveme]]'' e lo poèma ''[[L’enterrament a Sabres]]''. [[Marcela Delpastre]] èra una païsana de [[Lemosin]] que foguèt principalament poetessa. Bastiguèt la sieuna [[cosmogonia]] e assaièt de depintar la vida de la tèrra dins de frasas sovent lòngas que son de còps similaras a de psaumes. Es tanben l'autor d'una autobiografia que conta sa jovença au sen d'un mitan païsan disparegut. Enfin, l'òbra dau [[Provença]]u [[Robèrt Lafont]] es probable la pus rica que regarda la literatura, la cèrca scientifica e lo combat politic (movement ''Volèm viure al païs''). D'efiech, aguèt una influéncia majora dins la revendicacion regionalista e realizèt plusors viatges en [[Catalonha]], en [[Itàlia]], en [[Alemanha]] ò en [[Àustria]]. Trabalhèt tanben sus la redescubèrta de la literatura medievala e sus de questions de [[lingüistica]]. Ansin, sa bibliografia se compausa d'un centenau de libres e d'un milier de publicacions. Regardant son òbra literària, foguèt romancier, poèta e dramaturg e director de divèrsei revistas. === La literatura occitana dau sègle XXI === Au començament dau sègle XXI, la literatura occitana conoís una situacion totjorn similara an aquela dei dos sègles precedents marcada per lo paradòxa entre lo declin continú de l'usatge de la lenga e una produccion totjorn relativament rica. Ansin, a l'ora d'ara, doas generacions d'escrivans occitanas son activas. Son fòrça dinamicas en matèria de poesia mai totei lei genres son representats, compres lei pus modèrnes coma la [[benda dessenhada]]. La premiera, nascuda dins lo corrent deis ans 1960, es dominada per de figuras coma [[Sèrgi Javaloyès]] (nascut en [[1951]]), que son òbra es marcada per la [[guèrra d'Argeria]] (''L’Òra de partir'') e per son installacion en [[Bearn]] (lo poema epic ''[[Sorrom Borrom]]''). Au sen de la segonda, se destrian [[Aubin Bonnet]], [[Aurelià Lassaca]] e [[Estève Salendres]] que son nascuts durant lei decennis 1980. La cançon es tanben fòrça ben representada, especialament ambé lei grops [[Nadau (grop)|Nadau]] (fondat en [[1973]]), [[Lou Dalfin]] (fondat en [[1982]]) [[Massilia Sound System]] (fondat en [[1984]]) e [[Lou Seriol]] (fondat en [[1994]]). En particular, illustran una gròssa diversitat de genre (reggae per [[Massilia Sound System]], mèscla d'instruments ancians e modèrnes per [[Lou Dalfin]]...). De mai, ''[[De cap tà l'immortèla]]'' e ''[[L'encantada]]'' de Nadau fan uei partida dau repertòri tradicionau de la cançon populara occitana. == Liames intèrnes == == Bibliografia == * ''Las Joyas del gay saber'', édité par Jean-Baptiste Noulet, vol. iv. de ''Monuments de la littérature romane'' de Gatien-Arnoult, &c., Tolosa, 1849. * Jean-Baptiste Gaut, ''Étude sur la littérature et la poésie provençales'', Mémoires de l'académie des sciences d'Aix, tome ix. pp. 247344, Ais, 1867. * [[Paul Meyer|Meyer, Paul]]. ''Cours d'histoire de la littérature provençale''. Paris : A. Franck, 1865. * Noulet, ''Essai sur l'histoire littéraire des patois du midi de La France aux {{s mini-|XVI}} et {{s mini-|XVII}} siècles'' (Paris, 1859) and ''... au XVIII siècle'', Paris, 1877. * Jean Bernard Mary-Lafon, ''Histoire littéraire du midi de la France'', Paris, 1882. * Antonio Restori, ''Letteratura provenzale'', pp. 200214, Milan, 1891. * Frédéric Donnadieu, ''Les Précurseurs des félibres 1800-1855'', Paris, 1888. * G. Jourdanne, ''Histoire du Félibrige, 1854-1896'', Avinhon, 1897. * Hennion, ''Les Fleurs félibresques'', Paris, 1883. * Portal, ''La letteratura provenzale moderna'', Palerma, 1893. * Eduard Koschwitz, ''Ueber die provenzalischen Feliber und ihre Vorgaenger'', Berlin, 1894. * Mariton, ''La Terre provençale'', Paris, 1894. (H. 0.) *[[Miquèu de Camelat|Camelat, Miquèu de]]. ''La Litterature gascoune de las Hounts purmères à Oey lou die''. Pau : [[Vignancour (imprimeur)|Marrimpouey]], 1950. *[[Charles Camproux]], ''Histoire de la littérature occitane'', Paris, Payot, 1953. *Anatole, Cristian - [[Robèrt Lafont |Lafont, Robèrt]]. ''Nouvelle histoire de la littérature occitane''. Paris : P.U.F., 1970. *Jouveau Réné et Charles Rostaing, , Lou prouvençau à l'Escolo, 1972. *{{es}} Martín de Riquer, ''Los trovadores'', Barcelona, Planeta, 1975 {{ISBN|978-8-4320-7634-3}}, {{formatnum:1751}} pages. *Gardy, Philippe. L’Écriture occitane aux {{s mini-|XVI}}, {{s mini-|XVII}} et {{s mini-|XVIII}} siècles, CIDO, 1986. * Jean-Charles Huchet, ''Le Roman occitan médiéval'', collection « Littératures modernes », Paris, PUF, 1991 {{ISBN|2-13-043713-3}}, 214 pages. *[[Pèire Bèc|Pierre Bec]], ''Le Siècle d'or de la Poésie gasconne'', Paris, Les Belles Lettres, 1997 {{ISBN|2-251-49006-X}} *[[Hervé Lieutard]] (sota la direccion de) ''La littérature d'oc'', ''Mille ans de littérature occitane – parcours historique et problématique'', [http://www.univ-montp3.fr/uoh/occitan/une_litterature/co/module_Occitan-litterature_5.html]. == Nòtas e referéncias == <references/> {{litOc}} [[Categoria:Literatura occitana|*]] t1i5clpy7kcpqaiwpm00v8r8nxyfugh 2497973 2497972 2026-04-12T19:40:41Z Toku 7678 /* La literatura occitana dau sègle XXI */ 2497973 wikitext text/x-wiki La '''literatura occitana''' gropa l'ensems deis òbras literàrias escrichas en [[occitan]]. Apareguda entre lei sègles IX e X, es la premiera literatura escricha dins una [[lengas romanicas|lenga romanica]] e es en partida a l'origina de l'adopcion dei lengas vernacularas au sen de la literatura [[Edat Mejana|medievala]] [[Euròpa|europèa]]. Ansin, a una istòria rica, marcada per una gròssa diversitat de genres, d'estils e de registres, que se devesís generalament en quatre periòdes principaus. La premiera, dicha l'Edat d'Aur, es probable la pus prestigiosa e se debanèt dins lo corrent dei sègles XII e XIII. Es dominada per lei [[trobador]]s que desvolopèron un important còrpus de poesia lirica. Leis autreis epòcas majoras de la literatura occitana son liadas au declin de la [[lenga]] entraïnat per la conquista [[França|francesa]] d'[[Occitània]]. Son de periòdes de renaissença que veguèron una florison d'autors novèus capables de produrre d'òbras de remarca sensa arribar d'enraiar la demenicion progressiu de l'usatge de l'[[occitan]]. La premiera aguèt luòc dins lo corrent dau periòde barròc, la segonda dau començament dau sègle XIX a la [[Premiera Guèrra Mondiala]] e la darriera durant lei decennis 1960 e 1970. Foguèron marcadas per la creacion dau [[Felibritge]] en [[1854]] e per lo trabalh de [[Frederic Mistral]] ([[1830]]-[[1914]]) que recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] [[1904]] per l'ensems de son òbra. == Emergéncia == La literatura occitana apareguèt dins lo corrent dau sègle IX ò dau sègle X dins de circonstàncias mau conegudas. Per de rasons desconegudas, d'autors d'aqueu periòde comencèron d'abandonar l'usatge dau [[latin]], lenga deis elèits dempuei lo [[Empèri Roman|periòde roman]], au profiech dau lengatge dau pòble. Aquela transicion foguèt progressiva que quauqueis expressions occitanas apareguèron pauc a pauc dins de tèxtes latins<ref>Frédéric de Gournay, ''"Relire la Chanson de sainte Foy"'', ''Annales du Midi'', t. 107, octòbre-decembre de 1995, pp. 394-395.</ref>. Ansin, l'òbra pus anciana ben identificada coma escricha en [[occitan]] es lo conjur ''[[Tomida femina]]'' qu'èra probable utilizat per demenir lei dolors de la [[jacina]]<ref>Lo tèxte es incomplèt e sa datacion es mau segura. Pasmens, es generalament fixada entre lo sègle IX e lo sègle X.</ref>. D'autrei fragments d'òbras confirman lo desvolopament de la literatura occitana durant aquela epòca. Dins aquò, son fòrça incomplèts e lo destriament entre lei formas [[Edat Mejana|medievalas]] de l'[[occitan]] e dau [[catalan]] i es pas totjorn aisat. Lei premiers tèxtes literaris que son ben coneguts datan de la segonda mitat dau sègle XI coma la ''[[Cançon de Santa Fe]]'' ò ''[[Las, qu'i non sun sparvir, astur]]''<ref>Frédéric de Gournay, ''"Relire la Chanson de sainte Foy"'', ''Annales du Midi'', t. 107, octòbre-decembre de 1995, pp. 393-394.</ref>. Dins aquò, son a l'origina d'un autre problema pertocant l'emergéncia de la literatura occitana car mòstran l'existéncia, en [[Occitània]], d'un mestritge fòrça important de la [[poesia]] que prefigura aqueu de la poesia dei [[trobador]]s de l'Edat d'Aur. En particular, sei principalei tematicas, especialament l'[[amor]], son ja presentas e la literatura occitana sembla ansin a sa bèla cima tre son aparicion, çò que sembla impossible<ref>Pierre Bec, ''"Prétroubadouresque ou paratroubadouresque? Un antécédent médiéval d'un motif de chanson folklorique Si j'étais une hirondelle..."'', ''Cahiers de civilisation médiévale'', '''47''' (2004):153–62.</ref>. La literatura occitana dei sègles IX a XI dèu donc èsser lo fruch de la madurason d'una tradicion literària pus anciana que son origina es totalament desconeguda<ref name="Dronke p. 111">Peter Dronke, ''The Medieval Lyric'', ''Perennial Library'', 1968. p. 111.</ref>. Segon certaneis ipotèsis, foguèt benlèu influenciada per la literatura araba d'[[Al Andalús]] mai un mecanisme indigèn pòu pas èsser excluch<ref>Frédéric de Gournay, ''"Relire la Chanson de sainte Foy"'', ''Annales du Midi'', t. 107, octòbre-decembre de 1995, p. 399.</ref>. Dins totei lei cas, lo premier trobador « oficiau », lo duc d'[[Aquitània]] [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX]] ([[1071]]-[[1126]]), visquèt a la fin dau sègle XI e au començament dau sègle XII. Son òbra marquèt lo començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana. == L'Edat d'Aur == {{veire|Trobador}} L'Edat d'Aur de la literatura occitana correspond au periòde dei [[trobador]]s e agantèt son apogèu durant lo sègle XIII. === La poesia lirica === ==== Contèxte generau ==== La [[poesia]] [[lirisme|lirica]] foguèt lo genre dominant de l'Edat d'Aur. Foguèt probable inspirada per la [[Literatura latina|poesia latina]] medievala car mai d'una [[metafòra]] presenta dins lei tèxtes occitans se tròba tanben dins leis òbras deis autors latins de l'[[Edat Mejana]]. De mai, la màger part dei [[trobador]]s, que fasiá partida de l'elèit intellectuau, deviá necessariament conóisser lo [[latin]]<ref>Au començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana, lei trobadors èran generalament de nobles paures ò de clercs. Pasmens, pauc a pauc, de marchands e d'artesans integrèron sei rengs ([[Elias de Barjols]], [[Elias Fonsalada]], [[Perdigon]], [[Elias Cairel]], [[Arnaut de Maruèlh]]...). Dins totei lei cas, lo mestritge de l'escritura necessitava una educacion avançada segon lei critèris de l'epòca. Òr, lo [[latin]] èra una dei matèrias majoras de l'educacion medievala.</ref>. Pasmens, a respèct dei poètas [[latin]]s, lei trobadors arrestèron de s'adreiçar a d'entitats abstrachas coma la saviesa. En plaça, innovèron ambé l'adopcion de la [[frema]] coma subjècte e destinatària de seis òbras. Ansin, considerèron la frema, objècte inferior dins la concepcion [[cristianisme|crestiana]], coma una persona digna d'[[amor]] e d'[[amistat]]. Aquò èra una rompedura importanta ambé leis ideaus [[Edat Mejana|medievaus]] dau monge e dau [[chivalier]]. D'efiech, se lo [[fin' amor]] èra pas opausat a la [[religion]], èra un ideau laïc e cortés. De mai, demandava una perfeccion novèla qu'èra opausada a l'[[egoïsme]] individualista<ref>Dins lei fachs, l'ideau defendut per lo [[fin'amor]] demorèt sustot circonscrich ai vèrs. Permetèt pasmens una lenta evolucion deis idèas au sen de la societat.</ref>. ==== Tèmas principaus ==== {{veire|Fin' amor}} {{veire|Sirventés}} La poesia lirica dei [[trobador]]s aguèt tres tèmas principaus que son l'[[amor]], l'actualitat e lo debat. Dins aquò, lo premier demorèt pus prestigiós qu'èra dirèctament liat au [[fin' amor]]. Plusors obratges teorics foguèron ansin escrichs per n'explicar lei règlas e i destriar lei nocions importantas regardant l'argumentacion (la ''razon''), lo vocabulari (lei ''motz'') e lo son (la [[melodia]], la [[musica]] e la [[metrica]]). De mai, la poesia trobaresca demandèt rapidament de demostrar la perfeccion de l'[[amor]] gràcias a la perfeccion, la novetat e l'inventivitat dei tecnicas literàrias e musicalas. Aquò donèt ansin naissença a plusors estiles diferents de [[cançon]] : * lo [[trobar lèu]] qu'èra una composicion simpla que deviá demorar clara. * lo [[trobar ric]] qu'èra una composicion sofisticada. * lo [[trobar clus]] qu'èra una cèrca d'ermetisme que sa comprenença èra limitat a un ceucle d'iniciats. L'actualitat èra sustot tractada ambé lo genre dau [[sirventés]] que permetiá de parlar de [[politica]], d'atacar un enemic, de sostenir una expedicion militara (especialament una [[crosada]]) ò de plorar una disparicion. A respèct dei [[cançon]]s, lo [[sirventés]] èra donc un poèma rapide destinat a un public larg. Son estile èra donc generalament simple e clar e l'autor podiá normalament pas i cercar una metrica novèla. En plaça, prendiá generalament aquela d'una cançon preexistenta ò, pus rarament, d'un autre tipe d'òbras coma la [[Pastorèla (poèma)|pastorèla]]<ref>Jean Audiau, ''La pastourelle dans la poésie occitane du Moyen Âge'', Ed. De Boccard, 1923, p. 6.</ref>. Enfin, lo debat èra cantat segon un ensems de reglas generalament consideradas coma divertissentas. Dich ''jòc partit'' ò ''partimen'', aqueu genre permetiá a dos autors de s'escometre. Per aquò, lo premier provocava lo segond e li demandava de chausir entre lei doas proposicions d'una alternativa sovent comica e mai grotesca. Aqueu genre permetiá probable, a la diferéncia dei dos autrei, una certana improvisacion. ==== Lei trobadors principaus ==== Lei trobadors fasián partida de l'elèit culturau de son epòca que sabián escriure. Certanei èran senhors de territòris poderós coma lo duc [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX]] ò lo còmte [[Gaston III de Fois-Bearn|Gaston Fèbus]] ([[1331]]-[[1391]]) e d'autreis èran de letruts relativament paures (chivaliers, clercs, marchands, artesans...). Pasmens, dins sei cançons, totei se considèran coma egaus entre elei. L'usatge destria generalament plusors generacions de trobadors. Aquela dei precursors gropa [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX]], [[Eble II de Ventadorn]] ([[1086]]-[[1155]], [[Marcabru]] (vèrs [[1110]] - [[1150]]), [[Jaufré Rudèl]] (vèrs [[1113]] - [[1148]] ò [[1170]]) e [[Cercamon]] (actiu entre [[1132]] e [[1150]]). Son òbra es parcialament coneguda car la màger part de sei tèxtes es perduda. L'[[amor]] cortés foguèt son tèma principau, especialament per [[Jaufré Rudèl]] que depintèt son amor impossible per la comtessa [[Odièrna de Trípol]] e que participèt – segon la legenda – a la [[Segonda Crosada]] per la rescontrar. Pasmens, i trobèt la [[mòrt]], çò qu'inspirèt la pèça ''La Princesse lointaine'' d'[[Edmond Rostand]] ([[1868]]-[[1918]]) e l'opèra ''L'Amour de loin'' de [[Kaija Saariaho]] (nascut en [[1952]]). Lo trabalh de [[Marcabru]] es pereu relativament ric qu'es l'autor de la premiera [[Pastorèla (poèma)|pastorèla]] coneguda, que foguèt un precursor dau [[trobar clus]] e que critiquèt lo [[fin' amor]] dins plusors [[sirventés]]. Enfin, la totalitat dei tèxtes d'[[Eble II de Ventadorn|Eble de Ventadorn]] es malurosament perduda mai son influéncia sus la premiera generacion foguèt atestada per mai d'un testimòni dau periòde. <gallery> File:BnF ms. 12473 fol. 128 - Guillaume IX d'Aquitaine (2).jpg|Representacion dau duc [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX d'Aquitània]] dins un manuscrit dau sègle XIII. File:BnF ms. 12473 fol. 119 - Cercamon (2).jpg|Representacion de [[Cercamon]] dins lo meteis manuscrit. File:BnF ms. 12473 fol. 102 - Marcabru (2).jpg|Representacion de [[Marcabrun]] dins lo meteis manuscrit. File:BnF ms. 12473 fol. 102v - Jaufré Rudel (2).jpg|Representacion de [[Jaufré Rudèl]] dins lo meteis manuscrit. </gallery> Après aquela premiera epòca, venguèt un periòde que cuerb la segonda mitat dau sègle XII e lo premier decenni dau sègle XIII. De còps dich « periòde classic » de la poesia lirica occitana, veguèt un renovelament important dei tecnicas e constituís l'apogèu de la literatura dei [[trobador]]s<ref>La mitat deis òbras trobarescas que son conegudas a l'ora d'ara foguèron compausadas entre [[1180]] e [[1220]] : William D. Paden, ''Troubadours and History'', ''The world of Eleanor of Aquitaine : literature and society in southern France between the eleventh and thirteenth centuries'', ed. Marcus Bull and Catherine Léglu, 2005, p. 161.</ref>. Per exemple, [[Guiraut de Bornelh]] ([[1138]]-[[1215]]), subrenomat lo « mèstre dei trobadors » per sei contemporanèus, inventèt e formalizèt lei règlas dau [[trobar lèu]]. Aqueu trabalh foguèt melhorat per [[Bernat de Ventadorn]] (vèrs [[1125]]-[[1195]]), discípol d'[[Eble II de Ventadorn|Eble de Ventadorn]], qu'establiguèt tanben la forma « classica » de la poesia occitana. Lo [[trobar clus]] foguèt subretot desvolopat per [[Pèire d'Auvèrnhe]] (actiu en [[1149]]-[[1170]]) qu'es l'autor de tèxtes esoterics e complèxs largament inspirats per lei tematicas moralas de [[Marcabru]]. Enfin, regardant lei trobadors que participèron d'un biais decisiu a l'emergéncia de formas novèlas, se fau citar [[Arnaut Danièl]] (vèrs [[1150]]-[[1210]]) que, per exprimir mai sei sentiments, utilizèt tanben de metricas, d'expressions e de formas fòrça complèxas<ref>Barbara Smythe, ''Trobador Poets Selections from the Poems of Eight Trobadors''. Chatto & Windus, 1911, p. 105.</ref>. Laissèt ansin plusors poemas [[erotisme|erotics]] e inventèt la sextina que conoguèt un gròs succès. Entre leis autrei trobadors majors dau periòde, se pòdon citar lo duò format per [[Rambaud d'Aurenja]] (vèrs [[1140]]-[[1173]]) e [[Beatritz de Diá]] (vèrs [[1140]]-[[1175]]) que venguèt famós per son [[tenson (cançon)|tenson]] (qu'es un estile de targa) e [[Bertran de Bòrn]] (vèrs [[1140]]-[[1215]]) per sei [[sirventés]] satirics. L'[[amor]] foguèt tanben pas oblidat e foguèt cantat per d'autors coma [[Gaucelm Faidit]] (vèrs [[1150]]-[[1210]]) e [[Folquet de Marselha]] (vèrs [[1155]]-[[1231]]). Aqueu darrier, trobador reconegut dins lei corts de [[Barcelona]], de [[Tolosa]] e de [[Provença]], abandonèt sa carriera en causa d'un amor deçauput e, vengut evesque de [[Tolosa]], sostenguèt activament la [[Crosada dels albigeses|Crosada]]. Ansin, en causa de sa decepcion sentimentala e de son traïment, venguèt una figura frequenta de la poesia occitana dau sègle XIII. <gallery> File:BnF ms. 12473 fol. 4 - Giraut de Borneil (1).jpg|Representacion de [[Guiraut de Bornelh]]. File:BnF ms. 12473 fol. 15v - Bernart de Ventadour (1).jpg|Representacion de [[Bernat de Ventadorn]]. File:BnF ms. 12473 fol. 1 - Peire d'Alvernhe (1).jpg|Representacion de [[Pèire d'Auvèrnhe]]. File:BnF ms. 12473 fol. 50 - Arnaut Daniel (2).jpg|Representacion d'[[Arnaut Daniel]]. File:BnF ms. 12473 fol. 129v - Raimbaud d'Orange (2).jpg|Representacion de [[Rambaud d'Aurenja]]. File:Beatriz de Dia - BN MS12473 1.jpg|Representacion de [[Beatritz de Diá]]. File:BnF ms. 12473 fol. 160 - Bertran de Born (2).jpg|Representacion de [[Bertran de Bòrn]]. File:BnF ms. 12473 fol. 22 - Gaulcem Faidit (1).jpg|Representacion de [[Gaucelm Faidit]]. File:BnF ms. 12473 fol. 46 - Folquet de Marseille (1).jpg|Representacion de [[Folquet de Marselha]] </gallery> A partir deis ans 1210, la [[guèrra]] tresvirèt la societat occitana e lei trobadors deguèron pauc a pauc quitar [[Occitània]] per s'installar dins lei corts d'[[Itàlia]], de [[Catalonha]] e dau nòrd d'[[Espanha]]. Aqueu periòde veguèt donc d'evolucions ambé l'adopcion de tèmas pus politicas. Per exemple, foguèt lo cas de [[Pèire Cardenal]] ([[1180]]-[[1278]]). Au servici de l'Ostau de Tolosa au començament de la Crosada, critiquèt lei vicis dau clergat de son epòca, defendèt lei valors occitanas e l'intervencion [[Aragon|aragonesa]] dins sei [[sirventés]]. [[Uc de Sant Circ]] ([[1217]]-[[1253]]) conoguèt inicialament una carriera similara e intrèt tanben au servici dei còmtes tolosencs. Pasmens, ambé la desfacha occitana, comencèt de viatjar avans de s'installar en [[Itàlia]] onte publiquèt una [[gramatica]] dau [[provençau]]. Aquela difusion dau trobar en fòra d'[[Occitània]] favorizèt l'aparicion de trobadors estrangiers coma l'[[Itàlia|Italian]] [[Sordèl]] (mòrt en [[1269]]), famós per sei sirventés dirigits còntra lei princes negligents, ò lo [[Catalonha|Catalan]] [[Cerverí de Girona]] ([[1259]]-[[1285]]) qu'es probable l'escrivan pus prolific de la literatura trobaresca ambé 114 òbras. Pasmens, en parallèl, lo trobar dispareguèt en Occitània ela meteissa e [[Guiraut Riquier]] ([[1230]]-[[1292]]), autor de plusors poemas d'amor, es generalament considerat coma lo darrier dei trobadors. <gallery> File:Peire Cardenal (Recueil des poésies des troubadours contenant leurs vies, ouvrage du XIIIe siècle - Gallica).jpg|Representacion de [[Pèire Cardenal]]. File:BnF ms. 12473 fol. 113v - Uc de Saint Cirq (1).jpg|Representacion d'[[Uc de Sant Circ]]. File:BnF ms. 12473 fol. 109 - Sordel de Mantoue (2).jpg|Representacion de [[Sordèl]]. File:BnF ms. 22543 fol. 107r Guiraut Riquier.jpg|Cançon de [[Guiraut Riquier]] qu'es considerat coma lo darrier trobador. </gallery> === L'epopèia === [[File:Louis VIII Marmande.jpg|thumb|right|Pagina de la ''[[Cançon de la Crosada]]'' contant la presa e lo chaple de [[Marmanda]] per lei [[França|Francés]].]] A respèct de la poesia, l'epopèia [[Edat Mejana|medievala]] [[Occitània|occitana]] es relativament mau coneguda. Son origina es benlèu liada a una tradicion de racòntes [[Istòria|istorics]] eissida de l'[[Antiquitat]] Tardiva ò de l'inici de l'[[Edat Mejana]]. Apareguèt ansin, coma la poesia lirica occitana, entre lei sègles IX e XI e dispareguèt vèrs la fin dau periòde medievau. Plusors tèxtes marcan aquela epòca coma lo ''[[Cançon de Rotland|Roncesvals]]'' qu'inspirèt probable la version francesa d'aquela cançon<ref>Robèrt Lafont, ''Pour rendre à l'oc et aux Normands leur dû : genèse et premier développement de l'art épique gallo-roman'', ''Cahiers de Civilisation Médiévale'', 1999, 42-166, pp. 139-178, [http://www.persee.fr/doc/ccmed_0007-9731_1999_num_42_166_2751].</ref> ò lo ''[[Roman d'Arle]]''. Pasmens, l'epopèia occitana pus famosa es la ''[[Cançon de la Crosada]]''. Escricha entre [[1208]] e [[1219]] per [[Guilhèm de Tudèla]] (actiu en [[1199]]-[[1214]]) e per un autor anonim ostil ai [[Crosada|crosats]], es compausada de {{formatnum:9578}} vèrs que depintan lo debanament de la Crosada de sei causas dirèctas a la [[Batalha de Basièja|victòria occitana de Basièja]]. Coma la poesia dau periòde « classic », presenta de trachs innovants importants. En particular, es modernizacion majora de la [[cançon de gèsta]] que foguèt raprochada de la cronica [[istòria|istorica]]. === Lo roman === Lo roman foguèt un genre pauc practicat per leis escrivans [[Occitània|occitans]] dau periòde [[Edat Mejana|medievau]] e per ne complicar mai l'estudi, la màger part deis òbras es perduda. Lei tèxtes coneguts apareisson ansin fòrça isolats e es malaisat de'n veire l'origina e leis evolucions. Lei pus importants son lo ''[[roman de Jaufre]]'', ''[[Flamenca]]'' e ''[[Guilhèm de la Barra]]''. Lo premier es l'unic roman dau cicle [[Legenda arturiana|arturian]] escrich en [[occitan]] e sembla datar de la fin dau sègle XII ò dau començament dau sègle XIII. Es clarament inspirat per la literatura francesa mai la construccion dei dialògs [[amor]]ós mòstra una adaptacion au public occitan ambé l'integracion de reglas eissidas dau [[fin' amor]]. ''[[Flamenca]]'', roman dau sègle XIII, es considerat coma lo prototip dau roman d'amor cortés. Pasmens, presenta tanben de trachs innovants, especialament dins la presentacion d'aspècts psicologics novèus. Enfin, ''[[Guilhèm de la Barra]]'' es un roman de chivalier escrich en [[1318]] per [[Arnaud Vidal de Castèlnòu d'Arri]]. Son racònte es centrat sus leis aventuras d'un chivalier obligat de s'enfugir dins un país exotic. En fòra dei romans, leis escrivans occitans publiquèron tanben de nòvas coma ''[[Castia gilos]]'' dau [[Catalonha|Catalan]] [[Raimon Vidal de Besalú]] (premiera mitat dau sègle XIII) e ''[[Las nòvas del papagai]]'' d'[[Arnaut de Carcassés]] (premiera mitat dau sègle XIII) que contan l'infidelitat legitima de fremas victimas de marits gelós. Fau egalament l'existéncia de ''[[Nòvas del heretje]]'' que depinta un debat entre un predicaire [[catolicisme|catolic]] e un [[catarisme|catar]]. === La literatura religiosa === La literatura religiosa es una tradicion anciana de la literatura occitana que data au mens de la ''[[Cançon de Santa Fe]]'' (sègle XI). En despiech dau desvolopament dau fin' amor, se mantenguèt gràcias ai comandas dau [[clergat]]. Lei pus famosas son probable ''[[La vida de Santa Enimia]]'' de [[Bertrans de Masselha]] (sègle XIII)<ref>Son nom es sovent escrich Bertrans de Marselha en causa d'una error sus son luòc de naissença.</ref>, qu'es compausat de {{formatnum:2000}} vèrs octosillabics, e la ''[[Vida de la benaurada sancta Doucelina]]''. Aquela darriera, escricha per [[Felipina de Porcelets]] (sègle XIII), èra destinada a esmòure e permetèt de favorizar la beatificacion de la religiosa. == Lo periòde barròc e la Premiera Renaissença == Lo periòde [[barròc]] durèt dau sègle XVI au sègle XVIII. Es caracterizat per l'exageracion dau movement, la subrecarga decorativa, leis efiechs dramatics, la tension, l'exuberància, la grandor e – de còps – lo contrast. En [[Occitània]], donèt naissença a una resurgéncia literària qu'es dicha « Renaissença » segon una expression de [[Robèrt Lafont]]. Comencèt dins lo corrent dau sègle XVI dins un contèxte lingüistic marcat per l'acabament de la conquista [[França|francesa]] de la quasi totalitat dei territòris [[Occitània|occitans]], per l'adopcion dau [[francés]] coma [[lenga oficiala]] en [[1539]] e per lo mantenement de l'[[occitan]] dins la vida vidanta. Son debanament es complèx qu'aguèt luòc d'un biais separat e independent en [[Gasconha]], en [[Provença]] e a [[Tolosa]]. === Lo movement gascon === La Renaissença en [[Gasconha]] foguèt marcada per la figura de [[Pèir de Garròs]] ([[1525]]/[[1530]] - [[1581]]) que son objectiu afirmat èra de tornar restaurar lo prestigi de la literatura occitana. Ansin, i apliquèt lei principis de la Pleiada francesa, refusèt d'escriure en [[francés]] e s'interessèt a de genres poetics diferents d'aquelei dau Nòrd. Son òbra es dominada per sa traduccion dei ''Saumes'' e per sei ''Poësias gasconas''. Son estile èra basat sus l'eloquéncia simpla de vèrs eroïcs e l'usatge d'una lenga populara rica. Inspirèt plusors autors coma [[Guilhèm de Sallusti deu Bartàs|Sallusti deu Bartàs]] ([[1544]]-[[1590]]), [[Arnaut de Saleta]] ([[1540]] - [[1579]] ò [[1594]]), [[Guilhèm Adèr]] ([[1567]]-[[1638]]) e [[Joan Giraud d'Astròs]] ([[1594]]-[[1648]]). Lo premier, qu'escriviá en [[francés]] e en [[gascon]], se destrièt amb un dialòg entre lei musas [[francés|francesa]], [[latin|latina]] e [[gascon]]a rivalizant entre elei per aculhir lei rèinas de [[França]] e de [[Navarra]]. [[Arnaut de Saleta]] èra un captau e un religiós que traduguèt lei ''Saumes'' en [[gascon]] au profiech dei [[protestantisme|protestants]]. [[Guilhèm Adèr]] èra un mètge autor d'un lòng tractat scientific (en [[latin]]) e sustot d'un poèma d'aperaquí {{formatnum:3000}} vèrs, dich ''Lou Gentilome gascoun'', sus lo rèi [[Enric IV de França|Enric IV]]. Enfin, lo darrier èra un poèta amb un estile fòrça variat inspirat per [[Virgili]]. Son òbra principala es Lo ''[[Trimfe de la lengua gascoa]]'' que met en scèna un dialòg entre lei quatre sasons. Element de remarca, dins un tèxte, comencèt de denonciar la [[vergonha]] que començava d'aparéisser dins certanei sectors de la societat. <gallery> File:Poesia Garros.jpg|Edicion dei ''Poesias Gasconas'' de [[Pèir de Garròs]]. Fichièr:Sallusti deu Bartàs.jpg|Representacion de [[Guilhèm de Sallusti deu Bartàs|Sallusti deu Bartàs]]. Fichièr:PsaumeSaletas4.jpg|Edicion de [[1583]] dei ''Saumes'' d'[[Arnaut de Saleta]]. File:Lo gentilome gascon.jpg|Edicion de [[1610]] dau ''[[Gentilome gascoun]]'' de [[Guilhèm Adèr]]. Fichièr:D'Astros.JPEG|Edicion dau ''[[Trimfe de la lengua gascoa]]'' de [[Joan Giraud d'Astròs]]. </gallery> === Lo movement provençau === En [[Provença]], lei condicions de la Renaissença foguèron fòrça diferentas d'aquelei de [[Gasconha]]. D'efiech, apareguèt a la Cort d'[[Enric d'Engoleime]] dins un mitan fòrça [[catolicisme|catolic]], favorable ai principis de la Pleiada e influenciat per la literatura italiana. Sa figura principala es [[Loís Bellaud|Loís Bellaud de la Bellaudièra]] ([[1543]]-[[1588]]). Son òbra es fòrça variada e s'interessèt a de tematicas divèrsas coma l'espèr, l'enueg, lo [[suicidi]], l'impaciéncia, l'imaginacion, l'amor, la [[fantasiá]]. Publiquèt tres recuelhs que son dichs ''[[Obros et rimos provenssalos]]'' (164 [[sonet]] a prepaus d'un empresonament), ''[[Dondon infernau]]'' e ''[[Passa-temps]]'' (151 sonets que son una cronica de sa vida as [[Ais de Provença|Ais]]). Aguèt dos discípols que marquèron prefondament la poesia [[provençala]] que son [[Robèrt Rufi]] ([[1542]]-[[1634]]) e [[Pèire Pau]] e l'orientèron vèrs de tèmas centrats sus la celebracion dau país e una sensualitat sovent ironica. [[Micolau Sabòli]] ([[1614]]-[[1675]]) es l'autre autor major de la Renaissença Provençala. Nascut dins una familha de pastres, escriguèt una tiera de cants de [[Nadau]] que son totjorn cantats e reeditats a l'ora d'ara. Son estil es marcat per la cèrca de la beutat de la lenga e per l'expression de la devocion. Èra tanben un musician de remarca que sa musica inspirèt [[Frederic Mistrau]] durant la composicion de la ''[[Copa Santa]]''. Enfin, entre leis autors importants dau periòde, se fau citar [[Glaudi Brueis]] (vèrs [[1570]]-[[1636]]), que foguèt famós per sa poesia (''[[Jardin deys Musos provensalos]]''), sei pèças de teatre e sei balets, [[Joan de Cabanas]] ([[1654]]-[[1717]]), autor de còntes e de pèças de teatre, e [[Gaspar Zerbin]] ([[1590]]-[[1650]]) que publiquèt plusors comèdias fòrtament influenciadas per lo teatre italian. <gallery> File:Bellaud.jpg|Retrach de [[Loís Bellaud|Loís Bellaud de la Bellaudièra]]. File:M Saboly.JPG|Bust de [[Micolau Sabòli]]. Fichièr:Brueis.jpg|Premiera pagina d'una pèça de [[Glaudi Brueis]]. File:Joan de Cabans.JPG|Manuscrit de [[Joan de Cabanas]]. File:Zerbin.jpg|Edicion d'una comèdia de [[Gaspar Zerbin]]. </gallery> === Lo movement tolosenc === Lo tresen periòde de la Renaissença foguèt centrat sus [[Tolosa]] e comencèt pus tardivament durant lei premiers decennis dau sègle XVII. Es en partida liat au movement gascon e d'autors coma [[Guilhèm Adèr]] i son de còps restacats. Sei figuras principalas son [[Bertran Larada]] ([[1581]] - vèrs [[1635]]) e [[Pèire Godolin]] ([[1580]]-[[1649]]).La vida dau premier es mau coneguda mai [[Bertran Larada|Larada]] es demorat famós per son ''[[Margalida Gascoa]]'' qu'es un recuelh de poesia autobiografic depintant un amor deçauput. Lo segond se destrièt sustot ambé son recuelh dich ''[[Ramelet Moundi]]''. Aguèt un estil fòrça variat e s'interessèt a plusors genres de poesia. Inspirèt certanei passatges dei comèdias de [[Savinien Cyrano de Bergerac|Cyrano de Bergerac]] e de [[Molière]]. === Autrei regions === Dins lo rèsta d'[[Occitània]], la Renaissença veguèt pas l'emergéncia de movements seguits. Pasmens, i aguèt plusors autors isolats que son trabalh agantèt una certana celebritat. Lo principau foguèt [[Joan de Valès]] qu'escriguèt ''[[Virgili desguisat o l'Eneïda burlesca]]'', una pèça borlesca, en [[1648]]. D'un biais generau, lo teatre popular occitan foguèt relativament vigorós durant lo periòde barròc. Certaneis escrivans assaièron tanben de publicar d'òbras situadas dins de genres pus seriós coma [[Nicolau Fizes]] ([[1648]]-[[1718]]) qu'es probable l'autor de l'''[[Opèra de Frontinhan]]'' presentat durant lei celebracions de la [[Patz de Nimega]]. [[Francés de Corteta]] (1571-1655) si destria per sei pastoralas ''[[Ramonet e Miramonda]]'' emai que per l'adaptacion d'un passatge de [[Don Quichòte|''Dòn Quichòte'']] au teatre, ''[[Sancho Pança, al Palais dels Ducs|Sancho Pança al palais dels ducs]]''. === Lo teatre d'òc === Lo teatre esta fòrça popular en Occitània durant tot lo periòde. Dos fogaus si destrian mai particularament : lo de [[Besièrs|Bezièrs]] e lo d'[[Ais|Ais-de-Provença]]. A Besièrs, de numerosas pèças son jogadas lo jorn de l'Ascension pendent lei fèstas dei « Caritats ». Cèrtas son pas que de simples paradas, d'autrei de vertadièras comèdias ò tragi-comèdias. Lo dramaturg notable associat au teatre de Bezièrs es [[Francés Bonnet]], autor de ''[[L'Istòria de Pepezuc]]'', pèça que mete en scèna l'arquetipe dau soldat fanfarron gascon. Si sabe que [[Molière]] foguèt influenciat per lo teatre occitan e joguèt sus scèna en [[Lengadòc]]. L'escritura dei replicas dau personatge de Lucette en lengadocian dins ''[[Monsieur de Pourceaugnac]]'' mòstra ben que mestrejava la lenga occitana. Lo teatre d'Ais es representat per de figuras coma [[Glaudi Brueis]] e son disciple [[Gaspar Zerbin|Gaspard Zerbin]], autors de comèdias. Dos genres foguèt particularament representats dins lo teatre d'òc : * Lei ''Pastoralas'', que si joguèron per lo temps de Calenda e qu'acòrdan au costat d'elements dramatics fixes una larga plaça per lei gags que remembran ais espectators cèrts aveniments de l'anada passada. * Lei ''Carnavaladas'' que reprenon la trama tradicionala dau jutjament dau personatge de Caramentrant e que i introduson d'episòdis burlescs ò satirics se raportant a de fachs locaus conoissuts de toi e que si capitèron dins l'anada. === Lo declin de la literatura occitana durant lo sègle XVIII === Dins lo corrent dau sègle XVIII, la literatura occitana conoguèt un periòde de declin. D'efiech, la centralizacion creissenta de [[França]], especialament a partir de l'organizacion d'institucions culturalas coma l'Acadèmia per [[Armand Jean du Plessis de Richelieu|Richelieu]], alunchèt l'[[occitan]] de l'elèit intellectuau dau reiaume. Ansin, aqueu sègle veguèt sustot l'edicion de gramaticas destinadas a corregir lei fautas deis occitanofòns assaiant de parlar [[francés]] (''Gasconismes corrigés''). L'activitat deis escrivans se limitèt ai domenis tradicionaus coma lo cant religiós ò la comèdia (per exemple [[Antòni Clet]]]). Dins aqueu contèxte, se destrièt lo [[Gasconha|Gascon]] [[Ciprian Desporrins]] ([[1698]]-[[1758]]) que sei poèmas foguèron cantats a la Cort de Versalhas per [[Pèir de Jeliòt]]. Lei pus famós son ''[[Rossinholet qui canta]]'' e ''[[Quant vòs ganhar pastoreta charmanta]]''. == Lo Felibritge e la Segonda Renaissença == La Segonda Renaissença foguèt l'òbra d'un elèit intellectuau qu'aviá prés consciéncia de l'existéncia d'un pòble occitan. Sa premiera partida cuerb la premiera mitat dau sègle XIX. Es caracterizada per un interès novèu portat a la lenga occitana per de cercaires mai ò mens inspirat per lo [[romantisme]] ambient. La segonda partida, que comença dins lo corrent deis ans 1850, es centrada sus la [[Provença]] Rodanenca e es marcada per son organizacion estructurada au sen dau [[Felibritge]]. === L'interès novèu per la lenga occitana === ==== Lei cercaires ==== A partir de la fin dau sègle XVIII, de cercaires comencèron d'estudiar l'[[istòria]] e la [[lenga]] dau sud de [[França]]. I descurbiguèron rapidament la cultura prestigiosa dei [[trobador]]s de l'[[Edat Mejana]] qu'èra d'aqueu temps largament oblidada. Lo trobador venguèt alora « a la mòda » e lo subjècte atraguèt d'istorians dei pòbles e de medievistas. Son òbra contribuïguèt a la reconstitucion de l'istòria d'[[Occitània]] e de sa cultura e foguèt ansin lo preludi a l'emergéncia dau [[Felibritge]]. Lo premier d'entre elei foguèt probable lo poèta e filològ [[Antòni Fabre d'Olivet|Fabre d'Olivet]] ([[1767]]-[[1825]]) que rescontrèt un certan succès ambé seis obratges ''Lo Trabador'', una mena de roman istoric, e ''[[La Langue d'oc rétablie dans ses principes constitutifs]]'', una gramatica e un lexic occitan. [[Francés Rainoard]] ([[1761]]-[[1836]]) menèt un trabalh similar en parallèl. Pus rigorós, laissèt una òbra marcada per una importanta antologia de la poesia dei trobadors (''Choix des poésies originales des troubadours'') e un lexic qu'a totjorn una gròssa importància a l'ora d'ara (''Lexique roman''). Pasmens, lo fondator de la cèrca [[sciéncia|scientifica]] sus la lenga d'òc es sovent considerat coma [[Simon Juda Onorat]] ([[1783]]-[[1852]]). Mètge, naturalista e, sustot, lexicograf redigiguèt un diccionari francés-occitan que foguèt lo modèl dau [[TDF|Tesaur dau Felibritge]]. Leis estudis [[istòria|istorics]] foguèron tanben tocats per la mòda dei [[trobador]]s, çò que menèt a la redescubèrta de la [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] e de seis atrocitats. Tres istorians ne son lei figuras majoras : [[Augustin Thierry]] ([[1795]]-[[1856]]), [[Claude Fauriel]] ([[1772]]-[[1844]]) e [[Jean-Bernard Mary-Lafon]] ([[1810]]-[[1884]]). [[Augustin Thierry|Thierry]] faguèt partida dei premiereis istorians qu'utilizèron de fònts originalas per son trabalh. Desvolopèt una teoria explicant leis antagonismes istorics de son epòca per l'existéncia de « raças conquistairitz » e de « raças conquistadas ». L'adaptèt a l'istòria de [[França]] que foguèt resumida a un combat entre un nòrd franc imperalista e [[racisme|racista]] e un sud romanizat [[Pacifisme|pacific]] e [[Tolerància|tolerant]]. [[Claude Fauriel]] defendèt tanben aquela tèsi e editèt la ''[[Cançon de la Crosada]]'' en [[1834]]. Es tanben l'autor d'una ''Histoire de la Gaule Méridionale'', depintant leis orrors de la Crosada, e d'una ''Histoire de la poésie provençale''. Enfin, [[Jean-Bernard Mary-Lafon|Mary-Lafon]] escriguèt la premiera istòria d'[[Occitània]] dins son ''Histoire politique, religieuse et littéraire du Midi de la France depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours''. Aqueu trabalh scientific trobèt pereu un ecò dins l'òrdre donat per [[Napoleon III]] de reculhir totei lei cants populars de [[França]]. D'efiech, aquò permetèt d'enregistrar un gròs nombre de còntes, de poèmas e de cançons occitans. <gallery> Fichièr:Fabre dolivet.jpg|[[Antòni Fabre d'Olivet|Fabre d'Olivet]] que foguèt un dei precursors de la « mòda » dei trobadors au començament dau sègle XIX. Fichièr:François-Juste-Marie Raynouard.jpg|[[Francés Rainoard]], precursor major de la recèrca scientifica sus la lenga e la cultura occitanas. Fichièr:Simon-Jude Honnorat (1783-1852).JPG|[[Simon Juda Onorat]], fondator de la recèrca scientifica sus l'[[occitan]] e autor dau diccionari que pòrta son nom. File:AugustinThierry.jpg|[[Augustin Thierry]], premier istorian qu'estudièt l'istòria d'[[Occitània]]. File:Claude Fauriel.jpg|[[Claude Fauriel]], istorian qu'editèt per la ''[[Cançon de la Crosada]]'' e denoncièt leis atrocitats de la [[Crosada dels albigeses|Crosada]]. File:JoanBernatMary-Lafont.jpg|[[Jean-Bernard Mary-Lafon]], autor de la premiera istòria d'[[Occitània]]. </gallery> ==== Una florison d'autors ==== Lo trabalh d'erudicion sus l'istòria d'[[Occitània]] e sus sa lenga favorizèt a partir de [[1820]] l'aparicion d'un important movement d'autors. Lor retrach tipic es aqueu d'un captau cultivat amorós de la lenga d'òc ò aqueu d'un artesan aculturat en [[francés]] e donant d'importància a sa lenga. La florison aguèt luòc dins totei lei regions occitanas. Dins lo premier ensems, se tròba lo marqués [[Gustau de la Fara-Alès]] ([[1791]]-[[1846]]) que son cap d'òbra foguèt lo roman ''[[Las castanhadas]]'', publicat en [[1844]], qu'inspirèt mai d'un autor cevenòl. [[Joan Josèp Mariús Dieulofet]] ([[1771]]-[[1840]]), poèta [[provença]]u famós per la puretat de sa lenga, ne fa partida tanben partida. Escriguèt de còntes, de poèmas e de fablas e trabalhava sus un diccionari francés-occitan. Son òbra pus coneguda es lo poèma ''[[Lei Manhans]]'' de [[1819]]. Dins lo segond grop, se pòdon citar lo [[Marselha|Marselhés]] [[Victor Gelu]] ([[1806]]-[[1885]]) e, sustot, l'[[Agen|Agenés]] [[Jansemin (poèta)|Jansemin]] ([[1798]]-[[1864]]). Lo premier s'inspirèt de la societat de la Ciutat Focèa per metre en scena de personatges de la vida vidanta, ne denonciar lei vicis e assaiar de lei corregir. Participèt tanben a la creacion dau jornau satiric ''[[La Sartan]]''. En revènge, refusèt totjorn de jonhér lo [[Felibritge]] en despiech de mai d'una propòsta. De son caire, [[Jansemin (poèta)|Jansemin]] aguèt una gròssa influéncia en [[Lengadòc]] onte suscitèt de vocacions nombrosas. En particular, sei poèmas li permetèron d'obtenir una fama nacionala e sei lecturas publicas venguèron d'eveniments capables d'atraire un public important. Sei tèxtes son reünits dins ''[[Las Papilhòtas]]''. <gallery> Fichièr:Dieulofet.jpg|[[Joan Josèp Mariús Dieulofet]], autor dau poema ''[[Lei Manhans]]''. Fichièr:Victor Gelu.png|[[Victor Gelu]], poèta major de la [[Marselha]] de la premiera mitat dau sègle XIX. Fichièr:Jansemin.jpeg|[[Jansemin (poèta)|Jansemin]], autor de ''[[Las Papilhòtas]]''. </gallery> === Lo Felibritge === {{veire|Felibritge}} ==== Programas e principis dau Felibritge ==== Après la renaissença desorganizada de la premiera mitat dau sègle XIX, un grop d'autors decidiguèt de s'estructurar segon lo modèl de la Pleiada francesa. Aquò donèt naissença au [[Felibritge]] e a un movement poderós que marquèt prefondament la literatura occitana fins a la [[Premiera Guèrra Mondiala]]. Fondat en [[1854]], lo movement voliá restaurar la lenga [[provençau|provençala]], restancar son declin e promòure la cultura [[occitan]]a. Existís totjorn a l'ora d'ara. Son organizacion li permetèt de prepausar la premiera codificacion modèrna de l'[[occitan]] (la [[grafia mistralenca]]) e de donar una visibilitat novèla a la literatura occitana dins un contèxte d'avançada dau francés. Lo bilanç d'aqueleis accions es mitigat. D'un caire, la literatura occitana venguèt tornarmai fòrça prestigiós, especialament gràcias a l'òbra de [[Frederic Mistral|Frederic Mistrau]], e la grafia mistralenca facilitèt la circulacion deis òbras. Pasmens, d'un autre caire, lo programa [[politica|politic]] dau [[Felibritge]] foguèt jamai ben definit e lei revendicacions lingüisticas dei felibres mau capitèron totalament. De mai, sa promocion de la lenga foguèt sustot aquela dau dialècte rodanenc dau [[provençau]] e excluguèt – generalament – leis autrei formas de la lenga. Enfin, l'usatge de l'[[occitan]] contunhèt de demenir au sen de la societat occitana, sustot a partir deis ans 1920-1930. ==== Frederic Mistrau ==== {{veire|Frederic Mistral}} [[Frederic Mistral|Frederic Mistrau]] ([[1830]]-[[1914]]) domina largament lo periòde dau [[Felibritge]] qu'es un poèta major de la literatura [[Occitània|occitana]] e [[Euròpa|europèa]] de la segonda mitat dau sègle XIX. Son cap d'òbra es lo poema tragic de dotze cants dich ''[[Mirèlha|Mireio]]'', publicat en [[1858]], que foguèt a l'origina de sa celebritat. Pasmens, es egalament l'autor de plusors autrei tèxtes de remarca coma ''[[Calendau]]'', ''[[Lis Isclo d'or]]'', ''[[Nerto]]'', ''[[La Rèino]]'', ''[[Lou Pouèmo dóu Rose]]'' e ''[[Lis óulivado]]''. Collectèt tanben lei còntes tradicionaus de [[Provença]] e, sustot, foguèt l'autor d'un diccionari francés-provençau, ''[[Lou Tresor dóu Felibrige]]'', qu'es totjorn a l'ora d'ara lo diccionari occitan pus ric. En [[1904]], recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] per l'ensems de son òbra. ==== Josèp Romanilha, Teodòr Aubanèu e Fèlix Gras ==== [[Frederic Mistrau|Mistrau]] foguèt pas l'unic felibre que rescontrèt lo succès durant sa carriera. Entre lei pus famós de sei contemporanèus, se pòdon citar [[Josèp Romanilha]] ([[1818]]-[[1891]]), [[Teodòr Aubanèu]] ([[1829]]-[[1886]] e [[Fèlix Gras]] ([[1844]]-[[1901]]). Lo premier es sustot demorat famós per son influéncia majora sus la codificacion de la [[nòrma mistralenca]], sa participacion a divèrsei jornaus e son sostèn a la publicacion de l'[[Armana prouvençau]]. [[Teodòr Aubanèu|Aubanèu]], considerat coma lo poèta pus prefond dau Felibritge, publiquèt en [[1860]] ''[[La mióugrano entre-duberto]]'' que foguèt ben acuelhit per la critica mai condamnat per seis amics [[catolicisme|catolics]]. Aquò menacèt son estampariá e marquèt una lònga pausa dins sa carriera. Esperèt ansin fins a [[1885]] per publicar son segond recuelh ''[[Li fiho d'Avignoun]]'' que foguèt tornarmai durament atacat per la Glèisa. Moriguèt l'an seguent. [[Fèlix Gras]] aguèt pas de problemas similars qu'èra un [[republica]]n ben afiermat. Subrenomat lo « Felibre Roge », s'interessèt subretot au roman. Son cap d'òbra es una epopèia, dicha ''[[Li Rouge dóu Miejour]]'', que conta lo viatge dau batalhon [[Revolucion Francesa|revolucionari]] [[Marselha|marselhés]] vèrs [[París]] en [[1792]]. L'obratge foguèt celebrat per lo Premier Ministre [[William Ewart Gladstone]] e foguèt traduch dins plusors lengas. Seis autreis òbras majoras son ''[[Li Carbounié]]'', ''[[Toloza]]'' (poema epic sus la Crosada) e, subretot, ''[[La Paplino]]''. ==== Autreis autors majors dau periòde ==== A la fin dau sègle XIX, lo [[Felibritge]] s'èra estendut ais autrei regions d'[[Occitània]]. D'un biais generau, s'embarrèt dins un provincialisme caracterizat per la celebracion dau terraire e l'amor de la lenga e de la tradicion que foguèt, en partida, a l'origina de sa revirada. Pasmens, contunièt tanben de revelar d'autors de remarca. Per exemple, foguèt lo cas dau [[pintura|pintre]], [[gravadura|gravador]] e escrivan [[Valèri Bernard]] ([[1850]]-[[1936]]). Capolièr dau [[Felibritge]] de [[1909]] a [[1919]], assaièt de promòure una lenga susceptibla d'unificar totei lei dialèctes [[occitan]]s e lo [[catalan]]. Aquò donèt naissença a un parlar mixt entre la grafia mistralenca e la futura [[nòrma classica]]. Son cap d'òbra es ''[[La legenda d'Esclarmonda]]'', poèma de dotze cants editat en [[1925]]. Puei, precursor de l'[[occitanisme]] modèrne, fondèt, en [[1930]], la [[Societat d'Estudis Occitans]], remplaçada, en [[1945]], per l'[[Institut d'Estudis Occitans]]<ref>Aqueu cambiament foguèt entraïnat per lei dificultats recurrentas de la SEO e per lo descrèdit de [[Loís Alibèrt]] qu'èra estat condamnat a la Liberacion per collaboracion.</ref>. En [[Bearn]], se pòu citar lo poèta [[Miquèu de Camelat]] ([[1871]]-[[1962]]). Fòrça influenciat per Frederic Mistrau, escriguèt tres epopèias e dramas de vèrs. La premiera, [[Belina]] ([[1899]]), es considerada coma la ''[[Mirèlha|Mireio]]'' [[gasconha|gascon]]a. Leis doas autrei pèças, ''[[Mourte e Bibe]]'' ([[1920]]) e ''[[Lòla]]'' ([[1939]]), fan egalament partida deis òbras majoras de la literatura occitana. Pasmens, [[Miquèu de Camelat|Camelat]] se limitèt pas au teatre e publiquèt tanben de novèlas e participèt activament a la revista ''[[Reclams]]''. En [[Losera (departament)|Losera]] , [[Feliç Remise dis lo Grelhet|lo Grelhet]] (1865-1941), istòrian e director del jornal "La crotz de Losera" apiasonava l' Armanac de Losera en 1899 e escriguèt los tres tòmes dels "Contes del Gevaudan" . Sas reviradas de "las Fablas de la Fònt en lenga nostra" son famòsas. Enfin, una autra figura majora d'aqueu periòde foguèt aquela de [[Josèp d'Arbaud]] ([[1874]]-[[1950]]) que son cap d'òbra es lo [[roman]] ''[[La Bèstia dau Vacarés|La bèstio dóu Vacarés]]'' que conta lo rescòntre entre un èsser fantastic au fisic de satire e un [[Gardian (Camarga)|gardian]]. <gallery> Fichièr:Frederic Mistral portrait photo.jpg|[[Frederic Mistral|Frederic Mistrau]], cofondator dau [[Felibritge]], autor de plusors òbras majoras e [[Prèmi Nobel de Literatura]] [[1904]]. File:Roumanille.jpg|[[Josèp Romanilha]], cofondator dau [[Felibritge]] e artesan principau de la codificacion de la [[nòrma mistralenca]]. Fichièr:Teodor Aubanel.jpg|[[Teodòr Aubanèu]], cofondator dau [[Felibritge]] e autor de ''[[La mióugrano entre-duberto]]''. Fichièr:Fèlix Gras dins Jourdanne.png|[[Fèlix Gras]], autor de l'epopèia [[Revolucion Francesa|revolucionària]] ''[[Li Rouge dóu Miejour]]''. File:Valère Bernard - Capoulié du Félibrige.jpg|[[Valèri Bernard]], autor de ''[[La legenda d'Esclarmonda]]'' e fondator de la [[Societat d'Estudis Occitans]]. Fichièr:CamelatArren.jpg|[[Miquèu de Camelat]], autor de plusors epopèias majoras escrichas en [[gascon]]. Fichièr:Joseph d'Arbaud manadier.jpg|[[Josèp d'Arbaud]], autor dau roman ''[[La bèstio dóu Vacarés]]''. </gallery> == La Tresena Renaissença == === La rompedura ambé lo Felibritge === Tre la fin dau sègle XIX, certanei felibres comencèron de se raprochar dau modèl [[Catalonha|catalan]] qu'obteniá mai de resultats que lo [[Felibritge]]. En particular, un grop format d'[[August Fourès]] ([[1848]]-[[1891]]), d'[[Antonin Perbòsc]] ([[1861]]-[[1944]]) e de [[Prospèr Estieu]] ([[1860]]-[[1939]]) s'engatjèt ardiament dins aquela via e prepausèt d'establir una grafia pròcha d'aquela dei [[trobador]]s e dau [[catalan]]. Aqueu trabalh arribèt en [[1935]] a la premiera definicion de la [[nòrma classica]] de [[Loís Alibèrt]] ([[1884]]-[[1959]]). S'enseguiguèt una lònga « guèrra dei grafias » entre la grafia mistralenca, la grafia occitana e certanei sistèmas pus locaus. Aquò afebliguèt l'[[occitanisme]] e lo conflicte, que sembla d'ara endavant largament ganhat per la [[nòrma classica]], èra pas encara totalament acabat au començament dau sègle XXI. === La multiplicacion dei genres === Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], coma pendent lo periòde felibrenc, la lenga contunièt de disparéisser en despiech de l'aparicion d'autors de remarca. En particular, dins lo corrent deis ans 1960-1970, aguèt una novèla florison literària de remarca que constituís la Tresena Renaissença de la literatura occitana. Sei figuras majoras ne foguèron [[Max Roqueta]] ([[1908]]-[[2005]]), [[Joan Bodon]] ([[1920]]-[[1970]]), [[Bernat Manciet]] ([[1923]]-[[2005]]), [[Marcela Delpastre]] ([[1925]]-[[2005]]) e [[Robèrt Lafont]] ([[1923]]-[[2009]]). Pasmens, en mai de l'òbra d'aqueleis autors majors, foguèt sustot marcada per la diversitat dei genres practicats qu'anavan dei formas classicas coma la poesia ([[Sèrgi Bec]], [[Ives Roqueta]], [[Renat Nelli]]...), lo roman ([[Pèire Pessamessa]]...) ò lo [[teatre]] ([[Claudi Alranc]], [[Andrieu Benedetto]]...) a de formas pus novèlas coma la cançon modèrna ([[Claudi Martí]], [[Patric]], [[Mans de Breish]], [[Maria Roanet]], [[Joan Pau Verdier]]...). L'òbra dei cinc figuras majoras dau periòde se destria per sei tematicas de portada universala e per son eclectisme. D'efiech, plusors d'entre elei foguèron romancier, poèta e dramaturg. Es lo cas dau [[Lengadòc|Lengadocian]] [[Max Roqueta]] que son òbra es fondada sus l'esplendor dei [[garriga]]s, sus la consciéncia dau temps e dau non-ren e sus d'univèrs tragics e serens. Caracteristicas de la literatura occitana dei sègles XIX e XX, aquelei tematicas son probable lo rebat de la situacion de la lenga e de la cultura occitanas. Son cap d'òbra es lo recuelh de novèlas ''[[Vèrd paradís]]'' que foguèt publicat dins lo corrent deis ans 1960-1970. [[Joan Bodon]], egalament de [[Lengadòc]], èra sustot un romancier e un contaire. Son òbra se concentra sus la descripcion d'un mond rurau format de febles, d'umiliats e d'excluchs. L'eissida i es generalament marrida ([[vin]], [[mòrt]], [[foliá]], fugida...) e lo ton de sa pròsa es sovent pessimista mai tendre. De mai, son trabalh se destria per sa qualitat lingüistica e son parlar servís sovent coma modèl. [[Bernat Manciet]] èra pas originari de [[Lengadòc]] mai dei [[Lanas]]. Escriguèt ansin dins un dialècte landés qu'es de còps fòrça opac en causa de son ultralocalisme. Pasmens, son òbra es fòrça rica que foguèt poèta, romancier, dramaturg e pintaire. Depintèt principalament lei roïnas de la guèrra, l'estraç de l'òme modèrne e la disparicion dau país occitan. Seis òbras pus importantas son lo recuelh de poesias ''Accidents'', lo roman ''[[Lo gojat de noveme]]'' e lo poèma ''[[L’enterrament a Sabres]]''. [[Marcela Delpastre]] èra una païsana de [[Lemosin]] que foguèt principalament poetessa. Bastiguèt la sieuna [[cosmogonia]] e assaièt de depintar la vida de la tèrra dins de frasas sovent lòngas que son de còps similaras a de psaumes. Es tanben l'autor d'una autobiografia que conta sa jovença au sen d'un mitan païsan disparegut. Enfin, l'òbra dau [[Provença]]u [[Robèrt Lafont]] es probable la pus rica que regarda la literatura, la cèrca scientifica e lo combat politic (movement ''Volèm viure al païs''). D'efiech, aguèt una influéncia majora dins la revendicacion regionalista e realizèt plusors viatges en [[Catalonha]], en [[Itàlia]], en [[Alemanha]] ò en [[Àustria]]. Trabalhèt tanben sus la redescubèrta de la literatura medievala e sus de questions de [[lingüistica]]. Ansin, sa bibliografia se compausa d'un centenau de libres e d'un milier de publicacions. Regardant son òbra literària, foguèt romancier, poèta e dramaturg e director de divèrsei revistas. === La literatura occitana dau sègle XXI === Au començament dau sègle XXI, la literatura occitana conoís una situacion totjorn similara an aquela dei dos sègles precedents marcada per lo paradòxa entre lo declin continú de l'usatge de la lenga e una produccion totjorn relativament rica. Ansin, a l'ora d'ara, doas generacions d'escrivans occitanas son activas. Son fòrça dinamicas en matèria de poesia mai totei lei genres son representats, compres lei pus modèrnes coma la [[benda dessenhada]]. La premiera, nascuda dins lo corrent deis ans 1960, es dominada per de figuras coma [[Sèrgi Javaloyès]] (nascut en [[1951]]), que son òbra es marcada per la [[guèrra d'Argeria]] (''L’Òra de partir'') e per son installacion en [[Bearn]] (lo poema epic ''[[Sorrom Borrom]]''). Au sen de la segonda, se destrian [[Aubin Bonnet]], [[Aurelià Lassaca]] e [[Estève Salendres]] que son nascuts durant leis ans 1980. La cançon es tanben fòrça ben representada, especialament ambé lei grops [[Nadau (grop)|Nadau]] (fondat en [[1973]]), [[Lou Dalfin]] (fondat en [[1982]]) [[Massilia Sound System]] (fondat en [[1984]]) e [[Lou Seriol]] (fondat en [[1994]]). En particular, illustran una gròssa diversitat de genre (reggae per [[Massilia Sound System]], mèscla d'instruments ancians e modèrnes per [[Lou Dalfin]]...). De mai, ''[[De cap tà l'immortèla]]'' e ''[[L'encantada]]'' de Nadau fan uei partida dau repertòri tradicionau de la cançon populara occitana. == Liames intèrnes == == Bibliografia == * ''Las Joyas del gay saber'', édité par Jean-Baptiste Noulet, vol. iv. de ''Monuments de la littérature romane'' de Gatien-Arnoult, &c., Tolosa, 1849. * Jean-Baptiste Gaut, ''Étude sur la littérature et la poésie provençales'', Mémoires de l'académie des sciences d'Aix, tome ix. pp. 247344, Ais, 1867. * [[Paul Meyer|Meyer, Paul]]. ''Cours d'histoire de la littérature provençale''. Paris : A. Franck, 1865. * Noulet, ''Essai sur l'histoire littéraire des patois du midi de La France aux {{s mini-|XVI}} et {{s mini-|XVII}} siècles'' (Paris, 1859) and ''... au XVIII siècle'', Paris, 1877. * Jean Bernard Mary-Lafon, ''Histoire littéraire du midi de la France'', Paris, 1882. * Antonio Restori, ''Letteratura provenzale'', pp. 200214, Milan, 1891. * Frédéric Donnadieu, ''Les Précurseurs des félibres 1800-1855'', Paris, 1888. * G. Jourdanne, ''Histoire du Félibrige, 1854-1896'', Avinhon, 1897. * Hennion, ''Les Fleurs félibresques'', Paris, 1883. * Portal, ''La letteratura provenzale moderna'', Palerma, 1893. * Eduard Koschwitz, ''Ueber die provenzalischen Feliber und ihre Vorgaenger'', Berlin, 1894. * Mariton, ''La Terre provençale'', Paris, 1894. (H. 0.) *[[Miquèu de Camelat|Camelat, Miquèu de]]. ''La Litterature gascoune de las Hounts purmères à Oey lou die''. Pau : [[Vignancour (imprimeur)|Marrimpouey]], 1950. *[[Charles Camproux]], ''Histoire de la littérature occitane'', Paris, Payot, 1953. *Anatole, Cristian - [[Robèrt Lafont |Lafont, Robèrt]]. ''Nouvelle histoire de la littérature occitane''. Paris : P.U.F., 1970. *Jouveau Réné et Charles Rostaing, , Lou prouvençau à l'Escolo, 1972. *{{es}} Martín de Riquer, ''Los trovadores'', Barcelona, Planeta, 1975 {{ISBN|978-8-4320-7634-3}}, {{formatnum:1751}} pages. *Gardy, Philippe. L’Écriture occitane aux {{s mini-|XVI}}, {{s mini-|XVII}} et {{s mini-|XVIII}} siècles, CIDO, 1986. * Jean-Charles Huchet, ''Le Roman occitan médiéval'', collection « Littératures modernes », Paris, PUF, 1991 {{ISBN|2-13-043713-3}}, 214 pages. *[[Pèire Bèc|Pierre Bec]], ''Le Siècle d'or de la Poésie gasconne'', Paris, Les Belles Lettres, 1997 {{ISBN|2-251-49006-X}} *[[Hervé Lieutard]] (sota la direccion de) ''La littérature d'oc'', ''Mille ans de littérature occitane – parcours historique et problématique'', [http://www.univ-montp3.fr/uoh/occitan/une_litterature/co/module_Occitan-litterature_5.html]. == Nòtas e referéncias == <references/> {{litOc}} [[Categoria:Literatura occitana|*]] qngtsu3dqeuzixry402os7b8donvvxm 2497974 2497973 2026-04-12T19:42:07Z Toku 7678 Ortografia 2497974 wikitext text/x-wiki La '''literatura occitana''' gropa l'ensems deis òbras literàrias escrichas en [[occitan]]. Apareguda entre lei sègles IX e X, es la premiera literatura escricha dins una [[lengas romanicas|lenga romanica]] e es en partida a l'origina de l'adopcion dei lengas vernacularas au sen de la literatura [[Edat Mejana|medievala]] [[Euròpa|europèa]]. Ansin, a una istòria rica, marcada per una gròssa diversitat de genres, d'estils e de registres, que se devesís generalament en quatre periòdes principaus. La premiera, dicha l'Edat d'Aur, es probable la pus prestigiosa e se debanèt dins lo corrent dei sègles XII e XIII. Es dominada per lei [[trobador]]s que desvolopèron un important còrpus de poesia lirica. Leis autreis epòcas majoras de la literatura occitana son liadas au declin de la [[lenga]] entraïnat per la conquista [[França|francesa]] d'[[Occitània]]. Son de periòdes de renaissença que veguèron una florison d'autors novèus capables de produrre d'òbras de remarca sensa arribar d'enraiar la demenicion progressiu de l'usatge de l'[[occitan]]. La premiera aguèt luòc dins lo corrent dau periòde barròc, la segonda dau començament dau sègle XIX a la [[Premiera Guèrra Mondiala]] e la darriera durant lei decennis 1960 e 1970. Foguèron marcadas per la creacion dau [[Felibritge]] en [[1854]] e per lo trabalh de [[Frederic Mistral]] ([[1830]]-[[1914]]) que recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] [[1904]] per l'ensems de son òbra. == Emergéncia == La literatura occitana apareguèt dins lo corrent dau sègle IX ò dau sègle X dins de circonstàncias mau conegudas. Per de rasons desconegudas, d'autors d'aqueu periòde comencèron d'abandonar l'usatge dau [[latin]], lenga deis elèits dempuei lo [[Empèri Roman|periòde roman]], au profiech dau lengatge dau pòble. Aquela transicion foguèt progressiva que quauqueis expressions occitanas apareguèron pauc a pauc dins de tèxtes latins<ref>Frédéric de Gournay, ''"Relire la Chanson de sainte Foy"'', ''Annales du Midi'', t. 107, octòbre-decembre de 1995, pp. 394-395.</ref>. Ansin, l'òbra pus anciana ben identificada coma escricha en [[occitan]] es lo conjur ''[[Tomida femina]]'' qu'èra probable utilizat per demenir lei dolors de la [[jacina]]<ref>Lo tèxte es incomplèt e sa datacion es mau segura. Pasmens, es generalament fixada entre lo sègle IX e lo sègle X.</ref>. D'autrei fragments d'òbras confirman lo desvolopament de la literatura occitana durant aquela epòca. Dins aquò, son fòrça incomplèts e lo destriament entre lei formas [[Edat Mejana|medievalas]] de l'[[occitan]] e dau [[catalan]] i es pas totjorn aisat. Lei premiers tèxtes literaris que son ben coneguts datan de la segonda mitat dau sègle XI coma la ''[[Cançon de Santa Fe]]'' ò ''[[Las, qu'i non sun sparvir, astur]]''<ref>Frédéric de Gournay, ''"Relire la Chanson de sainte Foy"'', ''Annales du Midi'', t. 107, octòbre-decembre de 1995, pp. 393-394.</ref>. Dins aquò, son a l'origina d'un autre problema pertocant l'emergéncia de la literatura occitana car mòstran l'existéncia, en [[Occitània]], d'un mestritge fòrça important de la [[poesia]] que prefigura aqueu de la poesia dei [[trobador]]s de l'Edat d'Aur. En particular, sei principalei tematicas, especialament l'[[amor]], son ja presentas e la literatura occitana sembla ansin a sa bèla cima tre son aparicion, çò que sembla impossible<ref>Pierre Bec, ''"Prétroubadouresque ou paratroubadouresque? Un antécédent médiéval d'un motif de chanson folklorique Si j'étais une hirondelle..."'', ''Cahiers de civilisation médiévale'', '''47''' (2004):153–62.</ref>. La literatura occitana dei sègles IX a XI dèu donc èsser lo fruch de la madurason d'una tradicion literària pus anciana que son origina es totalament desconeguda<ref name="Dronke p. 111">Peter Dronke, ''The Medieval Lyric'', ''Perennial Library'', 1968. p. 111.</ref>. Segon certaneis ipotèsis, foguèt benlèu influenciada per la literatura araba d'[[Al Andalús]] mai un mecanisme indigèn pòu pas èsser excluch<ref>Frédéric de Gournay, ''"Relire la Chanson de sainte Foy"'', ''Annales du Midi'', t. 107, octòbre-decembre de 1995, p. 399.</ref>. Dins totei lei cas, lo premier trobador « oficiau », lo duc d'[[Aquitània]] [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX]] ([[1071]]-[[1126]]), visquèt a la fin dau sègle XI e au començament dau sègle XII. Son òbra marquèt lo començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana. == L'Edat d'Aur == {{veire|Trobador}} L'Edat d'Aur de la literatura occitana correspond au periòde dei [[trobador]]s e agantèt son apogèu durant lo sègle XIII. === La poesia lirica === ==== Contèxte generau ==== La [[poesia]] [[lirisme|lirica]] foguèt lo genre dominant de l'Edat d'Aur. Foguèt probable inspirada per la [[Literatura latina|poesia latina]] medievala car mai d'una [[metafòra]] presenta dins lei tèxtes occitans se tròba tanben dins leis òbras deis autors latins de l'[[Edat Mejana]]. De mai, la màger part dei [[trobador]]s, que fasiá partida de l'elèit intellectuau, deviá necessariament conóisser lo [[latin]]<ref>Au començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana, lei trobadors èran generalament de nobles paures ò de clercs. Pasmens, pauc a pauc, de marchands e d'artesans integrèron sei rengs ([[Elias de Barjols]], [[Elias Fonsalada]], [[Perdigon]], [[Elias Cairel]], [[Arnaut de Maruèlh]]...). Dins totei lei cas, lo mestritge de l'escritura necessitava una educacion avançada segon lei critèris de l'epòca. Òr, lo [[latin]] èra una dei matèrias majoras de l'educacion medievala.</ref>. Pasmens, a respèct dei poètas [[latin]]s, lei trobadors arrestèron de s'adreiçar a d'entitats abstrachas coma la saviesa. En plaça, innovèron ambé l'adopcion de la [[frema]] coma subjècte e destinatària de seis òbras. Ansin, considerèron la frema, objècte inferior dins la concepcion [[cristianisme|crestiana]], coma una persona digna d'[[amor]] e d'[[amistat]]. Aquò èra una rompedura importanta ambé leis ideaus [[Edat Mejana|medievaus]] dau monge e dau [[chivalier]]. D'efiech, se lo [[fin' amor]] èra pas opausat a la [[religion]], èra un ideau laïc e cortés. De mai, demandava una perfeccion novèla qu'èra opausada a l'[[egoïsme]] individualista<ref>Dins lei fachs, l'ideau defendut per lo [[fin'amor]] demorèt sustot circonscrich ai vèrs. Permetèt pasmens una lenta evolucion deis idèas au sen de la societat.</ref>. ==== Tèmas principaus ==== {{veire|Fin' amor}} {{veire|Sirventés}} La poesia lirica dei [[trobador]]s aguèt tres tèmas principaus que son l'[[amor]], l'actualitat e lo debat. Dins aquò, lo premier demorèt pus prestigiós qu'èra dirèctament liat au [[fin' amor]]. Plusors obratges teorics foguèron ansin escrichs per n'explicar lei règlas e i destriar lei nocions importantas regardant l'argumentacion (la ''razon''), lo vocabulari (lei ''motz'') e lo son (la [[melodia]], la [[musica]] e la [[metrica]]). De mai, la poesia trobaresca demandèt rapidament de demostrar la perfeccion de l'[[amor]] gràcias a la perfeccion, la novetat e l'inventivitat dei tecnicas literàrias e musicalas. Aquò donèt ansin naissença a plusors estiles diferents de [[cançon]] : * lo [[trobar lèu]] qu'èra una composicion simpla que deviá demorar clara. * lo [[trobar ric]] qu'èra una composicion sofisticada. * lo [[trobar clus]] qu'èra una cèrca d'ermetisme que sa comprenença èra limitat a un ceucle d'iniciats. L'actualitat èra sustot tractada ambé lo genre dau [[sirventés]] que permetiá de parlar de [[politica]], d'atacar un enemic, de sostenir una expedicion militara (especialament una [[crosada]]) ò de plorar una disparicion. A respèct dei [[cançon]]s, lo [[sirventés]] èra donc un poèma rapide destinat a un public larg. Son estile èra donc generalament simple e clar e l'autor podiá normalament pas i cercar una metrica novèla. En plaça, prendiá generalament aquela d'una cançon preexistenta ò, pus rarament, d'un autre tipe d'òbras coma la [[Pastorèla (poèma)|pastorèla]]<ref>Jean Audiau, ''La pastourelle dans la poésie occitane du Moyen Âge'', Ed. De Boccard, 1923, p. 6.</ref>. Enfin, lo debat èra cantat segon un ensems de reglas generalament consideradas coma divertissentas. Dich ''jòc partit'' ò ''partimen'', aqueu genre permetiá a dos autors de s'escometre. Per aquò, lo premier provocava lo segond e li demandava de chausir entre lei doas proposicions d'una alternativa sovent comica e mai grotesca. Aqueu genre permetiá probable, a la diferéncia dei dos autrei, una certana improvisacion. ==== Lei trobadors principaus ==== Lei trobadors fasián partida de l'elèit culturau de son epòca que sabián escriure. Certanei èran senhors de territòris poderós coma lo duc [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX]] ò lo còmte [[Gaston III de Fois-Bearn|Gaston Fèbus]] ([[1331]]-[[1391]]) e d'autreis èran de letruts relativament paures (chivaliers, clercs, marchands, artesans...). Pasmens, dins sei cançons, totei se considèran coma egaus entre elei. L'usatge destria generalament plusors generacions de trobadors. Aquela dei precursors gropa [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX]], [[Eble II de Ventadorn]] ([[1086]]-[[1155]], [[Marcabru]] (vèrs [[1110]] - [[1150]]), [[Jaufré Rudèl]] (vèrs [[1113]] - [[1148]] ò [[1170]]) e [[Cercamon]] (actiu entre [[1132]] e [[1150]]). Son òbra es parcialament coneguda car la màger part de sei tèxtes es perduda. L'[[amor]] cortés foguèt son tèma principau, especialament per [[Jaufré Rudèl]] que depintèt son amor impossible per la comtessa [[Odièrna de Trípol]] e que participèt – segon la legenda – a la [[Segonda Crosada]] per la rescontrar. Pasmens, i trobèt la [[mòrt]], çò qu'inspirèt la pèça ''La Princesse lointaine'' d'[[Edmond Rostand]] ([[1868]]-[[1918]]) e l'opèra ''L'Amour de loin'' de [[Kaija Saariaho]] (nascut en [[1952]]). Lo trabalh de [[Marcabru]] es pereu relativament ric qu'es l'autor de la premiera [[Pastorèla (poèma)|pastorèla]] coneguda, que foguèt un precursor dau [[trobar clus]] e que critiquèt lo [[fin' amor]] dins plusors [[sirventés]]. Enfin, la totalitat dei tèxtes d'[[Eble II de Ventadorn|Eble de Ventadorn]] es malurosament perduda mai son influéncia sus la premiera generacion foguèt atestada per mai d'un testimòni dau periòde. <gallery> File:BnF ms. 12473 fol. 128 - Guillaume IX d'Aquitaine (2).jpg|Representacion dau duc [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhem IX d'Aquitània]] dins un manuscrit dau sègle XIII. File:BnF ms. 12473 fol. 119 - Cercamon (2).jpg|Representacion de [[Cercamon]] dins lo meteis manuscrit. File:BnF ms. 12473 fol. 102 - Marcabru (2).jpg|Representacion de [[Marcabrun]] dins lo meteis manuscrit. File:BnF ms. 12473 fol. 102v - Jaufré Rudel (2).jpg|Representacion de [[Jaufré Rudèl]] dins lo meteis manuscrit. </gallery> Après aquela premiera epòca, venguèt un periòde que cuerb la segonda mitat dau sègle XII e lo premier decenni dau sègle XIII. De còps dich « periòde classic » de la poesia lirica occitana, veguèt un renovelament important dei tecnicas e constituís l'apogèu de la literatura dei [[trobador]]s<ref>La mitat deis òbras trobarescas que son conegudas a l'ora d'ara foguèron compausadas entre [[1180]] e [[1220]] : William D. Paden, ''Troubadours and History'', ''The world of Eleanor of Aquitaine : literature and society in southern France between the eleventh and thirteenth centuries'', ed. Marcus Bull and Catherine Léglu, 2005, p. 161.</ref>. Per exemple, [[Guiraut de Bornelh]] ([[1138]]-[[1215]]), subrenomat lo « mèstre dei trobadors » per sei contemporanèus, inventèt e formalizèt lei règlas dau [[trobar lèu]]. Aqueu trabalh foguèt melhorat per [[Bernat de Ventadorn]] (vèrs [[1125]]-[[1195]]), discípol d'[[Eble II de Ventadorn|Eble de Ventadorn]], qu'establiguèt tanben la forma « classica » de la poesia occitana. Lo [[trobar clus]] foguèt subretot desvolopat per [[Pèire d'Auvèrnhe]] (actiu en [[1149]]-[[1170]]) qu'es l'autor de tèxtes esoterics e complèxs largament inspirats per lei tematicas moralas de [[Marcabru]]. Enfin, regardant lei trobadors que participèron d'un biais decisiu a l'emergéncia de formas novèlas, se fau citar [[Arnaut Danièl]] (vèrs [[1150]]-[[1210]]) que, per exprimir mai sei sentiments, utilizèt tanben de metricas, d'expressions e de formas fòrça complèxas<ref>Barbara Smythe, ''Trobador Poets Selections from the Poems of Eight Trobadors''. Chatto & Windus, 1911, p. 105.</ref>. Laissèt ansin plusors poemas [[erotisme|erotics]] e inventèt la sextina que conoguèt un gròs succès. Entre leis autrei trobadors majors dau periòde, se pòdon citar lo duò format per [[Rambaud d'Aurenja]] (vèrs [[1140]]-[[1173]]) e [[Beatritz de Diá]] (vèrs [[1140]]-[[1175]]) que venguèt famós per son [[tenson (cançon)|tenson]] (qu'es un estile de targa) e [[Bertran de Bòrn]] (vèrs [[1140]]-[[1215]]) per sei [[sirventés]] satirics. L'[[amor]] foguèt tanben pas oblidat e foguèt cantat per d'autors coma [[Gaucelm Faidit]] (vèrs [[1150]]-[[1210]]) e [[Folquet de Marselha]] (vèrs [[1155]]-[[1231]]). Aqueu darrier, trobador reconegut dins lei corts de [[Barcelona]], de [[Tolosa]] e de [[Provença]], abandonèt sa carriera en causa d'un amor deçauput e, vengut evesque de [[Tolosa]], sostenguèt activament la [[Crosada dels albigeses|Crosada]]. Ansin, en causa de sa decepcion sentimentala e de son traïment, venguèt una figura frequenta de la poesia occitana dau sègle XIII. <gallery> File:BnF ms. 12473 fol. 4 - Giraut de Borneil (1).jpg|Representacion de [[Guiraut de Bornelh]]. File:BnF ms. 12473 fol. 15v - Bernart de Ventadour (1).jpg|Representacion de [[Bernat de Ventadorn]]. File:BnF ms. 12473 fol. 1 - Peire d'Alvernhe (1).jpg|Representacion de [[Pèire d'Auvèrnhe]]. File:BnF ms. 12473 fol. 50 - Arnaut Daniel (2).jpg|Representacion d'[[Arnaut Daniel]]. File:BnF ms. 12473 fol. 129v - Raimbaud d'Orange (2).jpg|Representacion de [[Rambaud d'Aurenja]]. File:Beatriz de Dia - BN MS12473 1.jpg|Representacion de [[Beatritz de Diá]]. File:BnF ms. 12473 fol. 160 - Bertran de Born (2).jpg|Representacion de [[Bertran de Bòrn]]. File:BnF ms. 12473 fol. 22 - Gaulcem Faidit (1).jpg|Representacion de [[Gaucelm Faidit]]. File:BnF ms. 12473 fol. 46 - Folquet de Marseille (1).jpg|Representacion de [[Folquet de Marselha]] </gallery> A partir deis ans 1210, la [[guèrra]] tresvirèt la societat occitana e lei trobadors deguèron pauc a pauc quitar [[Occitània]] per s'installar dins lei corts d'[[Itàlia]], de [[Catalonha]] e dau nòrd d'[[Espanha]]. Aqueu periòde veguèt donc d'evolucions ambé l'adopcion de tèmas pus politicas. Per exemple, foguèt lo cas de [[Pèire Cardenal]] ([[1180]]-[[1278]]). Au servici de l'Ostau de Tolosa au començament de la Crosada, critiquèt lei vicis dau clergat de son epòca, defendèt lei valors occitanas e l'intervencion [[Aragon|aragonesa]] dins sei [[sirventés]]. [[Uc de Sant Circ]] ([[1217]]-[[1253]]) conoguèt inicialament una carriera similara e intrèt tanben au servici dei còmtes tolosencs. Pasmens, ambé la desfacha occitana, comencèt de viatjar avans de s'installar en [[Itàlia]] onte publiquèt una [[gramatica]] dau [[provençau]]. Aquela difusion dau trobar en fòra d'[[Occitània]] favorizèt l'aparicion de trobadors estrangiers coma l'[[Itàlia|Italian]] [[Sordèl]] (mòrt en [[1269]]), famós per sei sirventés dirigits còntra lei princes negligents, ò lo [[Catalonha|Catalan]] [[Cerverí de Girona]] ([[1259]]-[[1285]]) qu'es probable l'escrivan pus prolific de la literatura trobaresca ambé 114 òbras. Pasmens, en parallèl, lo trobar dispareguèt en Occitània ela meteissa e [[Guiraut Riquier]] ([[1230]]-[[1292]]), autor de plusors poemas d'amor, es generalament considerat coma lo darrier dei trobadors. <gallery> File:Peire Cardenal (Recueil des poésies des troubadours contenant leurs vies, ouvrage du XIIIe siècle - Gallica).jpg|Representacion de [[Pèire Cardenal]]. File:BnF ms. 12473 fol. 113v - Uc de Saint Cirq (1).jpg|Representacion d'[[Uc de Sant Circ]]. File:BnF ms. 12473 fol. 109 - Sordel de Mantoue (2).jpg|Representacion de [[Sordèl]]. File:BnF ms. 22543 fol. 107r Guiraut Riquier.jpg|Cançon de [[Guiraut Riquier]] qu'es considerat coma lo darrier trobador. </gallery> === L'epopèia === [[File:Louis VIII Marmande.jpg|thumb|right|Pagina de la ''[[Cançon de la Crosada]]'' contant la presa e lo chaple de [[Marmanda]] per lei [[França|Francés]].]] A respèct de la poesia, l'epopèia [[Edat Mejana|medievala]] [[Occitània|occitana]] es relativament mau coneguda. Son origina es benlèu liada a una tradicion de racòntes [[Istòria|istorics]] eissida de l'[[Antiquitat]] Tardiva ò de l'inici de l'[[Edat Mejana]]. Apareguèt ansin, coma la poesia lirica occitana, entre lei sègles IX e XI e dispareguèt vèrs la fin dau periòde medievau. Plusors tèxtes marcan aquela epòca coma lo ''[[Cançon de Rotland|Roncesvals]]'' qu'inspirèt probable la version francesa d'aquela cançon<ref>Robèrt Lafont, ''Pour rendre à l'oc et aux Normands leur dû : genèse et premier développement de l'art épique gallo-roman'', ''Cahiers de Civilisation Médiévale'', 1999, 42-166, pp. 139-178, [http://www.persee.fr/doc/ccmed_0007-9731_1999_num_42_166_2751].</ref> ò lo ''[[Roman d'Arle]]''. Pasmens, l'epopèia occitana pus famosa es la ''[[Cançon de la Crosada]]''. Escricha entre [[1208]] e [[1219]] per [[Guilhèm de Tudèla]] (actiu en [[1199]]-[[1214]]) e per un autor anonim ostil ai [[Crosada|crosats]], es compausada de {{formatnum:9578}} vèrs que depintan lo debanament de la Crosada de sei causas dirèctas a la [[Batalha de Basièja|victòria occitana de Basièja]]. Coma la poesia dau periòde « classic », presenta de trachs innovants importants. En particular, es modernizacion majora de la [[cançon de gèsta]] que foguèt raprochada de la cronica [[istòria|istorica]]. === Lo roman === Lo roman foguèt un genre pauc practicat per leis escrivans [[Occitània|occitans]] dau periòde [[Edat Mejana|medievau]] e per ne complicar mai l'estudi, la màger part deis òbras es perduda. Lei tèxtes coneguts apareisson ansin fòrça isolats e es malaisat de'n veire l'origina e leis evolucions. Lei pus importants son lo ''[[roman de Jaufre]]'', ''[[Flamenca]]'' e ''[[Guilhèm de la Barra]]''. Lo premier es l'unic roman dau cicle [[Legenda arturiana|arturian]] escrich en [[occitan]] e sembla datar de la fin dau sègle XII ò dau començament dau sègle XIII. Es clarament inspirat per la literatura francesa mai la construccion dei dialògs [[amor]]ós mòstra una adaptacion au public occitan ambé l'integracion de reglas eissidas dau [[fin' amor]]. ''[[Flamenca]]'', roman dau sègle XIII, es considerat coma lo prototip dau roman d'amor cortés. Pasmens, presenta tanben de trachs innovants, especialament dins la presentacion d'aspècts psicologics novèus. Enfin, ''[[Guilhèm de la Barra]]'' es un roman de chivalier escrich en [[1318]] per [[Arnaud Vidal de Castèlnòu d'Arri]]. Son racònte es centrat sus leis aventuras d'un chivalier obligat de s'enfugir dins un país exotic. En fòra dei romans, leis escrivans occitans publiquèron tanben de nòvas coma ''[[Castia gilos]]'' dau [[Catalonha|Catalan]] [[Raimon Vidal de Besalú]] (premiera mitat dau sègle XIII) e ''[[Las nòvas del papagai]]'' d'[[Arnaut de Carcassés]] (premiera mitat dau sègle XIII) que contan l'infidelitat legitima de fremas victimas de marits gelós. Fau egalament l'existéncia de ''[[Nòvas del heretje]]'' que depinta un debat entre un predicaire [[catolicisme|catolic]] e un [[catarisme|catar]]. === La literatura religiosa === La literatura religiosa es una tradicion anciana de la literatura occitana que data au mens de la ''[[Cançon de Santa Fe]]'' (sègle XI). En despiech dau desvolopament dau fin' amor, se mantenguèt gràcias ai comandas dau [[clergat]]. Lei pus famosas son probable ''[[La vida de Santa Enimia]]'' de [[Bertrans de Masselha]] (sègle XIII)<ref>Son nom es sovent escrich Bertrans de Marselha en causa d'una error sus son luòc de naissença.</ref>, qu'es compausat de {{formatnum:2000}} vèrs octosillabics, e la ''[[Vida de la benaurada sancta Doucelina]]''. Aquela darriera, escricha per [[Felipina de Porcelets]] (sègle XIII), èra destinada a esmòure e permetèt de favorizar la beatificacion de la religiosa. == Lo periòde barròc e la Premiera Renaissença == Lo periòde [[barròc]] durèt dau sègle XVI au sègle XVIII. Es caracterizat per l'exageracion dau movement, la subrecarga decorativa, leis efiechs dramatics, la tension, l'exuberància, la grandor e – de còps – lo contrast. En [[Occitània]], donèt naissença a una resurgéncia literària qu'es dicha « Renaissença » segon una expression de [[Robèrt Lafont]]. Comencèt dins lo corrent dau sègle XVI dins un contèxte lingüistic marcat per l'acabament de la conquista [[França|francesa]] de la quasi totalitat dei territòris [[Occitània|occitans]], per l'adopcion dau [[francés]] coma [[lenga oficiala]] en [[1539]] e per lo mantenement de l'[[occitan]] dins la vida vidanta. Son debanament es complèx qu'aguèt luòc d'un biais separat e independent en [[Gasconha]], en [[Provença]] e a [[Tolosa]]. === Lo movement gascon === La Renaissença en [[Gasconha]] foguèt marcada per la figura de [[Pèir de Garròs]] ([[1525]]/[[1530]] - [[1581]]) que son objectiu afirmat èra de tornar restaurar lo prestigi de la literatura occitana. Ansin, i apliquèt lei principis de la Pleiada francesa, refusèt d'escriure en [[francés]] e s'interessèt a de genres poetics diferents d'aquelei dau Nòrd. Son òbra es dominada per sa traduccion dei ''Saumes'' e per sei ''Poësias gasconas''. Son estile èra basat sus l'eloquéncia simpla de vèrs eroïcs e l'usatge d'una lenga populara rica. Inspirèt plusors autors coma [[Guilhèm de Sallusti deu Bartàs|Sallusti deu Bartàs]] ([[1544]]-[[1590]]), [[Arnaut de Saleta]] ([[1540]] - [[1579]] ò [[1594]]), [[Guilhèm Adèr]] ([[1567]]-[[1638]]) e [[Joan Giraud d'Astròs]] ([[1594]]-[[1648]]). Lo premier, qu'escriviá en [[francés]] e en [[gascon]], se destrièt amb un dialòg entre lei musas [[francés|francesa]], [[latin|latina]] e [[gascon]]a rivalizant entre elei per aculhir lei rèinas de [[França]] e de [[Navarra]]. [[Arnaut de Saleta]] èra un captau e un religiós que traduguèt lei ''Saumes'' en [[gascon]] au profiech dei [[protestantisme|protestants]]. [[Guilhèm Adèr]] èra un mètge autor d'un lòng tractat scientific (en [[latin]]) e sustot d'un poèma d'aperaquí {{formatnum:3000}} vèrs, dich ''Lou Gentilome gascoun'', sus lo rèi [[Enric IV de França|Enric IV]]. Enfin, lo darrier èra un poèta amb un estile fòrça variat inspirat per [[Virgili]]. Son òbra principala es Lo ''[[Trimfe de la lengua gascoa]]'' que met en scèna un dialòg entre lei quatre sasons. Element de remarca, dins un tèxte, comencèt de denonciar la [[vergonha]] que començava d'aparéisser dins certanei sectors de la societat. <gallery> File:Poesia Garros.jpg|Edicion dei ''Poesias Gasconas'' de [[Pèir de Garròs]]. Fichièr:Sallusti deu Bartàs.jpg|Representacion de [[Guilhèm de Sallusti deu Bartàs|Sallusti deu Bartàs]]. Fichièr:PsaumeSaletas4.jpg|Edicion de [[1583]] dei ''Saumes'' d'[[Arnaut de Saleta]]. File:Lo gentilome gascon.jpg|Edicion de [[1610]] dau ''[[Gentilome gascoun]]'' de [[Guilhèm Adèr]]. Fichièr:D'Astros.JPEG|Edicion dau ''[[Trimfe de la lengua gascoa]]'' de [[Joan Giraud d'Astròs]]. </gallery> === Lo movement provençau === En [[Provença]], lei condicions de la Renaissença foguèron fòrça diferentas d'aquelei de [[Gasconha]]. D'efiech, apareguèt a la Cort d'[[Enric d'Engoleime]] dins un mitan fòrça [[catolicisme|catolic]], favorable ai principis de la Pleiada e influenciat per la literatura italiana. Sa figura principala es [[Loís Bellaud|Loís Bellaud de la Bellaudièra]] ([[1543]]-[[1588]]). Son òbra es fòrça variada e s'interessèt a de tematicas divèrsas coma l'espèr, l'enueg, lo [[suicidi]], l'impaciéncia, l'imaginacion, l'amor, la [[fantasiá]]. Publiquèt tres recuelhs que son dichs ''[[Obros et rimos provenssalos]]'' (164 [[sonet]] a prepaus d'un empresonament), ''[[Dondon infernau]]'' e ''[[Passa-temps]]'' (151 sonets que son una cronica de sa vida as [[Ais de Provença|Ais]]). Aguèt dos discípols que marquèron prefondament la poesia [[provençala]] que son [[Robèrt Rufi]] ([[1542]]-[[1634]]) e [[Pèire Pau]] e l'orientèron vèrs de tèmas centrats sus la celebracion dau país e una sensualitat sovent ironica. [[Micolau Sabòli]] ([[1614]]-[[1675]]) es l'autre autor major de la Renaissença Provençala. Nascut dins una familha de pastres, escriguèt una tiera de cants de [[Nadau]] que son totjorn cantats e reeditats a l'ora d'ara. Son estil es marcat per la cèrca de la beutat de la lenga e per l'expression de la devocion. Èra tanben un musician de remarca que sa musica inspirèt [[Frederic Mistrau]] durant la composicion de la ''[[Copa Santa]]''. Enfin, entre leis autors importants dau periòde, se fau citar [[Glaudi Brueis]] (vèrs [[1570]]-[[1636]]), que foguèt famós per sa poesia (''[[Jardin deys Musos provensalos]]''), sei pèças de teatre e sei balets, [[Joan de Cabanas]] ([[1654]]-[[1717]]), autor de còntes e de pèças de teatre, e [[Gaspar Zerbin]] ([[1590]]-[[1650]]) que publiquèt plusors comèdias fòrtament influenciadas per lo teatre italian. <gallery> File:Bellaud.jpg|Retrach de [[Loís Bellaud|Loís Bellaud de la Bellaudièra]]. File:M Saboly.JPG|Bust de [[Micolau Sabòli]]. Fichièr:Brueis.jpg|Premiera pagina d'una pèça de [[Glaudi Brueis]]. File:Joan de Cabans.JPG|Manuscrit de [[Joan de Cabanas]]. File:Zerbin.jpg|Edicion d'una comèdia de [[Gaspar Zerbin]]. </gallery> === Lo movement tolosenc === Lo tresen periòde de la Renaissença foguèt centrat sus [[Tolosa]] e comencèt pus tardivament durant lei premiers decennis dau sègle XVII. Es en partida liat au movement gascon e d'autors coma [[Guilhèm Adèr]] i son de còps restacats. Sei figuras principalas son [[Bertran Larada]] ([[1581]] - vèrs [[1635]]) e [[Pèire Godolin]] ([[1580]]-[[1649]]).La vida dau premier es mau coneguda mai [[Bertran Larada|Larada]] es demorat famós per son ''[[Margalida Gascoa]]'' qu'es un recuelh de poesia autobiografic depintant un amor deçauput. Lo segond se destrièt sustot ambé son recuelh dich ''[[Ramelet Moundi]]''. Aguèt un estil fòrça variat e s'interessèt a plusors genres de poesia. Inspirèt certanei passatges dei comèdias de [[Savinien Cyrano de Bergerac|Cyrano de Bergerac]] e de [[Molière]]. === Autrei regions === Dins lo rèsta d'[[Occitània]], la Renaissença veguèt pas l'emergéncia de movements seguits. Pasmens, i aguèt plusors autors isolats que son trabalh agantèt una certana celebritat. Lo principau foguèt [[Joan de Valès]] qu'escriguèt ''[[Virgili desguisat o l'Eneïda burlesca]]'', una pèça borlesca, en [[1648]]. D'un biais generau, lo teatre popular occitan foguèt relativament vigorós durant lo periòde barròc. Certaneis escrivans assaièron tanben de publicar d'òbras situadas dins de genres pus seriós coma [[Nicolau Fizes]] ([[1648]]-[[1718]]) qu'es probable l'autor de l'''[[Opèra de Frontinhan]]'' presentat durant lei celebracions de la [[Patz de Nimega]]. [[Francés de Corteta]] (1571-1655) si destria per sei pastoralas ''[[Ramonet e Miramonda]]'' emai que per l'adaptacion d'un passatge de [[Don Quichòte|''Dòn Quichòte'']] au teatre, ''[[Sancho Pança, al Palais dels Ducs|Sancho Pança al palais dels ducs]]''. === Lo declin de la literatura occitana durant lo sègle XVIII === Dins lo corrent dau sègle XVIII, la literatura occitana conoguèt un periòde de declin. D'efiech, la centralizacion creissenta de [[França]], especialament a partir de l'organizacion d'institucions culturalas coma l'Acadèmia per [[Armand Jean du Plessis de Richelieu|Richelieu]], alunchèt l'[[occitan]] de l'elèit intellectuau dau reiaume. Ansin, aqueu sègle veguèt sustot l'edicion de gramaticas destinadas a corregir lei fautas deis occitanofòns assaiant de parlar [[francés]] (''Gasconismes corrigés''). L'activitat deis escrivans se limitèt ai domenis tradicionaus coma lo cant religiós ò la comèdia (per exemple [[Antòni Clet]]]). Dins aqueu contèxte, se destrièt lo [[Gasconha|Gascon]] [[Ciprian Desporrins]] ([[1698]]-[[1758]]) que sei poèmas foguèron cantats a la Cort de Versalhas per [[Pèir de Jeliòt]]. Lei pus famós son ''[[Rossinholet qui canta]]'' e ''[[Quant vòs ganhar pastoreta charmanta]]''. == Lo Felibritge e la Segonda Renaissença == La Segonda Renaissença foguèt l'òbra d'un elèit intellectuau qu'aviá prés consciéncia de l'existéncia d'un pòble occitan. Sa premiera partida cuerb la premiera mitat dau sègle XIX. Es caracterizada per un interès novèu portat a la lenga occitana per de cercaires mai ò mens inspirat per lo [[romantisme]] ambient. La segonda partida, que comença dins lo corrent deis ans 1850, es centrada sus la [[Provença]] Rodanenca e es marcada per son organizacion estructurada au sen dau [[Felibritge]]. === L'interès novèu per la lenga occitana === ==== Lei cercaires ==== A partir de la fin dau sègle XVIII, de cercaires comencèron d'estudiar l'[[istòria]] e la [[lenga]] dau sud de [[França]]. I descurbiguèron rapidament la cultura prestigiosa dei [[trobador]]s de l'[[Edat Mejana]] qu'èra d'aqueu temps largament oblidada. Lo trobador venguèt alora « a la mòda » e lo subjècte atraguèt d'istorians dei pòbles e de medievistas. Son òbra contribuïguèt a la reconstitucion de l'istòria d'[[Occitània]] e de sa cultura e foguèt ansin lo preludi a l'emergéncia dau [[Felibritge]]. Lo premier d'entre elei foguèt probable lo poèta e filològ [[Antòni Fabre d'Olivet|Fabre d'Olivet]] ([[1767]]-[[1825]]) que rescontrèt un certan succès ambé seis obratges ''Lo Trabador'', una mena de roman istoric, e ''[[La Langue d'oc rétablie dans ses principes constitutifs]]'', una gramatica e un lexic occitan. [[Francés Rainoard]] ([[1761]]-[[1836]]) menèt un trabalh similar en parallèl. Pus rigorós, laissèt una òbra marcada per una importanta antologia de la poesia dei trobadors (''Choix des poésies originales des troubadours'') e un lexic qu'a totjorn una gròssa importància a l'ora d'ara (''Lexique roman''). Pasmens, lo fondator de la cèrca [[sciéncia|scientifica]] sus la lenga d'òc es sovent considerat coma [[Simon Juda Onorat]] ([[1783]]-[[1852]]). Mètge, naturalista e, sustot, lexicograf redigiguèt un diccionari francés-occitan que foguèt lo modèl dau [[TDF|Tesaur dau Felibritge]]. Leis estudis [[istòria|istorics]] foguèron tanben tocats per la mòda dei [[trobador]]s, çò que menèt a la redescubèrta de la [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] e de seis atrocitats. Tres istorians ne son lei figuras majoras : [[Augustin Thierry]] ([[1795]]-[[1856]]), [[Claude Fauriel]] ([[1772]]-[[1844]]) e [[Jean-Bernard Mary-Lafon]] ([[1810]]-[[1884]]). [[Augustin Thierry|Thierry]] faguèt partida dei premiereis istorians qu'utilizèron de fònts originalas per son trabalh. Desvolopèt una teoria explicant leis antagonismes istorics de son epòca per l'existéncia de « raças conquistairitz » e de « raças conquistadas ». L'adaptèt a l'istòria de [[França]] que foguèt resumida a un combat entre un nòrd franc imperalista e [[racisme|racista]] e un sud romanizat [[Pacifisme|pacific]] e [[Tolerància|tolerant]]. [[Claude Fauriel]] defendèt tanben aquela tèsi e editèt la ''[[Cançon de la Crosada]]'' en [[1834]]. Es tanben l'autor d'una ''Histoire de la Gaule Méridionale'', depintant leis orrors de la Crosada, e d'una ''Histoire de la poésie provençale''. Enfin, [[Jean-Bernard Mary-Lafon|Mary-Lafon]] escriguèt la premiera istòria d'[[Occitània]] dins son ''Histoire politique, religieuse et littéraire du Midi de la France depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours''. Aqueu trabalh scientific trobèt pereu un ecò dins l'òrdre donat per [[Napoleon III]] de reculhir totei lei cants populars de [[França]]. D'efiech, aquò permetèt d'enregistrar un gròs nombre de còntes, de poèmas e de cançons occitans. <gallery> Fichièr:Fabre dolivet.jpg|[[Antòni Fabre d'Olivet|Fabre d'Olivet]] que foguèt un dei precursors de la « mòda » dei trobadors au començament dau sègle XIX. Fichièr:François-Juste-Marie Raynouard.jpg|[[Francés Rainoard]], precursor major de la recèrca scientifica sus la lenga e la cultura occitanas. Fichièr:Simon-Jude Honnorat (1783-1852).JPG|[[Simon Juda Onorat]], fondator de la recèrca scientifica sus l'[[occitan]] e autor dau diccionari que pòrta son nom. File:AugustinThierry.jpg|[[Augustin Thierry]], premier istorian qu'estudièt l'istòria d'[[Occitània]]. File:Claude Fauriel.jpg|[[Claude Fauriel]], istorian qu'editèt per la ''[[Cançon de la Crosada]]'' e denoncièt leis atrocitats de la [[Crosada dels albigeses|Crosada]]. File:JoanBernatMary-Lafont.jpg|[[Jean-Bernard Mary-Lafon]], autor de la premiera istòria d'[[Occitània]]. </gallery> ==== Una florison d'autors ==== Lo trabalh d'erudicion sus l'istòria d'[[Occitània]] e sus sa lenga favorizèt a partir de [[1820]] l'aparicion d'un important movement d'autors. Lor retrach tipic es aqueu d'un captau cultivat amorós de la lenga d'òc ò aqueu d'un artesan aculturat en [[francés]] e donant d'importància a sa lenga. La florison aguèt luòc dins totei lei regions occitanas. Dins lo premier ensems, se tròba lo marqués [[Gustau de la Fara-Alès]] ([[1791]]-[[1846]]) que son cap d'òbra foguèt lo roman ''[[Las castanhadas]]'', publicat en [[1844]], qu'inspirèt mai d'un autor cevenòl. [[Joan Josèp Mariús Dieulofet]] ([[1771]]-[[1840]]), poèta [[provença]]u famós per la puretat de sa lenga, ne fa partida tanben partida. Escriguèt de còntes, de poèmas e de fablas e trabalhava sus un diccionari francés-occitan. Son òbra pus coneguda es lo poèma ''[[Lei Manhans]]'' de [[1819]]. Dins lo segond grop, se pòdon citar lo [[Marselha|Marselhés]] [[Victor Gelu]] ([[1806]]-[[1885]]) e, sustot, l'[[Agen|Agenés]] [[Jansemin (poèta)|Jansemin]] ([[1798]]-[[1864]]). Lo premier s'inspirèt de la societat de la Ciutat Focèa per metre en scena de personatges de la vida vidanta, ne denonciar lei vicis e assaiar de lei corregir. Participèt tanben a la creacion dau jornau satiric ''[[La Sartan]]''. En revènge, refusèt totjorn de jonhér lo [[Felibritge]] en despiech de mai d'una propòsta. De son caire, [[Jansemin (poèta)|Jansemin]] aguèt una gròssa influéncia en [[Lengadòc]] onte suscitèt de vocacions nombrosas. En particular, sei poèmas li permetèron d'obtenir una fama nacionala e sei lecturas publicas venguèron d'eveniments capables d'atraire un public important. Sei tèxtes son reünits dins ''[[Las Papilhòtas]]''. <gallery> Fichièr:Dieulofet.jpg|[[Joan Josèp Mariús Dieulofet]], autor dau poema ''[[Lei Manhans]]''. Fichièr:Victor Gelu.png|[[Victor Gelu]], poèta major de la [[Marselha]] de la premiera mitat dau sègle XIX. Fichièr:Jansemin.jpeg|[[Jansemin (poèta)|Jansemin]], autor de ''[[Las Papilhòtas]]''. </gallery> === Lo Felibritge === {{veire|Felibritge}} ==== Programas e principis dau Felibritge ==== Après la renaissença desorganizada de la premiera mitat dau sègle XIX, un grop d'autors decidiguèt de s'estructurar segon lo modèl de la Pleiada francesa. Aquò donèt naissença au [[Felibritge]] e a un movement poderós que marquèt prefondament la literatura occitana fins a la [[Premiera Guèrra Mondiala]]. Fondat en [[1854]], lo movement voliá restaurar la lenga [[provençau|provençala]], restancar son declin e promòure la cultura [[occitan]]a. Existís totjorn a l'ora d'ara. Son organizacion li permetèt de prepausar la premiera codificacion modèrna de l'[[occitan]] (la [[grafia mistralenca]]) e de donar una visibilitat novèla a la literatura occitana dins un contèxte d'avançada dau francés. Lo bilanç d'aqueleis accions es mitigat. D'un caire, la literatura occitana venguèt tornarmai fòrça prestigiós, especialament gràcias a l'òbra de [[Frederic Mistral|Frederic Mistrau]], e la grafia mistralenca facilitèt la circulacion deis òbras. Pasmens, d'un autre caire, lo programa [[politica|politic]] dau [[Felibritge]] foguèt jamai ben definit e lei revendicacions lingüisticas dei felibres mau capitèron totalament. De mai, sa promocion de la lenga foguèt sustot aquela dau dialècte rodanenc dau [[provençau]] e excluguèt – generalament – leis autrei formas de la lenga. Enfin, l'usatge de l'[[occitan]] contunhèt de demenir au sen de la societat occitana, sustot a partir deis ans 1920-1930. ==== Frederic Mistrau ==== {{veire|Frederic Mistral}} [[Frederic Mistral|Frederic Mistrau]] ([[1830]]-[[1914]]) domina largament lo periòde dau [[Felibritge]] qu'es un poèta major de la literatura [[Occitània|occitana]] e [[Euròpa|europèa]] de la segonda mitat dau sègle XIX. Son cap d'òbra es lo poema tragic de dotze cants dich ''[[Mirèlha|Mireio]]'', publicat en [[1858]], que foguèt a l'origina de sa celebritat. Pasmens, es egalament l'autor de plusors autrei tèxtes de remarca coma ''[[Calendau]]'', ''[[Lis Isclo d'or]]'', ''[[Nerto]]'', ''[[La Rèino]]'', ''[[Lou Pouèmo dóu Rose]]'' e ''[[Lis óulivado]]''. Collectèt tanben lei còntes tradicionaus de [[Provença]] e, sustot, foguèt l'autor d'un diccionari francés-provençau, ''[[Lou Tresor dóu Felibrige]]'', qu'es totjorn a l'ora d'ara lo diccionari occitan pus ric. En [[1904]], recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] per l'ensems de son òbra. ==== Josèp Romanilha, Teodòr Aubanèu e Fèlix Gras ==== [[Frederic Mistrau|Mistrau]] foguèt pas l'unic felibre que rescontrèt lo succès durant sa carriera. Entre lei pus famós de sei contemporanèus, se pòdon citar [[Josèp Romanilha]] ([[1818]]-[[1891]]), [[Teodòr Aubanèu]] ([[1829]]-[[1886]] e [[Fèlix Gras]] ([[1844]]-[[1901]]). Lo premier es sustot demorat famós per son influéncia majora sus la codificacion de la [[nòrma mistralenca]], sa participacion a divèrsei jornaus e son sostèn a la publicacion de l'[[Armana prouvençau]]. [[Teodòr Aubanèu|Aubanèu]], considerat coma lo poèta pus prefond dau Felibritge, publiquèt en [[1860]] ''[[La mióugrano entre-duberto]]'' que foguèt ben acuelhit per la critica mai condamnat per seis amics [[catolicisme|catolics]]. Aquò menacèt son estampariá e marquèt una lònga pausa dins sa carriera. Esperèt ansin fins a [[1885]] per publicar son segond recuelh ''[[Li fiho d'Avignoun]]'' que foguèt tornarmai durament atacat per la Glèisa. Moriguèt l'an seguent. [[Fèlix Gras]] aguèt pas de problemas similars qu'èra un [[republica]]n ben afiermat. Subrenomat lo « Felibre Roge », s'interessèt subretot au roman. Son cap d'òbra es una epopèia, dicha ''[[Li Rouge dóu Miejour]]'', que conta lo viatge dau batalhon [[Revolucion Francesa|revolucionari]] [[Marselha|marselhés]] vèrs [[París]] en [[1792]]. L'obratge foguèt celebrat per lo Premier Ministre [[William Ewart Gladstone]] e foguèt traduch dins plusors lengas. Seis autreis òbras majoras son ''[[Li Carbounié]]'', ''[[Toloza]]'' (poema epic sus la Crosada) e, subretot, ''[[La Paplino]]''. ==== Autreis autors majors dau periòde ==== A la fin dau sègle XIX, lo [[Felibritge]] s'èra estendut ais autrei regions d'[[Occitània]]. D'un biais generau, s'embarrèt dins un provincialisme caracterizat per la celebracion dau terraire e l'amor de la lenga e de la tradicion que foguèt, en partida, a l'origina de sa revirada. Pasmens, contunièt tanben de revelar d'autors de remarca. Per exemple, foguèt lo cas dau [[pintura|pintre]], [[gravadura|gravador]] e escrivan [[Valèri Bernard]] ([[1850]]-[[1936]]). Capolièr dau [[Felibritge]] de [[1909]] a [[1919]], assaièt de promòure una lenga susceptibla d'unificar totei lei dialèctes [[occitan]]s e lo [[catalan]]. Aquò donèt naissença a un parlar mixt entre la grafia mistralenca e la futura [[nòrma classica]]. Son cap d'òbra es ''[[La legenda d'Esclarmonda]]'', poèma de dotze cants editat en [[1925]]. Puei, precursor de l'[[occitanisme]] modèrne, fondèt, en [[1930]], la [[Societat d'Estudis Occitans]], remplaçada, en [[1945]], per l'[[Institut d'Estudis Occitans]]<ref>Aqueu cambiament foguèt entraïnat per lei dificultats recurrentas de la SEO e per lo descrèdit de [[Loís Alibèrt]] qu'èra estat condamnat a la Liberacion per collaboracion.</ref>. En [[Bearn]], se pòu citar lo poèta [[Miquèu de Camelat]] ([[1871]]-[[1962]]). Fòrça influenciat per Frederic Mistrau, escriguèt tres epopèias e dramas de vèrs. La premiera, [[Belina]] ([[1899]]), es considerada coma la ''[[Mirèlha|Mireio]]'' [[gasconha|gascon]]a. Leis doas autrei pèças, ''[[Mourte e Bibe]]'' ([[1920]]) e ''[[Lòla]]'' ([[1939]]), fan egalament partida deis òbras majoras de la literatura occitana. Pasmens, [[Miquèu de Camelat|Camelat]] se limitèt pas au teatre e publiquèt tanben de novèlas e participèt activament a la revista ''[[Reclams]]''. En [[Losera (departament)|Losera]] , [[Feliç Remise dis lo Grelhet|lo Grelhet]] (1865-1941), istòrian e director del jornal "La crotz de Losera" apiasonava l' Armanac de Losera en 1899 e escriguèt los tres tòmes dels "Contes del Gevaudan" . Sas reviradas de "las Fablas de la Fònt en lenga nostra" son famòsas. Enfin, una autra figura majora d'aqueu periòde foguèt aquela de [[Josèp d'Arbaud]] ([[1874]]-[[1950]]) que son cap d'òbra es lo [[roman]] ''[[La Bèstia dau Vacarés|La bèstio dóu Vacarés]]'' que conta lo rescòntre entre un èsser fantastic au fisic de satire e un [[Gardian (Camarga)|gardian]]. <gallery> Fichièr:Frederic Mistral portrait photo.jpg|[[Frederic Mistral|Frederic Mistrau]], cofondator dau [[Felibritge]], autor de plusors òbras majoras e [[Prèmi Nobel de Literatura]] [[1904]]. File:Roumanille.jpg|[[Josèp Romanilha]], cofondator dau [[Felibritge]] e artesan principau de la codificacion de la [[nòrma mistralenca]]. Fichièr:Teodor Aubanel.jpg|[[Teodòr Aubanèu]], cofondator dau [[Felibritge]] e autor de ''[[La mióugrano entre-duberto]]''. Fichièr:Fèlix Gras dins Jourdanne.png|[[Fèlix Gras]], autor de l'epopèia [[Revolucion Francesa|revolucionària]] ''[[Li Rouge dóu Miejour]]''. File:Valère Bernard - Capoulié du Félibrige.jpg|[[Valèri Bernard]], autor de ''[[La legenda d'Esclarmonda]]'' e fondator de la [[Societat d'Estudis Occitans]]. Fichièr:CamelatArren.jpg|[[Miquèu de Camelat]], autor de plusors epopèias majoras escrichas en [[gascon]]. Fichièr:Joseph d'Arbaud manadier.jpg|[[Josèp d'Arbaud]], autor dau roman ''[[La bèstio dóu Vacarés]]''. </gallery> == La Tresena Renaissença == === La rompedura ambé lo Felibritge === Tre la fin dau sègle XIX, certanei felibres comencèron de se raprochar dau modèl [[Catalonha|catalan]] qu'obteniá mai de resultats que lo [[Felibritge]]. En particular, un grop format d'[[August Fourès]] ([[1848]]-[[1891]]), d'[[Antonin Perbòsc]] ([[1861]]-[[1944]]) e de [[Prospèr Estieu]] ([[1860]]-[[1939]]) s'engatjèt ardiament dins aquela via e prepausèt d'establir una grafia pròcha d'aquela dei [[trobador]]s e dau [[catalan]]. Aqueu trabalh arribèt en [[1935]] a la premiera definicion de la [[nòrma classica]] de [[Loís Alibèrt]] ([[1884]]-[[1959]]). S'enseguiguèt una lònga « guèrra dei grafias » entre la grafia mistralenca, la grafia occitana e certanei sistèmas pus locaus. Aquò afebliguèt l'[[occitanisme]] e lo conflicte, que sembla d'ara endavant largament ganhat per la [[nòrma classica]], èra pas encara totalament acabat au començament dau sègle XXI. === La multiplicacion dei genres === Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], coma pendent lo periòde felibrenc, la lenga contunièt de disparéisser en despiech de l'aparicion d'autors de remarca. En particular, dins lo corrent deis ans 1960-1970, aguèt una novèla florison literària de remarca que constituís la Tresena Renaissença de la literatura occitana. Sei figuras majoras ne foguèron [[Max Roqueta]] ([[1908]]-[[2005]]), [[Joan Bodon]] ([[1920]]-[[1970]]), [[Bernat Manciet]] ([[1923]]-[[2005]]), [[Marcela Delpastre]] ([[1925]]-[[2005]]) e [[Robèrt Lafont]] ([[1923]]-[[2009]]). Pasmens, en mai de l'òbra d'aqueleis autors majors, foguèt sustot marcada per la diversitat dei genres practicats qu'anavan dei formas classicas coma la poesia ([[Sèrgi Bec]], [[Ives Roqueta]], [[Renat Nelli]]...), lo roman ([[Pèire Pessamessa]]...) ò lo [[teatre]] ([[Claudi Alranc]], [[Andrieu Benedetto]]...) a de formas pus novèlas coma la cançon modèrna ([[Claudi Martí]], [[Patric]], [[Mans de Breish]], [[Maria Roanet]], [[Joan Pau Verdier]]...). L'òbra dei cinc figuras majoras dau periòde se destria per sei tematicas de portada universala e per son eclectisme. D'efiech, plusors d'entre elei foguèron romancier, poèta e dramaturg. Es lo cas dau [[Lengadòc|Lengadocian]] [[Max Roqueta]] que son òbra es fondada sus l'esplendor dei [[garriga]]s, sus la consciéncia dau temps e dau non-ren e sus d'univèrs tragics e serens. Caracteristicas de la literatura occitana dei sègles XIX e XX, aquelei tematicas son probable lo rebat de la situacion de la lenga e de la cultura occitanas. Son cap d'òbra es lo recuelh de novèlas ''[[Vèrd paradís]]'' que foguèt publicat dins lo corrent deis ans 1960-1970. [[Joan Bodon]], egalament de [[Lengadòc]], èra sustot un romancier e un contaire. Son òbra se concentra sus la descripcion d'un mond rurau format de febles, d'umiliats e d'excluchs. L'eissida i es generalament marrida ([[vin]], [[mòrt]], [[foliá]], fugida...) e lo ton de sa pròsa es sovent pessimista mai tendre. De mai, son trabalh se destria per sa qualitat lingüistica e son parlar servís sovent coma modèl. [[Bernat Manciet]] èra pas originari de [[Lengadòc]] mai dei [[Lanas]]. Escriguèt ansin dins un dialècte landés qu'es de còps fòrça opac en causa de son ultralocalisme. Pasmens, son òbra es fòrça rica que foguèt poèta, romancier, dramaturg e pintaire. Depintèt principalament lei roïnas de la guèrra, l'estraç de l'òme modèrne e la disparicion dau país occitan. Seis òbras pus importantas son lo recuelh de poesias ''Accidents'', lo roman ''[[Lo gojat de noveme]]'' e lo poèma ''[[L’enterrament a Sabres]]''. [[Marcela Delpastre]] èra una païsana de [[Lemosin]] que foguèt principalament poetessa. Bastiguèt la sieuna [[cosmogonia]] e assaièt de depintar la vida de la tèrra dins de frasas sovent lòngas que son de còps similaras a de psaumes. Es tanben l'autor d'una autobiografia que conta sa jovença au sen d'un mitan païsan disparegut. Enfin, l'òbra dau [[Provença]]u [[Robèrt Lafont]] es probable la pus rica que regarda la literatura, la cèrca scientifica e lo combat politic (movement ''Volèm viure al païs''). D'efiech, aguèt una influéncia majora dins la revendicacion regionalista e realizèt plusors viatges en [[Catalonha]], en [[Itàlia]], en [[Alemanha]] ò en [[Àustria]]. Trabalhèt tanben sus la redescubèrta de la literatura medievala e sus de questions de [[lingüistica]]. Ansin, sa bibliografia se compausa d'un centenau de libres e d'un milier de publicacions. Regardant son òbra literària, foguèt romancier, poèta e dramaturg e director de divèrsei revistas. === La literatura occitana dau sègle XXI === Au començament dau sègle XXI, la literatura occitana conoís una situacion totjorn similara an aquela dei dos sègles precedents marcada per lo paradòxa entre lo declin continú de l'usatge de la lenga e una produccion totjorn relativament rica. Ansin, a l'ora d'ara, doas generacions d'escrivans occitanas son activas. Son fòrça dinamicas en matèria de poesia mai totei lei genres son representats, compres lei pus modèrnes coma la [[benda dessenhada]]. La premiera, nascuda dins lo corrent deis ans 1960, es dominada per de figuras coma [[Sèrgi Javaloyès]] (nascut en [[1951]]), que son òbra es marcada per la [[guèrra d'Argeria]] (''L’Òra de partir'') e per son installacion en [[Bearn]] (lo poema epic ''[[Sorrom Borrom]]''). Au sen de la segonda, se destrian [[Aubin Bonnet]], [[Aurelià Lassaca]] e [[Estève Salendres]] que son nascuts durant leis ans 1980. La cançon es tanben fòrça ben representada, especialament ambé lei grops [[Nadau (grop)|Nadau]] (fondat en [[1973]]), [[Lou Dalfin]] (fondat en [[1982]]) [[Massilia Sound System]] (fondat en [[1984]]) e [[Lou Seriol]] (fondat en [[1994]]). En particular, illustran una gròssa diversitat de genre (reggae per [[Massilia Sound System]], mèscla d'instruments ancians e modèrnes per [[Lou Dalfin]]...). De mai, ''[[De cap tà l'immortèla]]'' e ''[[L'encantada]]'' de Nadau fan uei partida dau repertòri tradicionau de la cançon populara occitana. == Liames intèrnes == == Bibliografia == * ''Las Joyas del gay saber'', édité par Jean-Baptiste Noulet, vol. iv. de ''Monuments de la littérature romane'' de Gatien-Arnoult, &c., Tolosa, 1849. * Jean-Baptiste Gaut, ''Étude sur la littérature et la poésie provençales'', Mémoires de l'académie des sciences d'Aix, tome ix. pp. 247344, Ais, 1867. * [[Paul Meyer|Meyer, Paul]]. ''Cours d'histoire de la littérature provençale''. Paris : A. Franck, 1865. * Noulet, ''Essai sur l'histoire littéraire des patois du midi de La France aux {{s mini-|XVI}} et {{s mini-|XVII}} siècles'' (Paris, 1859) and ''... au XVIII siècle'', Paris, 1877. * Jean Bernard Mary-Lafon, ''Histoire littéraire du midi de la France'', Paris, 1882. * Antonio Restori, ''Letteratura provenzale'', pp. 200214, Milan, 1891. * Frédéric Donnadieu, ''Les Précurseurs des félibres 1800-1855'', Paris, 1888. * G. Jourdanne, ''Histoire du Félibrige, 1854-1896'', Avinhon, 1897. * Hennion, ''Les Fleurs félibresques'', Paris, 1883. * Portal, ''La letteratura provenzale moderna'', Palerma, 1893. * Eduard Koschwitz, ''Ueber die provenzalischen Feliber und ihre Vorgaenger'', Berlin, 1894. * Mariton, ''La Terre provençale'', Paris, 1894. (H. 0.) *[[Miquèu de Camelat|Camelat, Miquèu de]]. ''La Litterature gascoune de las Hounts purmères à Oey lou die''. Pau : [[Vignancour (imprimeur)|Marrimpouey]], 1950. *[[Charles Camproux]], ''Histoire de la littérature occitane'', Paris, Payot, 1953. *Anatole, Cristian - [[Robèrt Lafont |Lafont, Robèrt]]. ''Nouvelle histoire de la littérature occitane''. Paris : P.U.F., 1970. *Jouveau Réné et Charles Rostaing, , Lou prouvençau à l'Escolo, 1972. *{{es}} Martín de Riquer, ''Los trovadores'', Barcelona, Planeta, 1975 {{ISBN|978-8-4320-7634-3}}, {{formatnum:1751}} pages. *Gardy, Philippe. L’Écriture occitane aux {{s mini-|XVI}}, {{s mini-|XVII}} et {{s mini-|XVIII}} siècles, CIDO, 1986. * Jean-Charles Huchet, ''Le Roman occitan médiéval'', collection « Littératures modernes », Paris, PUF, 1991 {{ISBN|2-13-043713-3}}, 214 pages. *[[Pèire Bèc|Pierre Bec]], ''Le Siècle d'or de la Poésie gasconne'', Paris, Les Belles Lettres, 1997 {{ISBN|2-251-49006-X}} *[[Hervé Lieutard]] (sota la direccion de) ''La littérature d'oc'', ''Mille ans de littérature occitane – parcours historique et problématique'', [http://www.univ-montp3.fr/uoh/occitan/une_litterature/co/module_Occitan-litterature_5.html]. == Nòtas e referéncias == <references/> {{litOc}} [[Categoria:Literatura occitana|*]] 1kzy5zqu2q344v36507ih7clxhth6c7 0 17106 2497985 2497928 2026-04-13T04:29:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Segonda Guerra Mondiala */ 2497985 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp japonés ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 36ousrqeswsq6uer77mjvyb9bzkgz2t 2497986 2497985 2026-04-13T04:30:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Segonda Guerra Mondiala */ 2497986 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] cu9pqgf0vkb7lvpioqtl0zfqp1akrv5 2497987 2497986 2026-04-13T04:34:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Segonda Guerra Mondiala */ 2497987 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] oxzh1eeu52mn4l1lp5lncyuxdlornfw 2497988 2497987 2026-04-13T04:36:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Segonda Guerra Mondiala */ 2497988 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] foi00h4c0jg9j07iz6htpqhdob1rru7 2497991 2497988 2026-04-13T04:44:20Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Segonda Guerra Mondiala */ 2497991 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 3dzhp5hp6vf8owzxmfos0qbrmlxz8c3 0 31207 2497965 2356426 2026-04-12T16:10:58Z ~2026-22746-85 63101 2497965 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat | nom = Alexandre VI | nomdebateg = Roderic de Borja | imatge = Portrait of Pope Alexander VI Borgia (Vatican Museums - Musei Vaticani, Vatican).jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = 160px | datadenaissença = 1 de genièr de 1432 | luòcdenaissença = Xàtiva | datadedecès = 18 d'agost de 1503 | luòcdedecès = Roma | paísdorigina = Reiaume de Valéncia | títol1 = Papa de la Glèisa Catolica | començamentderenhe = 1492 | finderenhe = 1503 | títol2 = | dinastia = Borja o Borgia | gradmilitar = | arma = | començamentdecarrièra = | findecarrièra = | coronament = | investitura = | predecessor = Innocenci VIII | successor = Piu III | conflicte = | comandament = | fachesdarmas = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = Lucrécia Borgia <br /> Cesar Borgia | mestressas = }} '''Alexandre VI''', nascut '''Roderic Llançol i de [[Borgia|Borja]]''', dit «lo Valencian» ([[latin]]: ''Valentianus''; [[Xàtiva]], [[1432]] - [[Roma]], [[1503]]), foguèt lo 214{{e}} [[Lista dels papas|papa de la Glèisa Catolica]]. Foguèt lo segond papa [[País Valencian|valencian]], aprèp son oncle, lo papa [[Calixte III]]. {{esbòs}} {{Commons|Alexander VI|Alexandre VI}} {{clear}} {{papa|abans=[[Innocent VIII]]|nom=[[Lista dels papas catolics]]|aprèp=[[Piu III]]}} {{DEFAULTSORT:Alexandre 06}} [[Categoria:Papa]] [[Categoria:Guèrras d'Itàlia]] [[Categoria:Arquevesque de Valéncia (Espanha)]] [[Categoria:Cardinal espanhòl]] [[Categoria:Borgia]] [[Categoria:Naissença en 1431]] [[Categoria:Decès en 1503]] [[Categoria:Papa de l'Edat Mejana]] ftzopnfouc2b9o5xu3fcbm3pfw8r3wq 0 44577 2497953 2374210 2026-04-12T14:25:02Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Panorama_de_l'hémicyle_de_l'assemblée_nationale.jpg]] per [[:Imatge:Panorama_de_l'hémicycle_de_l'assemblée_nationale.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)) 2497953 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> {{vejatz omonims|Assemblada Nacionala}} [[File:Logo de l'Assemblée nationale française.svg|right|170px]] L’'''Assemblada Nacionala''' es lo nom de la [[Cambra bassa]] del [[Parlament francés]] definida per la Constitucion de la [[Cinquena Republica]] (aviá ja aquel nom jos la [[Quatrena Republica|Quatrena]]), lo [[Senat francés|Senat]] ne constituís la [[Cambra nauta]]. Compausada ara de 579 membres, nomenats [[deputat]]s, elegits al [[sufragi universal]] dirècte a l'[[escrutinh uninominal majoritari de dos torns]] de [[circonscripcions electoralas (França)|circonscripcion]], ten sesilha al [[palais Borbon]] (coma fins ara totas las [[Cambra bassa|Cambras bassas]] del [[Parlament francés]] dempuèi [[1799]]), dins lo [[7en arrondiment de París|7en arrondiment]] sus la riba esquèrra de [[Sèina]] a [[París]]. Sa faciada monumentala, leugièrament desplaçada a respièch de l'axe de la rèsta del bastiment, dona sul celèbre [[cai d'Orsay]] (l'Assemblada Nacionala es d'autra part pròcha del [[Ministèri dels Afars Estrangièrs (França)|Ministèri dels Afars Estrangièrs]] e alinhada sul [[pont de la Concòrdia]]). S'i accedís al numèro 33, [[cai d'Orsay]], o al numèro 126 de la [[rue de l'Université (París)|carrièra de l'Universitat]]. Eissida d'una istòria rica en constitucions e en sistèmas institucionals divèrses, es de segur l'organ legislatiu mai important de la [[Cinquena Republica]]. == Istòria == [[Imatge:Paris Assemblee Nationale DSC00074.jpg|thumb|350px|L’Assemblada Nacionala – Lo [[palais Borbon]] de jorn]] {{PoliticaFrança}} === [[Revolucion Francesa]] e [[Primièr Empèri]] ([[1789]]-[[1814]]) === ==== Naissença ==== La primièra Assemblada Nacionala Francesa, apelada [[Assemblada Constituenta de 1789|Assemblada Nacionala Constituenta]] o pus simplament [[Assemblada Constituenta de 1789|Constituenta]], foguèt proclamada a [[Versalhas]] pels deputats del [[Tèrç Estat]], un mes aprèp l'acamp dels [[Estats Generals de 1789|Estats Generals]], lo [[17 de junh]] de [[1789]]. Seguèt primièr al palais de l'Arquevescat de París abans de s'installar al [[Lo Manège|Manège]] adjacent al [[palais de las Teulariás]]. Los deputats decidisson d'elaborar una constitucion que limita los poders del monarca. La sobeiranetat s'exercís d'ara endavant pel mejan dels representants del pòble. ==== La [[monarquia constitucionala]] ([[1791]]-[[1792]]) ==== L'[[Assemblada Nacionala Legislativa (Primièra Republica)|Assemblada Legislativa]] instaurada per la [[Constitucion de 1791]] (elaborada aprèp la [[Fugida de Loís XVI e arrestacion a Varennes|fugida e l'arrestacion a Varennes]] del rei los [[20 de junh de|20]] e {{Data|21|de junh de|1791}}), compausada de 745 deputats elegits per dos ans al [[sufragi censitari]] e indirècte (los electors del « primièr gra », diches tanben ciutadans « actius », son totes los òmes de mai de 25 ans que pagan un impòst o cens egal a la valor de tres jornadas de trabalh ; elegisson los electors del « segond gra » que devon èsser proprietaris, locataris o borièrs d'un ben foncièr o immobiliari que lo revengut atenh un montant fixat e qu'elegisson a lors torns los deputats), vòta los « decrets » (noms balhats alara als tèxtes legislatius abans que sián oficialament promulgats pel rei, venent alavetz de leis) e l'impòst, fixa lo budget de l'Estat, ratifica los tractats e declara las guèrras. Ten sesilha totjorn al [[Lo Manège|Manège]]. Lo rei dispausa pas pus que d'un [[dret de vèto]] suspensiu. L'Assemblada pòt pas èsser dissòuta. Los ciutadans que pòdon pas votar, diches ciutadans « passius », son entre 2 e 3 milions contra 4,3 milions d'electors del « primièr gra » e una populacion totala d'aperaquí 24 milions d'abitants<ref>[http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/histoire-1789.asp Istòria detalhada de las Assembladas revolucionàrias de 1789 a 1799], sul sit de l'Assemblada Nacionala.</ref>. Lo [[sufragi censitari]] es alara vigorosament criticat pel [[Club dels Jacobins]] que ja defendiá lo [[sufragi universal]]<ref>[[Maximilien de Robespierre|Robespierre]] es montat mantun còp en tribuna per condemnar lo cens e defendre lo sufragi universal. Dos d'aquestes discorses davant l'[[Assemblada Constituenta]] son estats meses en linha sul sit de l'Assemblada Nacionala: lo primièr datant del [http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/Robespierre1790.asp 25 de genièr de 1790] e lo segond de l'[http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/Robespierre1791.asp 11 d'agost de 1791].</ref>. La sola Assemblada que foguèt alara elegida se compausava a [[drecha (politica)|drecha]] de dissidents moderats del [[Club dels Jacobins]], favorables a una monarquia constitucionala : lo [[Club dels Feuillants]] (que sos membres oscillèron entre 160 e 264 deputats), a [[esquèrra (politica)|esquèrra]] dels 136 revolucionaris radicals favorables a un afebliment total de las prerogativas del rei e quitament a l'establiment d'una [[republica]]. Aquestes son partejats entre doas tendéncias : al centre-esquèrra, la [[Gironda (Revolucion Francesa)|Gironda]] (republicans moderats) ; a l'extrèma esquèrra, la [[Montanha (Revolucion Francesa)|Montanha]], compausada notadament pel [[Club dels Jacobins]] e encara mai radical e « populista », lo [[Club dels Cordelièrs]]. Lo centre, compausat de 345 deputats divèrs oscillarà entre las doas tendéncias, acabant per aportar son sosten a l'esquèrra. Una confrontacion comença alara entre l'[[Assemblada Nacionala Legislativa (Primièra Republica)|Assemblada Legislativa]] e lo rei que refusa d'èsser embarrat dins un simple ròtle constitucional d'espectator e utiliza atal son [[drech de vèto]] mantun còp (notadament contra lo decret del [[26 de mai]] de [[1792]] que decidiá la deportacion dels eclesiastics « refractaris » a la [[constitucion civila del clergat]], o contra la levada de 20 000 federats a París, entraïnant alara un soslèvament novèl a París lo {{Data|20|de junh de|1792}} dels [[Sans-culotte]]s qu'envasisson las [[palais de las Teulariás|Teulariás]] per forçar lo rei a levar son vèto). Finalament, en seguida del manifèst mandat pel duc de Brunswick a París lo {{1èr d'agost}} de [[1792]] al nom de l'emperaire d'Àustria e del rei de Prússia e apelant, jos pena de represalhas grèvas, los revolucionaris a se ne prene pas a la familha reiala, l'[[Assemblada Nacionala Legislativa (Primièra Republica)|Assemblada Legislativa]] vòta la destitucion del rei e la fin de la monarquia lo [[10 d'agost de 1792]]. La primièra temptativa d'establir una monarquia constitucionala a fracassat, fauta d'una vertadièra separacion e d'un bon equilibri entre los poders. ==== La [[primièra Republica (França)|Primièra Republica]] ([[1792]]-[[1804]]) ==== ===== La [[Convencion Nacionala]] ([[1792]]-[[1795]]) ===== Après la casuda de la monarquia lo [[10 d'agost]] de [[1792]], una assemblada novèla elegida al [[sufragi universal]] (en fach restrench, sols los òmes de mai de 21 ans, que demòran en França dempuèi mai d'un an e que vivon de lors revenguts podián votar) es instaurada, e pren lo nom de [[Convencion Nacionala]], o pus simplament [[Convencion Nacionala|Convencion]], a l'instar dels independentistas americans qualques ans de per abans. Es compausada oficialament al despart de 782 deputats mas, a una epòca ont es pas aisit d'abandonar tota activitat professionala e de se desplaçar cap a la capitala, l'abstencion es plan fòrta e i aguèt rarament mai de 350 presents pendent las sesilhas<ref>Roger Dupuy, ''Nouvelle histoire de la France contemporaine. La Republique jacobine'', 2005, p. 39</ref>. S'i opausan a l'origina los [[Gironda (Revolucion Francesa)|Girondins]] (environ 160 elegits, pro moderats, majoritàriament eissits de la borgesiá provinciala estacada a las libertats individualas e mefisants a prepaus de la populacion parisenca, desiran pas metre en plaça de mesuras radicalas e excepcionalas e mai se son estacats als ideals de la Revolucion) e los [[Montanha (Revolucion Francesa)|Montanhòls]] (prèp de 200, unissent los [[Club dels Jacobins|Jacobins]] mai radicals, dont [[Maximilien de Robespierre]] que deven lor figura principala, e los [[Club dels Cordelièrs|Cordelièrs]], que lor figura principala es [[Georges-Jacques Danton]] que vòlon defendre la Revolucion a tot prètz e doncas metre en plaça las mesuras excepcionalas que s'impausan). Entre los dos, i a coma jos la legislativa un grop centrista, apelat [[Plana (Revolucion Francesa)|Plana]], que domina l'Assemblada. Sesent d'en primièr totjorn al [[Lo Manège|Manège]] puèi, a partir del [[9 de mai]] de [[1793]], al [[Palais de las Teulariás]], es encargada d'elaborar una constitucion republicana. La primièra, votada e promulgada lo {{Data|24|de junh de|1793}} a l'iniciativa dels [[Montanha (Revolucion Francesa)|Montanhòls]], es dicha [[Constitucion de l'an I]] e consacra un regim d'assemblada ont totes los poders son acampats entre las mans d'un Parlament monocameral elegit al [[sufragi universal]] dirècte cada an que a sol l'iniciativa de las leis e las vòta, acompanhada en aquò pel pòble que pòt exprimir sa votz per referendum. L'executiu, constituit d'un conselh de 24 membres, fa pas qu'executar las decisions d'aquesta Assemblada sens aver cap de presa sus ela. Pasmens, dins un contèxte de guèrra amb las poténcias monarquicas d'Euròpa e amb l'installacion de la [[Terror (Revolucion Francesa)|Terror]], la [[Convencion Nacionala]] decidís lo {{Data|10|d'agost de|1793}} que l'aplicacion d'aquesta Constitucion seriá suspenduda fins que la patz siá restablida, çò qu'arribèt pas abans la casuda dels [[Montanha (Revolucion Francesa)|Montanhòls]] e de [[Maximilien de Robespierre|Robespierre]]. La [[Constitucion de l'an I]] serà doncas jamai aplicada. ===== Lo [[Directòri]] ([[1795]]-[[1799]]) ===== En setembre de [[1795]], la [[Constitucion de l'an III]] parteja lo poder legislatiu entre doas cambras : lo [[Conselh dels Cinc Cents]] (qu'es la primièra cambra legislativa francesa que se vei afectar lo [[palais Borbon]] ; çaquelà, fauta d'una sala per las sesilha pron granda per aculhir los 500 deputats, s'installèron dins l'Irangeria del [[castèl de Saint-Cloud]]), que discutan de las leis, e lo [[Conselh dels Ancians]] (250 membres d'almens 40 annadas que son al [[palais de las Teuleriás]]), que las vòta e elegís los Directors. Aquestas doas cambras son elegidas per tres annadas, renoveladoiras per tèrç cada an, al [[sufragi censitari]], e acara lo [[Directòri]], poder executiu compausat de cinc membres o Directors. Aqueste regim, caracterizat per una fòrta instabilitat politica e una corrupcion largament espandida, es mes a bas pel [[còp d'Estat del 18 brumaire]] del general [[Napoleon Bonaparte]], lo {{Data|9|de novembre de|1799}} ([[18 brumaire]] [[An VIII]]). A partir d'aquesta data, e dinca [[1830]] practicament (e mai dinca [[1848]]), lo poder legislatiu es largament subordenat a l'executiu. ===== Lo [[Consolat (istòria de França)|Consolat]] ([[1799]]-[[1804]]) ===== [[Fichièr:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|left|''Lo general Bonaparte al Conselh dels Cinc Cents, a Sant Cloud. 10 de novembre de 1799'', siá l'endeman del còp d'Estat del [[18 brumaire]], tela de [[François Bouchot]] (1840)]] [[Napoleon Bonaparte]] bastís alara, amb l'[[Emmanuel-Joseph Sieyès|Abat Sieyès]], la [[Constitucion de l'an VIII]], promulgada lo 22 frimaire [[An VIII]] o {{Data|15|decembre|1799}}. Establís lo [[Consolat (istòria de França)|Consolat]] e consacra un regim personal al profièch de Bonaparte. L'essencial dels poders tòrna aqueste còp a l'executiu compausat de tres Cònsols nomenats per dètz ans e indefinidament reeligibles pel [[Senat conservador]], lo mai important es lo Primièr cònsol ([[Napoleon Bonaparte]]) que prepausa e promulga las leis, nomena e remanda los ministres e foncionaris e n'es responsable davant degun. Los dos autres cònsols pòdon donar pas qu'un vejaire. L'executiu es segondat siquenon pel [[Conselh d'Estat (França)|Conselh d'Estat]] (installat d'en primièr al [[palais de Luxemborg]] amb lo [[Senat conservador]] puèi al [[palais de las Tuileries]] amb lo Primièr cònsol), assemblada juridica purament tecnica nomenada pel primièr cònsol a partir de la lista nacionala de candidats causits al [[sufragi universal]] masculin pel pòble. Lo legislatiu es doncas fòrtament amputat de sa principala prerogativa, l'iniciativa de las leis qu'es carga del primièr cònsol amb l'ajuda del [[Conselh d'Estat (França)|Conselh d'Estat]], e es devesit entre un [[Tribunal]] (al [[Palais Reial]]) de 100 membres elegits per 5 ans (renovelador per 1/5{{ena}} cada an) pel [[Senat conservador]] a partir de la lista nacionala e que discutís de las leis sens las votar, d'un [[Còrs legislatiu (Consolat e Primièr Empèri)|Còrs legislatiu]] (al [[palais Borbon]]) de 300 membres elegits del meteis biais que pel [[Tribunal]] e que ele, vòta los projèctes de lei sens los discutir, e lo [[Senat conservador]] (al [[palais de Luxemborg]]) que verifica la constitucionalitat dels actes administratius e de las leis, que elegís los membres del [[Còrs legislatiu (Consolat)|Còrs legislatiu]] e del [[Tribunal]] a partir de la lista nacionala e mai los jutges de cassacion e los comissaris a la comptabilitat. Compausat de 80 membres d'almens 40 ans que 60 son nomenats pel Primièr cònsol e los 20 autres son cooptats, lo [[Senat conservador]] aurà lèu practicament l'iniciativa de las leis en redigissent los tèxtes legislatius sonats [[senatus-cunsulte]]. Lo del 16 thermidor [[An X]] ({{Data|3|d'agost de|1802}}) establís la [[Constitucion de l'an X]] que fa de [[Napoleon Bonaparte]] lo Primièr cònsol a vida : nomena sol e sens vejaire los senators, pòt dissòlvre lo [[Còrs legislatiu (Consolat)|Còrs legislatiu]] e lo [[Tribunat]], a lo [[drech de gràcia]], pòt signar sol los tractats mentre que lo [[sufragi universal]] es remplaçat pel [[sufragi censitari]]. ==== Lo [[Primièr Empèri]] ([[1804]]-[[1814]]) ==== Un autre [[senatus cunsulte]] organic del 28 floréal [[An XII]] ([[17 de mai]] de [[1804]]) establís la [[Constitucion de l'an XII]] aprovada per [[plebiscit]] lo [[6 de novembre]] de [[1804]] qu'organiza lo [[Primièr Empèri]] a partir de las institucions existentas. Sul plan del legislatiu, la sola diferéncia demòra que lo poder del Senat aumenta encara un còp sus las autres cambras: doas comissions son creadas en son sen, d'en primièr la comission de la libertat individuala qu'es encargada d'examinar las arrestacions arbitràrias, e la comission de la libertat de la premse destinada a vigilar los abús de la [[censura]]. Mas aquelas comissions pòdon pas que mandar de vejaires, sens sanction possible, als ministres. === Las [[Restauracion francesa|Restauracions]], los [[Cent Jorns]] e la [[Monarquia de Julhet]] ([[1814]]-[[1848]]) === ==== La [[Primièra Restauracion]] ([[1814]]-[[1815]]) ==== Aprèp l'abdicacion de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon Ièr]] a [[Fontainebleau]] lo {{Data|6|d'abril de|1814}}, [[Loís XVIII]] tòrna a [[París]] lo [[3 mai]] de [[1814]] e comença alara la [[Primièra Restauracion]]. S'opausan alara los que vòlon servar los aquistes de la [[Revolucion Francesa]] e atal metre en plaça un regim monarquic mas constitucional e parlamentari, e los [[emigrats]] tornats en [[França]] que vòlon, eles, un vertadièr retorn al [[Regim Ancian]] e una contrarevolucion. Lo rei tròba un compromés en autrejant la [[Carta de 1814]], lo {{Data|4|de junh de|1814}}, aprèp aver refusat lo projècte de Constitucion, dich « de las Rentas », preparat pel Govèrn provisòri e lo Senat. Evita atal lo nom de Constitucion, en reprenent lo tèrme de [[Regim Ancian]] qu'es la Carta, mentre qu'en practica n'aja la substància. Es inspirada del modèl anglés en aparéncia : lo poder legislatiu es alara repartit entre doas cambras, una [[Cambra dels pars]] que sos membres son nòbles, nomenats pel rei a vida, de biais ereditari o pas, e una cambra bassa, la [[Cambra dels Deputats (França)|Cambra dels Deputats dels departaments]], generalament apelada ''Cambra dels Deputats'', que sos membres devon èsser elegits per cinc ans (renovelable per cinquen cada an) al [[sufragi censitari]]. Discutisson las leis e sustot vòtan l'impòst. Los ministres pòdon èsser causits demest los membres del Parlament, pòdon èsser meses en acusacion davant la Cambra dels Deputats. Los deputats dispausan tanben del drech d'adreça als ministres. Mas an pas, en fach cap de poder de contraròtle dirècte sus l'autoritat del rei o de sos ministres, e pòdon pas renversar lo govèrn, mentre que lo sobeiran nomena lo president de la Cambra e pòt dissòlvre la Cambra dels Deputats. Enfin, la dobertura e la tampadura de las sesilhas parlamentàrias son decididas pel rei solet. Lo retorn de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] en [[França]] lo {{1èr de març}} de [[1815]], que marca lo començament dels [[Cent Jorns]], empacha temporàriament la mesa en aplicacion de la Carta. ==== Los [[Cent Jorns]] ({{1èr de març}} - {{Data|18|de junh de|1815}}) ==== Quand tòrna al poder, [[Napoleon Ièr|Napoleon]] sap que pòt pas restablir las institucions imperialas talas coma existissián jol [[Primièr Empèri]]. Demanda alara a un liberal, e un de sos ancians opausants, [[Benjamin Constant]], de redigir l'[[Acte Addicional a las Constitucions de l'Empèri de 1815]], adoptat per plebiscit lo {{1èr de junh}} de [[1815]], que s'inspira fòrça de la [[Carta de 1814]]. Lo poder legislatiu es exercit per l'emperaire e lo Parlament qu'es compausat de doas Assembladas, la [[Cambra dels Pars]] inspirada de la de la [[Carta de 1814]] e compausada de membres ereditaris nomenats per l'emperaire, e la Cambra dels Representants elegida per 5 ans al [[sufragi censitari]]. Los ministres son penalament responsables davant aquesta cambra. Las doas cambras sièràn pas que del [[3 de junh]] al {{Data|7|de julhet de|1815}} en seguida a la desfacha de [[Napoleon Ièr|Napoleon]] a [[batalha de Waterloo|Waterloo]] lo {{Data|18|de junh de|1815}}. ==== La [[Segonda Restauracion]] ([[1815]]-[[1830]]) : entre una Cambra sens grand poder e las premícias d'un real parlamentarisme ==== [[Loís XVIII]] torna a [[París]] per s'establir sul tròn, aqueste còp de biais definitiu, lo [[8 de julhet]] de [[1815]]. Fa alara aplicar la [[Carta de 1814]], un peu modificada (subretot l'abandon dels Pars per la vida al profièch dels Pars ereditaris que compausa d'ara enlà sols la [[Cambra dels Pars]]). Las primièras eleccions de la [[Cambra dels Deputats (França)|Cambra dels Deputats]] se debanan los [[14 d'agost]] e lo [[22 d'agost]] de [[1815]], e la Cambra comença de téner sesilha lo [[7 d'octobre]] de [[1815]] al [[Palais Borbon]] (alara qu'aquel aviá estat tornat de drech a son constructor e primièr proprietari, lo [[Loís V Josèp de Borbon-Condé|prince de Condé]], aquel, en fach, recuperèt per ne gausir personalament, pas que l'[[Hôtel de Lassay]] alara que loga lo palais a la Cambra dels Deputats « per un balh de tres ans »<ref>[http://www.assembleenationale.fr/istòria/palais-bourbon.asp#P24_4626 Istòria del Palais Borbon sul sit de l'Assemblada Nacionala]</ref>, fina a que l'Estat aqueriguèt fin finala lo palais en [[1827]]). Aquela primièra Cambra s'escaissará la « [[Cambra introbabla]] » per [[Loís XVIII]] perque sobreot compausada d'[[Ultras]]-reialistas que vòta de leis plan reaccionàrias e buta lo govèrn a sosténer la [[Terror Blanca (França)|Terror Blanca]] contrarevolucionària que se met alara en plaça en [[França]]. Ensaja subretot de metre en plaça de corts prevostalas o de bandir totes los [[Convencion Nacionala|Convencionals]] que avián votat la mòrt de [[Loís XVI]] en [[1793]] (los regicids). Lèu impopulara, es dissolguda per [[Loís XVIII]] lo [[5 de setembre]] de [[1816]]. Ensegida, los constitucionals moderats e los liberals forman una majoritat a la Cambra e sostenon la politica liberala del [[Armand Emmanuel del Plessis de Richelieu|duc de Richelieu]] e del [[Élie Decazes|duc Decazes]]. Coma la [[Lei Laîné]] del [[5 de febrièr]] de [[1817]] que simplifica lo mòde d'escrutinh de la Cambra dels Deputats que es renovelada d'ara enlà per tèrç cada annada e los electors reünits dins un collègi unic acampat al capluòc del departament, pr'amor de limitar los representants locals de las tendéncias ultras e favorizar atal l'eleccion de liberals. Mas aquel periòde dura pauc: aprèp l'assassinat del [[Charles Ferdinand d'Artois|Duc de Berry]], nebot de [[Loís XVIII]] e 2{{d}} dins l'òrdre de succession al tròn, lo [[13 de febrièr]] de [[1820]], los [[Ultras]] tornan en fòrça ligant una partida dels moderats. Fan votar la [[lei del vòte doble (1820)|lei dicha del vòte doble]] lo [[12 de junh]] de [[1820]], que reforma encara lo còrs electoral e aqueste còp en lor favor. A contrari del collègi unic creat per la Lei Laîné de 1817, d'ara enlà una distincion al quita sen de las classas censitàrias que pòdon votar. Lo quart mai impausat vòta atal un primièr còp, coma totes los autres electors, al sen del collègi d'arrondiment qu'envia 258 deputats sus 430 a la Cambra, puèi un segond còp e aqueste sols dins lo collègi de departament qu'elegís los 172 autres deputats. Aquò favoriza doncas las franjas mai fortunadas, mai favorablas als [[Ultras]]. E en efièch, a las eleccions de [[novembre]] de [[1820]], aquestes darrièrs obtenon una victòria larga. Dissolguda en [[decembre]] de [[1823]], la Cambra demora pasmens dins las mans dels Ultras per la seguida e lor dominacion culmina jol reialme de [[Carles X de França|Carles X]] ([[1824]]-[[1830]]) e del seu ministre [[Joseph de Villèle]] (President del Conselh de [[1822]] a [[1828]]). Pasmens l'oposicion liberala tròba pendent aquel periòde totjorn mai de vòtes, e mai d'una reformas reaccionàrias de [[Joseph de Villèle|Villèle]] son rebutadas per la quita [[Cambra dels Pars]]. Faguèt d'eleccions anticipadas en [[novembre]] de [[1827]], que perdèt al profièch dels liberals aliats als moderats menats per [[Chateaubriand]]. Es alara lo segond còp que los liberals contraròtlan la Cambra, e lo primièr còp vertadièrament que se deu de jogar un ròtle major perque opausada a las posicions politicas quitament del rei que deu d'ara enlà compausar amb aquela majoritat e lo govèrn que ne ressortís menat pel liberal [[Jean-Baptiste Sylvère Gay, vescomte de Martignac]]. Mas Aquel, leu criticat pels [[Ultras]] e per los liberals, que li repròchan d'anar tròp luènh, deu se retirar en [[1829]] e, malgrat la majoritat que es totjorn moderada e liberala, lo rei nomena coma President del Conselh l'[[Ultras|Ultra]] [[Jules de Polignac|Polignac]]. Lo rei e la Cambra entrent alara en conflicte dirècte que culmina amb la signature per 221 deputats sus 402 d'una pétition contra la politica reiala, dicha [[Adreça dels 221]], lo {{Data|18|de març de|1830}}. Lo rei dissòlv la Cambra, mas los liberals i obtenon una majoritat encara mai fòrta, aqueste que provòca lo rei per establir los quatre [[Ordenanças de Saint-Cloud]] del [[25 de julhet]] de [[1830]] que constituís un vertadièr còp de fòrça monarquista: supression de la libertat de la premse, dissolucion tornarmai de la Cambra, reduccion del còrs electoral sonque a las personas tocadas per la contribucion fonzièra e organizacion de novèlas eleccions per setembre. Los deputats son d'en primièr passius, mas davant l'agitacion iniciada pels mitans populars e Republicans que lançan alara la Revolucion dicha de las « [[Tres Gloriosas]] » (27, 28 e 29 de julhet de 1830), Aquela es lèu recuperada pels membres de la Cambra que, e mai liberals e opausats al rei, vòlon restablir l'òrdre public e vòlan pas tornar a una Republica. Demandèron alara al duc [[Loís Felip Ièr|Loís Felip d'Orleans]], qu'ils nomme ''luòctenent general del reialme'' lo [[31 de julhet]] de ((1830]]. ==== La [[Monarquia de Julhet]] ([[1830]]-[[1848]]) ==== Lo nòu luòctenent-general encarga lo deputat liberal [[Louis Bérard]] de prepausar una reforma prigonda de la [[Carta de 1814]], qu'es debatuda puèi votada per la Cambra dels Deputats entre los [[6 août|6]] e {{Data|7|d'agost de|1830}}, abotissent a çò qu'es nomenat generalament la [[Carta de 1830]]. Per çò qu'es del poder legislatiu, lo rei pòt pas mai legiferar per ordonanças e l'iniciativa de las leis es d'ara enlà partejada entre lo rei e lo Parlament. La '''[[Cambra dels Deputats (França)|Cambra dels Deputats]]''', que pòrta d'ara enlà aquesta denominacion e non mai, coma de per abans, aquesta de ''Cambra dels Deputats dels departaments'', es elegida per blòc per un mandat de cinc ans, los atges d'eligibilitat (30 ans al luòc de 40) e d'electorat (25 al luòc de 30) son totes dos rabaissats. E mai, lo cens n'es mai fixé per la Carta mas per la lei electorala, e lo president de la Cambra n'es mai nomenat pel rei mas elegit per los deputats. La Carta consacre doncas una monarquia electiva car aqueste son los deputats que confient lo poder a [[Loís Felip Ièr|Loís Felip d'Orleans]], e contractuala car per accedir al tròn aqueste darrièr deu al prealable acceptar la novèla Carta que n'es doncas mai vista coma una concession unilaterala faita pel sobeiran a sos subjèctes, coma en [[1814]]. Atal, lo {{Data|9|d'agost de|1830}}, lo duc d'Orleans prèsta jurament a la Carta e ven rei dels Franceses jol nom de [[Loís Felip Ièr|Loís Felip I{{èr}}]]. Aqueste nòu regim aviá tot en teoria per devenir una monarquia parlamentària a l'anglesa, aqueste que semble d'alhors èsser en partida lo cas dins las premières annadas amb la quita aparicion a la Cambra d'un bipartitisme entre lo partit del ''Movement'', reformista e favorable a una politica d'ajuda a las nacionalitats (menat per [[Jacques Laffitte]]), e lo partit de la ''Resisténcia'' o ''de l'òrdre'', conservator e partesan de la patz amb l'Euròpa (menat sustot per [[Casimir Pierre Perier|Casimir Perier]]). Lo ''Movement'' es d'en primièr al poder amb lo [[govèrn de Jacques Laffitte]] de [[novembre]] de [[1830]] a març de [[1831]], puèi es al torn de la ''Resisténcia'' amb lo [[govèrn de Casimir Perier]] de març de [[1831]] a [[mai]] de [[1832]]. Après aquesta succession al cap del govèrn dels dos leaders dels camps opausats a la Cambra, e qu'a Loís Felip li agrada pas gaire, aqueste darrièr se pòt apiejar sus d' òmes de fisança, nomenats « illustras espadas », coma lo [[Nicolas Jean-de-Dieu Soult|marescal Soult]] que s'entorna de « talents superiors » eissits dels dos camps : [[Adolphe Thiers]] qu'anima lo centre-esquèrra moderat del partit del Movement, lo [[Victor de Broglie|duc de Broglie]] o [[François Guizot]] que forman lo camp dels [[doctrinaires]] al sen de la Resisténcia. L'oposicion es alara sustot formada per qualques republicans e dels legitimistas mas sustot per l'oposicion dicha « dinastica » d'[[Odilon Barrot]] que es favorable al partit del Movement e al regim mas totalament opausat al partit de la Resisténcia e que forme alara la esquèrra a la Cambra. Enfin, a partir de [[1834]] emergís un « Tèrç-Partit » que, fòrt de 300 deputats, es generalament aligat a la majoritat mas sert de partit pivòt e s'aliga momentanèament a l'oposicion dinastica, en entraïnant una vertadièra valsa dels ministèris entre [[1834]] e [[1835]]. E mai en mai de voses s'elèvan per abotir a un vertadièr parlamentarisme, ont lo govèrn ne procediriá pas d'una aligança d'òmes de fisança del rei mas relevariá de la majoritat a la Cambra. Lo rei se resigna finalament a aquesta solucion amb lo [[govèrn de Victor de Broglie]], de març de [[1835]] a [[febrièr]] [[1836]] que repausa sul triumvirat Broglie - Guizot - Thiers e sus l'aligança d'ara enlà consomida entre lo centre-esquèrra e los doctrinaires. Puèi, aprèp la casuda del duc de Broglie, lo rei se desbarrassa dels [[doctrinaires]] e joue sul Tèrç Partit en vista de neutralizar lo centre-esquèrra d'[[Adolphe Thiers]] que forme alara lo govèrn, per melhor tornar apuèi a un ministèri que pòt mai aisidament manipular e que confia a [[Louis-Mathieu Molé|comte Molé]], òme de cors que voliá veire arribar a la presidéncia del conselh dempuèi un certan temps. Mas a las eleccions de [[1839]], un nòu descopatge se fa veire a la Cambra en foncion de la politica del govèrn : una coalicion d'oposicion a Aqueste, formada pel partit del Movement (a l'encòp lo centre-esquèrra de Thiers e l'oposicion dinastica d'Odilon Barrot), los doctrinaires (Guizot), lo Tèrç partit e dels Republicans, rempòrta la victòria amb 240 sètis sus 459 contra 199 als membres del partit de la Resisténcia e als moderats favorables al govèrn (apelats los Conservators ministerials). Mas aquesta coalicion opausada a Molé capita pas de se metre d'acòrdi per metre sus pè un govèrn, e lo rei tente torn a torn d'apelar tornarmai Soult per reformar l'ancian triumvirat de las annadas [[1832]]-[[1834]], puèi confie lo govèrn a Thiers e al centre-esquèrra en [[1840]] per finalament se virar en [[octobre]] [[1840]] cap als doctrinaires e Guizot que se son aligats als Conservators del comte Molé que refòrma atal l'unitat del partit de la Resisténcia. Guizot es pas President del Conselh abans [[1847]] (abans ele, s'agís de Soult encara un còp), mas es bèlament el lo novèl òme fòrt, e atal fins a [[1848]]. Mas es sustot al profièch del rei que sa politica se fait, la Monarquia de Julhet perdent de mai en mai son aspècte parlamentari per se recentrar sus l'autoritat reiala. Guizot s'acarna a voler preservar lo regim e protegir los proprietaris, e refusa l'alarguiment del còrs electoral apelat pel partit del Movement. Lo Parlamentarisme borgés a l'anglesa qu'aqueste regim semblava voler encarnar finalament complís pas las esperanças que los liberals e la populacion avián plaçat un temps en ele, e las dificultats economicas de retorn a partir de [[1846]] ne font que precipitar la casuda del regim. === Segonda Republica ([[1848]]-[[1852]]) === {{detalh|Segonda Republica}} La Segonda Republica essent [[monocamerisme|monocamerala]], l’''Assemblada Nacionala'' èra la sola cambra legislativa. Aquela Assemblada Nacionala existiguèt del [[13 de mai]] de [[1849]] al {{Data|2|de decembre de|1851}}, remplaçant l'Assemblada Constituenta elegida al sufragi universal masculin lo {{Data|23|d'abril de|1848}}. Es compausada de 750 deputats, d'almens 25 ans, elegits per tres ans al sufragi universal masculin dirècte a la proporcionala a l'escrutinh de lista departemental. I aurà pas qu'una sola legislatura, l'Assemblada essent elegida lo [[13 de mai]] de [[1849]] e entrant oficialament en foncion lo [[28 de mai]] seguent. Serà largament dominada pel [[Partit de l'Òrdre (1848)|Partit de l'Òrdre]], conservator, d'[[Adolphe Thiers]] que deten la majoritat absoluda amb 450 elegits sus 750. Una de las principalas leis votadas alara serà la [[Lei Falloux]] del {{Data|15|de març de|1850}} que favoriza l'ensenhament privat confessional. Mas l'Assemblada Nacionala, als poders inicialament previstes pro importants e totalament independenta de l'executiu (qu'en particular la pòt pas dissòlvre), pèrd pauc a pauc tota son influéncia al profièch del « prince president » [[Napoleon III|Loís-Napoleon Bonaparte]] e dels monarquistas majoritaris que preparan una restauracion novèla. Serà finalament dissolguda pel president de la Republica al moment de son [[Còp d'Estat del 2 de decembre de 1851]] e serà, aprèp la promulgacion del [[Segond Empèri]] lo {{Data|2|de decembre de|1852}}, remplaçada pel [[Còrs legislatiu (Segond Empèri)|Còrs legislatiu]]. === Segond Empèri ([[1852]]-[[1870]]) === {{detalh|Segond Empèri}} Lo sistèma legislatiu del [[Segond Empèri]] repren la forma del [[Primièr Empèri]], es a dire un [[Parlament]] devesit en tres cambras : * lo [[Conselh d'Estat (França)|Conselh d'Estat]] que redigís las leis, * lo [[Còrs legislatiu (Segond Empèri)|Còrs legislatiu]] que las vòta * e lo [[Senat (França)|Senat]] que balha son vejaire per de [[senatus-cunsulte]]. Lo [[Còrs legislatiu (Segond Empèri)|Còrs legislatiu]] es elegit al [[sufragi universal]] masculin dirècte per sièis ans (i aguèt quatre legislaturas, amb d'eleccions en febrièr de [[1852]], en junh de [[1857]], lo 31 mai de [[1863]] e en mai de [[1869]]). Fins a [[1869]], los « candidats oficials » bonapartistas son practicament segurs de l'emportar e i a practicament pas de pluralisme. E mai, sols los membres del govèrn an l'iniciativa de las leis, los deputats del [[Còrs legislatiu (Segond Empèri)|Còrs legislatiu]] se bornant a las votar. Çaquelà, la victòria relativa en [[1869]] de Bonapartistas liberals, mai democratas e parlamentaristas, entraïna la formacion d'un govèrn compausat essencialament de membres d'aquesta movença lo {{Data|27|de decembre de|1869}} jos la direccion de l'ancian republican [[Émile Ollivier (1825-1913)|Émile Ollivier]]. === Tresena Republica ([[1870]]-[[1940]]) === {{detalh|Tresena Republica}} Entre la casuda del [[Segond Empèri]] e l’aveniment de la III{{ena}} Republica, lo [[Parlament monocameral]], de majoritat monarquista, s’apèla ''Assemblada Nacionala''. Dempuèi lo vòte de las [[leis constitucionalas de 1875]] balhant naissença a la [[Tresena Republica]] (1875-1940), lo nom d'''Assemblada Nacionala'' es balha a l'acamp pontual de la [[Cambra dels Deputats francesa|Cambra dels Deputats]] e del [[Senat (França)|Senat]], acamp qu'aviá en particular la mission d’elegir lo [[president de la Republica Francesa|president de la Republica]] cada 7 ans e de revisar las leis constitucionalas. La [[Cambra dels Deputats francesa|Cambra]] èra elegida segon lo sistèma majoritari per 4 ans (entre 520 e mai de 600 deputats segon las legislaturas). I aguèt 17 legislaturas. Es vertadièrament alara que las practicas parlamentàrias republicanas començan de s'impausar. Los dos emicicles son alara marcats per de debats agitats animats per de grands orators : [[Léon Gambetta]], [[Jules Ferry]], [[Georges Clemenceau]], [[Jean Jaurès]], entre autres. Pendent longtemps la nocion de partit e de grop politic es absenta de l'organizacion parlamentària (los primièrs grops politics son formats al començament del sègle XX, çaquelà l'ensemble eteroclit dels Republicans es a l'origina d'un prigond fraccionament e d'una durada de vida dels govèrns particularament corta. La darrièra sesilha de la [[Cambra dels Deputats francesa|Cambra dels Deputats]] es estada presidida per [[Édouard Herriot]] lo {{Data|9|de julhet de|1940}}. === Govèrn provisòri ([[1944]]-[[1946]]) === {{detalh|Govèrn provisòri}} Pendent aqueste periòde que va de la Liberacion a la mesa en vigor de la Constitucion de [[1946]], i a pas agut qu’una sola cambra, l’Assemblada Nacionala Constituenta que son efectiu èra de 586 deputats. La primièra a été elegida lo {{Data|21|d'octobre de|1945}}. Lo [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra|socialista]] [[Félix Gouin]] a presidit la Primièra Assemblada del [[8 de novembre]] 1945 al [[30 de genièr]] 1946, puèi un autre socialista, [[Vincenç Auriòl]] del [[31 de genièr]] 1946 al [[10 de junh]] de 1946. L’efectiu dels grops es lo seguent (incluses los aparentats) : 159 comunistas, 146 socialistas, 29 radicals, 42 [[Union Democratica e Socialista de la Resisténcia|UDSR]], 150 [[Movement Republican Popular|MRP]], 14 Republicans Independents, 39 Unitat Republicana, 7 non inscriches. Coma la Constitucion prepausada per aquesta assemblada es estada refusada al moment del [[referendum]] del [[5 mai]] 1946 per 53 % dels votants, una segonda assemblada foguèt elegida lo {{Data|2|de junh de|1946}} que foguèt presidida per [[Vincenç Auriòl]] del [[14 de junh]] al {{Data|27|de novembre de|1946}}. La Constitucion elaborada per aquesta segonda assemblada fut acceptada lo [[13 d'octobre]] amb un gròs tèrç de òc (9,263 milions), un pichon tèrç de non (8,144 milions) e un tèrç d’abstencions (8,148 milions de voses). L’efectiu dels grops èra lo seguent (incluses los aparentats) : 153 comunistas, 128 socialistas, 32 radicals, 20 UDSR, 166 MRP, 32 republicans independents, 35 [[Partit Republican de la Libertat|PRL]], 11 Union Democratica del Manifèst Argerian, 9 non inscriches. === Quatrena Republica ([[1946]]-[[1958]]) === {{detalh|Quatrena Republica}} [[Imatge:4emerep-institutions.png|left|thumb|Reparticion dels poders jos la IV{{ena}} Republica]] L’Assemblada Nacionala es la cambra bassa alara que lo [[Conselh de la Republica]] es la cambra nauta jos la Quatrena Republica ; deten l’essencial del poder, es un [[regim parlamentari]]. Lo mòde electoral èra la proporcionala amb lo correctiu dels aparentaments tre [[1951]] (un grop de listas que reculhís mai de 50 % de las voses dins un departament obteniá totes los sètis). Lo nombre de deputats es de 627 (per d'explicacions detalhadas sul mòde d'escrutinh, cf. particularament lo [http://www.assemblee-nacionala.fr/connaissance/collection/8.asp#P31_4625 sit de l'Assemblada nacionala]). La primièra legislatura, elegida lo {{Data|10|de novembre de|1946}}, es brèvament dominada pel [[Tripartitsme]] ([[PCF]], [[Movement Republican Popular|MRP]], [[SFIO]]) puèi, aprèp lo despart dels [[Partit Comunista Francés|comunistas]] del govèrn en mai [[1947]], per la [[Tresena Fòrça (politica)|Tresena fòrça]] (apelant a la constitucion d'una tresena votz politica francesa entre los principals opausants a la Quatrena Republica : lo [[Partit Comunista Francés]] d'una part e los gaullistas de l'autra, e formats de la [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra|SFIO]] [[socialisme|socialista]], del [[Movement Republican Popular|MRP]] [[democracia crestiana|democrata-crestian]] e del [[partit republican, radical e radical-socialista]]). Aquesla primièra legislatura a durat del {{Data|28|de novembre de|1946}} al {{Data|4|de julhet de|1951}}. L’efectiu dels grops es lo seguent al començament de la legislatura (incluses los aparentats) : [[comunistas]] 182, [[socialistas]] 102, [[Partit radical|radicals]] 43, [[Union democratica e socialista de la Resisténcia|UDSR]] 26, MRP 173, [[Republicans Independents]] 29, Partit Republican de la Libertat ([[Partit Republican de la Libertat|PRL]]) 38, grops [[Argeria|argerians]] 13, non inscriches 21. Coma la segonda legislatura, eissida de las eleccions del {{Data|17|de junh de|1951}} vegèt la victòria de la Tresena fòrça gràcias a la [[lei dels aparentaments]], va del {{Data|5|de julhet de|1951}} al {{Data|30|de novembre de|1955}}. Se clina leugièrament a drecha amb una fòrta oposicion [[Partit Comunista Francés|comunista]] e [[Gaullisme|gaullista]] de 210 deputats al total. L'Assemblada Nacionala es dissolgut lo {{Data|30|de novembre de|1955}} a l’iniciativa d’[[Edgar Faure]]. Es de noter que es lo primièr còp que la Cambra bassa del Parlament es dissolgut dempuèi [[1877]]. L’effectif dels grops es lo seguent al començament de la legislatura (incluses los aparentats) : 103 comunistas, 107 socialistas, 74 radicals, 16 UDSR, 95 MRP, 121 [[Acampament del pòble francés|RPF]], 43 Centre republican accion païsana e sociala, 53 republicans independents, 10 non inscriches, 2 sètis vacants dins l’Otramar. Lo grop RPF s’es devesit aprèp lo vòte de 27 de sos deputats en favor d' [[Antoine Pinay]] en 1952 entre l' [[URAS]] gaullista, e l’[[Accion Republicana e Sociala|ARS]] dissidenta. La tresena legislatura, elegida lo {{Data|2|de genièr de|1956}}, es dominada al començament per una coalicion de centre drech assemblada a l'entorn d'[[Edgar Faure]] ([[Centre nacional dels independents e païsans|CNIP]], MRP, radicals dissidents, Republicans socials dissident), atal coma per son adversari de centre esquèrra del [[Front Republican (França)|Front Republican]] (coalicion formada a l'entorn de [[Pierre Mendès France]] e constituida de la [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra|SFIO]] de [[Guy Mollet]] que deven President del Conselh, del [[Partit radical-socialista]], de l'[[Union Democratica e Socialista de la Resisténcia|UDSR]] de [[François Mitterrand]] e dels republicans-socials del [[gaullisme|gaullista]] [[Jacques Chaban-Delmas]]), contrencha a d'acòrds de circonstàncias compte tengut de lors feblas e quasi-equivalentas performàncias a l'eissida de las [[eleccions legislativas francesas de 1956|eleccions legislativas de 1956]]. Ses poders se son exerçats del {{Data|19|de genièr de|1956}} al {{Data|3|de junh de|1958}} puèi s’es mesa en comjat aprèp aver votat l’investitura a [[Charles de Gaulle]] e s’èsser prononciada per los [[plens poders]] e la revision constitucionala. L’efectiu dels grops es lo seguent al començament de la legislatura (incluses los aparentats): 150 comunistas, 94 socialistas, 58 radicals, 19 [[Union democratica e socialista de la Resisténcia|UDSR]] e Acampament Democratic African, 83 MRP, 21 Republicans Socials (gaullistas), 14 [[Acampament de las Esquèrras Republicanas|RGR]] e del [[centre republican]], 95 [[Centre Nacional dels Independents e Païsans|CNIP]], 52 [[Union e Fraternitat Francesa]] ([[pojadisme|pojadistas]]), 7 non inscriches, 2 non proclamats, 32 sètis non provesits en Argeria. Lo grop pojadista, en seguida d'invalidacions, a pas mai que 30 deputats a la fin de la legislatura. Los presidents de l’Assemblada Nacionala son estats lo socialista [[Vincenç Auriòl]] del {{Data|3|de decembre de|1946}} fins a son eleccion coma [[president de la Republica Francesa|president de la Republica]] lo {{Data|20|de genièr de|1947}}, puèi lo radical [[Édouard Herriot]] que ven atal oficialament lo primièr president de la Cambra bassa del Parlament de la Quatrena Republica aprèp èsser estat lo darrièr de la de la Tresena Republica, en foncion del {{Data|12|de genièr de|1947}} al {{Data|11|de genièr de|1954}}. Lo socialista [[André Lo Troquer]] li succedís del {{Data|12|de genièr de|1954}} al {{Data|10|de genièr de|1955}} e del {{Data|24|de genièr de|1956}} al {{Data|4|d'octobre de|1958}} (fin teorica que correspond a la promulgacion de la Constitucion de la Cinquena Republica). Entre aquestas doas presidéncias socialistas, i aguèt la del [[Movement Republican Popular|MRP]] [[Pierre Schneiter]] en [[1955]], del [[11 de genièr]] al [[2 de decembre]]. Lo sistèma d'eleccion a la proporcionala renforce particularament l'instabilitat parlamentària, e doncas governamentala, ja particularament presenta jos la III{{ena}} Republica. Lo morcelament politic provòca lo fait que totes los partits son totes loin de la majoritat absoluda, d'aitant que las solas tendéncias politicas a aver de grops vertadièrament importants, los [[gaullisme|gaullistas]] d'una part (pel començament de la segonda legislatura) e los [[Partit Comunista Francés|comunistas]] de l'autre, son ostils a la Quatrena Republica e refusan doncas de participar a tota coalicion governamentala. Aquò necessita alara la formacion de coalicions eterogenèus e instables e donan una importància considerabla a de petits partits charnièrqs coma l'[[Union Democratica e Socialista de la Resisténcia|UDSR]] de [[René Pleven]] e [[François Mitterrand]]. Òr, l'instabilitat parlamentària entraïna viste una impoténcia governamentala a far fàcia a las crisis de las guèrras de descolonizacion, la d'Argeria provòca finalament la casuda del regim. == La [[Cinquena Republica|V{{ena}} Republica]] (dempuèi [[1958]]) == [[Imatge:Assemblée nationale française.jpg|thumb|350px|Assemblada Nacionala - Lo Palais Borbon de nuèch]] === Elections === Depuis [[2002]]<ref>Suite a la [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/VisuArticleCode?commun=CELECT&code=&h0=CELECTOL.rcv&h1=1&h3=23 lei nº 86-825 del 11 de julhet de 1986], voté per l'assemblada elegite en 1986.</ref>, los deputats son elegits al [[sufragi universal]] dirècte amb un [[escrutinh uninominal majoritari de dos torns]] per [[Circonscripcions electoralas (França)|circonscripcion]], per un mandat de cinc ans, jos resèrva de [[Dissolucion de l'Assemblada nacionala francesa|dissolucion]]. Las circonscripcions comptan en mejana 105&nbsp;600 abitants. La lei electorala de [[1986]] precisa que los escarts de populacion entre circonscripcions devon pas, en cap de cas, abotir al fach qu'una circonscripcion despasse de mai de 20 % la populacion mejana de las circonscripcions del departament<ref>Stéphane Mandard, « En 2005, un rapòrt preconizava lo remodelatge de las circonscripcions abans las legislativas de 2007 », ''[[Lo Monde]]'', {{Data|7|de junh de|2007}}.</ref>. Mas existís d'inegalitats entre las circonscripcions rurals mens pobladas e las circonscripcions urbanas. A títol d'exemple, lo deputat de la circonscripcion la mai poblada del Val-d'Oise representa {{formatnum:188000}} electors quand lo de la circonscripcion la mens poblada de Losera ne'n representa pas que {{formatnum:34000}}<ref>''Ibid.''</ref>. Per èsser elegit al primièr torn, cal obténer almens 50 % dels sufragis exprimits representants un quart dels inscriches sus las listes electoralas. Se pòdon presentar al segond torn que los candidats qu'an reculhits 12,5 % dels vòtes dels inscriches. Se un sol candidat remplit aquesta condicion, lo candidat avent obtengut lo mai grand nombre de sufragis aprèp el pòt far acte de candidatura. Se cap de candidat ne remplit aquesta condicion, sols los dos candidats arribats primièrs, quin que siá lor resultat, pòdon venir candidats al segond torn. Al segond torn, es lo candidat que reculhiguèt mai de vòtes que ganha (majoritat relativa). En cas d'egalitat de sufragis entre los dos candidats primièrs al segond torn, lo mai edat d'ambedós es elegit. Cada candidat se presenta amb un suplent que pren sa plaça en cas de decès o d'incompatibilitat de foncion, per exemple se lo deputat es nomenat al govèrn, o al Conselh Constitucional, o se una mission temporària confiada al deputat pel govèrn es prolongada al delà d'un delai de sièis meses (article LO176-1 del code electoral). La lei organica del 10 de julhet de 1985 aviá instaurat l'[[escrutinh proporcional plurinominal]] a la pus fòrta mejana dins l'encastre del departament. Dins aqueste quadre caliá obtenir almens 5% dels sufragis per aver un elegit. Las [[Eleccions legislativas francesas de 1986|legislativas de 1986]] donèron a França una novèla majoritat que tornèt a l'escrutinh majoritari. Mas l'idèa d'introduire una dòsi de proporcionala dins l'encastre d'un [[sistèma mixte]] torna regularament dins l'actualitat politica. A l'ora d'ara i a 579 elegits ''dels [[Departament francés|departaments]]'' ([[França metropolitana]] e [[departament d'otramar]]<ref>{{fr}} [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?code=CELECTOL.rcv&art=LO119 Article LO119 del Code electoral]</ref>, e de deputats representant del franceses establits a l'estrangièr. === Session parlamentària === La vida de l'Assemblada Nacionala e del [[Parlament francés|Parlament]] es organizada a l'entorn de sesilhas annadièras, es adire lo periòde que las doas cambras se reünisson per deliberar. I a tres tipes de sesilhas diferentas: * sesilha ordinària: periòde fixat per la lei pendent que los deputats se reünisson obligatòriament cada an, separadas per de periòde de « vacanças parlamentàrias ». A l'origina i aviá doas sesilhas ordinàrias per an de tres meses caduna (respectivament del [[2 d'octobre]] al [[20 de decembre]] e del [[2 d'abril]] al [[30 de junh]]). En [[1995]] jos l'impulsion de [[Philippe Seguin]] s'establiguèt la sesilha unica annadièra d'al mens 120 jorns de sesilha per an que s'establisson entre lo primièr jorn obrant d'octobre e lo darrièr jorn obrant de junh, cada assemblada decident alara d'esperla de las setmanas de sesilha e los jorns d'acamp entre lo dimars, lo dimècres e lo dijòus, e dels oraris. * sesilha extraordinària : fòra de la sesilha ordinària, lo [[Parlament francés|Parlament]] pòt èsser convocat en sesilha extraordinària per decret del [[President de la Republica Francesa|president de la Republica]] e a la demanda del [[Primièr ministre de França|Primièr ministre]] o de la majoritat dels deputats, per 12 jorns al mai. * reünions de plen drech : lo [[Parlament francés|Parlament]] se reünís de plan drech aprèp una dissolucion (lo segond dejós seguent l'eleccion de la novèla Assemblada e per 15 jorns se jamai la sesilha ordinària es pas dubèrta alara), pendent l'aplicacion dels poders especials del cap de l'Estat previstes per l'[[Article 16 de la Constitucion de la Cinquena Republica Francesa|Article 16 de la Constitucion]] o simplament per entendre un messatge oficial legit del [[president de la Republica Francesa|president de la Republica]]. === Ròtle === [[Imatge:Assemblée nationale.jpg|thumb|right|200px|L'entrada de l'Assemblada Nacionala, carrièra de l'Universitat]] Dempuèi la dintrada en vigor de la [[Constitucion de 1958|constitucion]] de la [[Cinquena Republica]] en [[1958]], l'Assemblada Nacionala constituís, amb lo [[Senat francés|Senat]], lo [[Parlament francés|Parlament]] e es deteneira del [[poder legislatiu]]. ==== Lo vòte de la lei ==== Vòta las [[lei]]s e ne prepausa, amb lo [[Senat francés|Senat]]. Se ditz alara [[projècte de lei]] quand lo tèxte es depausat pel [[Govèrn francés|govèrn]] e [[proposicion de lei]] quand ven del [[Parlament francés|Parlament]]. En cas de rebuta d'un [[Projècte de lei|projècte]] o d'una [[proposicion de lei]] pel [[Senat francés|Senat]], lo tèxt torna a l’Assemblada Nacionala per èsser apondut. Aqueste va e veni del tèxt de lei entre las doas cambras, fins al vòte d'un tèxte identic, es nomenat « naveta parlamentària » o tot simplament « naveta ». Se lo desacòrdi demòra, una comission parlamentària mixta paritària es creada, compausada de 7 deputats e de 7 [[Senat (França)|senators]] pr'amor reglar la question <ref>per mai d'informacion veire l'article [[Procèssus legislatiu en França]] e la seccion ''Lo vòte de la lei'' dins l’article [[Parlament francés]]</ref>. Se prepausa alara un tèxte nòu a las doas cambras. Se cap d'acòrdi es trobat, e a la demanda del [[Govèrn francés|govèrn]], es finalament l'Assemblada Nacionala, elegida al sufragi universal dirècte, que vòta la lei segon los tèrmes qu'aquela causís. Aquela procedura es nomenada lo poder del darrièr mòt acordat a l'Assemblada Nacionala. ==== Las relacions entre l'executiu e l'Assemblada Nacionala ==== La forme mai coneguda del contraròtle exercit per l'Assemblada Nacionala sus l'accion del [[Govèrn francés|Govèrn]] son las tradicionalas [[Questions al govèrn]] que pòdon prendre la forma de questions oralas transmesa a la television sus [[França 3]] (los dimars e dimècres, pendent tota la sesilha parlamentària). Cada deputat pòt alara demandar al president de l'Assemblada d'intervenir sus una question de la sieuna e d'interrogar doncas a aqueste subjècte o lo [[Primièr ministre de França|Primièr ministre]], o un dels ministres en carga. Lo deputat, nomenat pel president, pause alara la sieuna question dempuèi l'un dels micros dispausat lo long de las andadas de l'emicicle, fàcia al « perchoir », e lo membre del govèrn questionat respond fàcia a l'emicicle e doncas espatla a la presidéncia. Pendent sesilha pren se veson las tençons entre los ministres e l'oposicion. Cada intervencion es limitada dins lo temps, quitament se sovent es depassada, çò que provòca alara l'intervencion del president de sesilha. Mas mai sovent las questions al govèrn son escrichas, e, pas mediatizadas, son fòrça mens espectacularas. L'essencial de las disposicions suls rapòrts e lo poder de contraròtle exercit per l'Assemblada Nacionala sul [[Govèrn francés|Govèrn]] son reünidas al sen de l'[[Article 49 de la Constitucion de la cinquena Republica Francesa|Article 49 de la Constitucion]]. Tot primièr, pel primièr alinèa de l'article 49, lo [[Govèrn francés|Govèrn]] pòt demandar lo [[vòte de fisança|vòte d'una question de fisança]] a l'Assemblada Nacionala (e a ela sola) portant sus un programa de govèrn o sus una declaracion de politica generala. Lo [[vòte de fisança]] mai sovent a luòc aprèp la formacion de cada govèrn aprèp la presentacion pel [[Primièr ministre de França|Primièr ministre]] davant los deputats de l'accion governamentala que será menada. S'agís d'una mena de confirmacion parlamentària de la nominacion d'un [[Primièr ministre de França|Primièr ministre]] e de son [[Govèrn francés|Govèrn]]. Mas lo cap del govèrn pòt demandar tanben lo vòte d'una question de fisança pr'amor de resòlvre la majoritat enrè ele e atal renforçar sa legitimitat en periòde de crisi de fisança: es çò qu'arribèt per exemple quand [[Jaume Chaban-Delmas]], [[Primièr ministre de França|Primièr ministre]] de [[Jòrdi Pompidor]], lo [[23 de junh]] de [[1972]], per far taire un escandal ligat a la publicacion de la declaracion d'impòst del cap del govèrn per ''[[le Canard enchaîné]]'' lo [[19 de genièr]]. S'obtenguèt aisidament aquela fisança (368 vòtes contra 96), [[Jaume Chaban-Delmas]] demissionèt pasmens qualques jorns mai tard, lo [[5 de julhet]] de [[1972]]. Dempuèi [[1958]], totas las questions de fisança pausadas a l'Assemblada Nacionala per un [[Govèrn francés|Govèrn]] son sortiguèron votadas favorablament. Se jamai èra pas lo cas, lo [[Govèrn francés|Govèrn]] casariá automaticament. Segon l'alinèa 2 de l'Article 49 de la [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion]], los deputats pòdon depausar, amb quòta necessari de signaturas es acampat per la sostenir, una [[mocion de censura]], dicha tanben « mocion de censure espontanèa ». Deu èsser votada a la majoritat absoluda de l'ensem dels deputats, los abstencionistas e los absents essent considerats coma rebutan. E mai, lo vòte se deu fa 48 oras al mens aprèp lo depaus de la mocion e aprèp debats, per que los deputats se pronóncian pas sulcòp e lor daissar un delai de la reflexion. Se lo govèrn es censurat, lo [[Primièr ministre de França|Primièr ministre]] deu presentar sa demission al [[president de la Republica Francesa|president de la Republica]]. Responsable de la casuda de fòrça govèrns de [[Tresena Republica|III{{ena}}]] e [[Quatrena Republica|IV{{ena}} Republicas]], una sola [[mocion de censure]] foguèt votada jos la [[Cinquena Republica]], lo [[5 d'octobre]] de [[1962]], contra lo [[Govèrn de Jòrdi Pompidor (1)|Govèrn de Jòrdi Pompidor]] per protestar contra lo projècte de revision de la [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion]] sus l'[[eleccion presidenciala en França|eleccion del president de la Republica]] al [[sufragi universal dirècte]], mas, capitèt pas, la [[mocion de censure]] es una aisinal subretot utilizada per l'oposicion per marcar son desacòrdi amb la politica generala del govèrn o contra de mesuras importantas d'aqueste. La darrièra mocion en data fogut depausada lo [[3 d'abril]] de [[2008]] per los 228 deputats de l'oposicion d'esquèrra<ref>{{fr}}[http://www.assemblee-nationale.fr/13/dossiers/mocion_censure_avril2008.asp Mocion de censura del 3 d'abril de 2008 presentada sul site de l'Assemblada Nacionala]</ref>, contra lo [[Govèrn de François Fillon (2)|govèrn de François Fillon]] per protestar contra los engatjaments pres pel [[president de la Republica Francesa|president de la Republica]] [[Nicolas Sarkozy]] a la cima de l'[[Organizacion del tractat de l'Atlantic Nòrd|OTAN]] a [[Bucarèst]], o lo renforçament de la preséncia militara francesa en [[Afganistan]] e lo projècte de veire [[França]] tornar al comandament integrat de l'organizacion militara<ref>{{fr}}[http://www.assemblee-nationale.fr/13/cra/2007-2008/136.asp Compte rendur analitic oficial de la sesilha del 8 d'abril de 2008 que lo debat e lo vòte de la mocion de censure se faguèron, sul sit de l'Assemblada Nacionala]</ref>. Foguèt votada per 227 deputats sus 577 e doncas foguèt rebutada. Una de las pus celèbras disposicions de l'Article 49, e tanben una de las pus controversiadas, coneguda jol nom de « 49-3 » (3{{ena}} alinèa de l'article 49) o encara « engatjament de responsabilitat » autoriza lo govèrn a far passar un [[projècte de lei]] sens vòte, sens debat e sens depaus d'emendament portant dirèctament sus aqueste tèxt. Una mocion de censure pòt pr'aquò èsser depausada contra lo govèrn dins las 24 oras aprèp l'apèl al 49-3 (aquela es sistematicament alara depausada per l'oposicion) : se aquela es votada, lo tèxt es regetat e lo govèrn, qu'a engatjat sa responsabilitat sus aqueste projècte de lei, cai. Se parla alara tanben de « mocion de censura provocada ». Aqueste poder es particularament criticat per la màger part de las figuras del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] e de l'[[Union per la Democracia Francesa]] perque i veson una constrencha particularament importanta al poder legislatiu e de contraròtle de l'Assemblada e lo simbòl de la primautat del poder executiu sul legislatiu. Au contrari, los partisans d'aquesta disposicion meton en avant que s'agís del melhor mejan d'evitar l'obstruccion parlamentària e dels debats considerats coma tròp longs sus de mesures jutjadas urgentas. Foguèt utilizada pel darrièr còp pel [[Govèrn de Dominique de Villepin]] sul projècte de lei dit de l'Egalitat de las Chanças que instituissiá, entre autres, lo [[Contracte primièra embauche|CPE]]. Mas la mocion de censura alara depausada pel [[grop parlamentari|grop]] [[Partit Socialista (França)|socialista]] aviá pas alara portada exclusivament sul [[projècte de lei]] en question mas sus l'ensemble de la politica sociala del govèrn, e èra estada regetada. Autre marca del contraròtle exercit en retorn per l'executiu sul legislatiu, l’Assemblada Nacionala pòt èsser [[Dissolucion de l'Assemblada Nacionala Francesa|dissolguda]] pel [[President de la Republica Francesa|president de la Republica]]. De disposicions d'aquela mena tanben existisson dins las leis fondamentalas d'autres païses (en [[Alemanha]] lo [[Lista dels presidents d'Alemanha|president federal]] [[Horst Köhler]] dissolguèt lo [[Bundestag]] lo [[21 de julhet]] de [[2005]] sus demanda del [[Lista dels cancelièrs d'Alemanha|Cancelièr]] [[Gerhard Schröder]]). Una dissolucion entraïna automaticament de novèlas eleccions legislativas que son dichas alara « anticipadas ». Los la [[Cinquena Republica|V{{ena}} Republica]], i aguèt cinc dissolucions: * lo [[10 d'octobre]] de 1962, jos [[Charles de Gaulle]], aprèp l'adopcion d'una [[mocion de censura]] contra lo [[Govèrn de Jòrdi Pompidor (1)|Govèrn de Jòrdi Pompidor]]. Seguèron per de las legislativas que marquèron la victòria dels [[gaullisme|gaullistas]] de l'[[Union per la novèla Republica|UNR-UDT]] e de lors aliats [[Republicans Independents]]. * lo [[30 de mai]] de [[1968]], jos [[Charles de Gaulle]], per resòlvre la crisi de [[mai 68]]. Las legislativas seguentas marcan una fòrta victòria dels [[gaullisme|gaullistas]] qu'obtenguèron sols la [[majoritat|majoritat absoluda]] (293 contra 487 per l'[[Union per la novèla Republica|UDR]]). * lo [[22 de mai]] de [[1981]], jos [[François Mitterrand]], aprèp sa victòria a la [[eleccion presidenciala francesa de 1981|presidenciala]] e per dispausar d'una majoritat a l'Assemblada, qu'obtenguèt aisidament a las legislativas (lo [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] obtenent sol la [[majoritat|majoritat absoluda]] amb 266 deputats sus 491). * lo [[14 de mai]] de [[1988]], jos [[François Mitterrand]], aprèp sa [[eleccion presidenciala francesa de 1988|reeleccion]] e per la meteissa rason, la victòria de l'[[esquèrra (politica)|esquèrra]] a las [[eleccions legislativas francesas de 1988|legislativas]] es fòrta mas mendre qu'en [[1981]] (275 [[Partit Socialista (França)|socialistas]] sus 575, aliats a 41 deputats de l'[[Union per la democracia francesa|UDF]]). * lo [[21 d'abril]] de [[1997]], jos [[Jaume Chirac]], provoquèt la victòria dels [[Partit Socialista (França)|socialistas]] e de lors aliats de l'[[Esquèrra plurala]] a las [[eleccions legislativas francesas de 1997|legislativas anticipadas]] e la nominacion del [[Govèrn de Lionel Jospin]]. ==== La modificacion de la Constitucion ==== Una modificacion de la Constitucion pòt èsser adoptada segon doas menas. D'en primièr lo [[President de la Republica Francesa|president de la Republica]] pòt demandar la tenguda d'un [[referendum]], aprèp que las cambras del Parlament votèron en tèrmes identics la revision en question. Siquenon, la revision constitucionala deu èsser a l'encòp votada per l'Assemblada Nacionala e pel [[Senat francés|Senat]], puèi a la majoritat dels 3/5en dels [[Parlament francés|parlamentaris]] reünits en [[Congrès del Parlament Francés|Congrès]] al [[castèl de Versalhas]]. ==== La reflexion e lo trabalh parlamentari ==== Los deputats soscan de mai d'un biais per tòca de reformar la lei e verifican cossí aquela es aplicada, de la lor iniciativa o a la demanda del govèrn dins l'encastre de las missions parlamentàrias. Aquelas son encargadas de la reflexion e de l'estudi d'una problematica donada e se conclutz per un rapòrt que fa lo bilanç de la situacion actuala dins lo domeni tractat e prepausa de pistas de reflexions pr'amor de resòlvre los eventuals problèmas encontrats. Aquelas missions pòdon tanben se cargar de verificar de la bona aplicacion d'una lei. Los [[Parlament francés|parlamentaris]] pòdon formar siquenon de missions d'informacions sus un tèma donat o, a la demanda d'un ministre o d'un grop politic, una comission d'enquèsta encargada d'establir las responsabilitats publicas dins d'afars judiciàrias mostrant un disfoncionament institucional o legislatiu quin que siá (coma per exemple per l'[[Afar d'Outreau]]). === Composicion === ==== Condicions e prerogativas del deputat ==== ===== Cumul dels mandats e edat minimum ===== Dempuèi [[1958]], lo mandat de deputat es incompatible amb lo de tot autre elegit parlamentari ([[Senat francés|senator]] o [[Eurodeputat]]), o amb d'unas foncions administrativas (lo [[Mediator de la Republica (França)|Mediator de la Republica]], los membres del [[Conselh Constitucional (França)|Conselh Constitucional]] e d'unes nauts foncionaris coma los [[prefècte]]s, [[magistrat]]s o encara [[oficièr]]s que son ineligibles dins lo departament ont son en pòst). Es tanben incompatible amb una [[ministre|foncion ministeriala]]. Al moment de sa nominacion al [[Govèrn francés|Govèrn]], l’elegit dispausa d’una sosta d’un mes per causir entre lo mandat e la foncion. Se causís la segonda opcion, es alara remplaçat per son o sa suplent(a). D'unas personalitats politicas, que los candidats a l'[[eleccion presidenciala francesa de 2007|eleccion presidenciala de 2007]] [[Ségolène Royal]] o [[Francés Vairon]], apèlan a una limitacion mai estricta del cumul dels mandats en impausant en particular lo mandat unic (establissent atal l'incompatibilitat entre lo mandat de deputat e tota posicion executiva locala ([[cònsol (França)|cònsol]], [[Lista dels presidents de conselh general en França|president de conselh general]], [[Lista dels dirigents de las regions francesas|president de Region]], ...), e atal veire la desaparicion dels famoses « deputats-cònsols ». Çaquelà, los partisans d'aquesta practica argïsson al contrari que lo cumul d'un mandat local e d'un sèti al Parlament nacional permet a l'encòp d'aver de longa un ligam amb lo terren e de se servir de sa posicion a París per far avançar mai lèu de dorsièrs locals. Aprèp la fin de la mission ministeriala un ministre elegit deputat pòt tornar acabar lo seu mandat Siquenon, cal aver al mens 23 ans per èsser deputat e èsser de ciutadanetat francesa. E mai, pòdon pas pretendre a èsser deputat las personas plaçadas jos [[tutèla]], las jol cobèrt d'una condemnacion a la privacion dels [[dreches civics]], a la [[falhida personala]], a l'interdiccion de gerir o a la [[liquidacion judiciària]]. ===== Las indemnitats e prerogativas divèrsas del deputat ===== Cada deputat profiècha de mejans materials e financièrs atacats a sa foncion<ref>{{fr}}url=http://www.assemblee-nationale.fr/connaissance/indemnite.asp L'indemnitat parlementària e la situacion materiala dels deputats sul site de [www.assemblee-nationale.fr lassemblada]</ref>: en mai de son « indemnitat parlamentària » ({{unitat|6952.74|€/mes}}), benefícia tanben d’una {{verguetas|IRFM}} — indemnitat representativa de fraisses de mandat ({{unitat|5790|€/mes}}), per pagar los còsts ligats a son mandat, e d’un {{verguetas|crèdit collaborator}} ({{unitat|8949|€/mes}}) per remunerar fins a 5 [[collaborator parlamentari|assistents]]. Dispausa tanben d’un burèl a l'Assemblada, de divèrses avantatges en matèria de transpòrts e de comunicacions, d'una seguretat sociala e d'una caissa de vielhum especificas. Un deputat qu'es pas reelegit recep pendent 60 meses las indemnitats seguentas: * los 6 primièrs meses 100% de l'indemnitat {{unitat|32401.92|€}} e {{unitat|5400|€/mes}} * los 6 meses seguents 70% de l'indemnitat {{unitat|22681.34|€}} o {{unitat|3780|€/mes}} * los 6 meses seguents 60% de l'indemnitat {{unitat|19441.15|€}} o {{unitat|3240|€/mes}} * los 6 meses seguents 50% de l'indemnitat {{unitat|16200.96|€}} o {{unitat|2700[€/mes}} * los 6 meses seguents 45% de l'indemnitat {{unitat|14580.86|€}} o {{unitat|2430|€/mes}} * los 6 meses seguents 40% de l'indemnitat {{unitat|12960.76|€}} o {{unitat|2160|€/mes}} * los 6 meses seguents 35% de l'indemnitat {{unitat|11340.67|€}} o {{unitat|1890|€/mes}} * los 6 meses seguents 30% de l'indemnitat {{unitat|9720.57|€}} o {{unitat|1620|€/mes}} * los 6 meses seguents 25% de l'indemnitat {{unitat|9100.45|€}} o {{unitat|1516|€/mes}} * los 6 meses seguents 20% de l'indemnitat {{unitat|6480.38|€}} o {{unitat|1080|€/mes}} e a l'eissida dels 5 ans, percebràn aquel tractament per la vida. Cada an, una resèrva parlamentària es atribuida als parlamentaris per la Comission de las finanças (90 milions d'[[èuro]]s per l'Assemblada Nacionala e 55 milions pel [[Senat francés|Senat]] en [[2006]]), qu'es redistribuïda o dirèctament per la Comission de las finanças o pel president del [[grop parlamentari|grop politic]] del deputat. La dotacion d'aquesta resèrva es fòrt variabla segon los deputats e pòt èsser nulla pels membres novèls del [[Parlament francés|Parlament]] fins a aténher {{unitat|100000|€}}. L'utilizacion d'aquesta resèrva es a la sola apreciacion dels parlamentaris. <ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20071015103205/http://www.lexpress.fr/info/france/dossier/assembleenat/dossier.asp?ida=437244 ''La manne cachée du Parlement''], dins ''[[L'Express]]'' del 9 de març de 2006}}</ref>. En aplicacion de l'article 26 de la [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion]], lo deputat, coma lo [[Senat francés|senator]], benefícia d’un regim d’[[immunitat parlamentària en França|immunitat parlamentària]]. ==== La disposicion ==== [[Imatge:Panorama de l'hémicycle de l'assemblée nationale.jpg|thumb|300px|Bancs de l'emicicle del [[Palais Borbon]]]] La sala de las sesilhas es generalament apelada, de per sa forma en miègcèrcle, « '''l'[[emicicle]]''' », centrada sus l' « '''ajocador''' » d'ont lo president de l'Assemblada domina los deputats e sus la « '''tribuna''' » d'ont los orators pronóncian lors discorses. S'exprimisson atal a la tribuna de l'Assemblada Nacionala lo primièr ministre al moment del discors de politica generala, o de debats parlamentaris, dels membres del govèrn venguts presentar un projècte de lei, dels deputats, s'exprimisson en tant que raportaire d'una comission o de representants de lor grop politic. Tanben se pòt agir de personalitats estrangièras vengudas far un discors davant l'Assemblada Nacionala. La disposicion per tendéncia politica al sen d'aqueste emicicle repren la tradicion remontant als [[Estats generals de 1789]] e que balhèt son nom a la [[Esquèrra (politica)|Esquèrra]] e a la [[Drecha (politica)|Drecha]], la primièra sieta atal a l'esquèrra del president de l'Assemblada e la segonda a sa drecha. En defòra d'aquesta convencion, cada [[grop parlamentari]] a la liura causida de la posicion de sos membres suls « bancs » de l'Assemblada. Enfin, las doas primièras rengadas de bancs en bas de l'emicicle son reservadas als membres d'una Comission venguts presentar un [[projècte de lei|projècte]] o una [[proposicion de lei]] e als membres del [[Govèrn francés|Govèrn]] que se son desplaçats per la meteissa rason o per respondre a las tradicionalas questions al govèrn. ==== Lo burèl ==== Lo burèl de l'Assemblada Nacionala compòrta 22 membres qu'el president es elegit per tota la legislatura, e 21 autres deputats que son renovelats a la dobertura de cada sesilha parlamentària: 6 vicepresidents, 3 questaires e 12 secretaris. Al moment de la sesilha de dobertura de la legislatura que vei l'eleccion del president e del primièr ofici, l'Assemblada es presidida momentanèament per un « burèl d'edat » presidit pel degan d'edat dels deputats assistit dels 6 deputats mai joves qu'emplegan alara las foncions de secretaris. ===== Lo president ===== Las sesilhas de l'Assemblada Nacionala son dirigidas pel [[Presidents de l'Assemblada Nacionala francesa e cambras assimiladas|president de l'Assemblada Nacionala]] que es, dins l'òrdre de presesila, lo quatren personatge de l'Estat darrièr lo [[president de la Republica Francesa|president de la Republica]], lo [[Senat francés#Los presidents del Senat jos la Cinquena Republica|president del Senat]] e lo [[Primièr ministre de França|Primièr ministre]]. A atal d'importantas prerogativas constitucionalas : nomena tres dels nòu membres del [[Conselh Constitucional (França)|Conselh Constitucional]] (a egalitat amb lo [[President de la Republica Francesa|president de la Republica]] e lo president del [[Senat francés|Senat]]), deu èsser consultat pel [[president de la Republica Francesa|president de la Republica]] abans qu'aqueste exercisca d'unes de sos poders constitucionals (coma la dissolucion o concernent los poders especials previstes per l'Article 16 de la Constitucion). Pòt de mai a tot moment picar lo [[Conselh Constitucional (França)|Conselh Constitucional]] per verificar la constitucionalitat d'una lei abans sa promulgacion o d'un engatjament internacional. Pòt tanben decidir, amb l'Ofici, de reformar lo règlament e lo mòde de foncionament de l'Assemblada Nacionala. Presidís lo [[Congrès del Parlament Francés|Parlament acampat en Congrès]] atal que la Nauta Cort creada per la lei constitucionala del {{Data|23|de febrièr de|2007}} portant sus l'[[Estatut penal del president de la Republica Francesa|estatut penal del president de la Republica]] e acampant las doas cambras del Parlament per jutjar lo cap de l'Estat per ''mancament a sos devers manifèstament incompatible amb l'exercici de son mandat''. A principalament un ròtle de mediator, president las sesilhas, s'assegurant del respècte del règlament de l'Assemblada, del temps de paraula de cadun e del manten del calm dins l'emicicle. Dobrís, lèva e suspen atal las sesilhas, decidís sol l'òrdre dels orators o de lor balhar la paraula. Se s'agís d'un dels deputats elegit per sos pars al començament d'una legislatura (e per tota sa durada) o se lo titular a demissionat o es empachat, e al bulletin secret a la tribuna (contràriament als autres vòtes dels deputats que se fa electronicament dempuèi lor sèti), al cors d'una sesilha especiala presidida pel decan d'edat de l'Assemblada Nacionala. Cada deputat ven alara per òrdre alfabetic depausar son bulletin dins l'urna (la letra de despart es tirada a l'azard). Puèi, d'« escrutators » son tirats a l'azard demest los deputats per procedir al comptatge, lo resultat es finalament declarat pel decan d'edat. Per èsser elegit, la majoritat absoluda es necessària al moment dels dos primièrs torns e, s'aquesta condicion es pas estat complida, sola la majoritat relativa sufís pel tresen torn eventual. En cas d'egalitat, lo candidat mai annadit l'empòrta. Lo president de l'Assemblada Nacionala sèi en nautor e fàcia al l'emicicle ont son repartits los autres membres de l'Assemblada, sus çò qu'òm apèla l' « '''ajocador''' », al dessús de la tribuna. ===== Los vicepresidents ===== Los sièis vicepresidents de l'Assemblada Nacionala, que lor reparticion es l'objècte d'un consensus entre los diferents grops politics que designan al prealable lors candidats, an essencialament per tòca de remplaçar al jocador lo president de l'Assemblada Nacionala s'aqueste es empachat, amb un òrdre successiu de remplaçament anant del 1{{èr}} al 6{{sen}} vicepresident. E mai, cada vicepresident dirigís una de las sièis delegacions dins las qualas se repartisson los membres de l'ofici per preparar cèrtas decisions. I a atal actualament de delegacions encargadas : * de l'aplicacion de l'estatut del deputat * de la comunicacion * de las activitats internacionalas * de las questions concernent los oficis parlamentaris * d'examinar la receptibilitat de las [[proposicion de lei|proposicions de lei]] * dels grops d'estudis Enfin, fan partida, amb lo president de l'Assemblada Nacionala, dels presidents de Comission e dels presidents de grop, de la Conferéncia dels Presidents qu'es menada a balhar son vejaire sus l'òrdre del jorn de trabalh prioritari fixat pel [[Govèrn francés|Govèrn]]. Se la tradicion republicana èra estada seguida, tres pòstes de vicepresident aurián degut escàser a la majoritat e 3 a l'oposicion. ===== Los questaires ===== En vertut de l'article 10-2 del règlament de l'Assemblada Nacionala, l’eleccion dels membres de l'Ofici « a luòc en s’esforçant de reproduire al sen de l'Ofici la configuracion politica de l’Assemblada ». Atal, demest los 3 questaires de l'Assemblada Nacionala, un d'eles es eissit de l'oposicion Los questaires exercisson de poders espandits en matèria financièra, comptabla e administrativa dins l'encastre de l'autonomia de gestion de l'Assemblada Nacionala. Los tres questaires « son encargats dels servicis financièrs e administratius. Cap de despensa novèla pòt pas èsser engatjada sens lor vejaire prealable » (article 15-1, del règlament de l'Assemblada Nacionala). Los servicis dont son encargats pòdon pas, doncas, engatjar dirèctament cap de despensa. Preparan lo budgèt e contraròtlan son execucion. S'ocupan tanben de l'administracion generala de l'institucion coma la gestion del personal, an jos lor responsabilitat la caissa de las pensions dels deputats e lo regim social del personal, mas tanben la seguretat, lo contraròtle dels accèsses e la circulacion dins lo [[palais Borbon]] e s'ocupan enfin de l'atribucion dels mejans necessaris als deputats o a las instàncias de l'Assemblada per l'exercici de lors foncions (transpòrts, telefòn, equipaments d'oficis, atribucions de salas d'acamp e d'oficis). Jògan atal un ròtle important dins l'equipament informatic de l'Assemblada. Los questaires s'acampan cada setmana en sesilha, en preséncia dels dos secretaris generals per deliberar de totas las questions entrant dins lo camp de lors competéncias. Las decisions dels questaires son presas collegialament. La collegialitat es temperada per l'institucion del questaire delegat. Aqueste es abilitat per sos collègas a agir en lor nom. Cadun dels tres questaires exercís a torn de ròtle aquesta responsabilitat pendent un mes. ===== Los secretaris ===== Lo collègi dels 12 secretaris, el tanben dispausant d'una constitucion pluralista, assistisson lo president en sesilha publica, constatan los vòtes tot verificant lor validitat e la de las delegacions de vòte, e los resultats dels escrutinhs que son apuèi proclamats pel president. ==== Las Comissions ==== Los [[projècte de lei|projèctes]] e [[proposicion de lei|proposicions de lei]] son examinats, abans tot examèn en sesilha plenièra, per una comission especialament designada a aqueste efièch o per una de las sièis comissions permanentas. Cada comission elegís un president que dispausa de poders importants dins lo camp de competéncia de la Comission, e d'un o maites raportaires que son apuèi encargats de « raportar », o de presentar, lo tèxt en question davant l'Assemblada en sesilha plenièra. Lo Règlament de l'Assemblada Nacionala prevei tanben l'existéncia de : * la [[comission encargada de l'aplicacion de l'article 26 de la Constitucion]], * la [[comission especiala encargada de verificar e d'apurar los comptes]]. ==== Grops politics ==== Segon lo règlament de l'Assemblada Nacionala, los « deputats se pòdon regropar per afinitats politicas » en [[grop parlamentari|grops parlamentaris]]. Devon conténer almens 20 membres (dempuèi [[1988]], de per abans aqueste nombre èra fixat a 30 al minimum). Lo grop politic deu presentar al moment de la dobertura de la legislatura al president de l'Assemblada Nacionala una declaracion politica signada per sos membres. Otra los membres de plen drech del grop, que son generalament membres del meteis grand partit, d'unes deputats pòdon « s'aparentar » a un grop : alara son pas incluses dins lo quòta minimum de 20 necessaris per la formacion del grop. S'agís en règla generala de membres eissits de pichons partits o sens etiqueta pròches de la tendéncia del movement politic principal a l'origina de la formacion del grop. Los grops decidisson, amb lo president de l'Assemblada Nacionala, de las zònas de l'emicicle ont seràn. Apuèi son sols jutges del biais de repartir lors membres e aparentats al sen d'aquesta zòna. An lor pròpria organizacion e lor reglament interior pròpri, elegisson en lor sen un president que los representarà al sen de la Conferéncia dels Presidents e que dispausarà de maitas prerogativas importantas (coma la demanda o al contrari l'oposicion a la creacion d'una comission especiala, lo drech d'obténer una suspension de sesilha per acampar lo grop, de demandar lo vòte a l'escrutinh public, d'apelar en sesilha a la verificacion del quorum a l'ocasion d'un vòte, de preparar l'òrdre del jorn parlamentari mensual pròpri a lor grop, de prepausar o de s'opausar a l'engatjament de proceduras d'engatjament simplificadas, o encara lo « drech de tiratge » que lor permet d'obténer un còp per an l'examèn en sesilha publica d'una resolucion que prepausa la creacion d'una comission d'enquèsta, etc.). Cada grop, en foncion de son pes numeric al sen de l'Assemblada, designa sos representants al sen del Burèu e de las diferentas comissions. An a mai d'aquò, en foncion de lor talha, una subvencion financièra pròpria e dispausan de burèus e de salas per s'acampar. En defòra dels deputats "inscriches" a un grop, conven de discernir los deputats solament "aparentats" a un grop, e mai los deputats "non inscriches". Çaquelà, aquesta darrièra categoria es quasi nulla a l'Assemblada Nacionala. ==== Sètis de provesir e deputats elegits ==== Donadas per l’ensemble de las legislaturas de la [[Cinquena Republica Francesa|{{V}}{{ena}} Republica]] {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" class="wikitable" |- !Legislatura !Sètis de<br />provesir !colspan="2"|Elegits al<br />primièr torn !colspan="2"|Elegits al<br />segond torn !colspan="2"|Deputats<br />reelegits |- |[[Ièra legislatura de la Cinquena Republica Francesa|I{{èra}} (1958-1962)]]&nbsp;{{exp|[1]}} |align="right"|576 |align="right"| 35||align="right"| 6,1 % |align="right"|541||align="right"|93,9 % |align="right"|141||align="right"|24,5 % |- |[[IInda legislatura de la Cinquena Republica francesa|{{II}}{{nda}} (1962-1967)]] |align="right"|482 |align="right"|103||align="right"|21,4 % |align="right"|379||align="right"|78,6 % |align="right"|271||align="right"|56,2 % |- |[[IIIena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{III}}{{ena}} (1967-1968)]]&nbsp;{{exp|[1]}} |align="right"|487 |align="right"| 81||align="right"|16,6 % |align="right"|406||align="right"|83,4 % |align="right"|336||align="right"|69,0 % |- |[[IVena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{IV}}{{ena}} (1968-1973)]] |align="right"|483 |align="right"|166||align="right"|34,1 % |align="right"|321||align="right"|65,9 % |align="right"|363||align="right"|74,5 % |- |[[Vena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{V}}{{ena}} (1973-1978)]] |align="right"|489 |align="right"| 60||align="right"|12,2 % |align="right"|429||align="right"|87,8 % |align="right"|308||align="right"|62,9 % |- |[[VIena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{VI}}{{ena}} (1978-1981)]]&nbsp;{{exp|[1]}} |align="right"|491 |align="right"| 68||align="right"|13,8 % |align="right"|423||align="right"|86,2 % |align="right"|288||align="right"|58,7 % |- |[[VIIena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{VII}}{{ena}} (1981-1986)]] |align="right"|491 |align="right"|157||align="right"|32,0 % |align="right"|334||align="right"|68,0 % |align="right"|269||align="right"|54,8 % |- |[[VIIIena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{VIII}}{{ena}} (1986-1988)]]&nbsp;{{exp|[1]}} |align="right"|577 |align="right"|577||align="right"|100,0 % |align="right"|{{exp|[2]}} —||align="right"|{{exp|[2]}} — |align="right"|319||align="right"|55,3 % |- |[[IXena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{IX}}{{ena}} (1988-1993)]] |align="right"|577 |align="right"|120||align="right"|20,8 % |align="right"|457||align="right"|79,2 % |align="right"|386||align="right"|66,9 % |- |[[Xena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{X}}{{ena}} (1993-1997)]]&nbsp;{{exp|[1]}} |align="right"|577 |align="right"| 80||align="right"|13,9 % |align="right"|497||align="right"|86,1 % |align="right"|303||align="right"|52,5 % |- |[[XIena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{XI}}{{ena}} (1997-2002)]] |align="right"|577 |align="right"| 12||align="right"| 2,1 % |align="right"|565||align="right"|97,9 % |align="right"|300||align="right"|52,0 % |- |[[XIIena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{XII}}{{ena}} (2002-2007)]] |align="right"|577 |align="right"| 58||align="right"|10,0 % |align="right"|519||align="right"|90,0 % |align="right"|?||align="right"|? % |- |[[XIIIena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{XIII}}{{ena}} (2007-2012)]] |align="right"|577 |align="right"|110||align="right"|19,1 % |align="right"|467||align="right"|80,9 % |align="right"|408||align="right"|70,7 % |- |[[XIVena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{XIV}}{{ena}} (2012-2017)]] |align="right"|579 |align="right"|36||align="right"|6,2 % |align="right"|543 ||align="right"|93,8 % |align="right"| ? ||align="right"|? % |- |[[XVena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{XV}}{{ena}} (2017-2022)]] |align="right"| |align="right"| ||align="right"| % |align="right"| ||align="right"| % |align="right"| ||align="right"| % |- |[[XVIena legislatura de la Cinquena Republica Francesa|{{XVI}}{{ena}} (2022-)]] |align="right"| |align="right"| ||align="right"| % |align="right"| ||align="right"| % |align="right"| ||align="right"| % |} Nòtas : * {{exp|[1]}} Dissolucion de l’Assemblada abans lo tèrme del mandat. Eleccions seguentas anticipadas. * {{exp|[2]}} Las eleccions de 1986 se debanèron a l'[[escrutinh proporcional plurinominal]], dins l'encastre del departament, amb sulhet d'eligibilitat de 5% dels sufragis exprimits. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias|colomnas=2}} == Annèxes == === Articles connèxes === * [[Deputat]]s * [[Eleccions legislativas]] * [[Presidents de l'Assemblada Nacionala Francesa e cambras assimiladas]] * [[Senat francés]] * [[Parlament francés]] * [[Republica Francesa]] * [[Bicamerisme]] * [[Grop parlamentari]] === Bibliografia === * ''L’Assemblada Nacionala'', [[Michel Ameller]] (ancian secretari general de l’Assemblada Nacionala), collection ''Que sais-je ?'', PUF, {{numèro}}2897. * ''Qu'es-aqueste que l'Assemblada Nacionala ?'', [[Jean-Louis Debré]] (ancian president de l'Assemblada Nacionala), París, L'Archipel, 2007, 169 p., coll. L'information ciutadanne ISBN 978-2-84187-916-8 * ''L’Assemblada'', revue ''Pouvoirs'', PUF, {{numèro}}34, 1985. * ''L’Assemblada Nacionala'', Philippe Langenieux-Villard e Sylvie Mariage, Éd. Découverte Gallimard, {{numèro}}219, 1994. === Font === * Las entresenhas que concernisson las cambras jos la Tresena Republica son extrachas del ''[[Quid]]''. === Ligams extèrnes === * [http://www.assemblee-nationale.fr/ Sit oficial] * [http://www.assemblee-nationale.fr/infos/visiter.asp Visita virtuala de l'Assemblada Nacionala] * [http://www.assemblee-nat.fr/histoire/palais-bourbon.asp Istòria del palais Borbon] [[Categoria:Assemblada Nacionala Francesa|*]] [[Categoria:Cambra bassa nacionala]] aj3pl7copcsaaw34u37q3hjm9fofv5j 0 61333 2497950 2458665 2026-04-12T13:19:26Z Jiròni 239 2497950 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan | nom = Josèp d'Arbaud | imatge =Joseph d'Arbaud manadier.jpg | talha imatge = 250px | legenda = | nom de naissença = | nom aliàs = | data de naissença = [[4 d'octobre]] de [[1874]] | luòc de naissença = [[Mairarga]] | data de decès = [[2 de març]] de [[1950]] | luòc de decès = [[Ais de Provença]] | activitat = [[poèta]] | lenga = [[occitan]] | genre = escrivan, [[poesia]] | movement = [[Felibritge]] | distincions = <!-- Listar las donadas de las seccions çaiaprèp entre las balisas <div></div> E levetz pas las balisas <!- -> que quand las seccions son completadas --> <!-- | òbra = <div> * </div> --> <!-- | complement = <div> * </div> --> }} '''Josèp d'Arbaud''' (''Jóusè d'Arbaud'' en [[nòrma mistralenca]], ''Joseph d'Arbaud'' segon l'estat civil [[Republica Francesa|francés]] ([[Mairarga]], [[Provença]], [[4 d'octobre]] de [[1874]] - [[Ais de Provença]], [[2 de març]] de [[1950]]) foguèt un escrivan [[occitan]] [[provença]]u. == Biografia == [[Imatge:Meyrargues 20100918 13.jpg|thumb|left|Lo [[Castèu de Mairarga]]]] Josèp d'Arbaud nasquèt en 1874 dins lo domeni familiau de Mairarga, dins una familha amonedada. Son paire èra Felip d'Arbaud e sa maire Maria Loïsa Valèra Martin, una poetessa qu'aviá escrich un recuelh de [[poèma]]s sonat ''Lis amoras de ribas'', que li transmetèt sa passion per la [[lenga d'òc]]. Quand faguèt sei 10 ans, anèt estudiar en çò dei [[jesuita]]s a [[Avinhon]] e puèi comencèt d'estudis de drech a-z [[Ais de Provença]]. Après quauqueis annadas demest lei joves escrivans de la vila coma Joaquim Gasquet, s'installèt en [[Camarga]] e venguèt manadièr, coma o aviá fach son cosin [[Folco de Baroncelli-Javon]], quauqueis ans avans. Èra sòci de la [[Nacion Gardiana]] e foguèt fach [[Majorau dau Felibritge]] en [[1918]].<br/> La sieuna òbra màger e cap d'òbra es [[La bèstia dau Vacarés]] (''La bèstio dóu Vacarès''), un racònte poetico-oniric situat dins la sieuna [[Camarga]] arlatenca que ne foguèt ansin lo cantor màger e l'eraud.<br/> A l'encòp grand prosador e poèta inspirat mai requist, laissa una òbra de referéncia per lei Letras d'Òc de Provença, amb son grand aflat universau. ==Bibliografia== [[Imatge:Accessories-text-editor.png|50 px]] * ''Lou lausié d'Arle'' /''Lo lausier d'Arle'', París ; Ais de Provença, Le Feu, 1918 id 1925 [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0126.pdf sus lo site de la Tor Magna] * ''Li rampau d'aran'' / ''Lei rampaums d'aram'', poèmas de guerra, id id 1920 * ''La vesioun de l'uba'' / ''La vesion de l'ubac'', trach dau precedent, id edicion de luxe fòra comèrci, 1921 * ''Nouvè gardian'' / ''Novè gardian'', conte, Ais de Provença, Le Feu, 1924 [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0272.pdf sus lo site de la Tor Magna] * ''La caraco'' / ''La caraca'', nòvas cortas, id 1926 [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0268.pdf sus lo site de la Tor Magna] * ''La bèstio dóu Vacarès'' / ''La bèstia dau Vacarès'', París, Grasset, 1924... Reedicion id 1945 * ''La sauvagino'' / ''La sauvatgina'', id 1929 [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0240.pdf sus lo site de la Tor Magna] * ''Li cant palustre'' / ''Lei cants palustres'', poèmas, id Horizons de France, 1951 [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0053.pdf sus lo site de la Tor Magna] * ''La coumbo'' / ''La comba'', poèma, id 1946 * ''Espelisoun de l'autounado''/ ''Espelison de l'autonada'', [[Selon]], Baile Verd, 1951 * ''L'Antifo''/ ''L'Antifa'', [[Cavalhon]], 1969 [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0178.pdf sus lo site de la Tor Magna] * ''Obro pouëtico'' / ''Òbra poetica'', id 1974 * ''Morceaux choisis'' (''Tròces causits''), amb prefaci d'en [[Carles Rostanh]], [[Rafèla]], CPM ==Referéncias== * [[Marcela Drutel]] : "Jóusè d'Arbaud", ''[[L'Astrado/L'Astrada (revista)]]'', num. 6, 1969 [https://web.archive.org/web/20090219075430/http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0209.pdf edicion sus lo site de la Tor Magna] * Glaudi Mauron : ''Joseph d'Arbaud et la critique d'art'' in [[Lou liame/Lo liame]], nums. 70 e 71, 1978 (en francés) * ''Marcela Drutel ''Jóusè d'Arbaud'' in [[La France latine]], nums. 45, 46, 47, genièr-setembre de 1971 * [[La Nacion gardiana (revista)]], num. esp. 20-24, abril-decembre de 1943 * Y.G. Le Dantec : ''Un grand poète provençal, J. d'Arbaud'', in [[Revue des deux mondes]], abril de 1950 * [[Fe (revista)]], num. de març-abriu e mai de 1950 * Pèire Roqueta, in [[Òc (revista)]], julhet de 1950 * Sulli Andrieu Pèire, in rev. [[Marsyas]], num. 284, març de 1951 * Lou Felibrige/Lo Felibritge (revista), num. 154, 1970-1 ==Ligams extèrnes== [[Imatge:Www.gif|30 px]] [[Imatge:Flag of Occitania (with star).svg|35 px]] *[https://web.archive.org/web/20130531035357/http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0233.pdf] Edicion en linha de ''La bèstia dau Vacarés''. *[http://sites.univ-provence.fr/tresoc/libre/integral/libr0178.pdf] Edicion en linha de ''L'Antifa'' {{Portal|LitOc|literatura|Provença|Occitània}} {{DEFAULTSORT:Arbaud, Josèp d'}} [[Categoria:Literatura occitana]] [[categoria:Escrivan occitan del sègle XIX]] [[Categoria:Escrivan occitan del sègle XX]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] [[Categoria:Literatura provençala]] [[categoria:Escrivan dau país d'Ais]] [[Categoria:Naissença en 1874]] [[Categoria:Naissença dins lei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Decès en 1950]] [[Categoria:Decès as Ais de Provença]] ohviw1e6a83yr21j2rii69bfqpr2wox 0 65541 2497960 2494109 2026-04-12T15:55:53Z ~2026-22746-85 63101 2497960 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|AdQ}} [[File:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'Empèri Inca.]] L''''Empèri Inca''', tanben nomenat dins leis estudis modèrnes '''Tawantinsuyu''', foguèt un [[estat]] [[America Precolombiana|precolombian]] que s'estendia entre leis actuaus estats d'[[Eqüator (país)|Eqüador]] e [[Chile]]. La [[capitala]] n'èra la vila de [[Cusco]]. Probablament apareguda a la fin dau sègle XII ò au començament dau sègle XIII (durant lo periòde d'instabilitat entraïnat per la disparicion dei [[civilizacion]]s de [[Civilizacion de Tiwanaku|Tiwanaku]] e de [[Civilizacion de Wari|Wari]]), la dinastia inca venguèt la premiera poténcia de la region a partir deis ans 1440-1460. Dirigida per un sobeiran, dich [[Sapa Inca]], qu'èra considerat coma l'eiretier dau dieu solar [[Inti]], comencèt una politica d'expansion militara que menèt a la formacion d'un empèri anant de [[Quito]] au nòrd ai territòris araucans au [[sud]]. En despiech d'un nivèu tecnologic feble (abséncia d'[[escritura]]), aquel estat capitèt de se dotar d'una administracion eficaça gràcias a son mestritge dei [[matematicas]], d'un ret rotier permetent de comunicacions rapidas e d'una armada nombrosa capabla de mobilizar rapidament una partida de la populacion inca. De mai, lo govèrn capitèt d'establir un ensems d'ajudas per organizar la construccion d'[[infrastructura]]s ò de resèrvas alimentàrias per defugir una [[famina]]. A son apogèu, dins lo corrent deis ans 1520, l'Empèri Inca èra poblat per 4 a 37 milions d'abitants. Pasmens, maugrat sa poissança, s'afondrèt rapidament dins lo corrent dau decenni 1530. Premier, foguèt afeblit per una guèrra civila [[sang|saunosa]] ([[1527]]-[[1532]]) e per l'introduccion dei [[malautiá]]s [[Euròpa|europèas]] en [[America del Sud|America dau Sud]]. Puei, foguèt dirèctament atacat per un grop de ''[[conquistador]]s'' menats per [[Francisco Pizarro]]. Mau preparat e susprés per aquela invasion, perdiguèt son cap e la màger part de son territòri, compres sa [[capitala]], en [[1532]]-[[1533]]. Dins aquò, un subrevivent de la dinastia imperiala capitèt de tornar gropar una partida de son pòble per contuniar lo combat. En [[1537]], se retirèt dins lei [[montanha]]s andinas onte fondèt lo [[reiaume de Vilcacamba]] que demorèt [[independéncia|independent]] fins a [[1572]]. == Istòria == === La formacion de l'Empèri Inca === {{veire|Civilizacion de Tiwanaku}} Pobladas vèrs {{formatnum:20000}} avC, leis [[Andes]] Centralas son una region de [[civilizacion]] anciana. Ansin, a partir dau milleni III avC, plusors culturas e [[civilizacion]]s s'i succediguèron. En particular, se pòdon citar lei [[civilizacion de Tiwanaku|civilizacions de Tiwanaku]] e de [[Civilizacion de Wari|Wari]]. Centradas sus doas metropòlis [[religion|religiosas]] importantas amb un raionament [[cultura]]u de remarca, èran d'[[Estat]]s centralizats e ierarquizats. [[Tiwanaku]] desvolopèt una [[agricultura]] intensiva gràcias a la bastida d'un ret d'[[aigatge]] e aurià federat un reiaume important amb la somission de mai d'un prince locau a l'autoritat e au prestigi dei [[clergat|prèires]] de la vila<ref>'''(en)''' Alan L. Kolata, « The Agricultural Foundations of the Tiwanaku State: A View from the Heartland », ''American Antiquity'', vol. 51, n° 4, octòbre de 1986, pp. 748–762.</ref>. Lo desvolopament dau comèrci regionau aguèt tanben un ròtle dins l'expansion de l'influéncia de Tiwanaku<ref>'''(en)''' Anthony P. Andrews, ''First Cities'', St. Remy Press, 1995, pp. 158–160.</ref> Dispareguèt après [[1200]] en causa d'una crisi [[agricultura|agricòla]] entraïnada per un assecament dau [[clima]]. {{veire|Civilizacion de Wari}} [[Wari]] adoptèt un modèl diferent caracterizat per un [[expansionisme]] militar agressiu e la formacion d'un reiaume [[centralisme|centralizat]] (bastidas de rotas, de capitalas províncialas, etc) que prefiguran l'Empèri Inca<ref>'''(en)''' Tiffiny Tung, « Trauma and Violence in the Wari Empire of the Peruvian Andes: Warfare, Raids, and Ritual Fights », ''American Journal of Physical Anthropology'', vol. 133, n° 3, 2007, pp. 941–956.</ref>. Lei regions somesas foguèron tanben [[colonialisme|colonizadas]] e esplechadas au profiech de la [[capitala]] centrala. Pasmens, una crisi [[economia|economica]] e [[agricultura|agricòla]] entraïnèt la disparicion rapida dau reiaume a partir de l'an 1000 amb l'abandon de [[Wari]] e la restauracion de l'[[independéncia]] dei [[pòble]]s vencuts<ref>'''(en)''' Kenneth R. Wright, Gordon Francis McEwan e Ruth M. Wright, ''Water Engineering Masterpiece of the Inca Empire'', ASCE, 2006, p. 27.</ref>. {{veire|Cultura chimú}} A partir dau sègle XII, la diversitat [[cultura]]la de la region venguèt fòrça importanta amb l'emergéncia de mai d'un pòble a l'origina de culturas distintas. La pus importanta foguèt la [[cultura chimú]] que se formèt dins la meteissa region que l'anciana [[cultura de Moche]]. Formèt un [[Estat]] centralizat e ierarquizat dirigit per un sobeiran absolut dich « Ci-quic ». Sa capitala, [[Chan Chan]], agantèt {{formatnum:60000}} abitants gràcias a la bastida de rets importants de [[rota]]s, de [[canau]]s e de [[fortificacion]]s<ref>'''(en)''' Jerry Moore, ''Encyclopedia of Prehistory'', Human Relations Area Files, 2002.</ref>. A partir de [[1200]], acomencèt una politica de conquista militara dei regions vesinas<ref>'''(en)''' John H. Rowe, « The kingdom of Chimor », ''Aus Acta Americana'', vol. 6, n° 1-2, 1948, p. 27.</ref>. En parallèl, lo periòde veguèt la formacion d'Estats [[aimaras]] dins lei regions montanhósas. S'organizèron pauc a pauc en dos reiaumes dichs Urcussuyu, principalament centrat sus lo versant occidentau, e Umasuyu, estendut sus lo versant orientau. D'autrei reiaumes montanhós se formèron dins lo rèsta dau [[Peró]] actuau. En particular, apareguèt una dinastia locala vèrs [[1200]] dins la vau de [[Cusco]] que foguèt a l'origina de l'Empèri Inca. Fins au sègle XV, l'istòria d'aquela [[dinastia]] es fòrça mau coneguda. D'efèct, en causa de l'abséncia de documents [[escritura|escrichs]], lei [[legenda]]s e lei vestigis [[Arqueologia|arqueologics]] son leis elements principaus a disposicion. Ansin, durant aqueu periòde, la dinastia inca sembla afiermar son poder sus [[Cusco]] e sa vau. Menava tanben d'incursions regularas còntra leis [[Estat]]s vesins. === Lo periòde imperiau === La formacion de l'Empèri Inca se debanèt rapidament durant leis ans 1440-1460. D'efèct, au començament dau sègle XV, durant lo rèine de [[Yahuar Huacac]], la dinastia inca capitèt d'impausar son autoritat a totei lei pòbles de la vau de [[Cusco]]<ref>'''(fr)''' Alfred Métraux, ''Les Incas'', Éditions du Seuil, coll. « Points Histoire n° H66 », 1961 e 1983.</ref><ref>'''(fr)''' Rafaël Karsten, ''La civilisation de l'Empire inca'', Payot, coll. « Le Regard de l'Histoire », 1952.</ref>. Pasmens, son successor, [[Viracocha Inca]], foguèt durament batut per lei [[Chancas]] e obligat d'abandonar la [[vila]] en [[1438]]<ref>'''(fr)''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1972, 7{{a}} edicion corregida de 1997, p. 19.</ref>. Son fiu [[Pachacutec|Yupanqui]] ([[1438]]-[[1471]]) menèt la còntra-ofensiva que s'acabèt per la [[victòria de Yahuarpampa]]. Lo venceire prenguèt alora lo títol de Pachacutec (« lo Reformator » en [[occitan]]) e comencèt una politica d'expansion militara<ref>'''(es)''' John Rowe, « Machu Picchu a la luz de documentos de siglo XVI », ''Historia'', vol. 16, n° 1, pp. 139–154.</ref>. Fins a sa [[mòrt]], leis armadas incas conquistèron leis estats aimaras principaus e lo [[Cultura chimú|Reiaume Chimú]]. Son fiu [[Tupac Yupanqui]] ([[1471]]-[[1493]]) contunièt sa [[politica]] e sei fòrças agantèron [[Quito]] e lo nòrd dau [[Chile]] actuau onte se turtèron ais [[Araucans]]. Menèt tanben una importanta politica de construccion (monuments, rotas...) e de modernizacion deis institucions<ref>'''(fr)''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1972, 7{{a}} edicion corregida de 1997, p. 23.</ref>. Remplaçat per son fiu [[Huyana Capac]] ([[1493]]-[[1527]]), l'Empèri Inca assegurèt son contraròtle de la region de [[Quito]] e ocupèt una partida dau [[litorau]] [[chile]]n sensa capitar de rompre la resisténcia araucana<ref>Leis [[Araucans]] resistèron tanben ais [[Espanha|Espanhòus]] e demorèron independents fins a [[1882]].</ref>. L'[[Empèri Inca]] èra alora l'estat pus organizat de l'[[America Precolombiana]]. Son cap èra un monarca absolut dich [[Sapa Inca]], considerat coma lo fiu dau Dieu-Soleu<ref>'''(en)''' Wilfred Byford-Jones, ''Four Faces of Peru'', Roy Publishers, 1967, p. 17 e 50.</ref>. Cada abitant fasiá d'una partida d'una casta amb un ròtle ben definit. La mobilitat d'una casta a una autra èra rara e necessitava de meritis escepcionaus, generalament sus lo prat batalhier. Lo territòri èra devesit entre tres lòts atribuits ai besonhs dau [[clergat]], ai besonhs deis [[armada]]s e de l'[[Estat]] (qu'èra cargat de formar de resèrvas de manjar en cas de [[famina]]) e ai besonhs deis abitants. En despiech de l'abséncia d'un sistèma d'[[escritura]], l'adminitracion inca conoissiá lei [[matematicas]] e èra en estat de tenir dei còmptes precís dei produccions e de la man d'òbra. Un sistèma de corvadas permetiá de bastir de [[rota]]s, de transpòrtar de marchandisas ò de requisicionar de guerriers. Per unificar l'Empèri – qu'agantava aperaquí {{formatnum:1800000}} km² en [[1530]] – leis Incas impausèron l'utilizacion dau [[quíchoa]], lo culte dau Dieu-Soleu (pasmens sensa enebir lei cultes ja establits) e desportèron lei pòbles ostils dins de regions centralas de l'Empèri per facilitar sa somission. Lei pòbles integrant l'Empèri d'un biais volontari ò sensa resisténcia significativa aguèron en revènge lo drech de gardar una autonòmia locala mai ò mens importanta. Un [[Camins incas|ret de rota]]s<ref>Lo ret rotier inca èra en partida eissit de construccions ancianas, realizadas per leis estats precedents, e d'obratges novèus. A l'arribada deis Espanhòus, agantava {{formatnum:22500}} km.</ref> e d'[[ostalariá]]s permetiá lo desplaçament rapide deis armadas e dei messatges. === La conquista espanhòla === {{veire|Guèrra de Succession Inca}} La conquista espanhòla se debanèt de [[1532]] a [[1571]]<ref>[[Francisco Pizarro]] menèt una premiera expedicion en [[1527]]. Mau preparada, foguèt rebutada per d'indigèns de la [[Colómbia]] actuala – qu'èran benlèu tributaris deis Incas – a la [[batalha de Punta Quemada]].</ref>. Foguèt lònga en causa de la resisténcia de la dinastia inca mai facilitada per lei divisions intèrnas de l'Empèri e per lei [[malautiá]]s vengudas d'[[Euròpa]] que decimèron la populacion (12 milions d'abitants en [[1530]], 1,3 milion en [[1570]]). D'efèct, la [[mòrt]] de [[Huayna Capac]] entraïnèt una [[Guèrra de Succession Inca|guèrra civila per sa succession]] entre [[Huascar]] ([[1527]]-[[1532]]) e [[Atahualpa]] ([[1532]]-[[1533]]). Lo premier dispausava d'una armada pus importanta e èra installat dins la [[capitala]] mai son rivau teniá de fòrças pus experimentadas. Una tiera de combats [[sang|saunós]] de [[Quito]] a [[Cuzco]] li permetèt de conquistar lo poder mai laissèt de divisions prefondas. {{veire|Conquista Espanhòla de l'Empèri Inca}} Tre la fin de la guèrra civila, un contingent de ''[[conquistador]]s'' [[Espanha|espanhòus]] comandat per [[Francisco Pizarro]] desbarquèt dins l'Empèri. Pauc nombrós (180 soudats, 37 cavaliers), leis Espanhòus empurèron lei divisions entre pòbles amerindians per trobar d'aliats còntra leis Incas. Lo 16 de novembre de [[1532]], capturèron [[Atahualpa]] a la [[batalha de Cajamarca]]. Pizarro demandèt un recapte important per sa liberacion puei l'executèt per desorganizar l'Empèri entraïnant la presa de [[Cuzco]]. Pasmens, una partida de l'Empèri assaièt de resistir ajudada per lei combats fratricidas entre ''[[conquistador]]s'' (partisans de [[Francisco Pizarro|Pizarro]] còntra partisans d'[[Diego de Almagro|Almagro]], [[1536]]-[[1542]]). Ansin, un subrevivent de la dinastia inca dich [[Manco Inca II]] poguèt crear lo [[Reiaume de Vilcacamba]] après aver alentit l'invasion a la [[batalha d'Ollantaytambo]] en [[1536]]. Puei, menèt una importanta còntra-ofensiva e assetjèt sensa succès [[Cusco]] durant [[Sètge de Cusco|dètz mes]] ([[1536]]-[[1537]]). Pasmens, [[Reiaume de Vilcacamba|Vilcacamba]]<ref>En despiech dei progrès importants de l'[[arqueologia]] [[Andes|andina]], la localizacion precisa de [[Vilcacamba]] es totjorn desconeguda.</ref> contunièt de secutar leis [[Espanha|Espanhòus]] e demorèt un centre de resisténcia fins a sa conquista en [[1572]]. === Lo periòde coloniau e la disparicion de la cultura inca === A respèct d'autrei províncias de l'Empèri Espanhòu, la colonizacion dei territòris incas aguèt mai d'una particularitat en causa de la lònga persisténcia d'un estat inca independent dins la region montanhosa de [[Vilcacamba]]. Ansin, l'introduccion dau sistèma de l'''[[encomienda]]'' se turtèt ai riscs de trèbols e foguèt pas totau. Ansin, una partida de l'[[aristocracia]] inca foguèt mantenguda en plaça per lo poder coloniau e cargada de la collècta dei tributs. Aquò durèt fins a [[1780]] e permetèt la subrevida d'una partida de la cultura de l'elèit inca – que deguèt pasmens abandonar sa religion tradicionala au profiech dau [[catolicisme]]. Dins aquò, en [[1780]], l'introduccion de taxas novèlas entraïnèt la revòuta d'un cap inca de [[Cusco]]. Afiermant èsser un descendent dei sobeirans incas, prenguèt lo nom de [[Tupac Amaru II]]. Aprofichant una insureccion parallèla deis Aimaras<ref>Leis insurgents aimaras assetjèron [[La Paz]] en [[1781]].</ref>, sei fòrças menacèron [[Cusco]] en [[1781]] avans d'èsser finalament batudas per l'arribada d'importants renfòrç espanhòus. Lo bilanç dei combats e de la repression foguèt d'aperaquí {{formatnum:100000}} mòrts e la màger part de l'[[aristocracia]] amerindiana foguèt definitivament anientada. De mai, en causa dei malautiás europèas e dau trabalh fòrçat, la populacion indigèna passèt de mai de 12 milions d'abitants a l'arribada dei ''[[conquistador]]s'' a mens de {{formatnum:500000}} après la desfacha de l'insureccion de [[1780]]-[[1781]]. Aquò entraïnèt donc la disparicion de la màger part de la cultura inca que sei rèstas foguèron absorbits per la cultura amerindiana modèrna. == Organizacion == === Organizacions politica e religiosa === ==== Organizacion politica ==== L'Empèri Inca èra una [[monarquia]] [[monarquia absoluda|absoluda]] e [[teocracria|teocratica]]. Son sobeiran, que son títol èra « Sapa Inca », n'èra lo cap [[politica|politic]] e [[religion|religiós]]<ref>Tecnicament, lo tèrme « inca » utilizat per designar lo pòble inca es faus. Èra en realitat lo títol de son sobeiran e lo grop etnic dominant de l'Empèri èra format de Quíchoas.</ref>. Lo cap dau [[clergat]], dich « [[Willaq Umu]] », n'èra lo segond personatge. Segon la [[mitologia]] oficiala, lo [[Sapa Inca]] èra l'eiretier dau dieu solar [[Inti]] e èra donc considerat coma lo « fiu dau Soleu ». Aquò li donava lo drech de dirigir son reiaume e de conquistar de territòris novèus. Sa [[capitala]], [[Cusco]], èra considerada coma lo centre de l'[[Univèrs]]. Dins lei fachs, l'Empèri Inca èra organizat segon un sistèma [[federalisme|federau]] amb un govèrn centrau dirigit per lo [[Sapa Inca]] e quatre regions, dichas ''[[suyu]]'', que gropavan la totalitat dau territòri franc dau relarg de la [[capitala]]. Lei ''suyu'' èra plaçats sota la direccion d'un ''apu'', tèrme designant un individú eissit de l'[[aristocracia]] auta e sovent de la dinastia inca ela meteissa<ref>Designava tanben lei [[montanha]]s sacradas.</ref>. [[Cusco]] deviá formar un districte distint, dirèctament dirigit per lo [[Sapa Inca]] ò per sa [[dinastia]]. Puei, lei ''suyu'' èra devesits en províncias (''wamani'') que son nombre probable èra de 86<ref>En causa de l'abséncia d'[[escritura]], aqueu nombre es pas segur. Foguèt establit a partir d'estimacions basadas sus lei descubèrtas arqueologicas.</ref>. La [[lei|lèi]] èra pas basada sus un còdi mai sus un ensems de costumas e de tradicions localas que devián èsser respectat per leis autoritats. La [[justícia]] èra assegurada per l'[[Estat]] gràcias ai governadors locaus ò a de foncionaris especiaus dichs inspectors. Leis inspectors pus importants, eissits de la dinastia au poder, èran probablament liures dei convencions localas e podián afiermar dirèctament lo ponch de vista dau sobeiran de l'Empèri. ==== Religion ==== {{article principal|Religion inca}} [[File:Cabeza de Viracocha, Museo de América.jpg|thumb|right|Tèsta escultada de [[Viracocha]].]] La [[religion]] inca èra de transmission orala e la màger part dei conoissenças la regardant vènon deis [[escritura|escrichs]] dei ''[[conquistador]]s'' [[Espanha|espanhòus]]. Son foncionament precís es donc mau conegut mai leis Incas èran [[Politeïsme|politeïstas]]. Coma dins lo rèsta de l'[[America Precolombiana]], aquelei rites necessitavan de sacrificis umans. Per d'eveniments importants coma la mòrt de [[Huayna Capac]] en [[1527]], plusors miliers de personas, chausidas entre lei domestics, lei captaus de la cort, lei favorits e lei concubinas dau sobeiran, podián èsser executadas<ref>'''(en)''' Nigel Davies, ''Human sacrifice: in history and today'', 1981, Morrow, pp. 261–262.</ref>. La basa de la religion inca èra probable l'aplicacion d'un culte dei rèires e d'un còdi morau de tres aisses ''« Pas raubar, pas mentir, pas èsser fenhant »'' e un crèire de [[reïncarnacion]]<ref>'''(en)''' Alfredo Torero Fernández de Córdoba, « Lingüística e historia de la Sociedad Andina », ''Anales Científicos de la Universidad Agraria'', VIII, 3-4, pp. 249-251.</ref>. La [[mòrt]] i èra lo passatge vèrs un paradís emplits de prats de [[flor]]s e de [[montanha]]s blancas. Lo camin vèrs aqueu mond èra fòrça malaisat per l'[[esperit]] dau mòrt que deviá seguir una lònga rota amb l'ajuda d'un can negre capable de lo guidar. Entre lei divinitats pus importantas, se pòu citar : * [[Viracocha]] (ò [[Pachacamac]]) qu'èra lo dieu creator de totei lei causas viventas. * [[Apu Illapu]], dieu de la [[plueja]]. * [[Ayar Cachi]], dieu responsable dei [[tèrratrem]]s. * [[Illapa]], divessa de l'[[ulhauç]] e dei chavanas. * [[Inti]], dieu solar protector de [[Cusco]]. * [[Kiychi]], dieu arc de seda qu'èra invocat per de rites de [[feconditat]]. * [[Mama Killa]], divessa qu'èra la frema d'[[Inti]]. * [[Mama Occlo]], divinitat [[civilizacion|civilizatritz]]. * [[Manco Cápac]], fondator [[legenda]]ri de l'Empèri Inca que foguèt divinizat coma dieu civilizator dau pòble inca. * [[Pachamama]], divessa de la Tèrra e frema de [[Viracocha]]. * [[Quchamama]], divessa de la [[mar]]. * [[Sachamama]], divessa liada a la natura que son nom significa « Maire deis aubres ». * [[Yakumama]], divessa liada a la natura que son nom significa « Maire de l'aiga ». ==== Organizacion administrativa ==== L'organizacion administrativa de l'Empèri èra fondada sus un sistèma decimau mai son detalh precís es mau conegut. Son cap èra lo [[Sapa Inca]]. Lo ròtle dau [[Willaq Umu]] au sen de la gestion administrativa es desconegut mai èra probablament important. Existiá tanben un personatge important dich « [[Inkaprantin]] », qu'èra benlèu una mena de Premier Ministre, e una institucion dicha « [[Topa Inca Yupanqui]] » (« conseu dau reaiume » en [[occitan]]) format de 16 nobles eissits de la capitala e dei ''suyu''<ref>'''(en)''' R. T. Zuidema, « Hierarchy and Space in Incaic Social Organization », ''Ethnohistory'', vol. 30, n° 2, 1983, p. 97.</ref>. Dins lei províncias, lei títols portats per lei caps e lei governadors locaus èran fòrça variats. D'efèct, lei pòbles qu'aviá chausit de se sometre ais Incas sensa combatre avián generalament lo drech de gardar una larga partida de seis institucions. Dins aquò, lo sistèma decimau èra generalizat. Per aquò, la populacion èra regularament recensada e leis òmes caps d'un ostau èran organizats per formar un grop de 100 personas dirigit per [[kuraka]]. Aqueleis òmes participavan normalament ensems ai corvadas e podián formar una unitat militara. L'estatut de kuraka èra ereditari. Ai nivèus superiors, i aviá lo ''pichkapachaka kuraka'' (en carga de 500 personas), lo ''waranqa kuraka'' ({{formatnum:1000}}), lo ''pichkawaranqa kuraka'' ({{formatnum:5000}}) e lo ''hunu kuraka'' ({{formatnum:10000}})<ref>'''(en)''' Catherine J. Julien, ''Inca Decimal Administration in the Lake Titicaca Region in The Inca and Aztec States: 1400–1800'', Academic Press, 1982, p. 123.</ref>. Lo poder d'aquelei aristocratas èra variable segon lei regions e lei periòdes. De mai, avián generalament de responsabilitats inferioras en mai de son pòste principau. Per exemple, normalament, un ''hunu kuraka'' èra en realitat ''kuraka'' d'un grop d'un centenau de personas e caps de nòu autrei ''kurakas''. ==== Fòrças armadas ==== {{veire|Armada inca}} L'armada inca foguèt la pus poderosa de l'[[America Andina]] avans l'arribada deis [[Espanha|Espanhòus]]. Sa fòrça èra basada sus un sistèma de [[conscripcion]] eficaç e sus lo ret rotier de l'Empèri que li permetiá de desplaçaments rapides. D'efèct, cada òme deviá participar au mens un còp dins sa vida a una guèrra. De mai, deviá èsser preparat en permanéncia a una demanda de mobilizacion. Conjugat a l'organizacion decimala de la societat inca, aquò permetiá de formar rapidament d'unitats que sei combatents èran fòrça liats entre elei. Lo ret rotier e lei resèrvas alimentàrias permetián egalament d'assegurar un avitalhament eficaç dei tropas en campanha. L'armament èra en revènge relativament limitat e leis Incas melhorèron gaire la tecnologia andina dins aqueu sector<ref>'''(en)''' Cottie Arthur Burland, ''Peru Under the Incas'', Putnam, 1968, p. 101.</ref>. La [[pèira]] e la [[fusta]] demorèron lei materiaus pus utilizats tant per leis armas que per lei proteccions. Lo metau ([[coire]] ò [[bronze]]) èra rar e pauc resistent. Aquò donava ges d'avantatges ais Incas còntra lei pòbles vesins qu'avián de conoissenças tecnologicas similaras. Còntra leis [[Espanha|Espanhòus]], protegits per d'armaduras d'[[acièr|acier]] e dotats d'[[arma de fuòc|armas de fuòc]], aquel armament foguèt ineficaç e expliquèt en partida lei premierei desfachas incas. Lei [[malautiá]]s europèas que decimèron la populacion foguèron pereu un factor important a l'origina de la victòria [[Espanha|espanhòla]]<ref>De mai, en despiech de son nombre feble, lei conquistadors èran de soudats fòrça experimentats e trobèron sovent d'aliats locaus capables de provesir plusors miliers d'òmes per redurre son inferioritat numerica.</ref>. Pasmens, en despiech d'aquela inferioritat tecnologica, lo saber militar deis Incas li permetèt d'infligir plusors desfachas ais Europèus ([[Batalha d'Ollantaytambo|Ollantaytambo]]...) e de resistir fins a [[1572]]. <gallery> File:Sacsayhuamán, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 04.JPG|Fortificacion militara inca File:Man's Tunic LACMA M.76.45.8 (1 of 3).jpg|Vèstit militar inca File:Porra inca.jpg|Arma inca </gallery> === Organizacion sociala e demografia === ==== Organizacion sociala ==== La ierarquia sociala au sen de l'Empèri Inca èra aquela deis autrei comunautats [[Andes|andinas]]. D'un biais generau, existiá tres classas gropant lei trabalhaires (païsans e artesans), l'aristocracia locala e l'aristocracia auta. La darriera classa èra unicament compausat dau clan inca qu'assegurava totei lei responsabilitats politicas, militaras e religiosas pus importantas de l'Empèri. Lo passatge d'una classa a una autra èra rar. Èra possible per un trabalhaire que se destriava sus lo prat batalhier d'agantar lei rengs de l'aristocracia locala. Dins de cas pus rars, principalament per de rasons politicas, un cap locau podiá èsser integrat a l'aristocracia superiora e obtenir de responsabilitats importantas. Lo grop sociau de basa èra la familha formada per lei parents e seis enfants pas encara maridats. Lo marit s'ocupava generalament dei trabalhs exteriors e la frema de l'entretenença de l'[[ostal|ostau]]. La solidaritat entre lei familhas d'un meteis vilatge èra sovent fòrta e entretengudas per de maridatges. Aqueu darrier aviá luòc entre 20 e 25 ans per leis òmes e 16 a 20 ans per lei fremas<ref>'''(en)''' ''Incas : lords of gold and glory'', Time-Life Books, 1992.</ref>. Un pareu novèu podiá alora s'establir dins un ostau novèu. Obteniá alora totei lei drechs e lei deures fixats per la [[lei|lèi]] (ajudas de l'Estat, conscripcion, corvadas...). La [[poligamia]] èra autorizada mai rara en defòra dei classas superioras<ref>'''(en)''' F. Gouda, « Colonial Encounters, Body Politics, and Flows of Desire », ''Journal of Women's History'', vol. 20, n° 3, 2008, pp. 166–180.</ref>. ==== Demografia e lengas ==== La populacion de l'Empèri Inca es mau coneguda car lei recensaments administratius an disparegut en causa de la conquista<ref>Lo biais de legir lei ''quipus'' a tanben disparegut, çò que limita l'esplecha dei descubèrtas.</ref>. La màger part deis estimacions modèrnas donan un nombre compres entre 6 e 14 milions e de resultats pus largs van de 4 a 37 milions. Lo [[quíchoa]] èra la lenga principala dau poder e, segon certanei fònts, la [[lenga oficiala]] de l'Empèri car èra utilizat per lo grop etnic dominant. Pasmens, i aviá una multitud de parlars au sen dau territòri inca (fins a 700 segon certaneis estimacions) e de lengas, coma l'[[aimara (lenga)|aimara]], gardèron una influéncia importanta. === Organizacion economica === L'Empèri Inca utilizava una economia planificada integrada dins una societat basada sus de relacions de tipe [[feudaulitat|feudau]] entre l'[[Estat]] e leis abitants. L'Estat deviá assegurar la seguretat, provesir la norridura durant lei periòdes de [[famina]], s'ocupar de la construccion deis infrastructuras ([[Camins incas|rota]]s, [[aqüeducte]]s...) e organizar lei fèstas obligatòrias. En cambi, leis abitants devián d'[[impòst]]s sota la forma de bens (recòltas, longor de teissut...) e de [[temps]] ([[corvada]]s, [[conscripcion]]...). La [[moneda]] èra primitiva e èra facha de bens qu'èran cambiats per lei marchands. L'[[escritura]] èra pas coneguda deis Incas mai l'administration aviá un mestritge sufisent dei [[matematicas]] per tenir lo còmpte dei diferentei produccions<ref>'''(en)''' Gary Urton, ''The Social Life of Numbers, A Quechua Ontology of Numbers and Philosophy of Arithmetic'', University of Texas Press, 1997.</ref>. L'[[agricultura]] èra la basa de l'economia. La tèrra èra devesida d'un biais relativament egau entre lo sobeiran, lo clergat e lei païsans. Lei tenements èran atribuits per lei caps locaus segon de critèris basats sus l'estatut sociau e la talha de la familha. L'auto-sufiséncia deviá èsser assegurada per lei lòts dei païsans. Lei corvadas èran generalament destinadas an assegurar l'esplecha dei tèrras dau Sapa Inca ò dau clergat. Existiá tanben una mena de proprietat privada basada sus de bens reiaus que demoravan au sen d'una meteissa familha. Aqueu sistèma permetiá a de nobles de dirigir dirèctament de parçans e mai de vilas. Per exemple, [[Machu Picchu]] aviá un tal estatut e èra sota la senhoriá de nobles incas situats en fòra dau regime generau. L'agricultura generala èra pas especializada e lei païsans practiva la cultura de noirridura, lo norrigatge e la fabricacion de teissuts. Dins lei regions [[desèrt|deserticas]] ò [[litorau|litoralas]] en revènge, la producion èra pus especializada amb una division entre païsans e pescaires e de relacions comercialas entre aquelei dos ensems. Lo nivèu [[tecnologia|tecnologic]] èra fòrça feble que la màger part deis otís èra facha de [[fusta]] e de [[pèira]]. De mai, la màger part dau trabalh èra manuala. Pasmens, una gròssa diversitat de cultura e de precaucions importantas (formacion de resèrvas alimentàrias per l'[[Estat]]) permetián de defugir lei [[famina]]s. == Cultura e tecnologia == === Arquitectura === {{veire|Arquitectura inca}} L'[[arquitectura]] èra un [[art]] major de la cultura inca. Lei tecnicas utilizadas èran un melhorament dei metòdes inventats per la construccion dei [[pukara]]s qu'èran de fortalesas bastidas entre lei sègles III avC e III apC dins leis [[Andes]] Centralas. Lo principi èra de talhar lei pèiras d'un biais complèx per obtenir montatge quasi perfèct. Per exemple, un blòt podiá èsser talhat sus plusors desenaus de fàcia per obtenir una forma capable de tenir plusors blòts vesins. Aquò permetiá de bastir d'obratges importants sensa utilizacion de mortier. Un autre principi important de l'arquitectura inca èra de donar una basa pus importanta que la cima ai bastiments per melhorar l'estabilitat durant lei [[tèrratrem]]s – frequents dins la region. Aquò entraïnèt la formacion d'una arquitectura monumentala que son exemple pus conegut es la ciutat anciana de [[Machu Picchu]]. Pasmens, d'autrei vestigis de remarca se tròban a [[Saksaywaman]] e a [[Ollantaytambo]]. Mòstran l'existéncia d'importantei [[fortificacion]]s ([[barri]], [[torre]]s...), de palais, de construccions amb de simetrias multiplas (octogonalas per exemple), de temples massís e de terrassas multiplas. <gallery> CuscoPiedra12angulo.jpg|Blòt de pèira talhat d'un biais complèx per li donar un maximom de ponchs d'estacament ai blòts vesins. File:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.2.jpg|Fotografia de la vila de [[Machu Picchu]]. File:Machupicchu intihuatana.JPG|Temple de [[Machu Picchu]]. File:MachuPicchu Residential (pixinn.net).jpg|Ensems d'[[ostal|ostaus]] de [[Machu Picchu]]. File:Ollantaytambo, Peru.jpg|Terrassas multiplas d'[[Ollantaytambo]]. File:Ollantaytambo Monolithen.jpg|Muralhas dins lei roïnas d'[[Ollantaytambo]]. File:Sacsayhuamán, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 27.JPG|Vestigis dau barri de [[Saksaywaman]]. File:Incan aqueduct at Tipon. Cusco, Peru.jpg|Aqüeducte inca dins la region de [[Cusco]]. File:Incatrail in Peru.jpg|Exemple de rota inca. </gallery> === Calendier e matematicas === {{veire|Calendier inca}} Leis Incas avián lo mestritge dei [[calendièr|calendiers]] [[astronomia|astronics]], dei sistèmas de mesura e dau sistèma decimau. Ansin, leis [[astronomia|astronòms]] conoissián l'existéncia deis [[equinòcci]]s, dei [[solstici]]s, dei passatges au zenit e dei cicles de [[Vènus (planeta)|Vènus]]. Aquò li permetèt un [[calendièr|calendier]] lunisolar de 12 mes qu'èra tornat alinhar cada annada sus lo [[solstici d'ivèrn]]. Lei jorns e lei mes avián pas de nom particular e lei concèptes de setmanas ò de sasons èran desconeguts. Per mantenir l'alinhament sus lo solstici ivernenc, leis astronòms incas utilizan dos calendiers en parallèl : un basat sus lei movements dau [[Solelh|Soleu]] e un autre sus aquelei de la [[Luna]]. {{veire|Matematicas incas}} Lei [[matematicas]] incas èran principalament destinadas a l'administration que deviá recensar la populacion e la produccion de l'Empèri. Per aquò, un sistèma decimau e un sistèma d'unitats foguèron desvolopats. La màger part deis unitats èra basada sus de grandors umanas, es a dire eissidas dau còrs uman coma lo poce. De multiples permetián d'obtenir d'unitats pus grandas capablas de mesurar lei distàncias au sen dau territòri inca. Sei valors son mau conegudas mai se pòu citar lo ''topo'' que fasiá {{formatnum:6000}} ''thatkiys'' siá 4,0 a 7,7 [[quilomètre]]s. Per enregistrar lei mesuras realizadas, lei foncionaris utilizan de ''quipus'' que son un sistèma de còrdas leugier. Permetiá de realizar de nos que representan diferentei valors. Per exemple, un nos simple representava una unitat e un nos d'uech un centenau. Puei, una mena d'[[abac]] permetiá de legir rapidament lei quipus. Dich ''[[yupana]]'', èra format de pèira talhada per formar de compartiments permetent de realizar un calcul rapide dei nos e lei quatre operacions de basa ([[addicion]], [[sostraccion]], [[multiplicacion]] e [[division]]). <gallery> File:Inca. Quipu.jpg|[[Quipu]] dau sègle XV. File:Yupana 1.png|[[Yupana]]. </gallery> === Terralha, metallurgia e textil === Leis Incas avián lo mestritge dei [[terralha]]s [[pintura|pintadas]] policròmas qu'èran estadas desvolopadas per lei [[civilizacion]]s andinas precedentas. Sei tecnicas li permetián de representar una gròssa diversitat d'animaus, de motius [[geometria|geometrics]] e de scenas de la vida vidanta. Conoissián tanben la metallurgia dei metaus natius ([[aur]], [[argent]], [[coire]]...) e dau [[bronze]]. Dins aquò, leis objèctes de metau semblan èsser estats rars. Aquelei fachs de metaus preciós foguèron largament pilhats per lei ''[[conquistador]]s''. Enfin, lei textils incas portavan generalament de motius geometrics fòrça policròms. <gallery> File:Tupa-inca-tunic.png|Textil inca. File:All-tocapu-sin-BV.png|Textils incas destinats a l'aristocracia auta. </gallery> === Medecina === Leis Incas avián dei conoissenças [[medecina|medicalas]] relativament avançadas a respèct dau nivèu tecnologic generau de sa [[civilizacion]]. En particular, melhorèron divèrsei tecnicas de [[cirurgia]] dau [[crani]]. Ansin, lo taus de subrevida après una operacion consecutiva a una bleçadura grèva a la tèsta passèt probablament de 30% dins lei civilizacions preincas a 80-90% durant lo periòde de l'Empèri<ref>'''(en)''' Barbara A. Somervill, ''Empire of the Inca'', Facts on File, 2005, pp. 101–103.</ref>. Una particularitat de la societat inca e de sa medecina i èra l'importància de la [[còca]] que sei proprietats èran ben conegudas de totei lei pòbles de la region. Sei fuelhas èran ansin consumadas per de rasons religiosas e medicalas. Per exemple, permetiá d'anestesiar un malaut avans una operacion ò de donar mai d'[[energia]] ai messatgiers qu'èran cargats de portar lei comunicacions lòng dei rotas. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Cusco]]. * [[Lista dei sobeirans incas]]. === Bibliografia === * '''(fr)''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1972, 7a edicion corregida de 1997. * '''(en)''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003. * '''(en)''' Michael E. Mosely, ''The Incas and Their Ancestors, the Archeology of Peru'', Thames and Hudson, 1992. * '''(fr)''' Paz Núñez-Regueiro, ''L'Inca et le conquistador'', Actes Sud & Musée du Quai Branly, 2015. * '''(en)''' Gary Urton, ''At the Crossroads of the Earth and Sky: An Andean Cosmology'', University of Texas Press, 1981. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Empèri inca| ]] 0m81narqmarnzuefhf22hkwtuif69fh 0 70084 2497956 2493893 2026-04-12T15:47:02Z ~2026-22746-85 63101 2497956 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Polla via popilia da reggio a capua.jpg|thumb|200px|right|Bòrna trobada prèp de [[Salèrne]] que descriu los centres traversats per la [[Via Apia]]]] La '''declinason''' (o '''declinacion''') '''de lenga latina''' es un sistèma lingüistic basat sus l'ensemble de las formas foncionalas e gramaticalas que son caduna caracterizadas per un cas distinct. En latin, s'i [[declinason gramaticala|declinan]] los [[substantiu]]s, [[adjectiu]]s, [[pronom]]s e autres categorias de mots en [[latin]]. La declinason d'un mot servís per indicar-ne la [[foncion gramaticala|foncion]] e lo [[nombre gramatical]]. I an cinc declinasons, que son numerotadas e gropadas segon la terminason dels mots e son [[genre gramatical]]. Los diferents cases s'exprimisson per una desinéncia (o morfèma gramatical) apondut a la rasic del mot. La flexion de las paraulas dins una meteissa declinason varia segon lo [[genre gramatical]]: masculin, femenin o neutre. Cadun dels sièis cases<ref>En realitat, lo latin a sèt cases, mas lo locatiu es tant rar qu'en practica se considera que n'i a sièis.</ref> a una foncion principala e (trach del [[vocatiu]]) una seria de foncions segondàrias, que pòdon aver una semblança gramaticala amb la foncion principala o non. Aqueste sistèma de cases latin a influenciat la [[gramatica]] de las [[lengas romanicas]]. D'unas, coma lo [[romanés]], an encara un sistèma de cases uèi, mentre que d'autres, ne sèrvan solament qualques vestigis. ==Cases del latin== Lo latin eireta de sièis dels uèit cases gramaticals del [[protoindoeuropèu]]: lo [[nominatiu]], lo [[vocatiu]], l'[[acusatiu]], lo [[genitiu]], lo [[datiu]] e l'[[ablatiu]]. Lo [[locatiu|cas locatiu]] indoeuropèu subrevisquèt dins las declinasons d'unes [[toponim]]s e substantius, coma ara ''Roma'' "[[Roma]]" (locatiu ''Romae'') o ''domus'' "[[casa]]" (locatiu ''domi''). D'unas formas adverbialas que s'acaban en ''-e'' son de vestigis del [[cas instrumental]].<ref>{{cite book|title = Las lenguas indoeuropeas | author = Ramat, A. G. & Ramat, P. | year = 1995 | id = ISBN 84-376-1348-5|pages=313|publisher=Cátedra|pages = 313}}</ref> En latin, los adjectius devon concordar amb los substantius qu'acompanhan non solament en genre e nombre, mas tanben en cas gramatical. Aquò tanben es valable quand lo substantiu e l'adjectiu apertenon a de declinasons diferentas. Per exemple, dins la frasa ''poeta bonus magnas aves habet'',<ref>"Lo bon poeta a d'aucèls grands."</ref> "''poeta''" e "''bonus''" son nominatius singulars de la primièra e la segonda declinason, respectivament, mentre que "''magnas''" e "''aves''" son acusatius plurals de la primièra e la tresena declinason. ===Nominatiu=== [[Fichièr:Aug11 01.jpg|thumb|[[August]], primièr emperaire roman]] Lo nominatiu marca, generalament, lo subjècte d'un vèrb o son atribut. :'''''Augustus imperator''' imperii romani fuit'' ("[[August]] foguèt emperaire de l'empèri dels romans") Pasmens, en latin i a d'autres usatges del nominatiu: :'''''Urbs Roma caput''' mundi vocatur'' ("La ciutat de [[Roma]] es nomenada la capitala del mond") Dins aquesta frasa, i a un complement de denominacion (''Roma'')<ref>Un complement de denominacion es un [[complement indirècte]] que porgís una informacion accessòria o explicativa del tèrme al qual se referís.</ref> e un complement predicatiu del subjècte (''caput'').<ref>Un complement predicatiu del subjècte es un [[substantiu]] o [[adjectiu]] que se referís al [[subjècte]], completant la signification del [[vèrb]].</ref> ===Vocatiu=== Lo vocatiu marca l'èsser o entitat a la quala òm s'adreiça e, s'es necessari, los adjectius qu'acompanhan aqueste substantiu.<ref name="vocatiu">{{cite web | títol = Entrada "vocatiu" | publisher = [[Gran Enciclopèdia Catalana]] | url = http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0218074 | accessdate = 16-07-2009}}</ref> Una expression vocativa es una expression utilizada per s'adreçar directament a qualqu'un o quicòm, en tot inclusent a la frasa l'identitat de la persona a qui òm s'adreiça. '''Fragment de l'[[Eneida]] (29 aC-19 aC), de [[Virgili]] (70 aC–19 aC):''' {| border="0" width="100%" style="text-align: left;" |- !|Original !|Traduccion |- |'''''Musa''', mihi causas memora, quo numine laeso,'' |'''Musa''', remembra me las causas, qual decret de sa divina volontat violat, |- |''quidve dolens, regina deum tot volvere casus'' |tant dolguèt la reina dels dieus, |- |''insignem pietate virum, tot adire labores'' |perque un òme distinguit dins la pietat d'entreprendre tantas espròvas |- |''impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?'' |obliguèsse? Per que tant d'ira dins las intencions celestialas? |- |} Amb la primièra paraula d'aqueste extrach, [[Virgili|lo poeta]] s'adreiça a sa musa, en tot volent far remarcar que s'adreiça precisament a ela. Es per aquò que ''musa'' se tròba dins lo cas vocatiu. ===Acusatiu=== L'acusatiu marca, generalament, lo [[complement dirècte]] d'un [[vèrb transitiu]], es a dire l'objècte sus lo qual se produtz l'accion del vèrb.<ref name="acusatiu">{{cite web | títol = Entrada "acusatiu" | publisher = [[Gran Enciclopèdia Catalana]] | url = http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0074768 | accessdate = 16-07-2009}}</ref> :''[[Publi Corneli Escipió Africà Major|Scipionis Africani]] exercitus incurret '''hostem''''' ("L'armada d'Escipion l'African ataca l'enemic") [[Fichièr:Syrakus BW 2012-10-06 16-44-19.jpg|thumb|210px|[[Província romana de Sicília|Sicília]] caiguèt jos l'influéncia romana en [[241 aC]].]] Pasmens, l'acusatiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions: *'''acusatiu de durada:''' indica l'espaci de temps que s'i perlonga l'accion del vèrb. :''Postea '''trescentos annos''' Romani totum Mare Mediterraneum imperaverunt'' ("Après, los romans dominèron tota la [[mar Mediterranèa]] durant tres cents ans") *'''acusatiu de direccion:''' indica la direccion d'un movement. Los noms pròpris de vilas e illas pòrtan pas de preposicion, mentre que dins lo rèsta dels cases s'utiliza las preposicions ''in'' (movement cap a l'interior d'un luòc) o ''ad'' (movement cap a l'entorn d'un luòc). :''Romani '''Siciliam''' navigant et terram occupant'' ("Los romans navegan en [[Sicília]] e ocupan la tèrra") :''Legatus in '''Hispaniam''' missus est'' ("Lo [[legat (magistratura)|legat]] foguèt enviat en Ispània") :''Milites ad '''oppidum''' appropinquant'' ("Los soldats s'acòstan a la fortalesa") *'''en oracions completivas d'infinitiu:''' lo subjècte d'una [[oracion subordinada]] se met en acusatiu, mentre que lo vèrb apareis en infinitiu. :''Dico '''te''' priore nocte venisse in M. Laecae domum'' ("Disi que tu, la nuèit passada, anères a l'ostal de M. Leca") *'''amb de preposicions determinadas:'''<ref>Per una lista de las preposicions que pòrtan acusatiu, vejatz {{cite web|títol=Gramàtica llatina: preposicions|author=Sebastià Giralt|work=Labyrinthus|url=http://www.xtec.cat/~sgiralt/labyrinthus/roma/lingua/preposicions.htm|accessdate=20-05-2009}}</ref> :''Fretum Gaditanum partem maris inter '''Hispaniam''' et '''Africam''' est'' ("L'[[estrech de Gibartar]] es la part de la mar entre [[Ispània]] e [[Africa]]") *'''coma complement predicatiu del complement dirècte:''' van en acusatiu los mots que completan la significacion del complement dirècte. :''Pauperes existimant divites '''felices''''' ("Los paures consideran los rics uroses")<ref>{{cite book|title=Gramática Latina|author=Angelo Altieri Megale|year=1988|location=Puebla (Mèxic)|publisher=Benemérita Universidad Autónoma de Puebla|isbn=968-863-084-5}}</ref> *'''en exclamacions:''' :''Me '''miseram'''!'' ("Paure de ieu!")<ref>Dich per [[Circe]] a [[Odisseu]] dins l'òbra d'[[Ovidi]] ''Remedium amoris''.</ref> ===Genitiu=== [[Fichièr:PalazzoTrinci010.jpg|thumb|220px|A l'esquèrra, [[Iacopo da Varazze]] sosten sa ''[[Legenda daurada]]''.]] Lo genitiu marca generalament lo [[complement del nom]] d'un [[substantiu]]. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una relacion de possession que lo substantiu en genitiu i es lo possessor. Las utilizacions del genitiu se pòdon devesir en adjectivalas e adverbialas. ;Utilizacion adjectivala *'''genitiu possessiu:''' indica una relacion de possession. :''Caput primum '''provinciae Africae''' Utica fuit'' ("La primièra capitala de la [[Africa (província romana)|província d'Africa]] foguèt [[Utica]]") *'''genitiu subjectiu:''' indica una relacion ont i a una activitat e un autor de l'activitat. :''Deus pugnat pro iis et vos non videtis. Cessate iam, ne in vos ira '''Dei''' descendat'' ("[[Dieu]] luta per els e vos ne trachetz pas. Arrestatz-vos, foguèsse pas sus vos que caiguèsse l'ira de Dieu")<ref>[[Iacopo da Varazze]], fin del [[sègle XIII]]. ''De Sancto Andrea Apostolo'', dins l'òbra ''[[Legenda auria]]''.</ref> *'''genitiu objectiu:''' indica l'objècte d'una accion implicada per un substantiu o adjectiu. :[...] ''Metus '''hostilis''' in bonis artibus civitatem retinebat'' ("La paur de l'enemic manteniá la vila pel bon camin")<ref>{{cite book|author = [[Gai Sal·lusti Crisp|Sal·lusti]] | year = segle I | title = Iugurtha | language = català medieval | url = http://www.narpan.net/ben/indexjugurta.htm}}</ref> *'''genitiu partitiu:''' indica la causa mai granda que quicòm ne forma una part. :''[[Tarraco]] caput fuit prouinciae [[Tarraconensis]], qua maior pars Hispaniae continebatur'' ("[[Tarraco]] foguèt la capitala de la província [[Tarraconense]], que cobriá la majora part d'Ispània") *'''genitiu de definicion:''' definís un nom comun donant un exemple concret de causas qu'apertenon a la meteissa classa: :[...] ''decessit non solum iuvenibus sed et universae genti memoriam mortis suae ad exemplum '''virtutis''''' ("[...] daissa, no solament als joves senon a tota la nacion, un exemple de vertut")<ref>Adaptat de [[Segon de Macabeus|2 Macabeus]], 6:3</ref> *'''genitiu de descripcion:''' descriu un objècte o persona en tèrmes de quantitat o qualitat. :''Daedalus, vir '''magni ingenii''', in insula Creta exsulabat'' ("[[Dedal]], òme de granda intelligéncia, viviá exiliat dins l'illa de [[Creta]]") *'''genitiu de valor:''' descriu la valor o lo pretz de quicòm. :''Si quis aquam oletarit, '''sestertiorum decem milium''' multa esto'' ("Si qualqu'un embrutís l'aiga, serà verbalizat amb dètz mila [[sesterci]]s") ;Utilizacions adverbialas *amb verbs determinats en relacions amb la [[memòria]] ("delembrar", "remembrar", etc.). :''Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est '''mei'''.'' ("Sion disiá: «Lo Senhor m'a abandonat, lo meu Dieu m'a delembrat»."<ref>Adaptat d'[[Libre d'Isaïes|Isaïes]], 49:14</ref> *amb los vèrbs defectius ''utor'', ''fruor'', ''fungor'', ''potior'', ''vescor'' e ''opus est'' ("utilizar", "gaudir", "menar a tèrme", "possedir", "se manjar" e "caler", respectivament) :''Cleanthes solem dominari et '''rerum''' potiri putat'' ("[[Cleantes (filòsof)|Cleantes]] crei que lo solelh domina e es lo mèstre de tot l'univèrs")<ref>{{cite book | title = Allen And Greenough's Shorter Latin Grammar: For Schools And Academies (1896) | author = Bradstreet Greenough, J. & Howard, Albert A. | year = 2008 | origyear = 1896 | isbn = 978-1436989824 | publisher = Kessinger Publishing | pages = 388 pàgines}}</ref> *amb los vèrbs amb la significacion d'"emplir", o adjectius amb la significacion de {{cita|plen}}. :''Videte, pueri: his saccus plenus est '''pirorum''''' ("Vejatz, mainatges: aqueste sac es plen de [[pera|peras]]") *amb los vèrbs amb la significacion de "donar pena", "aborrir". :''Taedet me '''huius quotidiani mundi''''' ("M'aborrís aqueste mond quotidian") *amb los vèrbs referents a un procediment juridic, com "acusar", "absòlvre", etc. :[...] ''quisquam impie diffamavit patrem et accusavit adulterii oculti'' ("[...] qual que siá que desleialament difamèsse lo paire e l'acusèsse d'adultèri oculte") ===Cas datiu=== [[Fichièr:Lionel Royer - Vercingetorix Throwing down His Weapons at the feet of Julius Caesar.jpg|thumb|210px|[[Vercingètorix]], un dels enemics pus celèbres de [[Juli Cesar]], li liura las armas a Alèsia.]] Lo datiu marca, generalament, lo [[complement indirècte]] d'un [[substantiu]]. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una situacion ont lo substantiu en datiu es lo que recep lo complement dirècte ("Joan dona un estilò a Anna"; Anna es lo CI perque recep lo CD, qu'es l'estilò).<ref name="Ministeri"/> :''Pater '''puero''' librum donat'' ("Lo paire dona lo libre al mainat")<ref name="Ministeri">{{cite web | títol = Sintaxis de los casos | work = La lengua latina | publisher = Ministeri d'Educació d'Espanya | accessdate = 16-07-2009 | url = http://recursos.cnice.mec.es/latingriego/Palladium/latin/esl116ca5.php}}</ref> Pasmens, lo datiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions: *'''datiu de regim verbal:''' acompanha d'unes vèrbs e adjectius, coma [[complement de regim verbal]]. S'agís de vèrbs amb la significacion d'"obeïr", "passar" o d'adjectius amb la significacion de "similar". :''Quam similis '''soli''' est, Naevia, noster amor!'' ("Que semblant al solelh qu'es, Nèvia, lo nòstre amor!") *'''datiu possessiu:''' es una construccion que denòta la possession per part del substantiu en datiu. :'''''Caesari''' multi inimici erant'' ("[[Juli Cesar|Cesar]]" aviá fòrça enemics", literalament "I aviá fòrça enemics per Cesar") *'''datiu de finalitat:''' indica la finalitat amb la quala se fa una accion. :''Non omnes milites '''gloriae''' pugnant'' ("totes los soldats lutan pas per la glòria") *'''doble datiu:''' es una mescla de datiu possessiu e de datiu de finalitat. :''Ipsum bellum est '''mihi curae''''' ("Aquesta guèrra es un motiu de preocupacion per ieu") *'''datiu d'autor:''' indica una impression, lo punt de vista de qualqu'un. :''Vir bonus '''regi''' videtur'' ("Aqueste òme li sembla bon al rei") *'''datiu de [[complement agent]]:''' s'utiliza en combinason amb lo gerondiu per indicar qual deu executar l'accion. :''Haec '''nobis''' agenda sunt'' ("Aquestas causas devon èsser fachas per nosautres") *'''datiu comòde:''' qu'indica per qual o per que una accion es menada a son tèrme. :'''''Graecis''' terras colimus'' "Cultivan tèrras pels grècs") *'''datiu etic:''' s'agís d'una forma enfatica, indica que la persona dins lo cas datiu a un interès especial dins l'accion. Gaireben sempre s'agís d'una implicacion afectiva. :''Quid mihi Celsus agit?'' ("Que fa Cels?", sosentendut que lo parlant i a un interès especial) ===Ablatiu=== L'ablatiu es lo cas amb mai d'utilizacions diferentas. En gròs se pòt dire que los mots en ablatiu complisson de foncions de [[complement circonstancial]] de [[complement circonstancial de temps|temps]], de [[complement circonstancial de luòc|luòc]], etc. Fòrça sintagmas en ablatiu se pòdon traduire per d'advèrbis: ''cum celeritate'' se tradutz per "rapidament" (literalament, "amb velocitat"). L'ablatiu latin unifica tres cases presents dins l'ancian [[indoeuropèu]]: lo [[cas separatiu|separatiu]], l'[[cas instrumental|instrumental]] e lo [[cas locatiu|locatiu]]. [[Fichièr:Gaul, 1st century BC.gif|thumb|210px|Mapa de [[Gàllia]] abans la conquista romana.]] *'''ablatiu de luòc:''' indica lo luòc ont e a partir del qual se produtz l'accion (nòta: s'utiliza l'[[cas acusatiu|acusatiu]] per indicar lo luòc ''cap al qual'' se produtz l'accion) :''Hannibal, filius Hamilcaris, '''Carthagine''' natus est'' ("Annibal, filh d'Amilcar, nasquèt a [[Cartage]]") :''Ex '''Graecia''' ad Italiam navigaverunt'' ("Naveguèron de Grècia a Itàlia") *'''ablatiu de separacion:''' indica una separacion fisica a respècte del substantiu en ablatiu :''Cicero hostes ab '''urbe''' prohibuit'' ("[[Ciceron]] mantenguèt los enemics luenh de la ciutat") *'''ablatiu d'instrument:''' indica l'instrument o lo mejan amb que l'accion es menada a tèrme :''Marcus '''pede''' vexabat Corneliam quae dormire volebat'' ("Marc embestiava amb lo pè Cornèlia, que voliá dormir") *'''ablatiu de manièra:''' indica de quin biais se produtz l'accion. :''Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis cum '''magna cura''' et '''diligentia''' suos fines tuentur'' ("Los [[Allòbroges]], metent de gardas lo long de [[Ròse]], defendon sas frontièras amb vigilància e energia")<ref>{{cite book | author = [[Juli Cesar]] | title = [[De bello gallico|Comentarii de bello gallico]] | volume = VII | year = 58aC-51aC | url = http://www.historialago.com/leg_01550_comentarios_galias_7.htm | accessdate = 16-07-2009}}</ref> *'''ablatiu de temps:''' indica l'encastre temporal que s'i situa l'accion. :''Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque '''eo tempore''' fuissent'' [...] ("Per que degun ignore pas ont se trobavan Cesar e l'armada d'aquel temps [...]") *'''ablatiu absolut:''' marca las circonstàncias que s'i produtz l'accion. :'''''Urbe capta''', Aeneas fugit'' ("La ciutat capturada, Enees fugiguèt") *'''ablatiu de circonstàncias expectants:''' parièr que l'ablatiu absolut, mas las circonstàncias "espèran" l'accion. :''Cum '''magno clamore''' civium ad urbem perveniunt'' ("Arriban a la ciutat amb una granda clamor de la populacion") *'''ablatiu d'acompanhament:''' l'ablatiu es sempre precedit per la [[preposicion]] ''cum'' ("amb") e indica amb qui o que se fa l'accion. :''Ego et Iulia cum '''nostris amicis''' de amicitia dicebamus'' ("Jo e Jilia parlam d'amistat amb los nòstres amics") *'''ablatiu de separacion:''' indica lo tot que un nombre ne forma una part; es precedit per la preposicion ''e/ex'' ("de"). :''Centum ex '''viris''' mortem diu timebant et nihil clementiae exspectabant'' ("Cent dels òmes crentavan la mòrt durant longtemps e esperavan pas cap de cleméncia") [[Fichièr:Seneca-berlinantikensammlung-1.jpg|thumb|190px|[[Senèca]], un dels filosòfs romans mai celèbres.]] *'''ablatiu d'agent:''' indica l'agent qu'efectua l'accion dins una [[votz passiva|oracion passiva]]. Se l'agent es una persona, es precedit per la preposicion ''a/ab'' ("per") :''Atticus adoptatus est a '''Caecilio''''' ("Atic foguèt adoptat per Cecili") :''Populus '''militia''' atque '''inopia''' urgebatur'' ("Lo pòble èra aclapat pel servici militar e la misèria") *'''ablatiu de comparason:''' la segonda part d'una comparason es en ablatiu (la primièra es en [[#cas nominatiu|nominatiu]]). :''Vilius argentum est '''auro''', '''virtutibus''' aurum'' ("L'[[argent]] es mens preciós que l'[[aur]], e l'aur que las [[vertut]]s") *'''ablatiu de causa:''' indica la causa que motiva l'accion. :''Clamare '''gaudio''' coepit'' ("Comencèt de cridar de jòia") *'''ablatiu de gra de diferéncia:''' indica lo gra en que difererisson doas causas o mai. :''Puella '''multo''' prudentior est puero'' ("La dròlla es fòrça pus prudenta que lo dròlle") *'''ablatiu de descripcion:''' a una foncion similara a la del genitiu de descripcion; indica una qualitat d'un substantiu. :''Philosophus '''magna sapientia''''' ("Un [[filosofia|filosòf]] de granda saviesa") *'''ablatiu d'especificacion:''' dona una informacion pus especifica subre un mot anterior. :'''''Corpore''' senex esse poterit, '''animo''' numquam erit'' ("Pòt èsser vièlh de còs, mas jamai serà pas vièlh d'esperit") *'''ablatiu de pretz:''' de foncion similara al genitiu de pretz. Indica lo pretz d'una causa. :''Antonius regna addixit pecunia'' ("[[Marc Antòni|Antòni]] venguèt sul tròn per l'argent")<ref>[[Ciceron]], ''[[Filípiques]]'' 7.15</ref> ===Cas locatiu=== Lo cas locatiu servís per indicar lo luòc que s'i produtz l'accion. Es un cas extremament rar en latin; es un vestigi de l'[[indoeuropèu]] que s'aplica solament als noms de las vilas e d'illas pichonas, e mai a d'unas paraules isoladas. Mentre que tots los autres substantius utilizan l'[[#cas ablatiu|ablatiu]] amb una preposicion, los mots en locatiu pòrtan pas jamai de preposicion.<ref name="locatiu">{{cite web | author = Jahnige, J. | títol = The Locative Case | date = Maig del 2006 | url = http://www.dl.ket.org/latinlit/grammar/cases/locative.htm | work = Grammatica | accessdate = 16-07-2009}}</ref> Es identic al genitiu singular de la primièra e la segonda declinason, e dins la rèsta dels cases es identic a l'ablatiu, levat dins lo cas del substantiu ''domus'' ("casa"), qu'a lo locatiu ''domi''. :''Servus '''Romae''' erat'' ("L'esclau èra a Roma") ===Tendéncias sincreticas=== [[Fichièr:Guérin Énée racontant à Didon les malheurs de la ville de Troie Louvre 5184.jpg|thumb|210px|right|''De bello Troiano, '''o Aenea''', multi multa iam narraverunt''. [[Dido]] s'adreiça a [[Enees]] en utilizant lo vocatiu ''Aenea''.]] Lo [[sincretisme (lingüistica)|sincretisme]], un fenomèn lingüistic ont dos o mantuna valors [[morfosintaxi|morfosintacticas]] partejan la meteissa terminason,<ref>{{cite journal | author = Baerman, M. | títol = Syncretism | year = 2007 | journal = Language and Linguistics Compass | volume = 1 | issue = 5 | pages = 539-551 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/118547164/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 | format = abstracte | doi = 10.1111/j.1749-818x.2007.00024.x}}</ref> es abitual en latin. Lo nominatiu, vocatiu e acusatiu dels mots neutres s'acaba sempre en ''-a'', amb qualques excepcions (d'unes pronoms demostratius, relatius e similars; dins aquestas formas, lo plural neutre a la meteissa forma que lo nominatiu singular femenin). Lo vocatiu plural es sempre identic al nominatiu plural, e lo vocatiu singular es identic al nominatiu singular levat a la segonda declinason e dins qualques mots grècs (Lo vocatiu de ''Marcus'' es ''Marce'' e lo vocatiu d'''Aeneas'' es ''Aenea'').<ref>{{cite book | author = John Grant | title = Institutes of Latin grammar | year = 1823 | publisher = G. and W.B. Whittaker | url = http://books.google.es/books?id=tfYtAAAAYAAJ&printsec=titlepage&source=gbs_v2_summary_r&cad=0 | page = 11}}</ref> L'acusatiu singular s'acaba sempre per una vocala corta seguida de ''-m'', levat dins qualques mots neutres amb rasics inusualas. L'acusatiu plural dels mots masculins e femenins s'acaba sempre per una vocala longa mai ''-s'', parièr que lo nominatiu plural de las tresena, quatrena e cinquena declinasons. Lo genitiu singular es parièr que lo nominatiu plural pels mots masculins e femenins de la primièra, segonda e tresena declinasons. Lo datiu singular es parièr que lo genitiu singular dins los mots de la primièra e cinquena declinasons. Lo datiu e l'ablatiu son sempre parièrs al plural.<ref>{{cite book | author = Richard Prior | title = Latin Demystified | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill | isbn = 978-0071477277 | page = 127 | url =http://books.google.es/books?id=_OJNfmxYi1IC&pg=PP1&dq=latin+demystified}}</ref> Es tanben lo cas dins lo datiu singular de la segonda declinason, d'unes mots de la tresena declinason de tèma en ''-i'', e los mots neutres de la qatrena declinason. Quand s'utiliza lo locatiu, es identic a l'ablatiu dins la qatrena e cinquena declinacions. Lo locatiu, l'ablatiu e lo datiu son identics al plural.<ref name="locatiu"/> == Declinasons == *'''Primièra declinason:''' tema en ''-a'', coma per exemple ''aqua'' ("[[aiga]]") *'''Segonda declinason:''' tema en ''-o'', coms per exemple ''amicus'' ("[[amistat|amic]]") *'''Tresena declinason:''' tema en consonanta o en ''-i'', coma per exemple ''praetor'' ("[[pretor]]") o ''canis'' ("[[gos]]") *'''Quatrena declinason:''' tema en ''-u'', coma per exemple ''senatus'' ("[[senat]]") *'''Cinquena declinason''' tema en ''-e'', coma per exemple ''dies'' ("[[dia]]") Pasmens, l'evolucion del latin a provocat de cambiaments [[fonetica|fonetics]] a la terminason d'unas paraulas, en fasent que lo nominatiu tot sol basta pas totjorn per determinar a quala declinason aperten un mot concretament (per exemple, ''saltus'', "salt"). Per aquesta rason, las paraulas latinas s'enoncian amb lo nominatiu mai lo genitiu, e es dins aquesta forma que se troban dins la granda majoratat del diccionaris. Per exemple: *''natio, nationis'', ont ''natio'' es lo nominatiu e ''nationis'' es lo genitiu *''bellum, belli'', ont ''bellum'' es lo nominatiu e ''belli'' es lo genitiu Se pòt tanben escriure lo genitiu de forma abreujada. Aiçí, los exemples anteriors s'escriurián ''natio, -onis'' e ''bellum, -i''. === Primièra declinason (a) === Son de noms en general femenins coma la rota (''via, viae'' fem.) o l'aiga (''aqua, aquae'' fem.). I a qualques mots masculins pasmens, coma de noms de mestièrs païsan (''agricola, agricolae'' masc.) o marinièr (''nauta, nautae'' masc.). {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''aqua, -ae''<br />[[aiga]] f. ! colspan="4" | '''''agricola, -ae''<br />[[païsan]] m. |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | aqua || '''–a''' || aquae || '''–ae''' || agricola || '''–a''' || agricolae || '''–ae''' |- ! '''Vocatiu''' | aqua || '''–a''' || aquae || '''–ae''' || agricola || '''–a''' || agricolae || '''–ae''' |- ! '''Accusatiu''' | aquam || '''–am''' || aquās || '''–ās''' || agricolam || '''–am''' || agricolās || '''–ās''' |- ! '''Genitiu''' | aquae<ref>L'arcaïsme ''aquai'' apareis dins [[Virgili]], [[Ciceron]], [[Lucrèci]] per evocar l'estil dels escrivans ancians.</ref> || '''–ae''' || aquārum || '''–ārum''' || agricolae || '''–ae''' || agricolārum || '''–ārum''' |- ! '''Datiu''' | aquae || '''–ae''' || aquīs || '''–īs''' || agricolae || '''–ae''' || agricolīs || '''–īs''' |- ! '''Ablatiu''' | aquā || '''–ā''' || aquīs || '''–īs''' || agricolā || '''–ā''' || agricolīs || '''–īs''' |- ! '''Locative''' | aquae|| '''-ae'''|| aquīs || '''–īs''' || agricolae|| '''-ae'''|| agricolīs || '''–īs''' |- |} {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''mensa, -ae''<br />[[taula]] f. |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | mensa || '''–a''' || mensae || '''–ae''' |- ! '''Vocatiu''' | mensa || '''–a''' || mensae || '''–ae''' |- ! '''Accusatiu''' | mensam || '''–am''' || mensās || '''–ās''' |- ! '''Genitiu''' | mensae || '''–ae''' || mensārum || '''–ārum''' |- ! '''Datiu''' | mensae || '''–ae''' || mensīs || '''–īs''' |- ! '''Ablatiu''' | mensā || '''–ā''' || mensīs || '''–īs''' |- |} ===Segonda declinason (o)=== La segonda declinason es un grop larg de noms mai que mai masculins coma ''equus, equī'' ("caval") o ''puer, puerī'' ("dròlle') e de noms neutres coma ''castellum, castellī'' ("castèl"). I a qualques grops pichons d'excepcions femeninas, inclusent de noms de [[gema]]s, plantas, arbres, e d'unas vilas e ciutats. Al nominatiu singular, fòrça noms masculins se forman amb una rasic e l'[[afix]] ''-us'', amb pasmens qualques un que s'acaban per la terminason ''-er'', mas pas necessàriament arrapat a la rasic complèta. Los noms neutres son generalament de nominatius singulars formats de la rasic amb una terminason ''-um''. Pasmens, cada segonda declinason dels noms a l'afixe ''-ī'' estacat coma sufixe a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular. La letra predominanta dins las terminasons d'aquesta declinason es ''o''. {| | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''servus'' ("[[esclavatge|esclau]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''serv-'''us''''' |''serv-'''i''''' |- |Vocatiu |''serv-'''e''''' |''serv-'''i''''' |- |Acusatiu |''serv-'''um''''' |''serv-'''os''''' |- |Genitiu |''serv-'''i''''' |''serv-'''orum''''' |- |Datiu |''serv-'''o''''' |''serv-'''is''''' |- |Ablatiu |''serv-'''o''''' |''serv-'''is''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''piscatum'' ("plat de [[peis]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''piscat-'''um''''' |''piscat-'''a''''' |- |Vocatiu |''piscat-'''um''''' |''piscat-'''a''''' |- |Acusatiu |''piscat-'''um''''' |''piscat-'''a''''' |- |Genitiu |''piscat-'''i''''' |''piscat-'''orum''''' |- |Datiu |''piscat-'''o''''' |''piscat-'''is''''' |- |Ablatiu |''piscat-'''o''''' |''piscat-'''is''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''vesper'' ("[[vèspre]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''vesper |''vesper-'''i''''' |- |Vocatiu |''vesper |''vesper-'''i''''' |- |Acusatiu |''vesper-'''um''''' |''vesper-'''os''''' |- |Genitiu |''vesper-'''i''''' |''vesper-'''orum''''' |- |Datiu |''vesper-'''o''''' |''vesper-'''is''''' |- |Ablatiu |''vesper-'''o''''' |''vesper-'''is''''' |- |} |} === Tresena declinason (i) === La tresena declinason es lo grop de noms pus larg. Aquestes noms se pòdon acabar en ''–a'',''–e'', ''–ī'', ''–ō'', ''–y'', ''–c'', ''–l'', ''–n'', ''–r'', ''–s'', ''–t'', or ''–x'' . Son masculin, neutre, e femenin de rasic e cas nominatiu variable. La tresena declinason inclutz per exemple ''flumen, fluminis'' neut. ("riu"), ''flos, floris'' masc. ("flor"), e ''pax, pacis'' fem. ("patz"). Cada nom a l'afixe ''-is'' coma sufixe estacat a la rasic del nom dins la forma genitiu singular. Los noms masculin, femenin e neutre an cadun sa pròpria terminason nominatiu singular especiala. Per exemple, fòrça noms masculins s'acaban en ''–or (amor)''. Fòrça noms femenins s'acaban en ''–īx'' (phoenīx), e fòrça noms neutres s'acaban en ''–us (onus)''. Coma per totas las declinasons d'unes noms fan excepcion a aquestas règlas. {| | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinació de ''tempus'' ("[[temps]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''temp-'''us''''' |''temp-'''ora''''' |- |Vocatiu |''temp-'''us''''' |''temp-'''ora''''' |- |Acusatiu |''temp-'''us''''' |''temp-'''ora''''' |- |Genitiu |''tempor-'''is''''' |''tempor-'''um''''' |- |Datiu |''tempor-'''i''''' |''tempor-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''tempor-'''e''''' |''tempor-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinació de ''dux'' ("[[cap/capitani/menaire]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''dux |''duc-'''es''''' |- |Vocatiu |''dux |''duc-'''es''''' |- |Acusatiu |''duc-'''em''''' |''duc-'''es''''' |- |Genitiu |''duc-'''is''''' |''duc-'''um''''' |- |Datiu |''duc-'''i''''' |''duc-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''duc-'''e''''' |''duc-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinació de ''gladiator'' ("[[gladiator]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''gladiator |''gladiator-'''es''''' |- |Vocatiu |''gladiator |''gladiator-'''es''''' |- |Acusatiu |''gladiator-'''em''''' |''gladiator-'''es''''' |- |Genitiu |''gladiator-'''is''''' |''gladiator-'''um''''' |- |Datiu |''gladiator-'''i''''' |''gladiator-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''gladiator-'''e''''' |''gladiator-'''ibus''''' |- |} |} ====Rasic en '''-i'''==== D'unes mots de la tresena declinason an una rasic acabada en ''-i''. Al dintre d'aqueste grop se pòdon distinguir tres sosgrops diferents: * Los substantius e adjectius masculins e femenins amb lo nominatiu e vocatiu singulars acabats en ''-is''. En son d'exemples ''avis'', ''avis'' ("[[aucèl]]") e ''amnis'', ''amnis'' ("[[riu|torrent d'aiga]]"). Se nomenan parisillabics pel fait que tenon un nombre identic de sillabas dins lo nominatiu e lo genitiu singulars. * I a de mots que pèrdon la ''-i'' de la rasic dins lo nominatiu e vocatiu singulars. Lo contacte de la darrièra consonanta de la rasic amb la ''-s'' fa que caiga la consonanta de la rasic. N'es un exemple ''Mars'', ''Martis'' ("[[Mart (mitologia)|Mart]]"). Aquestas paraulas se pòdon reconéisser perque son genitiu plural s'acaba en ''-ium''. * Los mots neutres derivats acabats en ''-al'', ''-ar'' o ''-e'' que derivan de mots acabats en ''-ali'', ''-ari'' o ''-i'' forman lo nominatiu singular amb una rasic zèro (''-Ø''). La ''-i'' del tèma pòt sofrir doas modificacions: se transforma en ''-e'' en una sillaba finala dobèrta e desapareis quand la sillaba anteriora es longa. N'es un exemple ''animale'', ''animal'' ("[[animal]]"). Pasmens, l'ablatiu se manten en ''-i''. * Lo mot ''vis'', ''vis'' ("fòrça") es un cas particular. Al singular consèrva la flexion de las rasics en ''-i'', mas al plural se basa sus una rasic en ''vis'' transformat en ''vir'' per rotacisme. Pasmens, lo genitiu plural consèrva la terminason ''-ium'' dels substantius de rasic en ''-i''. [[Fichièr:Mediterranean Relief.jpg|thumb|200px|Los romans donavan a la [[mar Mediterranèa]] lo nom de ''Mare Nostrum'', "mar nòstra".]] Exemples de substantius de rasic en ''-i'' {| | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason d'''''avis'' ("[[aucèl]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''av-'''is''''' |''av-'''es''''' |- |Vocatiu |''av-'''is''''' |''av-'''es''''' |- |Acusatiu |''av-'''em''''' |''av-'''es''''' |- |Genitiu |''av-'''is''''' |''av-'''ium''''' |- |Datiu |''av-'''i''''' |''av-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''av-'''e''''' |''av-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''pars'' ("part") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''pars |''part-'''es''''' |- |Vocatiu |''pars |''part-'''es''''' |- |Acusatiu |''part-'''em''''' |''part-'''es''''' |- |Genitiu |''part-'''is''''' |''part-'''ium''''' |- |Datiu |''part-'''i''''' |''part-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''part-'''i''''' |''part-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''mare'' ("[[mar]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''ia''''' |- |Vocatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''ia''''' |- |Acusatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''ia''''' |- |Genitiu |''mar-'''is''''' |''mar-'''ium''''' |- |Datiu |''mar-'''i''''' |''mar-'''bus''''' |- |Ablatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''bus''''' |- |} |} ==== Particularitats ==== Dins la tresena declinason, i a quatre noms irregulars. {| class="wikitable" |-bgcolor="#EFEFEF" !rowspan="3"|Cas |-bgcolor="#EFEFEF" !colspan="2"| '''vīs<br /> fòrça, poder ''f.''''' !colspan="2"| '''sūs, suis<br /> pòrc, porcèl ''c.''''' !colspan="2"| '''bōs, bovis<br /> buòu ''c.''''' !colspan="1"| '''Iuppiter, Iovis<br /> Jupitèr ''m.''''' |- |-bgcolor="#EFEFEF" ! '''Singular''' || '''Plural''' || '''Singular''' || '''Plural''' || '''Singular''' || '''Plural''' || '''Singular''' |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Nominatiu''' | vīs || vīrēs || sūs || suēs || bōs<ref name="ou">Here ''ō'' or ''ū'' come from Old Latin ''ou''. Thus ''bō-/bū-'' and ''Iū-'' before consonant endings are alternate developments of the ''bov-'' and ''Iov-'' before vowel endings. — The double ''pp'' in the preferred form ''Iu-ppiter'' "Father Jove" is an alternate way of marking the length of the ''u'' in the etymological form ''Iū-piter''. ''i'' is [[vowel reduction|weakened]] from ''a'' in ''pater'' (Allen and Greenough, sect. 79 b).</ref>|| bovēs || Iuppiter<ref name="ou" /> |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Vocatiu''' | vīs || vīrēs || sūs || suēs || bōs<ref name="ou" /> || bovēs || Iuppiter<ref name="ou" /> |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Accusatiu''' | vim || vīrēs || suem || suēs || bovem || bovēs || Iovem |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Genitiu''' | —— || vīrium || suis || suum || bovis || boum || Iovis |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Datiu''' | —— || vīribus || suī || subus || bovī || bōbus<br />būbus<ref name="ou" /> || Iovī |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Ablatiu''' | vī || vīribus || sue || subus || bove || bōbus<br />būbus<ref name="ou" /> || Iove |- |} === Quatrena declinason (u) === La quatrena declinason es un grop de noms subretot masculins coma 'èrsa' (''fluctus, fluctūs'' masc.) e 'pòrt' (''portus, portūs'' masc.) amn qualques excepcions femeninas, coma 'man' (''manus, manūs'' fem.). La quatrena declinason inclutz tanben d'unes noms neutres coma 'genolh' (''genu, genūs'' neut.). Cada nom a un afixe ''-ūs'' coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiva singulara. La letra predominanta de las terminasons d'aquesta declinason es ''u''. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''portus, –ūs''<br /> [[pòrt]] m. ! colspan="4" | '''''cornū, –ūs''<br /> [[bana]] |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | portus || '''–us''' || portūs || '''–ūs''' || cornū || '''–ū''' || cornua || '''–ua''' |- ! '''Vocatiu''' | portus || '''–us''' || portūs || '''–ūs''' || cornū || '''–ū''' || cornua || '''–ua''' |- ! '''Accusatiu''' | portum || '''–um''' || portūs || '''–ūs''' || cornū || '''–ū''' || cornua || '''–ua''' |- ! '''Genitiu''' | portūs || '''–ūs''' || portuum || '''–uum''' || cornūs || '''–ūs''' || cornuum || '''–uum''' |- ! '''Datiu''' | portuī || '''–uī''' || portibus || '''–ibus''' || cornū || '''–ū''' || cornibus || '''–ibus''' |- ! '''Ablatiu''' | portū || '''–ū''' || portibus || '''–ibus''' || cornū || '''–ū''' || cornibus || '''–ibus''' |- |} Dins los plurals datiu e ablatiu, ''–ibus'' es de còps que i a remplaçat per ''–ubus''. Aquò sonque per qualques noms, coma ''artus''. La declinason de ''domus'' es iregulara: {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''domus, –ūs''<br /> [[ostal]] |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | domus || '''–us''' || domūs || '''–ūs''' |- ! '''Vocatiu''' | domus || '''–us''' || —— || |- ! '''Accusatiu''' | domum || '''–um''' || domōs / domūs || '''–ōs''' / '''ūs''' |- ! '''Genitiu''' | domūs || '''–ūs''' || domōrum / domuum || '''–ōrum''' / '''uum''' |- ! '''Datiu''' | domuī || '''–uī''' || domibus || '''–ibus''' |- ! '''Ablatiu''' | domō || '''–ō''' || domibus || '''–ibus''' |- |} === Cinquena declinason (e) === La cinquena declinason es un grop pichon de noms mai que mai femenins coma 'afar, causa (''rēs, reī'' fem.) e 'jorn' (''diēs, diēī'' generalament femenin, levat per d'unes jorns particulars ont es masculin). Cada nom a o l'afixe ''-ēī'' o ''–eī'' coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''effigiēs, –ēī''<br /> efigia, ideal f. ! colspan="4" | '''''spēs, –eī''<br /> espèr f. |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | effigiēs || '''–ēs''' || effigiēs || '''–ēs''' || spēs || '''–ēs''' || spēs || '''-ēs''' |- ! '''Vocatiu''' | effigiēs || '''–ēs''' || effigiēs || '''-ēs''' || spēs || '''–ēs''' || spēs || '''-ēs''' |- ! '''Accusatiu''' | effigiem || '''–em''' || effigiēs || '''–ēs''' || spem || '''–em''' || spēs || '''-ēs''' |- ! '''Genitiu''' | effigiēī || '''–ēī''' || effigiērum || '''-ērum''' || speī || '''–eī''' || spērum || '''-ērum''' |- ! '''Datiu''' | effigiēī || '''–ēī''' || effigiēbus || '''-ēbus''' || speī || '''–eī''' || spēbus || '''-ēbus''' |- ! '''Ablatiu''' | effigiē || '''–ē''' || effigiēbus || '''-ēbus''' || spē || '''–ē''' || spēbus || '''-ēbus''' |} Cal notar que los noms acabats en ''iēs'' an un ''ēī'' long al datiu e genitiu, mentre que los noms acabats per una consonanta + ''ēs'' an un ''eī'' cort dins aquestes cases. ===Nòtas=== <references /> [[Categoria:Latin]] 5w06tkhgq0zyoktn25du3o9h47nsfak 2497957 2497956 2026-04-12T15:48:21Z ~2026-22746-85 63101 2497957 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Polla via popilia da reggio a capua.jpg|thumb|200px|right|Bòrna trobada prèp de [[Salèrne]] que descriu los centres traversats per la [[Via Apia]]]] La '''declinason''' (o '''declinacion''') '''de lenga latina''' es una seria de modèls lingüistics regulats per de formas foncionalas e gramaticalas que son caduna caracterizadas per un cas distinct. En latin, s'i [[declinason gramaticala|declinan]] los [[substantiu]]s, [[adjectiu]]s, [[pronom]]s e autres categorias de mots en [[latin]]. La declinason d'un mot servís per indicar-ne la [[foncion gramaticala|foncion]] e lo [[nombre gramatical]]. I an cinc declinasons, que son numerotadas e gropadas segon la terminason dels mots e son [[genre gramatical]]. Los diferents cases s'exprimisson per una desinéncia (o morfèma gramatical) apondut a la rasic del mot. La flexion de las paraulas dins una meteissa declinason varia segon lo [[genre gramatical]]: masculin, femenin o neutre. Cadun dels sièis cases<ref>En realitat, lo latin a sèt cases, mas lo locatiu es tant rar qu'en practica se considera que n'i a sièis.</ref> a una foncion principala e (trach del [[vocatiu]]) una seria de foncions segondàrias, que pòdon aver una semblança gramaticala amb la foncion principala o non. Aqueste sistèma de cases latin a influenciat la [[gramatica]] de las [[lengas romanicas]]. D'unas, coma lo [[romanés]], an encara un sistèma de cases uèi, mentre que d'autres, ne sèrvan solament qualques vestigis. ==Cases del latin== Lo latin eireta de sièis dels uèit cases gramaticals del [[protoindoeuropèu]]: lo [[nominatiu]], lo [[vocatiu]], l'[[acusatiu]], lo [[genitiu]], lo [[datiu]] e l'[[ablatiu]]. Lo [[locatiu|cas locatiu]] indoeuropèu subrevisquèt dins las declinasons d'unes [[toponim]]s e substantius, coma ara ''Roma'' "[[Roma]]" (locatiu ''Romae'') o ''domus'' "[[casa]]" (locatiu ''domi''). D'unas formas adverbialas que s'acaban en ''-e'' son de vestigis del [[cas instrumental]].<ref>{{cite book|title = Las lenguas indoeuropeas | author = Ramat, A. G. & Ramat, P. | year = 1995 | id = ISBN 84-376-1348-5|pages=313|publisher=Cátedra|pages = 313}}</ref> En latin, los adjectius devon concordar amb los substantius qu'acompanhan non solament en genre e nombre, mas tanben en cas gramatical. Aquò tanben es valable quand lo substantiu e l'adjectiu apertenon a de declinasons diferentas. Per exemple, dins la frasa ''poeta bonus magnas aves habet'',<ref>"Lo bon poeta a d'aucèls grands."</ref> "''poeta''" e "''bonus''" son nominatius singulars de la primièra e la segonda declinason, respectivament, mentre que "''magnas''" e "''aves''" son acusatius plurals de la primièra e la tresena declinason. ===Nominatiu=== [[Fichièr:Aug11 01.jpg|thumb|[[August]], primièr emperaire roman]] Lo nominatiu marca, generalament, lo subjècte d'un vèrb o son atribut. :'''''Augustus imperator''' imperii romani fuit'' ("[[August]] foguèt emperaire de l'empèri dels romans") Pasmens, en latin i a d'autres usatges del nominatiu: :'''''Urbs Roma caput''' mundi vocatur'' ("La ciutat de [[Roma]] es nomenada la capitala del mond") Dins aquesta frasa, i a un complement de denominacion (''Roma'')<ref>Un complement de denominacion es un [[complement indirècte]] que porgís una informacion accessòria o explicativa del tèrme al qual se referís.</ref> e un complement predicatiu del subjècte (''caput'').<ref>Un complement predicatiu del subjècte es un [[substantiu]] o [[adjectiu]] que se referís al [[subjècte]], completant la signification del [[vèrb]].</ref> ===Vocatiu=== Lo vocatiu marca l'èsser o entitat a la quala òm s'adreiça e, s'es necessari, los adjectius qu'acompanhan aqueste substantiu.<ref name="vocatiu">{{cite web | títol = Entrada "vocatiu" | publisher = [[Gran Enciclopèdia Catalana]] | url = http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0218074 | accessdate = 16-07-2009}}</ref> Una expression vocativa es una expression utilizada per s'adreçar directament a qualqu'un o quicòm, en tot inclusent a la frasa l'identitat de la persona a qui òm s'adreiça. '''Fragment de l'[[Eneida]] (29 aC-19 aC), de [[Virgili]] (70 aC–19 aC):''' {| border="0" width="100%" style="text-align: left;" |- !|Original !|Traduccion |- |'''''Musa''', mihi causas memora, quo numine laeso,'' |'''Musa''', remembra me las causas, qual decret de sa divina volontat violat, |- |''quidve dolens, regina deum tot volvere casus'' |tant dolguèt la reina dels dieus, |- |''insignem pietate virum, tot adire labores'' |perque un òme distinguit dins la pietat d'entreprendre tantas espròvas |- |''impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?'' |obliguèsse? Per que tant d'ira dins las intencions celestialas? |- |} Amb la primièra paraula d'aqueste extrach, [[Virgili|lo poeta]] s'adreiça a sa musa, en tot volent far remarcar que s'adreiça precisament a ela. Es per aquò que ''musa'' se tròba dins lo cas vocatiu. ===Acusatiu=== L'acusatiu marca, generalament, lo [[complement dirècte]] d'un [[vèrb transitiu]], es a dire l'objècte sus lo qual se produtz l'accion del vèrb.<ref name="acusatiu">{{cite web | títol = Entrada "acusatiu" | publisher = [[Gran Enciclopèdia Catalana]] | url = http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0074768 | accessdate = 16-07-2009}}</ref> :''[[Publi Corneli Escipió Africà Major|Scipionis Africani]] exercitus incurret '''hostem''''' ("L'armada d'Escipion l'African ataca l'enemic") [[Fichièr:Syrakus BW 2012-10-06 16-44-19.jpg|thumb|210px|[[Província romana de Sicília|Sicília]] caiguèt jos l'influéncia romana en [[241 aC]].]] Pasmens, l'acusatiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions: *'''acusatiu de durada:''' indica l'espaci de temps que s'i perlonga l'accion del vèrb. :''Postea '''trescentos annos''' Romani totum Mare Mediterraneum imperaverunt'' ("Après, los romans dominèron tota la [[mar Mediterranèa]] durant tres cents ans") *'''acusatiu de direccion:''' indica la direccion d'un movement. Los noms pròpris de vilas e illas pòrtan pas de preposicion, mentre que dins lo rèsta dels cases s'utiliza las preposicions ''in'' (movement cap a l'interior d'un luòc) o ''ad'' (movement cap a l'entorn d'un luòc). :''Romani '''Siciliam''' navigant et terram occupant'' ("Los romans navegan en [[Sicília]] e ocupan la tèrra") :''Legatus in '''Hispaniam''' missus est'' ("Lo [[legat (magistratura)|legat]] foguèt enviat en Ispània") :''Milites ad '''oppidum''' appropinquant'' ("Los soldats s'acòstan a la fortalesa") *'''en oracions completivas d'infinitiu:''' lo subjècte d'una [[oracion subordinada]] se met en acusatiu, mentre que lo vèrb apareis en infinitiu. :''Dico '''te''' priore nocte venisse in M. Laecae domum'' ("Disi que tu, la nuèit passada, anères a l'ostal de M. Leca") *'''amb de preposicions determinadas:'''<ref>Per una lista de las preposicions que pòrtan acusatiu, vejatz {{cite web|títol=Gramàtica llatina: preposicions|author=Sebastià Giralt|work=Labyrinthus|url=http://www.xtec.cat/~sgiralt/labyrinthus/roma/lingua/preposicions.htm|accessdate=20-05-2009}}</ref> :''Fretum Gaditanum partem maris inter '''Hispaniam''' et '''Africam''' est'' ("L'[[estrech de Gibartar]] es la part de la mar entre [[Ispània]] e [[Africa]]") *'''coma complement predicatiu del complement dirècte:''' van en acusatiu los mots que completan la significacion del complement dirècte. :''Pauperes existimant divites '''felices''''' ("Los paures consideran los rics uroses")<ref>{{cite book|title=Gramática Latina|author=Angelo Altieri Megale|year=1988|location=Puebla (Mèxic)|publisher=Benemérita Universidad Autónoma de Puebla|isbn=968-863-084-5}}</ref> *'''en exclamacions:''' :''Me '''miseram'''!'' ("Paure de ieu!")<ref>Dich per [[Circe]] a [[Odisseu]] dins l'òbra d'[[Ovidi]] ''Remedium amoris''.</ref> ===Genitiu=== [[Fichièr:PalazzoTrinci010.jpg|thumb|220px|A l'esquèrra, [[Iacopo da Varazze]] sosten sa ''[[Legenda daurada]]''.]] Lo genitiu marca generalament lo [[complement del nom]] d'un [[substantiu]]. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una relacion de possession que lo substantiu en genitiu i es lo possessor. Las utilizacions del genitiu se pòdon devesir en adjectivalas e adverbialas. ;Utilizacion adjectivala *'''genitiu possessiu:''' indica una relacion de possession. :''Caput primum '''provinciae Africae''' Utica fuit'' ("La primièra capitala de la [[Africa (província romana)|província d'Africa]] foguèt [[Utica]]") *'''genitiu subjectiu:''' indica una relacion ont i a una activitat e un autor de l'activitat. :''Deus pugnat pro iis et vos non videtis. Cessate iam, ne in vos ira '''Dei''' descendat'' ("[[Dieu]] luta per els e vos ne trachetz pas. Arrestatz-vos, foguèsse pas sus vos que caiguèsse l'ira de Dieu")<ref>[[Iacopo da Varazze]], fin del [[sègle XIII]]. ''De Sancto Andrea Apostolo'', dins l'òbra ''[[Legenda auria]]''.</ref> *'''genitiu objectiu:''' indica l'objècte d'una accion implicada per un substantiu o adjectiu. :[...] ''Metus '''hostilis''' in bonis artibus civitatem retinebat'' ("La paur de l'enemic manteniá la vila pel bon camin")<ref>{{cite book|author = [[Gai Sal·lusti Crisp|Sal·lusti]] | year = segle I | title = Iugurtha | language = català medieval | url = http://www.narpan.net/ben/indexjugurta.htm}}</ref> *'''genitiu partitiu:''' indica la causa mai granda que quicòm ne forma una part. :''[[Tarraco]] caput fuit prouinciae [[Tarraconensis]], qua maior pars Hispaniae continebatur'' ("[[Tarraco]] foguèt la capitala de la província [[Tarraconense]], que cobriá la majora part d'Ispània") *'''genitiu de definicion:''' definís un nom comun donant un exemple concret de causas qu'apertenon a la meteissa classa: :[...] ''decessit non solum iuvenibus sed et universae genti memoriam mortis suae ad exemplum '''virtutis''''' ("[...] daissa, no solament als joves senon a tota la nacion, un exemple de vertut")<ref>Adaptat de [[Segon de Macabeus|2 Macabeus]], 6:3</ref> *'''genitiu de descripcion:''' descriu un objècte o persona en tèrmes de quantitat o qualitat. :''Daedalus, vir '''magni ingenii''', in insula Creta exsulabat'' ("[[Dedal]], òme de granda intelligéncia, viviá exiliat dins l'illa de [[Creta]]") *'''genitiu de valor:''' descriu la valor o lo pretz de quicòm. :''Si quis aquam oletarit, '''sestertiorum decem milium''' multa esto'' ("Si qualqu'un embrutís l'aiga, serà verbalizat amb dètz mila [[sesterci]]s") ;Utilizacions adverbialas *amb verbs determinats en relacions amb la [[memòria]] ("delembrar", "remembrar", etc.). :''Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est '''mei'''.'' ("Sion disiá: «Lo Senhor m'a abandonat, lo meu Dieu m'a delembrat»."<ref>Adaptat d'[[Libre d'Isaïes|Isaïes]], 49:14</ref> *amb los vèrbs defectius ''utor'', ''fruor'', ''fungor'', ''potior'', ''vescor'' e ''opus est'' ("utilizar", "gaudir", "menar a tèrme", "possedir", "se manjar" e "caler", respectivament) :''Cleanthes solem dominari et '''rerum''' potiri putat'' ("[[Cleantes (filòsof)|Cleantes]] crei que lo solelh domina e es lo mèstre de tot l'univèrs")<ref>{{cite book | title = Allen And Greenough's Shorter Latin Grammar: For Schools And Academies (1896) | author = Bradstreet Greenough, J. & Howard, Albert A. | year = 2008 | origyear = 1896 | isbn = 978-1436989824 | publisher = Kessinger Publishing | pages = 388 pàgines}}</ref> *amb los vèrbs amb la significacion d'"emplir", o adjectius amb la significacion de {{cita|plen}}. :''Videte, pueri: his saccus plenus est '''pirorum''''' ("Vejatz, mainatges: aqueste sac es plen de [[pera|peras]]") *amb los vèrbs amb la significacion de "donar pena", "aborrir". :''Taedet me '''huius quotidiani mundi''''' ("M'aborrís aqueste mond quotidian") *amb los vèrbs referents a un procediment juridic, com "acusar", "absòlvre", etc. :[...] ''quisquam impie diffamavit patrem et accusavit adulterii oculti'' ("[...] qual que siá que desleialament difamèsse lo paire e l'acusèsse d'adultèri oculte") ===Cas datiu=== [[Fichièr:Lionel Royer - Vercingetorix Throwing down His Weapons at the feet of Julius Caesar.jpg|thumb|210px|[[Vercingètorix]], un dels enemics pus celèbres de [[Juli Cesar]], li liura las armas a Alèsia.]] Lo datiu marca, generalament, lo [[complement indirècte]] d'un [[substantiu]]. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una situacion ont lo substantiu en datiu es lo que recep lo complement dirècte ("Joan dona un estilò a Anna"; Anna es lo CI perque recep lo CD, qu'es l'estilò).<ref name="Ministeri"/> :''Pater '''puero''' librum donat'' ("Lo paire dona lo libre al mainat")<ref name="Ministeri">{{cite web | títol = Sintaxis de los casos | work = La lengua latina | publisher = Ministeri d'Educació d'Espanya | accessdate = 16-07-2009 | url = http://recursos.cnice.mec.es/latingriego/Palladium/latin/esl116ca5.php}}</ref> Pasmens, lo datiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions: *'''datiu de regim verbal:''' acompanha d'unes vèrbs e adjectius, coma [[complement de regim verbal]]. S'agís de vèrbs amb la significacion d'"obeïr", "passar" o d'adjectius amb la significacion de "similar". :''Quam similis '''soli''' est, Naevia, noster amor!'' ("Que semblant al solelh qu'es, Nèvia, lo nòstre amor!") *'''datiu possessiu:''' es una construccion que denòta la possession per part del substantiu en datiu. :'''''Caesari''' multi inimici erant'' ("[[Juli Cesar|Cesar]]" aviá fòrça enemics", literalament "I aviá fòrça enemics per Cesar") *'''datiu de finalitat:''' indica la finalitat amb la quala se fa una accion. :''Non omnes milites '''gloriae''' pugnant'' ("totes los soldats lutan pas per la glòria") *'''doble datiu:''' es una mescla de datiu possessiu e de datiu de finalitat. :''Ipsum bellum est '''mihi curae''''' ("Aquesta guèrra es un motiu de preocupacion per ieu") *'''datiu d'autor:''' indica una impression, lo punt de vista de qualqu'un. :''Vir bonus '''regi''' videtur'' ("Aqueste òme li sembla bon al rei") *'''datiu de [[complement agent]]:''' s'utiliza en combinason amb lo gerondiu per indicar qual deu executar l'accion. :''Haec '''nobis''' agenda sunt'' ("Aquestas causas devon èsser fachas per nosautres") *'''datiu comòde:''' qu'indica per qual o per que una accion es menada a son tèrme. :'''''Graecis''' terras colimus'' "Cultivan tèrras pels grècs") *'''datiu etic:''' s'agís d'una forma enfatica, indica que la persona dins lo cas datiu a un interès especial dins l'accion. Gaireben sempre s'agís d'una implicacion afectiva. :''Quid mihi Celsus agit?'' ("Que fa Cels?", sosentendut que lo parlant i a un interès especial) ===Ablatiu=== L'ablatiu es lo cas amb mai d'utilizacions diferentas. En gròs se pòt dire que los mots en ablatiu complisson de foncions de [[complement circonstancial]] de [[complement circonstancial de temps|temps]], de [[complement circonstancial de luòc|luòc]], etc. Fòrça sintagmas en ablatiu se pòdon traduire per d'advèrbis: ''cum celeritate'' se tradutz per "rapidament" (literalament, "amb velocitat"). L'ablatiu latin unifica tres cases presents dins l'ancian [[indoeuropèu]]: lo [[cas separatiu|separatiu]], l'[[cas instrumental|instrumental]] e lo [[cas locatiu|locatiu]]. [[Fichièr:Gaul, 1st century BC.gif|thumb|210px|Mapa de [[Gàllia]] abans la conquista romana.]] *'''ablatiu de luòc:''' indica lo luòc ont e a partir del qual se produtz l'accion (nòta: s'utiliza l'[[cas acusatiu|acusatiu]] per indicar lo luòc ''cap al qual'' se produtz l'accion) :''Hannibal, filius Hamilcaris, '''Carthagine''' natus est'' ("Annibal, filh d'Amilcar, nasquèt a [[Cartage]]") :''Ex '''Graecia''' ad Italiam navigaverunt'' ("Naveguèron de Grècia a Itàlia") *'''ablatiu de separacion:''' indica una separacion fisica a respècte del substantiu en ablatiu :''Cicero hostes ab '''urbe''' prohibuit'' ("[[Ciceron]] mantenguèt los enemics luenh de la ciutat") *'''ablatiu d'instrument:''' indica l'instrument o lo mejan amb que l'accion es menada a tèrme :''Marcus '''pede''' vexabat Corneliam quae dormire volebat'' ("Marc embestiava amb lo pè Cornèlia, que voliá dormir") *'''ablatiu de manièra:''' indica de quin biais se produtz l'accion. :''Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis cum '''magna cura''' et '''diligentia''' suos fines tuentur'' ("Los [[Allòbroges]], metent de gardas lo long de [[Ròse]], defendon sas frontièras amb vigilància e energia")<ref>{{cite book | author = [[Juli Cesar]] | title = [[De bello gallico|Comentarii de bello gallico]] | volume = VII | year = 58aC-51aC | url = http://www.historialago.com/leg_01550_comentarios_galias_7.htm | accessdate = 16-07-2009}}</ref> *'''ablatiu de temps:''' indica l'encastre temporal que s'i situa l'accion. :''Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque '''eo tempore''' fuissent'' [...] ("Per que degun ignore pas ont se trobavan Cesar e l'armada d'aquel temps [...]") *'''ablatiu absolut:''' marca las circonstàncias que s'i produtz l'accion. :'''''Urbe capta''', Aeneas fugit'' ("La ciutat capturada, Enees fugiguèt") *'''ablatiu de circonstàncias expectants:''' parièr que l'ablatiu absolut, mas las circonstàncias "espèran" l'accion. :''Cum '''magno clamore''' civium ad urbem perveniunt'' ("Arriban a la ciutat amb una granda clamor de la populacion") *'''ablatiu d'acompanhament:''' l'ablatiu es sempre precedit per la [[preposicion]] ''cum'' ("amb") e indica amb qui o que se fa l'accion. :''Ego et Iulia cum '''nostris amicis''' de amicitia dicebamus'' ("Jo e Jilia parlam d'amistat amb los nòstres amics") *'''ablatiu de separacion:''' indica lo tot que un nombre ne forma una part; es precedit per la preposicion ''e/ex'' ("de"). :''Centum ex '''viris''' mortem diu timebant et nihil clementiae exspectabant'' ("Cent dels òmes crentavan la mòrt durant longtemps e esperavan pas cap de cleméncia") [[Fichièr:Seneca-berlinantikensammlung-1.jpg|thumb|190px|[[Senèca]], un dels filosòfs romans mai celèbres.]] *'''ablatiu d'agent:''' indica l'agent qu'efectua l'accion dins una [[votz passiva|oracion passiva]]. Se l'agent es una persona, es precedit per la preposicion ''a/ab'' ("per") :''Atticus adoptatus est a '''Caecilio''''' ("Atic foguèt adoptat per Cecili") :''Populus '''militia''' atque '''inopia''' urgebatur'' ("Lo pòble èra aclapat pel servici militar e la misèria") *'''ablatiu de comparason:''' la segonda part d'una comparason es en ablatiu (la primièra es en [[#cas nominatiu|nominatiu]]). :''Vilius argentum est '''auro''', '''virtutibus''' aurum'' ("L'[[argent]] es mens preciós que l'[[aur]], e l'aur que las [[vertut]]s") *'''ablatiu de causa:''' indica la causa que motiva l'accion. :''Clamare '''gaudio''' coepit'' ("Comencèt de cridar de jòia") *'''ablatiu de gra de diferéncia:''' indica lo gra en que difererisson doas causas o mai. :''Puella '''multo''' prudentior est puero'' ("La dròlla es fòrça pus prudenta que lo dròlle") *'''ablatiu de descripcion:''' a una foncion similara a la del genitiu de descripcion; indica una qualitat d'un substantiu. :''Philosophus '''magna sapientia''''' ("Un [[filosofia|filosòf]] de granda saviesa") *'''ablatiu d'especificacion:''' dona una informacion pus especifica subre un mot anterior. :'''''Corpore''' senex esse poterit, '''animo''' numquam erit'' ("Pòt èsser vièlh de còs, mas jamai serà pas vièlh d'esperit") *'''ablatiu de pretz:''' de foncion similara al genitiu de pretz. Indica lo pretz d'una causa. :''Antonius regna addixit pecunia'' ("[[Marc Antòni|Antòni]] venguèt sul tròn per l'argent")<ref>[[Ciceron]], ''[[Filípiques]]'' 7.15</ref> ===Cas locatiu=== Lo cas locatiu servís per indicar lo luòc que s'i produtz l'accion. Es un cas extremament rar en latin; es un vestigi de l'[[indoeuropèu]] que s'aplica solament als noms de las vilas e d'illas pichonas, e mai a d'unas paraules isoladas. Mentre que tots los autres substantius utilizan l'[[#cas ablatiu|ablatiu]] amb una preposicion, los mots en locatiu pòrtan pas jamai de preposicion.<ref name="locatiu">{{cite web | author = Jahnige, J. | títol = The Locative Case | date = Maig del 2006 | url = http://www.dl.ket.org/latinlit/grammar/cases/locative.htm | work = Grammatica | accessdate = 16-07-2009}}</ref> Es identic al genitiu singular de la primièra e la segonda declinason, e dins la rèsta dels cases es identic a l'ablatiu, levat dins lo cas del substantiu ''domus'' ("casa"), qu'a lo locatiu ''domi''. :''Servus '''Romae''' erat'' ("L'esclau èra a Roma") ===Tendéncias sincreticas=== [[Fichièr:Guérin Énée racontant à Didon les malheurs de la ville de Troie Louvre 5184.jpg|thumb|210px|right|''De bello Troiano, '''o Aenea''', multi multa iam narraverunt''. [[Dido]] s'adreiça a [[Enees]] en utilizant lo vocatiu ''Aenea''.]] Lo [[sincretisme (lingüistica)|sincretisme]], un fenomèn lingüistic ont dos o mantuna valors [[morfosintaxi|morfosintacticas]] partejan la meteissa terminason,<ref>{{cite journal | author = Baerman, M. | títol = Syncretism | year = 2007 | journal = Language and Linguistics Compass | volume = 1 | issue = 5 | pages = 539-551 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/118547164/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 | format = abstracte | doi = 10.1111/j.1749-818x.2007.00024.x}}</ref> es abitual en latin. Lo nominatiu, vocatiu e acusatiu dels mots neutres s'acaba sempre en ''-a'', amb qualques excepcions (d'unes pronoms demostratius, relatius e similars; dins aquestas formas, lo plural neutre a la meteissa forma que lo nominatiu singular femenin). Lo vocatiu plural es sempre identic al nominatiu plural, e lo vocatiu singular es identic al nominatiu singular levat a la segonda declinason e dins qualques mots grècs (Lo vocatiu de ''Marcus'' es ''Marce'' e lo vocatiu d'''Aeneas'' es ''Aenea'').<ref>{{cite book | author = John Grant | title = Institutes of Latin grammar | year = 1823 | publisher = G. and W.B. Whittaker | url = http://books.google.es/books?id=tfYtAAAAYAAJ&printsec=titlepage&source=gbs_v2_summary_r&cad=0 | page = 11}}</ref> L'acusatiu singular s'acaba sempre per una vocala corta seguida de ''-m'', levat dins qualques mots neutres amb rasics inusualas. L'acusatiu plural dels mots masculins e femenins s'acaba sempre per una vocala longa mai ''-s'', parièr que lo nominatiu plural de las tresena, quatrena e cinquena declinasons. Lo genitiu singular es parièr que lo nominatiu plural pels mots masculins e femenins de la primièra, segonda e tresena declinasons. Lo datiu singular es parièr que lo genitiu singular dins los mots de la primièra e cinquena declinasons. Lo datiu e l'ablatiu son sempre parièrs al plural.<ref>{{cite book | author = Richard Prior | title = Latin Demystified | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill | isbn = 978-0071477277 | page = 127 | url =http://books.google.es/books?id=_OJNfmxYi1IC&pg=PP1&dq=latin+demystified}}</ref> Es tanben lo cas dins lo datiu singular de la segonda declinason, d'unes mots de la tresena declinason de tèma en ''-i'', e los mots neutres de la qatrena declinason. Quand s'utiliza lo locatiu, es identic a l'ablatiu dins la qatrena e cinquena declinacions. Lo locatiu, l'ablatiu e lo datiu son identics al plural.<ref name="locatiu"/> == Declinasons == *'''Primièra declinason:''' tema en ''-a'', coma per exemple ''aqua'' ("[[aiga]]") *'''Segonda declinason:''' tema en ''-o'', coms per exemple ''amicus'' ("[[amistat|amic]]") *'''Tresena declinason:''' tema en consonanta o en ''-i'', coma per exemple ''praetor'' ("[[pretor]]") o ''canis'' ("[[gos]]") *'''Quatrena declinason:''' tema en ''-u'', coma per exemple ''senatus'' ("[[senat]]") *'''Cinquena declinason''' tema en ''-e'', coma per exemple ''dies'' ("[[dia]]") Pasmens, l'evolucion del latin a provocat de cambiaments [[fonetica|fonetics]] a la terminason d'unas paraulas, en fasent que lo nominatiu tot sol basta pas totjorn per determinar a quala declinason aperten un mot concretament (per exemple, ''saltus'', "salt"). Per aquesta rason, las paraulas latinas s'enoncian amb lo nominatiu mai lo genitiu, e es dins aquesta forma que se troban dins la granda majoratat del diccionaris. Per exemple: *''natio, nationis'', ont ''natio'' es lo nominatiu e ''nationis'' es lo genitiu *''bellum, belli'', ont ''bellum'' es lo nominatiu e ''belli'' es lo genitiu Se pòt tanben escriure lo genitiu de forma abreujada. Aiçí, los exemples anteriors s'escriurián ''natio, -onis'' e ''bellum, -i''. === Primièra declinason (a) === Son de noms en general femenins coma la rota (''via, viae'' fem.) o l'aiga (''aqua, aquae'' fem.). I a qualques mots masculins pasmens, coma de noms de mestièrs païsan (''agricola, agricolae'' masc.) o marinièr (''nauta, nautae'' masc.). {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''aqua, -ae''<br />[[aiga]] f. ! colspan="4" | '''''agricola, -ae''<br />[[païsan]] m. |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | aqua || '''–a''' || aquae || '''–ae''' || agricola || '''–a''' || agricolae || '''–ae''' |- ! '''Vocatiu''' | aqua || '''–a''' || aquae || '''–ae''' || agricola || '''–a''' || agricolae || '''–ae''' |- ! '''Accusatiu''' | aquam || '''–am''' || aquās || '''–ās''' || agricolam || '''–am''' || agricolās || '''–ās''' |- ! '''Genitiu''' | aquae<ref>L'arcaïsme ''aquai'' apareis dins [[Virgili]], [[Ciceron]], [[Lucrèci]] per evocar l'estil dels escrivans ancians.</ref> || '''–ae''' || aquārum || '''–ārum''' || agricolae || '''–ae''' || agricolārum || '''–ārum''' |- ! '''Datiu''' | aquae || '''–ae''' || aquīs || '''–īs''' || agricolae || '''–ae''' || agricolīs || '''–īs''' |- ! '''Ablatiu''' | aquā || '''–ā''' || aquīs || '''–īs''' || agricolā || '''–ā''' || agricolīs || '''–īs''' |- ! '''Locative''' | aquae|| '''-ae'''|| aquīs || '''–īs''' || agricolae|| '''-ae'''|| agricolīs || '''–īs''' |- |} {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''mensa, -ae''<br />[[taula]] f. |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | mensa || '''–a''' || mensae || '''–ae''' |- ! '''Vocatiu''' | mensa || '''–a''' || mensae || '''–ae''' |- ! '''Accusatiu''' | mensam || '''–am''' || mensās || '''–ās''' |- ! '''Genitiu''' | mensae || '''–ae''' || mensārum || '''–ārum''' |- ! '''Datiu''' | mensae || '''–ae''' || mensīs || '''–īs''' |- ! '''Ablatiu''' | mensā || '''–ā''' || mensīs || '''–īs''' |- |} ===Segonda declinason (o)=== La segonda declinason es un grop larg de noms mai que mai masculins coma ''equus, equī'' ("caval") o ''puer, puerī'' ("dròlle') e de noms neutres coma ''castellum, castellī'' ("castèl"). I a qualques grops pichons d'excepcions femeninas, inclusent de noms de [[gema]]s, plantas, arbres, e d'unas vilas e ciutats. Al nominatiu singular, fòrça noms masculins se forman amb una rasic e l'[[afix]] ''-us'', amb pasmens qualques un que s'acaban per la terminason ''-er'', mas pas necessàriament arrapat a la rasic complèta. Los noms neutres son generalament de nominatius singulars formats de la rasic amb una terminason ''-um''. Pasmens, cada segonda declinason dels noms a l'afixe ''-ī'' estacat coma sufixe a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular. La letra predominanta dins las terminasons d'aquesta declinason es ''o''. {| | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''servus'' ("[[esclavatge|esclau]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''serv-'''us''''' |''serv-'''i''''' |- |Vocatiu |''serv-'''e''''' |''serv-'''i''''' |- |Acusatiu |''serv-'''um''''' |''serv-'''os''''' |- |Genitiu |''serv-'''i''''' |''serv-'''orum''''' |- |Datiu |''serv-'''o''''' |''serv-'''is''''' |- |Ablatiu |''serv-'''o''''' |''serv-'''is''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''piscatum'' ("plat de [[peis]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''piscat-'''um''''' |''piscat-'''a''''' |- |Vocatiu |''piscat-'''um''''' |''piscat-'''a''''' |- |Acusatiu |''piscat-'''um''''' |''piscat-'''a''''' |- |Genitiu |''piscat-'''i''''' |''piscat-'''orum''''' |- |Datiu |''piscat-'''o''''' |''piscat-'''is''''' |- |Ablatiu |''piscat-'''o''''' |''piscat-'''is''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''vesper'' ("[[vèspre]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''vesper |''vesper-'''i''''' |- |Vocatiu |''vesper |''vesper-'''i''''' |- |Acusatiu |''vesper-'''um''''' |''vesper-'''os''''' |- |Genitiu |''vesper-'''i''''' |''vesper-'''orum''''' |- |Datiu |''vesper-'''o''''' |''vesper-'''is''''' |- |Ablatiu |''vesper-'''o''''' |''vesper-'''is''''' |- |} |} === Tresena declinason (i) === La tresena declinason es lo grop de noms pus larg. Aquestes noms se pòdon acabar en ''–a'',''–e'', ''–ī'', ''–ō'', ''–y'', ''–c'', ''–l'', ''–n'', ''–r'', ''–s'', ''–t'', or ''–x'' . Son masculin, neutre, e femenin de rasic e cas nominatiu variable. La tresena declinason inclutz per exemple ''flumen, fluminis'' neut. ("riu"), ''flos, floris'' masc. ("flor"), e ''pax, pacis'' fem. ("patz"). Cada nom a l'afixe ''-is'' coma sufixe estacat a la rasic del nom dins la forma genitiu singular. Los noms masculin, femenin e neutre an cadun sa pròpria terminason nominatiu singular especiala. Per exemple, fòrça noms masculins s'acaban en ''–or (amor)''. Fòrça noms femenins s'acaban en ''–īx'' (phoenīx), e fòrça noms neutres s'acaban en ''–us (onus)''. Coma per totas las declinasons d'unes noms fan excepcion a aquestas règlas. {| | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinació de ''tempus'' ("[[temps]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''temp-'''us''''' |''temp-'''ora''''' |- |Vocatiu |''temp-'''us''''' |''temp-'''ora''''' |- |Acusatiu |''temp-'''us''''' |''temp-'''ora''''' |- |Genitiu |''tempor-'''is''''' |''tempor-'''um''''' |- |Datiu |''tempor-'''i''''' |''tempor-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''tempor-'''e''''' |''tempor-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinació de ''dux'' ("[[cap/capitani/menaire]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''dux |''duc-'''es''''' |- |Vocatiu |''dux |''duc-'''es''''' |- |Acusatiu |''duc-'''em''''' |''duc-'''es''''' |- |Genitiu |''duc-'''is''''' |''duc-'''um''''' |- |Datiu |''duc-'''i''''' |''duc-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''duc-'''e''''' |''duc-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinació de ''gladiator'' ("[[gladiator]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''gladiator |''gladiator-'''es''''' |- |Vocatiu |''gladiator |''gladiator-'''es''''' |- |Acusatiu |''gladiator-'''em''''' |''gladiator-'''es''''' |- |Genitiu |''gladiator-'''is''''' |''gladiator-'''um''''' |- |Datiu |''gladiator-'''i''''' |''gladiator-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''gladiator-'''e''''' |''gladiator-'''ibus''''' |- |} |} ====Rasic en '''-i'''==== D'unes mots de la tresena declinason an una rasic acabada en ''-i''. Al dintre d'aqueste grop se pòdon distinguir tres sosgrops diferents: * Los substantius e adjectius masculins e femenins amb lo nominatiu e vocatiu singulars acabats en ''-is''. En son d'exemples ''avis'', ''avis'' ("[[aucèl]]") e ''amnis'', ''amnis'' ("[[riu|torrent d'aiga]]"). Se nomenan parisillabics pel fait que tenon un nombre identic de sillabas dins lo nominatiu e lo genitiu singulars. * I a de mots que pèrdon la ''-i'' de la rasic dins lo nominatiu e vocatiu singulars. Lo contacte de la darrièra consonanta de la rasic amb la ''-s'' fa que caiga la consonanta de la rasic. N'es un exemple ''Mars'', ''Martis'' ("[[Mart (mitologia)|Mart]]"). Aquestas paraulas se pòdon reconéisser perque son genitiu plural s'acaba en ''-ium''. * Los mots neutres derivats acabats en ''-al'', ''-ar'' o ''-e'' que derivan de mots acabats en ''-ali'', ''-ari'' o ''-i'' forman lo nominatiu singular amb una rasic zèro (''-Ø''). La ''-i'' del tèma pòt sofrir doas modificacions: se transforma en ''-e'' en una sillaba finala dobèrta e desapareis quand la sillaba anteriora es longa. N'es un exemple ''animale'', ''animal'' ("[[animal]]"). Pasmens, l'ablatiu se manten en ''-i''. * Lo mot ''vis'', ''vis'' ("fòrça") es un cas particular. Al singular consèrva la flexion de las rasics en ''-i'', mas al plural se basa sus una rasic en ''vis'' transformat en ''vir'' per rotacisme. Pasmens, lo genitiu plural consèrva la terminason ''-ium'' dels substantius de rasic en ''-i''. [[Fichièr:Mediterranean Relief.jpg|thumb|200px|Los romans donavan a la [[mar Mediterranèa]] lo nom de ''Mare Nostrum'', "mar nòstra".]] Exemples de substantius de rasic en ''-i'' {| | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason d'''''avis'' ("[[aucèl]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''av-'''is''''' |''av-'''es''''' |- |Vocatiu |''av-'''is''''' |''av-'''es''''' |- |Acusatiu |''av-'''em''''' |''av-'''es''''' |- |Genitiu |''av-'''is''''' |''av-'''ium''''' |- |Datiu |''av-'''i''''' |''av-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''av-'''e''''' |''av-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''pars'' ("part") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''pars |''part-'''es''''' |- |Vocatiu |''pars |''part-'''es''''' |- |Acusatiu |''part-'''em''''' |''part-'''es''''' |- |Genitiu |''part-'''is''''' |''part-'''ium''''' |- |Datiu |''part-'''i''''' |''part-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''part-'''i''''' |''part-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''mare'' ("[[mar]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''ia''''' |- |Vocatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''ia''''' |- |Acusatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''ia''''' |- |Genitiu |''mar-'''is''''' |''mar-'''ium''''' |- |Datiu |''mar-'''i''''' |''mar-'''bus''''' |- |Ablatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''bus''''' |- |} |} ==== Particularitats ==== Dins la tresena declinason, i a quatre noms irregulars. {| class="wikitable" |-bgcolor="#EFEFEF" !rowspan="3"|Cas |-bgcolor="#EFEFEF" !colspan="2"| '''vīs<br /> fòrça, poder ''f.''''' !colspan="2"| '''sūs, suis<br /> pòrc, porcèl ''c.''''' !colspan="2"| '''bōs, bovis<br /> buòu ''c.''''' !colspan="1"| '''Iuppiter, Iovis<br /> Jupitèr ''m.''''' |- |-bgcolor="#EFEFEF" ! '''Singular''' || '''Plural''' || '''Singular''' || '''Plural''' || '''Singular''' || '''Plural''' || '''Singular''' |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Nominatiu''' | vīs || vīrēs || sūs || suēs || bōs<ref name="ou">Here ''ō'' or ''ū'' come from Old Latin ''ou''. Thus ''bō-/bū-'' and ''Iū-'' before consonant endings are alternate developments of the ''bov-'' and ''Iov-'' before vowel endings. — The double ''pp'' in the preferred form ''Iu-ppiter'' "Father Jove" is an alternate way of marking the length of the ''u'' in the etymological form ''Iū-piter''. ''i'' is [[vowel reduction|weakened]] from ''a'' in ''pater'' (Allen and Greenough, sect. 79 b).</ref>|| bovēs || Iuppiter<ref name="ou" /> |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Vocatiu''' | vīs || vīrēs || sūs || suēs || bōs<ref name="ou" /> || bovēs || Iuppiter<ref name="ou" /> |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Accusatiu''' | vim || vīrēs || suem || suēs || bovem || bovēs || Iovem |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Genitiu''' | —— || vīrium || suis || suum || bovis || boum || Iovis |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Datiu''' | —— || vīribus || suī || subus || bovī || bōbus<br />būbus<ref name="ou" /> || Iovī |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Ablatiu''' | vī || vīribus || sue || subus || bove || bōbus<br />būbus<ref name="ou" /> || Iove |- |} === Quatrena declinason (u) === La quatrena declinason es un grop de noms subretot masculins coma 'èrsa' (''fluctus, fluctūs'' masc.) e 'pòrt' (''portus, portūs'' masc.) amn qualques excepcions femeninas, coma 'man' (''manus, manūs'' fem.). La quatrena declinason inclutz tanben d'unes noms neutres coma 'genolh' (''genu, genūs'' neut.). Cada nom a un afixe ''-ūs'' coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiva singulara. La letra predominanta de las terminasons d'aquesta declinason es ''u''. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''portus, –ūs''<br /> [[pòrt]] m. ! colspan="4" | '''''cornū, –ūs''<br /> [[bana]] |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | portus || '''–us''' || portūs || '''–ūs''' || cornū || '''–ū''' || cornua || '''–ua''' |- ! '''Vocatiu''' | portus || '''–us''' || portūs || '''–ūs''' || cornū || '''–ū''' || cornua || '''–ua''' |- ! '''Accusatiu''' | portum || '''–um''' || portūs || '''–ūs''' || cornū || '''–ū''' || cornua || '''–ua''' |- ! '''Genitiu''' | portūs || '''–ūs''' || portuum || '''–uum''' || cornūs || '''–ūs''' || cornuum || '''–uum''' |- ! '''Datiu''' | portuī || '''–uī''' || portibus || '''–ibus''' || cornū || '''–ū''' || cornibus || '''–ibus''' |- ! '''Ablatiu''' | portū || '''–ū''' || portibus || '''–ibus''' || cornū || '''–ū''' || cornibus || '''–ibus''' |- |} Dins los plurals datiu e ablatiu, ''–ibus'' es de còps que i a remplaçat per ''–ubus''. Aquò sonque per qualques noms, coma ''artus''. La declinason de ''domus'' es iregulara: {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''domus, –ūs''<br /> [[ostal]] |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | domus || '''–us''' || domūs || '''–ūs''' |- ! '''Vocatiu''' | domus || '''–us''' || —— || |- ! '''Accusatiu''' | domum || '''–um''' || domōs / domūs || '''–ōs''' / '''ūs''' |- ! '''Genitiu''' | domūs || '''–ūs''' || domōrum / domuum || '''–ōrum''' / '''uum''' |- ! '''Datiu''' | domuī || '''–uī''' || domibus || '''–ibus''' |- ! '''Ablatiu''' | domō || '''–ō''' || domibus || '''–ibus''' |- |} === Cinquena declinason (e) === La cinquena declinason es un grop pichon de noms mai que mai femenins coma 'afar, causa (''rēs, reī'' fem.) e 'jorn' (''diēs, diēī'' generalament femenin, levat per d'unes jorns particulars ont es masculin). Cada nom a o l'afixe ''-ēī'' o ''–eī'' coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''effigiēs, –ēī''<br /> efigia, ideal f. ! colspan="4" | '''''spēs, –eī''<br /> espèr f. |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | effigiēs || '''–ēs''' || effigiēs || '''–ēs''' || spēs || '''–ēs''' || spēs || '''-ēs''' |- ! '''Vocatiu''' | effigiēs || '''–ēs''' || effigiēs || '''-ēs''' || spēs || '''–ēs''' || spēs || '''-ēs''' |- ! '''Accusatiu''' | effigiem || '''–em''' || effigiēs || '''–ēs''' || spem || '''–em''' || spēs || '''-ēs''' |- ! '''Genitiu''' | effigiēī || '''–ēī''' || effigiērum || '''-ērum''' || speī || '''–eī''' || spērum || '''-ērum''' |- ! '''Datiu''' | effigiēī || '''–ēī''' || effigiēbus || '''-ēbus''' || speī || '''–eī''' || spēbus || '''-ēbus''' |- ! '''Ablatiu''' | effigiē || '''–ē''' || effigiēbus || '''-ēbus''' || spē || '''–ē''' || spēbus || '''-ēbus''' |} Cal notar que los noms acabats en ''iēs'' an un ''ēī'' long al datiu e genitiu, mentre que los noms acabats per una consonanta + ''ēs'' an un ''eī'' cort dins aquestes cases. ===Nòtas=== <references /> [[Categoria:Latin]] 674d5iiccs7052mtumkt1cnk9ifr8ot 2497975 2497957 2026-04-12T20:04:23Z ~2026-22725-08 63104 2497975 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Polla via popilia da reggio a capua.jpg|thumb|200px|right|Bòrna trobada prèp de [[Salèrne]] que descriu los centres traversats per la [[Via Apia]]]] Las '''declinasons del latin''' son l'ensemble de las [[declinason gramaticala|declinasons gramaticalas]] dels [[substantiu]]s, [[adjectiu]]s, [[pronom]]s e autres categorias de mots en [[latin]] que servisson per n'indicar la [[foncion gramaticala|foncion]] e lo [[nombre gramatical |nombre]]. I a cinc declinasons, que son numerotadas e gropadas segon la terminason dels mots e son [[genre gramatical]]. Los diferents cases s'exprimisson per una desinéncia (o morfèma gramatical) apondut a la rasic del mot. La flexion de las paraulas dins una meteissa declinason varia segon lo [[genre gramatical]]: masculin, femenin o neutre. Cadun dels sièis cases<ref>En realitat, lo latin a sèt cases, mas lo locatiu es tant rar qu'en practica se considera que n'i a sièis.</ref> a una foncion principala e (trach del [[vocatiu]]) una seria de foncions segondàrias, que pòdon aver una semblança gramaticala amb la foncion principala o non. Aqueste sistèma de cases latin a influenciat la [[gramatica]] de las [[lengas romanicas]]. D'unas, coma lo [[romanés]], an encara un sistèma de cases uèi, mentre que d'autres, ne sèrvan solament qualques vestigis. ==Cases del latin== Lo latin eireta de sièis dels uèit cases gramaticals del [[protoindoeuropèu]]: lo [[nominatiu]], lo [[vocatiu]], l'[[acusatiu]], lo [[genitiu]], lo [[datiu]] e l'[[ablatiu]]. Lo [[locatiu|cas locatiu]] indoeuropèu subrevisquèt dins las declinasons d'unes [[toponim]]s e substantius, coma ara ''Roma'' "[[Roma]]" (locatiu ''Romae'') o ''domus'' "[[casa]]" (locatiu ''domi''). D'unas formas adverbialas que s'acaban en ''-e'' son de vestigis del [[cas instrumental]].<ref>{{cite book|title = Las lenguas indoeuropeas | author = Ramat, A. G. & Ramat, P. | year = 1995 | id = ISBN 84-376-1348-5|pages=313|publisher=Cátedra|pages = 313}}</ref> En latin, los adjectius devon concordar amb los substantius qu'acompanhan non solament en genre e nombre, mas tanben en cas gramatical. Aquò tanben es valable quand lo substantiu e l'adjectiu apertenon a de declinasons diferentas. Per exemple, dins la frasa ''poeta bonus magnas aves habet'',<ref>"Lo bon poeta a d'aucèls grands."</ref> "''poeta''" e "''bonus''" son nominatius singulars de la primièra e la segonda declinason, respectivament, mentre que "''magnas''" e "''aves''" son acusatius plurals de la primièra e la tresena declinason. ===Nominatiu=== [[Fichièr:Aug11 01.jpg|thumb|[[August]], primièr emperaire roman]] Lo nominatiu marca, generalament, lo subjècte d'un vèrb o son atribut. :'''''Augustus imperator''' imperii romani fuit'' ("[[August]] foguèt emperaire de l'empèri dels romans") Pasmens, en latin i a d'autres usatges del nominatiu: :'''''Urbs Roma caput''' mundi vocatur'' ("La ciutat de [[Roma]] es nomenada la capitala del mond") Dins aquesta frasa, i a un complement de denominacion (''Roma'')<ref>Un complement de denominacion es un [[complement indirècte]] que porgís una informacion accessòria o explicativa del tèrme al qual se referís.</ref> e un complement predicatiu del subjècte (''caput'').<ref>Un complement predicatiu del subjècte es un [[substantiu]] o [[adjectiu]] que se referís al [[subjècte]], completant la signification del [[vèrb]].</ref> ===Vocatiu=== Lo vocatiu marca l'èsser o entitat a la quala òm s'adreiça e, s'es necessari, los adjectius qu'acompanhan aqueste substantiu.<ref name="vocatiu">{{cite web | títol = Entrada "vocatiu" | publisher = [[Gran Enciclopèdia Catalana]] | url = http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0218074 | accessdate = 16-07-2009}}</ref> Una expression vocativa es una expression utilizada per s'adreçar directament a qualqu'un o quicòm, en tot inclusent a la frasa l'identitat de la persona a qui òm s'adreiça. '''Fragment de l'[[Eneida]] (29 aC-19 aC), de [[Virgili]] (70 aC–19 aC):''' {| border="0" width="100%" style="text-align: left;" |- !|Original !|Traduccion |- |'''''Musa''', mihi causas memora, quo numine laeso,'' |'''Musa''', remembra me las causas, qual decret de sa divina volontat violat, |- |''quidve dolens, regina deum tot volvere casus'' |tant dolguèt la reina dels dieus, |- |''insignem pietate virum, tot adire labores'' |perque un òme distinguit dins la pietat d'entreprendre tantas espròvas |- |''impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?'' |obliguèsse? Per que tant d'ira dins las intencions celestialas? |- |} Amb la primièra paraula d'aqueste extrach, [[Virgili|lo poeta]] s'adreiça a sa musa, en tot volent far remarcar que s'adreiça precisament a ela. Es per aquò que ''musa'' se tròba dins lo cas vocatiu. ===Acusatiu=== L'acusatiu marca, generalament, lo [[complement dirècte]] d'un [[vèrb transitiu]], es a dire l'objècte sus lo qual se produtz l'accion del vèrb.<ref name="acusatiu">{{cite web | títol = Entrada "acusatiu" | publisher = [[Gran Enciclopèdia Catalana]] | url = http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0074768 | accessdate = 16-07-2009}}</ref> :''[[Publi Corneli Escipió Africà Major|Scipionis Africani]] exercitus incurret '''hostem''''' ("L'armada d'Escipion l'African ataca l'enemic") [[Fichièr:Syrakus BW 2012-10-06 16-44-19.jpg|thumb|210px|[[Província romana de Sicília|Sicília]] caiguèt jos l'influéncia romana en [[241 aC]].]] Pasmens, l'acusatiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions: *'''acusatiu de durada:''' indica l'espaci de temps que s'i perlonga l'accion del vèrb. :''Postea '''trescentos annos''' Romani totum Mare Mediterraneum imperaverunt'' ("Après, los romans dominèron tota la [[mar Mediterranèa]] durant tres cents ans") *'''acusatiu de direccion:''' indica la direccion d'un movement. Los noms pròpris de vilas e illas pòrtan pas de preposicion, mentre que dins lo rèsta dels cases s'utiliza las preposicions ''in'' (movement cap a l'interior d'un luòc) o ''ad'' (movement cap a l'entorn d'un luòc). :''Romani '''Siciliam''' navigant et terram occupant'' ("Los romans navegan en [[Sicília]] e ocupan la tèrra") :''Legatus in '''Hispaniam''' missus est'' ("Lo [[legat (magistratura)|legat]] foguèt enviat en Ispània") :''Milites ad '''oppidum''' appropinquant'' ("Los soldats s'acòstan a la fortalesa") *'''en oracions completivas d'infinitiu:''' lo subjècte d'una [[oracion subordinada]] se met en acusatiu, mentre que lo vèrb apareis en infinitiu. :''Dico '''te''' priore nocte venisse in M. Laecae domum'' ("Disi que tu, la nuèit passada, anères a l'ostal de M. Leca") *'''amb de preposicions determinadas:'''<ref>Per una lista de las preposicions que pòrtan acusatiu, vejatz {{cite web|títol=Gramàtica llatina: preposicions|author=Sebastià Giralt|work=Labyrinthus|url=http://www.xtec.cat/~sgiralt/labyrinthus/roma/lingua/preposicions.htm|accessdate=20-05-2009}}</ref> :''Fretum Gaditanum partem maris inter '''Hispaniam''' et '''Africam''' est'' ("L'[[estrech de Gibartar]] es la part de la mar entre [[Ispània]] e [[Africa]]") *'''coma complement predicatiu del complement dirècte:''' van en acusatiu los mots que completan la significacion del complement dirècte. :''Pauperes existimant divites '''felices''''' ("Los paures consideran los rics uroses")<ref>{{cite book|title=Gramática Latina|author=Angelo Altieri Megale|year=1988|location=Puebla (Mèxic)|publisher=Benemérita Universidad Autónoma de Puebla|isbn=968-863-084-5}}</ref> *'''en exclamacions:''' :''Me '''miseram'''!'' ("Paure de ieu!")<ref>Dich per [[Circe]] a [[Odisseu]] dins l'òbra d'[[Ovidi]] ''Remedium amoris''.</ref> ===Genitiu=== [[Fichièr:PalazzoTrinci010.jpg|thumb|220px|A l'esquèrra, [[Iacopo da Varazze]] sosten sa ''[[Legenda daurada]]''.]] Lo genitiu marca generalament lo [[complement del nom]] d'un [[substantiu]]. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una relacion de possession que lo substantiu en genitiu i es lo possessor. Las utilizacions del genitiu se pòdon devesir en adjectivalas e adverbialas. ;Utilizacion adjectivala *'''genitiu possessiu:''' indica una relacion de possession. :''Caput primum '''provinciae Africae''' Utica fuit'' ("La primièra capitala de la [[Africa (província romana)|província d'Africa]] foguèt [[Utica]]") *'''genitiu subjectiu:''' indica una relacion ont i a una activitat e un autor de l'activitat. :''Deus pugnat pro iis et vos non videtis. Cessate iam, ne in vos ira '''Dei''' descendat'' ("[[Dieu]] luta per els e vos ne trachetz pas. Arrestatz-vos, foguèsse pas sus vos que caiguèsse l'ira de Dieu")<ref>[[Iacopo da Varazze]], fin del [[sègle XIII]]. ''De Sancto Andrea Apostolo'', dins l'òbra ''[[Legenda auria]]''.</ref> *'''genitiu objectiu:''' indica l'objècte d'una accion implicada per un substantiu o adjectiu. :[...] ''Metus '''hostilis''' in bonis artibus civitatem retinebat'' ("La paur de l'enemic manteniá la vila pel bon camin")<ref>{{cite book|author = [[Gai Sal·lusti Crisp|Sal·lusti]] | year = segle I | title = Iugurtha | language = català medieval | url = http://www.narpan.net/ben/indexjugurta.htm}}</ref> *'''genitiu partitiu:''' indica la causa mai granda que quicòm ne forma una part. :''[[Tarraco]] caput fuit prouinciae [[Tarraconensis]], qua maior pars Hispaniae continebatur'' ("[[Tarraco]] foguèt la capitala de la província [[Tarraconense]], que cobriá la majora part d'Ispània") *'''genitiu de definicion:''' definís un nom comun donant un exemple concret de causas qu'apertenon a la meteissa classa: :[...] ''decessit non solum iuvenibus sed et universae genti memoriam mortis suae ad exemplum '''virtutis''''' ("[...] daissa, no solament als joves senon a tota la nacion, un exemple de vertut")<ref>Adaptat de [[Segon de Macabeus|2 Macabeus]], 6:3</ref> *'''genitiu de descripcion:''' descriu un objècte o persona en tèrmes de quantitat o qualitat. :''Daedalus, vir '''magni ingenii''', in insula Creta exsulabat'' ("[[Dedal]], òme de granda intelligéncia, viviá exiliat dins l'illa de [[Creta]]") *'''genitiu de valor:''' descriu la valor o lo pretz de quicòm. :''Si quis aquam oletarit, '''sestertiorum decem milium''' multa esto'' ("Si qualqu'un embrutís l'aiga, serà verbalizat amb dètz mila [[sesterci]]s") ;Utilizacions adverbialas *amb verbs determinats en relacions amb la [[memòria]] ("delembrar", "remembrar", etc.). :''Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est '''mei'''.'' ("Sion disiá: «Lo Senhor m'a abandonat, lo meu Dieu m'a delembrat»."<ref>Adaptat d'[[Libre d'Isaïes|Isaïes]], 49:14</ref> *amb los vèrbs defectius ''utor'', ''fruor'', ''fungor'', ''potior'', ''vescor'' e ''opus est'' ("utilizar", "gaudir", "menar a tèrme", "possedir", "se manjar" e "caler", respectivament) :''Cleanthes solem dominari et '''rerum''' potiri putat'' ("[[Cleantes (filòsof)|Cleantes]] crei que lo solelh domina e es lo mèstre de tot l'univèrs")<ref>{{cite book | title = Allen And Greenough's Shorter Latin Grammar: For Schools And Academies (1896) | author = Bradstreet Greenough, J. & Howard, Albert A. | year = 2008 | origyear = 1896 | isbn = 978-1436989824 | publisher = Kessinger Publishing | pages = 388 pàgines}}</ref> *amb los vèrbs amb la significacion d'"emplir", o adjectius amb la significacion de {{cita|plen}}. :''Videte, pueri: his saccus plenus est '''pirorum''''' ("Vejatz, mainatges: aqueste sac es plen de [[pera|peras]]") *amb los vèrbs amb la significacion de "donar pena", "aborrir". :''Taedet me '''huius quotidiani mundi''''' ("M'aborrís aqueste mond quotidian") *amb los vèrbs referents a un procediment juridic, com "acusar", "absòlvre", etc. :[...] ''quisquam impie diffamavit patrem et accusavit adulterii oculti'' ("[...] qual que siá que desleialament difamèsse lo paire e l'acusèsse d'adultèri oculte") ===Cas datiu=== [[Fichièr:Lionel Royer - Vercingetorix Throwing down His Weapons at the feet of Julius Caesar.jpg|thumb|210px|[[Vercingètorix]], un dels enemics pus celèbres de [[Juli Cesar]], li liura las armas a Alèsia.]] Lo datiu marca, generalament, lo [[complement indirècte]] d'un [[substantiu]]. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una situacion ont lo substantiu en datiu es lo que recep lo complement dirècte ("Joan dona un estilò a Anna"; Anna es lo CI perque recep lo CD, qu'es l'estilò).<ref name="Ministeri"/> :''Pater '''puero''' librum donat'' ("Lo paire dona lo libre al mainat")<ref name="Ministeri">{{cite web | títol = Sintaxis de los casos | work = La lengua latina | publisher = Ministeri d'Educació d'Espanya | accessdate = 16-07-2009 | url = http://recursos.cnice.mec.es/latingriego/Palladium/latin/esl116ca5.php}}</ref> Pasmens, lo datiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions: *'''datiu de regim verbal:''' acompanha d'unes vèrbs e adjectius, coma [[complement de regim verbal]]. S'agís de vèrbs amb la significacion d'"obeïr", "passar" o d'adjectius amb la significacion de "similar". :''Quam similis '''soli''' est, Naevia, noster amor!'' ("Que semblant al solelh qu'es, Nèvia, lo nòstre amor!") *'''datiu possessiu:''' es una construccion que denòta la possession per part del substantiu en datiu. :'''''Caesari''' multi inimici erant'' ("[[Juli Cesar|Cesar]]" aviá fòrça enemics", literalament "I aviá fòrça enemics per Cesar") *'''datiu de finalitat:''' indica la finalitat amb la quala se fa una accion. :''Non omnes milites '''gloriae''' pugnant'' ("totes los soldats lutan pas per la glòria") *'''doble datiu:''' es una mescla de datiu possessiu e de datiu de finalitat. :''Ipsum bellum est '''mihi curae''''' ("Aquesta guèrra es un motiu de preocupacion per ieu") *'''datiu d'autor:''' indica una impression, lo punt de vista de qualqu'un. :''Vir bonus '''regi''' videtur'' ("Aqueste òme li sembla bon al rei") *'''datiu de [[complement agent]]:''' s'utiliza en combinason amb lo gerondiu per indicar qual deu executar l'accion. :''Haec '''nobis''' agenda sunt'' ("Aquestas causas devon èsser fachas per nosautres") *'''datiu comòde:''' qu'indica per qual o per que una accion es menada a son tèrme. :'''''Graecis''' terras colimus'' "Cultivan tèrras pels grècs") *'''datiu etic:''' s'agís d'una forma enfatica, indica que la persona dins lo cas datiu a un interès especial dins l'accion. Gaireben sempre s'agís d'una implicacion afectiva. :''Quid mihi Celsus agit?'' ("Que fa Cels?", sosentendut que lo parlant i a un interès especial) ===Ablatiu=== L'ablatiu es lo cas amb mai d'utilizacions diferentas. En gròs se pòt dire que los mots en ablatiu complisson de foncions de [[complement circonstancial]] de [[complement circonstancial de temps|temps]], de [[complement circonstancial de luòc|luòc]], etc. Fòrça sintagmas en ablatiu se pòdon traduire per d'advèrbis: ''cum celeritate'' se tradutz per "rapidament" (literalament, "amb velocitat"). L'ablatiu latin unifica tres cases presents dins l'ancian [[indoeuropèu]]: lo [[cas separatiu|separatiu]], l'[[cas instrumental|instrumental]] e lo [[cas locatiu|locatiu]]. [[Fichièr:Gaul, 1st century BC.gif|thumb|210px|Mapa de [[Gàllia]] abans la conquista romana.]] *'''ablatiu de luòc:''' indica lo luòc ont e a partir del qual se produtz l'accion (nòta: s'utiliza l'[[cas acusatiu|acusatiu]] per indicar lo luòc ''cap al qual'' se produtz l'accion) :''Hannibal, filius Hamilcaris, '''Carthagine''' natus est'' ("Annibal, filh d'Amilcar, nasquèt a [[Cartage]]") :''Ex '''Graecia''' ad Italiam navigaverunt'' ("Naveguèron de Grècia a Itàlia") *'''ablatiu de separacion:''' indica una separacion fisica a respècte del substantiu en ablatiu :''Cicero hostes ab '''urbe''' prohibuit'' ("[[Ciceron]] mantenguèt los enemics luenh de la ciutat") *'''ablatiu d'instrument:''' indica l'instrument o lo mejan amb que l'accion es menada a tèrme :''Marcus '''pede''' vexabat Corneliam quae dormire volebat'' ("Marc embestiava amb lo pè Cornèlia, que voliá dormir") *'''ablatiu de manièra:''' indica de quin biais se produtz l'accion. :''Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis cum '''magna cura''' et '''diligentia''' suos fines tuentur'' ("Los [[Allòbroges]], metent de gardas lo long de [[Ròse]], defendon sas frontièras amb vigilància e energia")<ref>{{cite book | author = [[Juli Cesar]] | title = [[De bello gallico|Comentarii de bello gallico]] | volume = VII | year = 58aC-51aC | url = http://www.historialago.com/leg_01550_comentarios_galias_7.htm | accessdate = 16-07-2009}}</ref> *'''ablatiu de temps:''' indica l'encastre temporal que s'i situa l'accion. :''Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque '''eo tempore''' fuissent'' [...] ("Per que degun ignore pas ont se trobavan Cesar e l'armada d'aquel temps [...]") *'''ablatiu absolut:''' marca las circonstàncias que s'i produtz l'accion. :'''''Urbe capta''', Aeneas fugit'' ("La ciutat capturada, Enees fugiguèt") *'''ablatiu de circonstàncias expectants:''' parièr que l'ablatiu absolut, mas las circonstàncias "espèran" l'accion. :''Cum '''magno clamore''' civium ad urbem perveniunt'' ("Arriban a la ciutat amb una granda clamor de la populacion") *'''ablatiu d'acompanhament:''' l'ablatiu es sempre precedit per la [[preposicion]] ''cum'' ("amb") e indica amb qui o que se fa l'accion. :''Ego et Iulia cum '''nostris amicis''' de amicitia dicebamus'' ("Jo e Jilia parlam d'amistat amb los nòstres amics") *'''ablatiu de separacion:''' indica lo tot que un nombre ne forma una part; es precedit per la preposicion ''e/ex'' ("de"). :''Centum ex '''viris''' mortem diu timebant et nihil clementiae exspectabant'' ("Cent dels òmes crentavan la mòrt durant longtemps e esperavan pas cap de cleméncia") [[Fichièr:Seneca-berlinantikensammlung-1.jpg|thumb|190px|[[Senèca]], un dels filosòfs romans mai celèbres.]] *'''ablatiu d'agent:''' indica l'agent qu'efectua l'accion dins una [[votz passiva|oracion passiva]]. Se l'agent es una persona, es precedit per la preposicion ''a/ab'' ("per") :''Atticus adoptatus est a '''Caecilio''''' ("Atic foguèt adoptat per Cecili") :''Populus '''militia''' atque '''inopia''' urgebatur'' ("Lo pòble èra aclapat pel servici militar e la misèria") *'''ablatiu de comparason:''' la segonda part d'una comparason es en ablatiu (la primièra es en [[#cas nominatiu|nominatiu]]). :''Vilius argentum est '''auro''', '''virtutibus''' aurum'' ("L'[[argent]] es mens preciós que l'[[aur]], e l'aur que las [[vertut]]s") *'''ablatiu de causa:''' indica la causa que motiva l'accion. :''Clamare '''gaudio''' coepit'' ("Comencèt de cridar de jòia") *'''ablatiu de gra de diferéncia:''' indica lo gra en que difererisson doas causas o mai. :''Puella '''multo''' prudentior est puero'' ("La dròlla es fòrça pus prudenta que lo dròlle") *'''ablatiu de descripcion:''' a una foncion similara a la del genitiu de descripcion; indica una qualitat d'un substantiu. :''Philosophus '''magna sapientia''''' ("Un [[filosofia|filosòf]] de granda saviesa") *'''ablatiu d'especificacion:''' dona una informacion pus especifica subre un mot anterior. :'''''Corpore''' senex esse poterit, '''animo''' numquam erit'' ("Pòt èsser vièlh de còs, mas jamai serà pas vièlh d'esperit") *'''ablatiu de pretz:''' de foncion similara al genitiu de pretz. Indica lo pretz d'una causa. :''Antonius regna addixit pecunia'' ("[[Marc Antòni|Antòni]] venguèt sul tròn per l'argent")<ref>[[Ciceron]], ''[[Filípiques]]'' 7.15</ref> ===Cas locatiu=== Lo cas locatiu servís per indicar lo luòc que s'i produtz l'accion. Es un cas extremament rar en latin; es un vestigi de l'[[indoeuropèu]] que s'aplica solament als noms de las vilas e d'illas pichonas, e mai a d'unas paraules isoladas. Mentre que tots los autres substantius utilizan l'[[#cas ablatiu|ablatiu]] amb una preposicion, los mots en locatiu pòrtan pas jamai de preposicion.<ref name="locatiu">{{cite web | author = Jahnige, J. | títol = The Locative Case | date = Maig del 2006 | url = http://www.dl.ket.org/latinlit/grammar/cases/locative.htm | work = Grammatica | accessdate = 16-07-2009}}</ref> Es identic al genitiu singular de la primièra e la segonda declinason, e dins la rèsta dels cases es identic a l'ablatiu, levat dins lo cas del substantiu ''domus'' ("casa"), qu'a lo locatiu ''domi''. :''Servus '''Romae''' erat'' ("L'esclau èra a Roma") ===Tendéncias sincreticas=== [[Fichièr:Guérin Énée racontant à Didon les malheurs de la ville de Troie Louvre 5184.jpg|thumb|210px|right|''De bello Troiano, '''o Aenea''', multi multa iam narraverunt''. [[Dido]] s'adreiça a [[Enees]] en utilizant lo vocatiu ''Aenea''.]] Lo [[sincretisme (lingüistica)|sincretisme]], un fenomèn lingüistic ont dos o mantuna valors [[morfosintaxi|morfosintacticas]] partejan la meteissa terminason,<ref>{{cite journal | author = Baerman, M. | títol = Syncretism | year = 2007 | journal = Language and Linguistics Compass | volume = 1 | issue = 5 | pages = 539-551 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/118547164/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 | format = abstracte | doi = 10.1111/j.1749-818x.2007.00024.x}}</ref> es abitual en latin. Lo nominatiu, vocatiu e acusatiu dels mots neutres s'acaba sempre en ''-a'', amb qualques excepcions (d'unes pronoms demostratius, relatius e similars; dins aquestas formas, lo plural neutre a la meteissa forma que lo nominatiu singular femenin). Lo vocatiu plural es sempre identic al nominatiu plural, e lo vocatiu singular es identic al nominatiu singular levat a la segonda declinason e dins qualques mots grècs (Lo vocatiu de ''Marcus'' es ''Marce'' e lo vocatiu d'''Aeneas'' es ''Aenea'').<ref>{{cite book | author = John Grant | title = Institutes of Latin grammar | year = 1823 | publisher = G. and W.B. Whittaker | url = http://books.google.es/books?id=tfYtAAAAYAAJ&printsec=titlepage&source=gbs_v2_summary_r&cad=0 | page = 11}}</ref> L'acusatiu singular s'acaba sempre per una vocala corta seguida de ''-m'', levat dins qualques mots neutres amb rasics inusualas. L'acusatiu plural dels mots masculins e femenins s'acaba sempre per una vocala longa mai ''-s'', parièr que lo nominatiu plural de las tresena, quatrena e cinquena declinasons. Lo genitiu singular es parièr que lo nominatiu plural pels mots masculins e femenins de la primièra, segonda e tresena declinasons. Lo datiu singular es parièr que lo genitiu singular dins los mots de la primièra e cinquena declinasons. Lo datiu e l'ablatiu son sempre parièrs al plural.<ref>{{cite book | author = Richard Prior | title = Latin Demystified | year = 2008 | publisher = McGraw-Hill | isbn = 978-0071477277 | page = 127 | url =http://books.google.es/books?id=_OJNfmxYi1IC&pg=PP1&dq=latin+demystified}}</ref> Es tanben lo cas dins lo datiu singular de la segonda declinason, d'unes mots de la tresena declinason de tèma en ''-i'', e los mots neutres de la qatrena declinason. Quand s'utiliza lo locatiu, es identic a l'ablatiu dins la qatrena e cinquena declinacions. Lo locatiu, l'ablatiu e lo datiu son identics al plural.<ref name="locatiu"/> == Declinasons == *'''Primièra declinason:''' tema en ''-a'', coma per exemple ''aqua'' ("[[aiga]]") *'''Segonda declinason:''' tema en ''-o'', coms per exemple ''amicus'' ("[[amistat|amic]]") *'''Tresena declinason:''' tema en consonanta o en ''-i'', coma per exemple ''praetor'' ("[[pretor]]") o ''canis'' ("[[gos]]") *'''Quatrena declinason:''' tema en ''-u'', coma per exemple ''senatus'' ("[[senat]]") *'''Cinquena declinason''' tema en ''-e'', coma per exemple ''dies'' ("[[dia]]") Pasmens, l'evolucion del latin a provocat de cambiaments [[fonetica|fonetics]] a la terminason d'unas paraulas, en fasent que lo nominatiu tot sol basta pas totjorn per determinar a quala declinason aperten un mot concretament (per exemple, ''saltus'', "salt"). Per aquesta rason, las paraulas latinas s'enoncian amb lo nominatiu mai lo genitiu, e es dins aquesta forma que se troban dins la granda majoratat del diccionaris. Per exemple: *''natio, nationis'', ont ''natio'' es lo nominatiu e ''nationis'' es lo genitiu *''bellum, belli'', ont ''bellum'' es lo nominatiu e ''belli'' es lo genitiu Se pòt tanben escriure lo genitiu de forma abreujada. Aiçí, los exemples anteriors s'escriurián ''natio, -onis'' e ''bellum, -i''. === Primièra declinason (a) === Son de noms en general femenins coma la rota (''via, viae'' fem.) o l'aiga (''aqua, aquae'' fem.). I a qualques mots masculins pasmens, coma de noms de mestièrs païsan (''agricola, agricolae'' masc.) o marinièr (''nauta, nautae'' masc.). {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''aqua, -ae''<br />[[aiga]] f. ! colspan="4" | '''''agricola, -ae''<br />[[païsan]] m. |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | aqua || '''–a''' || aquae || '''–ae''' || agricola || '''–a''' || agricolae || '''–ae''' |- ! '''Vocatiu''' | aqua || '''–a''' || aquae || '''–ae''' || agricola || '''–a''' || agricolae || '''–ae''' |- ! '''Accusatiu''' | aquam || '''–am''' || aquās || '''–ās''' || agricolam || '''–am''' || agricolās || '''–ās''' |- ! '''Genitiu''' | aquae<ref>L'arcaïsme ''aquai'' apareis dins [[Virgili]], [[Ciceron]], [[Lucrèci]] per evocar l'estil dels escrivans ancians.</ref> || '''–ae''' || aquārum || '''–ārum''' || agricolae || '''–ae''' || agricolārum || '''–ārum''' |- ! '''Datiu''' | aquae || '''–ae''' || aquīs || '''–īs''' || agricolae || '''–ae''' || agricolīs || '''–īs''' |- ! '''Ablatiu''' | aquā || '''–ā''' || aquīs || '''–īs''' || agricolā || '''–ā''' || agricolīs || '''–īs''' |- ! '''Locative''' | aquae|| '''-ae'''|| aquīs || '''–īs''' || agricolae|| '''-ae'''|| agricolīs || '''–īs''' |- |} {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''mensa, -ae''<br />[[taula]] f. |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | mensa || '''–a''' || mensae || '''–ae''' |- ! '''Vocatiu''' | mensa || '''–a''' || mensae || '''–ae''' |- ! '''Accusatiu''' | mensam || '''–am''' || mensās || '''–ās''' |- ! '''Genitiu''' | mensae || '''–ae''' || mensārum || '''–ārum''' |- ! '''Datiu''' | mensae || '''–ae''' || mensīs || '''–īs''' |- ! '''Ablatiu''' | mensā || '''–ā''' || mensīs || '''–īs''' |- |} ===Segonda declinason (o)=== La segonda declinason es un grop larg de noms mai que mai masculins coma ''equus, equī'' ("caval") o ''puer, puerī'' ("dròlle') e de noms neutres coma ''castellum, castellī'' ("castèl"). I a qualques grops pichons d'excepcions femeninas, inclusent de noms de [[gema]]s, plantas, arbres, e d'unas vilas e ciutats. Al nominatiu singular, fòrça noms masculins se forman amb una rasic e l'[[afix]] ''-us'', amb pasmens qualques un que s'acaban per la terminason ''-er'', mas pas necessàriament arrapat a la rasic complèta. Los noms neutres son generalament de nominatius singulars formats de la rasic amb una terminason ''-um''. Pasmens, cada segonda declinason dels noms a l'afixe ''-ī'' estacat coma sufixe a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular. La letra predominanta dins las terminasons d'aquesta declinason es ''o''. {| | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''servus'' ("[[esclavatge|esclau]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''serv-'''us''''' |''serv-'''i''''' |- |Vocatiu |''serv-'''e''''' |''serv-'''i''''' |- |Acusatiu |''serv-'''um''''' |''serv-'''os''''' |- |Genitiu |''serv-'''i''''' |''serv-'''orum''''' |- |Datiu |''serv-'''o''''' |''serv-'''is''''' |- |Ablatiu |''serv-'''o''''' |''serv-'''is''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''piscatum'' ("plat de [[peis]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''piscat-'''um''''' |''piscat-'''a''''' |- |Vocatiu |''piscat-'''um''''' |''piscat-'''a''''' |- |Acusatiu |''piscat-'''um''''' |''piscat-'''a''''' |- |Genitiu |''piscat-'''i''''' |''piscat-'''orum''''' |- |Datiu |''piscat-'''o''''' |''piscat-'''is''''' |- |Ablatiu |''piscat-'''o''''' |''piscat-'''is''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''vesper'' ("[[vèspre]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''vesper |''vesper-'''i''''' |- |Vocatiu |''vesper |''vesper-'''i''''' |- |Acusatiu |''vesper-'''um''''' |''vesper-'''os''''' |- |Genitiu |''vesper-'''i''''' |''vesper-'''orum''''' |- |Datiu |''vesper-'''o''''' |''vesper-'''is''''' |- |Ablatiu |''vesper-'''o''''' |''vesper-'''is''''' |- |} |} === Tresena declinason (i) === La tresena declinason es lo grop de noms pus larg. Aquestes noms se pòdon acabar en ''–a'',''–e'', ''–ī'', ''–ō'', ''–y'', ''–c'', ''–l'', ''–n'', ''–r'', ''–s'', ''–t'', or ''–x'' . Son masculin, neutre, e femenin de rasic e cas nominatiu variable. La tresena declinason inclutz per exemple ''flumen, fluminis'' neut. ("riu"), ''flos, floris'' masc. ("flor"), e ''pax, pacis'' fem. ("patz"). Cada nom a l'afixe ''-is'' coma sufixe estacat a la rasic del nom dins la forma genitiu singular. Los noms masculin, femenin e neutre an cadun sa pròpria terminason nominatiu singular especiala. Per exemple, fòrça noms masculins s'acaban en ''–or (amor)''. Fòrça noms femenins s'acaban en ''–īx'' (phoenīx), e fòrça noms neutres s'acaban en ''–us (onus)''. Coma per totas las declinasons d'unes noms fan excepcion a aquestas règlas. {| | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinació de ''tempus'' ("[[temps]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''temp-'''us''''' |''temp-'''ora''''' |- |Vocatiu |''temp-'''us''''' |''temp-'''ora''''' |- |Acusatiu |''temp-'''us''''' |''temp-'''ora''''' |- |Genitiu |''tempor-'''is''''' |''tempor-'''um''''' |- |Datiu |''tempor-'''i''''' |''tempor-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''tempor-'''e''''' |''tempor-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinació de ''dux'' ("[[cap/capitani/menaire]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''dux |''duc-'''es''''' |- |Vocatiu |''dux |''duc-'''es''''' |- |Acusatiu |''duc-'''em''''' |''duc-'''es''''' |- |Genitiu |''duc-'''is''''' |''duc-'''um''''' |- |Datiu |''duc-'''i''''' |''duc-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''duc-'''e''''' |''duc-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinació de ''gladiator'' ("[[gladiator]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''gladiator |''gladiator-'''es''''' |- |Vocatiu |''gladiator |''gladiator-'''es''''' |- |Acusatiu |''gladiator-'''em''''' |''gladiator-'''es''''' |- |Genitiu |''gladiator-'''is''''' |''gladiator-'''um''''' |- |Datiu |''gladiator-'''i''''' |''gladiator-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''gladiator-'''e''''' |''gladiator-'''ibus''''' |- |} |} ====Rasic en '''-i'''==== D'unes mots de la tresena declinason an una rasic acabada en ''-i''. Al dintre d'aqueste grop se pòdon distinguir tres sosgrops diferents: * Los substantius e adjectius masculins e femenins amb lo nominatiu e vocatiu singulars acabats en ''-is''. En son d'exemples ''avis'', ''avis'' ("[[aucèl]]") e ''amnis'', ''amnis'' ("[[riu|torrent d'aiga]]"). Se nomenan parisillabics pel fait que tenon un nombre identic de sillabas dins lo nominatiu e lo genitiu singulars. * I a de mots que pèrdon la ''-i'' de la rasic dins lo nominatiu e vocatiu singulars. Lo contacte de la darrièra consonanta de la rasic amb la ''-s'' fa que caiga la consonanta de la rasic. N'es un exemple ''Mars'', ''Martis'' ("[[Mart (mitologia)|Mart]]"). Aquestas paraulas se pòdon reconéisser perque son genitiu plural s'acaba en ''-ium''. * Los mots neutres derivats acabats en ''-al'', ''-ar'' o ''-e'' que derivan de mots acabats en ''-ali'', ''-ari'' o ''-i'' forman lo nominatiu singular amb una rasic zèro (''-Ø''). La ''-i'' del tèma pòt sofrir doas modificacions: se transforma en ''-e'' en una sillaba finala dobèrta e desapareis quand la sillaba anteriora es longa. N'es un exemple ''animale'', ''animal'' ("[[animal]]"). Pasmens, l'ablatiu se manten en ''-i''. * Lo mot ''vis'', ''vis'' ("fòrça") es un cas particular. Al singular consèrva la flexion de las rasics en ''-i'', mas al plural se basa sus una rasic en ''vis'' transformat en ''vir'' per rotacisme. Pasmens, lo genitiu plural consèrva la terminason ''-ium'' dels substantius de rasic en ''-i''. [[Fichièr:Mediterranean Relief.jpg|thumb|200px|Los romans donavan a la [[mar Mediterranèa]] lo nom de ''Mare Nostrum'', "mar nòstra".]] Exemples de substantius de rasic en ''-i'' {| | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason d'''''avis'' ("[[aucèl]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''av-'''is''''' |''av-'''es''''' |- |Vocatiu |''av-'''is''''' |''av-'''es''''' |- |Acusatiu |''av-'''em''''' |''av-'''es''''' |- |Genitiu |''av-'''is''''' |''av-'''ium''''' |- |Datiu |''av-'''i''''' |''av-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''av-'''e''''' |''av-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''pars'' ("part") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''pars |''part-'''es''''' |- |Vocatiu |''pars |''part-'''es''''' |- |Acusatiu |''part-'''em''''' |''part-'''es''''' |- |Genitiu |''part-'''is''''' |''part-'''ium''''' |- |Datiu |''part-'''i''''' |''part-'''ibus''''' |- |Ablatiu |''part-'''i''''' |''part-'''ibus''''' |- |} | valign="top"| {| class="wikitable" !colspan="3"|Declinason de ''mare'' ("[[mar]]") |- !colspan="1"| !colspan="1"|Singular !colspan="1"|Plural |- |Nominatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''ia''''' |- |Vocatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''ia''''' |- |Acusatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''ia''''' |- |Genitiu |''mar-'''is''''' |''mar-'''ium''''' |- |Datiu |''mar-'''i''''' |''mar-'''bus''''' |- |Ablatiu |''mar-'''e''''' |''mar-'''bus''''' |- |} |} ==== Particularitats ==== Dins la tresena declinason, i a quatre noms irregulars. {| class="wikitable" |-bgcolor="#EFEFEF" !rowspan="3"|Cas |-bgcolor="#EFEFEF" !colspan="2"| '''vīs<br /> fòrça, poder ''f.''''' !colspan="2"| '''sūs, suis<br /> pòrc, porcèl ''c.''''' !colspan="2"| '''bōs, bovis<br /> buòu ''c.''''' !colspan="1"| '''Iuppiter, Iovis<br /> Jupitèr ''m.''''' |- |-bgcolor="#EFEFEF" ! '''Singular''' || '''Plural''' || '''Singular''' || '''Plural''' || '''Singular''' || '''Plural''' || '''Singular''' |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Nominatiu''' | vīs || vīrēs || sūs || suēs || bōs<ref name="ou">Here ''ō'' or ''ū'' come from Old Latin ''ou''. Thus ''bō-/bū-'' and ''Iū-'' before consonant endings are alternate developments of the ''bov-'' and ''Iov-'' before vowel endings. — The double ''pp'' in the preferred form ''Iu-ppiter'' "Father Jove" is an alternate way of marking the length of the ''u'' in the etymological form ''Iū-piter''. ''i'' is [[vowel reduction|weakened]] from ''a'' in ''pater'' (Allen and Greenough, sect. 79 b).</ref> || bovēs || Iuppiter<ref name="ou" /> |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Vocatiu''' | vīs || vīrēs || sūs || suēs || bōs<ref name="ou" /> || bovēs || Iuppiter<ref name="ou" /> |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Accusatiu''' | vim || vīrēs || suem || suēs || bovem || bovēs || Iovem |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Genitiu''' | —— || vīrium || suis || suum || bovis || boum || Iovis |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Datiu''' | —— || vīribus || suī || subus || bovī || bōbus<br />būbus<ref name="ou" /> || Iovī |- !bgcolor="#EFEFEF" | '''Ablatiu''' | vī || vīribus || sue || subus || bove || bōbus<br />būbus<ref name="ou" /> || Iove |- |} === Quatrena declinason (u) === La quatrena declinason es un grop de noms subretot masculins coma 'èrsa' (''fluctus, fluctūs'' masc.) e 'pòrt' (''portus, portūs'' masc.) amn qualques excepcions femeninas, coma 'man' (''manus, manūs'' fem.). La quatrena declinason inclutz tanben d'unes noms neutres coma 'genolh' (''genu, genūs'' neut.). Cada nom a un afixe ''-ūs'' coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiva singulara. La letra predominanta de las terminasons d'aquesta declinason es ''u''. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''portus, –ūs''<br /> [[pòrt]] m. ! colspan="4" | '''''cornū, –ūs''<br /> [[bana]] |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | portus || '''–us''' || portūs || '''–ūs''' || cornū || '''–ū''' || cornua || '''–ua''' |- ! '''Vocatiu''' | portus || '''–us''' || portūs || '''–ūs''' || cornū || '''–ū''' || cornua || '''–ua''' |- ! '''Accusatiu''' | portum || '''–um''' || portūs || '''–ūs''' || cornū || '''–ū''' || cornua || '''–ua''' |- ! '''Genitiu''' | portūs || '''–ūs''' || portuum || '''–uum''' || cornūs || '''–ūs''' || cornuum || '''–uum''' |- ! '''Datiu''' | portuī || '''–uī''' || portibus || '''–ibus''' || cornū || '''–ū''' || cornibus || '''–ibus''' |- ! '''Ablatiu''' | portū || '''–ū''' || portibus || '''–ibus''' || cornū || '''–ū''' || cornibus || '''–ibus''' |- |} Dins los plurals datiu e ablatiu, ''–ibus'' es de còps que i a remplaçat per ''–ubus''. Aquò sonque per qualques noms, coma ''artus''. La declinason de ''domus'' es iregulara: {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''domus, –ūs''<br /> [[ostal]] |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | domus || '''–us''' || domūs || '''–ūs''' |- ! '''Vocatiu''' | domus || '''–us''' || —— || |- ! '''Accusatiu''' | domum || '''–um''' || domōs / domūs || '''–ōs''' / '''ūs''' |- ! '''Genitiu''' | domūs || '''–ūs''' || domōrum / domuum || '''–ōrum''' / '''uum''' |- ! '''Datiu''' | domuī || '''–uī''' || domibus || '''–ibus''' |- ! '''Ablatiu''' | domō || '''–ō''' || domibus || '''–ibus''' |- |} === Cinquena declinason (e) === La cinquena declinason es un grop pichon de noms mai que mai femenins coma 'afar, causa (''rēs, reī'' fem.) e 'jorn' (''diēs, diēī'' generalament femenin, levat per d'unes jorns particulars ont es masculin). Cada nom a o l'afixe ''-ēī'' o ''–eī'' coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="4" | '''''effigiēs, –ēī''<br /> efigia, ideal f. ! colspan="4" | '''''spēs, –eī''<br /> espèr f. |- ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' ! colspan="2" | '''Singular''' ! colspan="2" | '''Plural''' |- ! '''Nominatiu''' | effigiēs || '''–ēs''' || effigiēs || '''–ēs''' || spēs || '''–ēs''' || spēs || '''-ēs''' |- ! '''Vocatiu''' | effigiēs || '''–ēs''' || effigiēs || '''-ēs''' || spēs || '''–ēs''' || spēs || '''-ēs''' |- ! '''Accusatiu''' | effigiem || '''–em''' || effigiēs || '''–ēs''' || spem || '''–em''' || spēs || '''-ēs''' |- ! '''Genitiu''' | effigiēī || '''–ēī''' || effigiērum || '''-ērum''' || speī || '''–eī''' || spērum || '''-ērum''' |- ! '''Datiu''' | effigiēī || '''–ēī''' || effigiēbus || '''-ēbus''' || speī || '''–eī''' || spēbus || '''-ēbus''' |- ! '''Ablatiu''' | effigiē || '''–ē''' || effigiēbus || '''-ēbus''' || spē || '''–ē''' || spēbus || '''-ēbus''' |} Cal notar que los noms acabats en ''iēs'' an un ''ēī'' long al datiu e genitiu, mentre que los noms acabats per una consonanta + ''ēs'' an un ''eī'' cort dins aquestes cases. ===Nòtas=== <references /> [[Categoria:Latin]] skio29rfidghdxfwiqdmkjhb7l71942 0 81541 2497954 2274818 2026-04-12T14:28:02Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Blason_Ocieres.svg]] per [[:Imatge:Blason_ville_fr_Orcières_(Hautes-Alpes).svg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: fix obvious error + filename meeting the blazon-project's guideline) 2497954 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Orsiera | nom2 = ''Orcières'' | imatge = Village_d'Orcières_01.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason ville fr Orcières (Hautes-Alpes).svg | escais = | ist = {{Daufinat}}<br/>{{Occitània}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Gap|Gap]] | canton = [[Canton d'Orsiera|Orsiera]] | sitweb = | cp = 05170 | insee = 05096 | cònsol = Patrick Ricou | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.6853 | longitud = 6.3258 | alt mej = | alt mini = 1174 | alt maxi = 3117 | km² = 98.27 |}} '''Orsiera'''{{Ref Comunas Auts Aups}} (''Orcières'' en [[francés]]) es una comuna d'[[Occitània]], en [[Daufinat]] dins lo [[departament francés|departament]] dels [[Auts Aups]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. == Geografia == [[Fichièr:Lac des Estaris.JPG|thumb|150px|left|Le lac des Estaris vu du [[col de Freissinières]]]] == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 05096 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1998]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick Ricou|Partit= UMP ? |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 1998 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 05096 |1793=1505 |1800=1304 |1806=1342 |1821=1459 |1831=1459 |1836=1508 |1841=1477 |1846=1588 |1851=1527 |1856=1500 |1861=1405 |1866=1332 |1872=1230 |1876=1200 |1881=1241 |1886=1240 |1891=1250 |1896=1101 |1901=1123 |1906=1085 |1911=1055 |1921=808 |1926=698 |1931=672 |1936=651 |1946=644 |1954=535 |1962=514 |1968=734 |1975=855 |1982=890 |1990=841 |1999=810 |2004= |2005= |2006=725 |2007=712 |2008=700 |2009=720 |cassini=25668 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Vejatz tanben== ==Ligams extèrnes== == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal|Daufinat|Occitània}} {{Comunas dels Auts Aups}} [[Categoria:Comuna dels Auts Aups]] [[Categoria:Comuna occitana dau Daufinat]] 0lcj457dibklxs4qj91hw6l12uncd3r 0 103676 2497941 2440990 2026-04-12T12:51:00Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Chassinhòla]] cap a [[Chassanhòlas]] 2440990 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chassanhòlas | nom2 = ''Chassignolles'' | imatge = EgliseChassignoles.jpg | descripcion = La glèisa de Chassanhòlas. | lògo = cap | escut = De_gueules_à_trois_têtes_de_lion_d'or.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Briude|Briude]] | canton = de ''[[Sainte-Florine]]'' ([[Canton d'Auson|Auson]] davant 2015) | intercom = [[Auson Comunautat]] | insee = 43064 | sitweb = | cp = 43440 | cònsol = Michel Clemensat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.3977777778 | longitud = 3.49305555556 | alt mej = | alt mini = 666 | alt maxi = 1100 | km² = 18.27 |}} '''Chassinhòla''' o '''Chassanhola'''<ref>https://archive.org/details/gographiephon00dauzuoft/page/56/mode/1up</ref> (''Chassignolles'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Naut Léger]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chassinhòla]] '''Chassinhòla'''}} {{Image label|x=0.763521389683|y=0.729891915986|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 104 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Vert]] <br/>(4,3 km)}}}} {{Image label|x=0.260033146693|y=0.2932859572|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 146 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Martin-d'Ollières]] <br/>(4,3 km)}}}} {{Image label|x=0.58881665531|y=0.850261982994|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 241 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champanhac lo Velh]] <br/>(4,5 km)}}}} {{Image label|x=0.196747433779|y=0.64831888468|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 192 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Alari (Naut Léger)|Sant Alari]] <br/>(4,5 km)}}}} {{Image label|x=0.793977904508|y=0.259669405394|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 115 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fayet-Ronaye]] <br/>(4,8 km)}}}} {{Image label|x=0.33773093825|y=0.141423772118|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 67 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Peslières]] <br/>(5,2 km)}}}} </div><br clear=left> ===Perimètre delh territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chassanhòlas | nòrd = | nòrd-èst = [[Le Faiet e Ronaia]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | èst = | sud-èst = [[Sent Ver]] | sud = [[Champanhac lo Velh]] | sud-oèst = | oèst = [[Sant Alari (Naut Léger)|Sant Alari]] | nòrd-oèst = [[V-Olèiras]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''In aice Brivatensi, in villa Caucinogilo sive Genecense'' en 889, ''Caucinogile'' en 890, ''Caucinogolo'' en 896, ''Villa de Canteniaco'' (compréner ''Cauceniolo'') en 1147, ''Prioratus de Chassanholas'' en 1358, ''Chassaignolles'' en 1379, ''Chassinholles'' en 1401, ''Chassenholles'' alh secle XV, ''Chassanholles'' en 1501 <ref name = dicto>Augustin Chassaing, Antoine Jacotin ''Dictionnaire topographique... de la Haute-Loire'', 1907, p. 69 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392965/f118.item</ref>. </br> La prononciacion aproximativa, a [[Grenier-Montgon|Graneirs]], z-es [tsasa'ɲɔɾə] <ref>Enquèsta delh contributor en 2024</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Chassanhòlas'' ven delh nom latin d'òme ''Caucinus'', derivat de ''Caucius'', ambelh gallic ''ialo'', « talhadis (clarièra), champ » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 177</ref> (eissartar un caire de bòsc èra lo biais normau de crear un vialatge novelh). Atraccion d'un derivat collectiu delh resultat delh gallic ''cassanos'' « jàrric ». Lo plurau es constant e la grafia z-es '''Chassanhòlas'''. ==Istòria== En 1789, Chassanhòlas fasiá partida de la província d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], de l'éleccion de [[Soire]], de la subdelegacion de [[Lende (Naut Léger)|Lende]] e delh ressòrt delh presidiau de [[Riam]]. Sa gleisa parochala, [[diocèsi de Sant Flor]] e archipreirat de [[Briude]], èra delh vocable de l'[[Assompcion de Maria|Assompcion]] <ref name = dicto/>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 43064 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Michel Clemensat |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'[[Auson]]; es avòra del canton de ''[[Sainte-Florine]]'' (en francés) == Demografia == {{Demografia |insee= 43064 |1793=662 |1800=752 |1806=881 |1821=819 |1831=863 |1836=899 |1841=899 |1846=888 |1851=943 |1856=870 |1861=851 |1866=852 |1872=853 |1876=747 |1881=787 |1886=770 |1891=696 |1896=621 |1901=624 |1906=602 |1911=582 |1921=480 |1926=442 |1931=378 |1936=339 |1946=301 |1954=279 |1962=288 |1968=219 |1975=191 |1982=157 |1990=109 |1999=84 |2005=82 |max=800 |cassini=8602 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr43|064}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|064}}/18.27) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-43064 Chassanhòlas sobelh site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee = 43064}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Comuna del Naut Léger]] 7vi9disnzq187nkdsivzyd91y225geb 2497945 2497941 2026-04-12T13:02:00Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2497945 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chassanhòlas | nom2 = ''Chassignolles'' | imatge = EgliseChassignoles.jpg | descripcion = La glèisa de Chassanhòlas. | lògo = cap | escut = De_gueules_à_trois_têtes_de_lion_d'or.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Briude|Briude]] | canton = de ''[[Sainte-Florine]]'' ([[Canton d'Auson|Auson]] davant 2015) | intercom = [[Auson Comunautat]] | insee = 43064 | sitweb = | cp = 43440 | cònsol = Michel Clemensat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.3977777778 | longitud = 3.49305555556 | alt mej = | alt mini = 666 | alt maxi = 1100 | km² = 18.27 |}} '''Chassanhòlas'''<ref>https://archive.org/details/gographiephon00dauzuoft/page/56/mode/1up</ref> (''Chassignolles'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] del [[Naut Léger]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnhe Ròse Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chassinhòla]] '''Chassinhòla'''}} {{Image label|x=0.763521389683|y=0.729891915986|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 104 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Vert]] <br/>(4,3 km)}}}} {{Image label|x=0.260033146693|y=0.2932859572|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 146 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Martin-d'Ollières]] <br/>(4,3 km)}}}} {{Image label|x=0.58881665531|y=0.850261982994|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 241 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champanhac lo Velh]] <br/>(4,5 km)}}}} {{Image label|x=0.196747433779|y=0.64831888468|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 192 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Alari (Naut Léger)|Sant Alari]] <br/>(4,5 km)}}}} {{Image label|x=0.793977904508|y=0.259669405394|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 115 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fayet-Ronaye]] <br/>(4,8 km)}}}} {{Image label|x=0.33773093825|y=0.141423772118|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 67 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Peslières]] <br/>(5,2 km)}}}} </div><br clear=left> ===Perimètre delh territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chassanhòlas | nòrd = | nòrd-èst = [[Le Faiet e Ronaias]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | èst = | sud-èst = [[Sent Ver]] | sud = [[Champanhac lo Velh]] | sud-oèst = | oèst = [[Sant Alari (Naut Léger)|Sant Alari]] | nòrd-oèst = [[v-Olèiras]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''In aice Brivatensi, in villa Caucinogilo sive Genecense'' en 889, ''Caucinogile'' en 890, ''Caucinogolo'' en 896, ''Villa de Canteniaco'' (compréner ''Cauceniolo'') en 1147, ''Prioratus de Chassanholas'' en 1358, ''Chassaignolles'' en 1379, ''Chassinholles'' en 1401, ''Chassenholles'' alh secle XV, ''Chassanholles'' en 1501 <ref name = dicto>Augustin Chassaing, Antoine Jacotin ''Dictionnaire topographique... de la Haute-Loire'', 1907, p. 69 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392965/f118.item</ref>. </br> La prononciacion aproximativa, a [[Grenier-Montgon|Graneirs]], z-es [tsasa'ɲɔɾə]<ref>Enquèsta delh contributor en 2024</ref>. a [[Bançac]] z-es [tsaːsɒɲyːˈla]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 443.</ref> e a [[Briude]] [tsasəˈɲɔʁɔ]<ref>Touana Bartran, ''Contes brivadois'', [[Briude]], Edicions Watel, 1989.</ref>.<br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Chassanhòlas'' ven delh nom latin d'òme ''Caucinus'', derivat de ''Caucius'', ambelh gallic ''ialo'', « talhadis (clarièra), champ » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 177</ref> (eissartar un caire de bòsc èra lo biais normau de crear un vialatge novelh). Atraccion d'un derivat collectiu delh resultat delh gallic ''cassanos'' « jàrric ». Lo plurau es constant e la grafia z-es '''Chassanhòlas'''. ==Istòria== En 1789, Chassanhòlas fasiá partida de la província d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], de l'éleccion de [[Soire]], de la subdelegacion de [[Lende (Naut Léger)|Lende]] e delh ressòrt delh presidiau de [[Riam]]. Sa gleisa parochala, [[diocèsi de Sant Flor]] e archipreirat de [[Briude]], èra delh vocable de l'[[Assompcion de Maria|Assompcion]] <ref name = dicto/>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 43064 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Michel Clemensat |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'[[Auson]]; es avòra del canton de ''[[Sainte-Florine]]'' (en francés) == Demografia == {{Demografia |insee= 43064 |1793=662 |1800=752 |1806=881 |1821=819 |1831=863 |1836=899 |1841=899 |1846=888 |1851=943 |1856=870 |1861=851 |1866=852 |1872=853 |1876=747 |1881=787 |1886=770 |1891=696 |1896=621 |1901=624 |1906=602 |1911=582 |1921=480 |1926=442 |1931=378 |1936=339 |1946=301 |1954=279 |1962=288 |1968=219 |1975=191 |1982=157 |1990=109 |1999=84 |2005=82 |max=800 |cassini=8602 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr43|064}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|064}}/18.27) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-43064 Chassanhòlas sobelh site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee = 43064}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Comuna del Naut Léger]] 6nln7x328cba15lqsssq1j684ilfdcq 0 103727 2497949 2497173 2026-04-12T13:12:16Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2497949 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Laval de Dolon | nom2 = ''Laval-sur-Doulon'' | imatge = Laval-sur-Doulon Eglise Notre-Dame de l'Assomption 972.jpg | descripcion = La glèisa. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = Liuradés | arrondiment = [[Arrondiment de Briude|Briude]] | canton = Lo Plan delh Naut Velai Granitic ([[Canton de La Chaa Dieu|La Chaa Dieu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion delh Puèi de Velai|CA delh Puèi de Velai]] | insee = 43116 | sitweb = | cp = 43440 | cònsol = Jean-Noël Lapeyre | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 3.56194444444 | latitud = 45.3525 | alt mini = 642 | alt mej = | alt maxi = 1110 | km² = 12.28 }} '''Laval de Dolon''' (''Laval-sur-Doulon'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dau [[Naut Léger]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups]]. ==Geografia== === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Laval-sur-Doulon]] '''Laval-sur-Doulon'''}} {{Image label|x=0.382025321586|y=0.377946537607|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 104 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Vert]] <br/>(3,2 km)}}}} {{Image label|x=0.250892006428|y=0.468223368263|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 241 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champanhac lo Velh|Champanhac <br/>lo Velh]] <br/>(4,6 km)}}}} {{Image label|x=0.791854508733|y=0.702355430699|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 140 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cistrières]] <br/>(5,8 km)}}}} {{Image label|x=0.414615070455|y=0.840790787654|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 223 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Desdèir de Dolon]] <br/>(6,0 km)}}}} {{Image label|x=0.866234746195|y=0.398620421575|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 177 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Alire d'Arlanc]] <br/>(6,3 km)}}}} {{Image label|x=0.167242706918|y=0.730904458086|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 160 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaniat]] <br/>(7,1 km)}}}} {{Image label|x=0.764142973845|y=0.148287504394|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 152 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Doranges]] <br/>(7,4 km)}}}} {{Image label|x=0.197586928717|y=0.210478935509|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 87 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chassinhòla]] <br/>(7,5 km)}}}} {{Image label|x=0.670441182966|y=0.943422320921|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 61 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Berbezit]] <br/>(7,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre delh territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Laval-sur-Doulon | nòrd = [[Dauranjas]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | nòrd-èst = [[Sent Alire d'Arlhenc]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | èst = | sud-èst = [[Sistrèiras]] | sud = | sud-oèst = [[Sant Desdèir de Dolon]] | oèst = [[Champanhac lo Velh]] | nòrd-oèst = [[Sent Ver]] }} ==Toponimia== ===Laval=== Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia de Valle'' en 1120, ''Mansus de Laval'' vès 1260, ''Lavailh'' en 1379, ''Laval'' en 1401, ''Curatus B. Mariaæ Vallis'' en 1414<ref name = dicto>Augustin Chassaing, Antoine Jacotin ''Dictionnaire topographique... de la Haute-Loire'', 1907, p. 154 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392965/f203.item</ref>. </br> ''La Val'' ven delh latin ''vallis'', « val », femenin tanleu lo latin, amb l'article (aglutinat en francés)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 391</ref>.</br> La prononciacion aproximativa alh borg z-es [ve la'vaɾ]<ref>Enquèsta delh contributor en 2024</ref> , vèrs [[la Chapèla Genèsta]], z-es [laˈvɛ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>.</br> ===Dolon=== Determinant dempueis 1937 <ref>[http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=18960]</ref>. Dolon es una aiga que nais a [[Sent Jarman l'Arm]] e s'eschampa dins Senoire près de [[Daumairac]]. Las fòrmas ancianas son : ''Aqua de Dolo'' en 1287, ''Riuf de Dolon'' en 1426, ''Le Doulou'' en 1624 <ref>Augustin Chassaing, Antoine Jacotin ''Dictionnaire topographique... de la Haute-Loire'', 1907, p. 108 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392965/f157.item</ref>. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], l'etime celtic de ''Dolon'' es ''Dolonos'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 139 e 344</ref>, mas l'autor ne'n dona pas lo sens. Rapòrt amb ''dula'' (''dola''), « fuelha » ? ==Istòria== En 1789, ''Laval'' dependiá de la província d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnha]], de l'eleccion de [[Soire]], de la subdelegacion de [[Lende (Naut Léger)|Lende]] e delh ressòrt de [[Riòm]]. Sa glèisa parrochiala, [[diocèsi de Sant Flor]] e archipreirat de [[Briude]], èra delh vocable de Nòstra Dòna; coma prior de la localitat, l'infirmèir màger de l'abadiá de [[La Chaa Dieu]] presentava a la cura <ref name = dicto/>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 43116 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Jean-Noël Lapeyre|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 43116 |1793=569 |1800=557 |1806=589 |1821=560 |1831=592 |1836=583 |1841=587 |1846=578 |1851=545 |1856=516 |1861=549 |1866=545 |1872=501 |1876=510 |1881=546 |1886=519 |1891=554 |1896=534 |1901=505 |1906=503 |1911=503 |1921=395 |1926=288 |1931=286 |1936=246 |1946=193 |1954=190 |1962=168 |1968=125 |1975=105 |1982=91 |1990=63 |1999=60 |2005=61 |cassini=18960 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr43|116}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|116}}/12.28) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-43116 Laval sobelh site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee = 43116 }} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Comuna del Naut Léger]] j7t89mhc2qjiyelrdt8s85xjgxzsd5w 0 103830 2497946 2440987 2026-04-12T13:09:59Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2497946 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Ver | nom2 = ''Saint-Vert'' | imatge = Vue Saint-Vert.jpg | descripcion = Vista de Sent Ver | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Briude|Briude]] | canton = canton de [[Santa Florina]] ([[Canton d'Auson|Auson]] davant 2015) | intercom = [[Auson Comunautat]] | insee = 43226 | sitweb = | cp = 43440 | cònsol = Christian Chaduc | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.3725 | longitud = 3.53277777778 | alt mej = | alt mini = 710 | alt maxi = 1132 | km² = 20.67 |}} '''Sent Ver''' (''Saint-Vert'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Naut Léger]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== La comuna de Sent Verd se compausa, en mai del chapluòc, de vint e tres vialatges o masatges: La Grange-Michel, La Ròcha, Lo Moristel, Chalus, Peymiant, Longevialle, La Pouille, Lo Fiou, Pot, La Chaux de Pot, Salcrut, Lo Jaladif, Los Combes, Pépouget, Los Mazeaux, La Bégoniche, Las Macans, La Font de Manqui, Recolle, Lassagne, Osfond, La Faye e Chevany. === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Vert]] '''Saint-Vert'''}} {{Image label|x=0.386712190866|y=0.596877143298|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 241 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champanhac lo Velh]] <br/>(2,7 km)}}}} {{Image label|x=0.653527561739|y=0.63525390794|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 61 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Laval-sur-Doulon]] <br/>(3,2 km)}}}} {{Image label|x=0.333425611141|y=0.339131817936|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 87 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chassinhòla]] <br/>(4,3 km)}}}} {{Image label|x=0.540652716709|y=0.153934706827|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 115 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fayet-Ronaye]] <br/>(6,0 km)}}}} {{Image label|x=0.303091919427|y=0.859559142826|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 160 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaniat]] <br/>(7,1 km)}}}} {{Image label|x=0.137640800271|y=0.689433253903|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 189 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Agnat]] <br/>(7,2 km)}}}} {{Image label|x=0.0925272881866|y=0.44542050231|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 192 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Alari (Naut Léger)|Sant Alari]] <br/>(7,4 km)}}}} {{Image label|x=0.899785049381|y=0.276940171443|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 152 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Doranges]] <br/>(7,6 km)}}}} {{Image label|x=0.55037843954|y=0.969445852947|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 223 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Desdèir de Dolon|Sant Desdèir <br/>de Dolon]] <br/>(7,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre delh territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Ver | nòrd = [[Le Faiet e Ronaia]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | nòrd-èst = [[Dauranjas]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | èst = | sud-èst = ''[[Laval-sur-Doulon]]'' | sud = | sud-oèst = [[Champanhac lo Velh]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Chassinhòla]]s }} ==Toponimia== Formas escrichas ancianas: * Villa Sancti Veri quae fuit comitis Alverniae (1260) * Prioratus Sancti Veri (1291) * Saint-Ver (1379) * Saint-Vée (1398) * Saint-Voir (1401) * Sainct-Vairn (1614) * Saint-Ver (alh secle XVIII) <ref name = dicto>Augustin Chassaing, Antoine Jacotin ''Dictionnaire topographique... de la Haute-Loire'', 1907, p. 261 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392965/f310.item</ref> * Saint-Vairt (1734) * Sant-Verd (1761) La prononciacion aproximativa, a [[Laval de Dolon]], z-es [ve 'senve]<ref>Enquèsta delh contributor en 2024</ref>, doncas amb reculament d'accent. A [[la Chapèla Genèsta]], la prononciacion z-es [ˈsɛ̃vᵊ]<ref>Collectatge IEO 63. 14/02/2026.</ref>. A la revolucion, la comuna venguèt un temps ''Vert-les-Eaux''. L’ortografia oficiala, Saint-Ver en 1800, saguèt rectificada en 1802.<ref>“Il sera fait aux cantons formant les justices de paix des départemens et arrondissemens communaux ci-après, les rectifications suivantes ; savoir : [...] Haute-Loire (Arrondissement de Brioude). Canton d'Auzon. Au lieu de Frugières, Saint-Ver, lisez Frugères-les-Mines, Saint-Vert.”, "Arrêté contenant Rectification des Arrêtés qui ont ordonné la réduction des Justices de paix des Départemens de l'Aisne, de l'Ariége, de l'Aude, des Forêts, de la Gironde, de la Haute-Loire, du Lot, du Mont-Blanc, de la Moselle, du Nord, de la Seine-Inférieure, de la Seine-et-Marne et de la Somme. Du 30 Juin 1802 [ 11 Messidor an 10 ]. (III. B. 228 bis n°12.)", L. Rondonneau. ''Collection générale des lois, décrets, arrêtés, sénatus-consultes, avis du Conseil d'état et réglemens d'administration publiés depuis 1789 jusqu'au 1er avril 1814, et insérés dans la collection du Louvre in-4°, dans la collection in-8° de l'Imprimerie nationale et dans les quatre premières séries du Bulletin des lois. Tome neuvième'', París: chez Rondonneau et Decle, Libraires, 1818 [https://books.google.fr/books?id=o25OAAAAYAAJ&lpg=PA8-IA15&dq=%2B%22Frug%C3%A8res-les-Mines%22%20%2B%22Bulletin%20des%20lois%22&pg=PA8-IA15#v=onepage&q&f=false en linha.]</ref> </br> ''Sent Ver'' ven delh latin ''Sanctus Verus'', nom de dos avesques de [[Viana (Isèra)|Viena]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 631</ref>. ==Istòria== En 1789, Sant Ver fasiá partida de la província d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], de l'éleccion de [[Soire]], de la subdelegacion de [[Lende (Naut Léger)|Lenda]] e delh ressòrt de [[Montpensèir]]. Sa gleisa parochala, [[diocèsi de Sant Flor]] e archipreirat de [[Briude]], èra delh vocable de Sant Ver <ref name = dicto/>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 43226 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Christian Chaduc|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= René Marquet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 1983 |Identitat= Gabriel Challet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1979 |Identitat= Gilbert Oleon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 43226 |1793=810 |1800=1037 |1806=933 |1821=849 |1831=881 |1836=893 |1841=886 |1846=858 |1851=850 |1856=792 |1861=810 |1866=789 |1872=696 |1876=768 |1881=744 |1886=760 |1891=737 |1896=705 |1901=666 |1906=630 |1911=566 |1921=502 |1926=421 |1931=375 |1936=343 |1946=317 |1954=278 |1962=254 |1968=180 |1975=151 |1982=135 |1990=120 |1999=103 |2005=10. |max=1037 |cassini=34908 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr43|226}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|226}}/20.67) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-43226 Sent Ver sobelh site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee = 43226}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Comuna del Naut Léger]] 3a8e7l7i0hkegfeu2ynl6k62gvnssd7 2497947 2497946 2026-04-12T13:10:51Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2497947 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Ver | nom2 = ''Saint-Vert'' | imatge = Vue Saint-Vert.jpg | descripcion = Vista de Sent Ver | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Briude|Briude]] | canton = canton de [[Santa Florina]] ([[Canton d'Auson|Auson]] davant 2015) | intercom = [[Auson Comunautat]] | insee = 43226 | sitweb = | cp = 43440 | cònsol = Christian Chaduc | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.3725 | longitud = 3.53277777778 | alt mej = | alt mini = 710 | alt maxi = 1132 | km² = 20.67 |}} '''Sent Ver''' (''Saint-Vert'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Naut Léger]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== La comuna de Sent Verd se compausa, en mai del chapluòc, de vint e tres vialatges o masatges: La Grange-Michel, La Ròcha, Lo Moristel, Chalus, Peymiant, Longevialle, La Pouille, Lo Fiou, Pot, La Chaux de Pot, Salcrut, Lo Jaladif, Los Combes, Pépouget, Los Mazeaux, La Bégoniche, Las Macans, La Font de Manqui, Recolle, Lassagne, Osfond, La Faye e Chevany. === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Vert]] '''Saint-Vert'''}} {{Image label|x=0.386712190866|y=0.596877143298|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 241 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champanhac lo Velh]] <br/>(2,7 km)}}}} {{Image label|x=0.653527561739|y=0.63525390794|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 61 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Laval-sur-Doulon]] <br/>(3,2 km)}}}} {{Image label|x=0.333425611141|y=0.339131817936|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 87 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chassinhòla]] <br/>(4,3 km)}}}} {{Image label|x=0.540652716709|y=0.153934706827|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 115 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fayet-Ronaye]] <br/>(6,0 km)}}}} {{Image label|x=0.303091919427|y=0.859559142826|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 160 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaniat]] <br/>(7,1 km)}}}} {{Image label|x=0.137640800271|y=0.689433253903|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 189 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Agnat]] <br/>(7,2 km)}}}} {{Image label|x=0.0925272881866|y=0.44542050231|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 192 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Alari (Naut Léger)|Sant Alari]] <br/>(7,4 km)}}}} {{Image label|x=0.899785049381|y=0.276940171443|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 152 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Doranges]] <br/>(7,6 km)}}}} {{Image label|x=0.55037843954|y=0.969445852947|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 223 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Desdèir de Dolon|Sant Desdèir <br/>de Dolon]] <br/>(7,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre delh territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Ver | nòrd = [[Le Faiet e Ronaias]]<small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | nòrd-èst = [[Dauranjas]]<small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | èst = | sud-èst = [[Laval de Dolon]] | sud = | sud-oèst = [[Champanhac lo Velh]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Chassanhòlas]] }} ==Toponimia== Formas escrichas ancianas: * Villa Sancti Veri quae fuit comitis Alverniae (1260) * Prioratus Sancti Veri (1291) * Saint-Ver (1379) * Saint-Vée (1398) * Saint-Voir (1401) * Sainct-Vairn (1614) * Saint-Ver (alh secle XVIII) <ref name = dicto>Augustin Chassaing, Antoine Jacotin ''Dictionnaire topographique... de la Haute-Loire'', 1907, p. 261 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392965/f310.item</ref> * Saint-Vairt (1734) * Sant-Verd (1761) La prononciacion aproximativa, a [[Laval de Dolon]], z-es [ve 'senve]<ref>Enquèsta delh contributor en 2024</ref>, doncas amb reculament d'accent. A [[la Chapèla Genèsta]], la prononciacion z-es [ˈsɛ̃vᵊ]<ref>Collectatge IEO 63. 14/02/2026.</ref>. A la revolucion, la comuna venguèt un temps ''Vert-les-Eaux''. L’ortografia oficiala, Saint-Ver en 1800, saguèt rectificada en 1802.<ref>“Il sera fait aux cantons formant les justices de paix des départemens et arrondissemens communaux ci-après, les rectifications suivantes ; savoir : [...] Haute-Loire (Arrondissement de Brioude). Canton d'Auzon. Au lieu de Frugières, Saint-Ver, lisez Frugères-les-Mines, Saint-Vert.”, "Arrêté contenant Rectification des Arrêtés qui ont ordonné la réduction des Justices de paix des Départemens de l'Aisne, de l'Ariége, de l'Aude, des Forêts, de la Gironde, de la Haute-Loire, du Lot, du Mont-Blanc, de la Moselle, du Nord, de la Seine-Inférieure, de la Seine-et-Marne et de la Somme. Du 30 Juin 1802 [ 11 Messidor an 10 ]. (III. B. 228 bis n°12.)", L. Rondonneau. ''Collection générale des lois, décrets, arrêtés, sénatus-consultes, avis du Conseil d'état et réglemens d'administration publiés depuis 1789 jusqu'au 1er avril 1814, et insérés dans la collection du Louvre in-4°, dans la collection in-8° de l'Imprimerie nationale et dans les quatre premières séries du Bulletin des lois. Tome neuvième'', París: chez Rondonneau et Decle, Libraires, 1818 [https://books.google.fr/books?id=o25OAAAAYAAJ&lpg=PA8-IA15&dq=%2B%22Frug%C3%A8res-les-Mines%22%20%2B%22Bulletin%20des%20lois%22&pg=PA8-IA15#v=onepage&q&f=false en linha.]</ref> </br> ''Sent Ver'' ven delh latin ''Sanctus Verus'', nom de dos avesques de [[Viana (Isèra)|Viena]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 631</ref>. ==Istòria== En 1789, Sant Ver fasiá partida de la província d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], de l'éleccion de [[Soire]], de la subdelegacion de [[Lende (Naut Léger)|Lenda]] e delh ressòrt de [[Montpensèir]]. Sa gleisa parochala, [[diocèsi de Sant Flor]] e archipreirat de [[Briude]], èra delh vocable de Sant Ver <ref name = dicto/>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 43226 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Christian Chaduc|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= René Marquet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 1983 |Identitat= Gabriel Challet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1979 |Identitat= Gilbert Oleon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 43226 |1793=810 |1800=1037 |1806=933 |1821=849 |1831=881 |1836=893 |1841=886 |1846=858 |1851=850 |1856=792 |1861=810 |1866=789 |1872=696 |1876=768 |1881=744 |1886=760 |1891=737 |1896=705 |1901=666 |1906=630 |1911=566 |1921=502 |1926=421 |1931=375 |1936=343 |1946=317 |1954=278 |1962=254 |1968=180 |1975=151 |1982=135 |1990=120 |1999=103 |2005=10. |max=1037 |cassini=34908 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr43|226}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|226}}/20.67) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-43226 Sent Ver sobelh site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee = 43226}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Comuna del Naut Léger]] amnier4xs9aryuhv7mibgt5fsdbxedz 2497948 2497947 2026-04-12T13:11:21Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2497948 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Ver | nom2 = ''Saint-Vert'' | imatge = Vue Saint-Vert.jpg | descripcion = Vista de Sent Ver | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Briude|Briude]] | canton = canton de [[Santa Florina]] ([[Canton d'Auson|Auson]] davant 2015) | intercom = [[Auson Comunautat]] | insee = 43226 | sitweb = | cp = 43440 | cònsol = Christian Chaduc | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.3725 | longitud = 3.53277777778 | alt mej = | alt mini = 710 | alt maxi = 1132 | km² = 20.67 |}} '''Sent Ver''' (''Saint-Vert'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Naut Léger]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== La comuna de Sent Verd se compausa, en mai del chapluòc, de vint e tres vialatges o masatges: La Grange-Michel, La Ròcha, Lo Moristel, Chalus, Peymiant, Longevialle, La Pouille, Lo Fiou, Pot, La Chaux de Pot, Salcrut, Lo Jaladif, Los Combes, Pépouget, Los Mazeaux, La Bégoniche, Las Macans, La Font de Manqui, Recolle, Lassagne, Osfond, La Faye e Chevany. === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Vert]] '''Saint-Vert'''}} {{Image label|x=0.386712190866|y=0.596877143298|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 241 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champanhac lo Velh]] <br/>(2,7 km)}}}} {{Image label|x=0.653527561739|y=0.63525390794|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 61 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Laval-sur-Doulon]] <br/>(3,2 km)}}}} {{Image label|x=0.333425611141|y=0.339131817936|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 87 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chassinhòla]] <br/>(4,3 km)}}}} {{Image label|x=0.540652716709|y=0.153934706827|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 115 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fayet-Ronaye]] <br/>(6,0 km)}}}} {{Image label|x=0.303091919427|y=0.859559142826|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 160 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaniat]] <br/>(7,1 km)}}}} {{Image label|x=0.137640800271|y=0.689433253903|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 189 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Agnat]] <br/>(7,2 km)}}}} {{Image label|x=0.0925272881866|y=0.44542050231|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 192 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Alari (Naut Léger)|Sant Alari]] <br/>(7,4 km)}}}} {{Image label|x=0.899785049381|y=0.276940171443|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 152 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Doranges]] <br/>(7,6 km)}}}} {{Image label|x=0.55037843954|y=0.969445852947|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 223 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Desdèir de Dolon|Sant Desdèir <br/>de Dolon]] <br/>(7,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre delh territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Ver | nòrd = [[Le Faiet e Ronaias]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | nòrd-èst = [[Dauranjas]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | èst = | sud-èst = [[Laval de Dolon]] | sud = | sud-oèst = [[Champanhac lo Velh]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Chassanhòlas]] }} ==Toponimia== Formas escrichas ancianas: * Villa Sancti Veri quae fuit comitis Alverniae (1260) * Prioratus Sancti Veri (1291) * Saint-Ver (1379) * Saint-Vée (1398) * Saint-Voir (1401) * Sainct-Vairn (1614) * Saint-Ver (alh secle XVIII) <ref name = dicto>Augustin Chassaing, Antoine Jacotin ''Dictionnaire topographique... de la Haute-Loire'', 1907, p. 261 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392965/f310.item</ref> * Saint-Vairt (1734) * Sant-Verd (1761) La prononciacion aproximativa, a [[Laval de Dolon]], z-es [ve 'senve]<ref>Enquèsta delh contributor en 2024</ref>, doncas amb reculament d'accent. A [[la Chapèla Genèsta]], la prononciacion z-es [ˈsɛ̃vᵊ]<ref>Collectatge IEO 63. 14/02/2026.</ref>. A la revolucion, la comuna venguèt un temps ''Vert-les-Eaux''. L’ortografia oficiala, Saint-Ver en 1800, saguèt rectificada en 1802.<ref>“Il sera fait aux cantons formant les justices de paix des départemens et arrondissemens communaux ci-après, les rectifications suivantes ; savoir : [...] Haute-Loire (Arrondissement de Brioude). Canton d'Auzon. Au lieu de Frugières, Saint-Ver, lisez Frugères-les-Mines, Saint-Vert.”, "Arrêté contenant Rectification des Arrêtés qui ont ordonné la réduction des Justices de paix des Départemens de l'Aisne, de l'Ariége, de l'Aude, des Forêts, de la Gironde, de la Haute-Loire, du Lot, du Mont-Blanc, de la Moselle, du Nord, de la Seine-Inférieure, de la Seine-et-Marne et de la Somme. Du 30 Juin 1802 [ 11 Messidor an 10 ]. (III. B. 228 bis n°12.)", L. Rondonneau. ''Collection générale des lois, décrets, arrêtés, sénatus-consultes, avis du Conseil d'état et réglemens d'administration publiés depuis 1789 jusqu'au 1er avril 1814, et insérés dans la collection du Louvre in-4°, dans la collection in-8° de l'Imprimerie nationale et dans les quatre premières séries du Bulletin des lois. Tome neuvième'', París: chez Rondonneau et Decle, Libraires, 1818 [https://books.google.fr/books?id=o25OAAAAYAAJ&lpg=PA8-IA15&dq=%2B%22Frug%C3%A8res-les-Mines%22%20%2B%22Bulletin%20des%20lois%22&pg=PA8-IA15#v=onepage&q&f=false en linha.]</ref> </br> ''Sent Ver'' ven delh latin ''Sanctus Verus'', nom de dos avesques de [[Viana (Isèra)|Viena]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 631</ref>. ==Istòria== En 1789, Sant Ver fasiá partida de la província d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], de l'éleccion de [[Soire]], de la subdelegacion de [[Lende (Naut Léger)|Lenda]] e delh ressòrt de [[Montpensèir]]. Sa gleisa parochala, [[diocèsi de Sant Flor]] e archipreirat de [[Briude]], èra delh vocable de Sant Ver <ref name = dicto/>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 43226 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Christian Chaduc|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= René Marquet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 1983 |Identitat= Gabriel Challet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1979 |Identitat= Gilbert Oleon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 43226 |1793=810 |1800=1037 |1806=933 |1821=849 |1831=881 |1836=893 |1841=886 |1846=858 |1851=850 |1856=792 |1861=810 |1866=789 |1872=696 |1876=768 |1881=744 |1886=760 |1891=737 |1896=705 |1901=666 |1906=630 |1911=566 |1921=502 |1926=421 |1931=375 |1936=343 |1946=317 |1954=278 |1962=254 |1968=180 |1975=151 |1982=135 |1990=120 |1999=103 |2005=10. |max=1037 |cassini=34908 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr43|226}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|226}}/20.67) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-43226 Sent Ver sobelh site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee = 43226}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Comuna del Naut Léger]] 028876ca4ek9vs61t65j736ni32az98 0 114324 2497936 2461892 2026-04-12T12:49:25Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2497936 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Le Faiet e Ronaias | nom2 = ''Fayet-Ronaye'' | imatge = Fayet-Ronaye - Village - JPG1.jpg | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63158 | cp = 63630 | cònsol = Yves Bouchet| | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.4261111111 | longitud = 3.53666666667 | alt mini = 823 | alt maxi = 1145 | km² = 20.25 |}} '''Le Faiet''' '''e Ronaias''' (''Fayet-Ronaye'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Le Faiet e Ronaias|Nòrd=[[Sent German l'Èrm]]|Nòrd-Oèst=[[Pailèiras]]|Oèst=[[v-Olèiras]]|sud-èst=[[Dauranjas]]|Èst=[[Sent Bonet le Borg]]|sud=[[Sent Ver]]<br><small>[[Naut Léger]]</small>|Sud-Oèst=[[Chassanhòlas]]<br><small>[[Naut Léger]]</small>}} == Toponimia == Per luòcs : * '''Le Faiet''', prononciat [lə ˈfɒjə] vèrs [[Bançac]]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p.431.</ref>, [lə ˈfajə] vèrs [[v-Olèiras]] e [lə faˈji]<ref name=":0">Collectatges IEO 63.</ref> vèrs la [[La Chapèla Genèsta|Chapèla Genèsta]]. Toponime de raprochar embei [[Faiet le Chastèl]] e tota los toponimes dau tipe ''(Le) Faiet'', ''La Faia'' e ''La Faieta''. * '''Ronaias''', prononciat [ruˈnɛjɒ]<ref name=":0" /> vèrs [[v-Olèiras]] e vèrs la [[La Chapèla Genèsta|Chapèla Genèsta]]. Atestat ''Ronayes'' en 1789. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63158 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Yves Bouchet||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63158 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|158}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] i903ah8kx3ewgepb10omyzzorzf0958 2497937 2497936 2026-04-12T12:49:43Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Le Faiet e Ronaia]] cap a [[Le Faiet e Ronaias]] 2497936 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Le Faiet e Ronaias | nom2 = ''Fayet-Ronaye'' | imatge = Fayet-Ronaye - Village - JPG1.jpg | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63158 | cp = 63630 | cònsol = Yves Bouchet| | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.4261111111 | longitud = 3.53666666667 | alt mini = 823 | alt maxi = 1145 | km² = 20.25 |}} '''Le Faiet''' '''e Ronaias''' (''Fayet-Ronaye'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Le Faiet e Ronaias|Nòrd=[[Sent German l'Èrm]]|Nòrd-Oèst=[[Pailèiras]]|Oèst=[[v-Olèiras]]|sud-èst=[[Dauranjas]]|Èst=[[Sent Bonet le Borg]]|sud=[[Sent Ver]]<br><small>[[Naut Léger]]</small>|Sud-Oèst=[[Chassanhòlas]]<br><small>[[Naut Léger]]</small>}} == Toponimia == Per luòcs : * '''Le Faiet''', prononciat [lə ˈfɒjə] vèrs [[Bançac]]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p.431.</ref>, [lə ˈfajə] vèrs [[v-Olèiras]] e [lə faˈji]<ref name=":0">Collectatges IEO 63.</ref> vèrs la [[La Chapèla Genèsta|Chapèla Genèsta]]. Toponime de raprochar embei [[Faiet le Chastèl]] e tota los toponimes dau tipe ''(Le) Faiet'', ''La Faia'' e ''La Faieta''. * '''Ronaias''', prononciat [ruˈnɛjɒ]<ref name=":0" /> vèrs [[v-Olèiras]] e vèrs la [[La Chapèla Genèsta|Chapèla Genèsta]]. Atestat ''Ronayes'' en 1789. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63158 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Yves Bouchet||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63158 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|158}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] i903ah8kx3ewgepb10omyzzorzf0958 0 114327 2497952 2410751 2026-04-12T13:30:15Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2497952 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Fàuria | nom2 = ''La Forie'' | imatge = laforie01.jpg | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63161 | cp = 63600 | cònsol = Alain Chantelauze | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici =fauriàs/-assa | latitud = 45.5916666667 | longitud = 3.7625 | alt mej = | alt mini = 527 | alt maxi = 800 | km² = 2.81 | sans = 350 | data-sans = [[2008]] |}} '''La Fàuria''' (''La Forie'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Fauriàs'' e las ''Fauriassas''. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=La Fàuria|Nòrd=[[Jòb]]|Nòrd-Èst=[[La Civèira]]|Nòrd-Oèst=[[Jòb]]|sud=[[Embèrt]]|Sud-Oèst=[[Embèrt]]|sud-èst=[[Embèrt]]}} == Toponimia == Vèrs [[la Civèira]], se ditz [lɔ ˈfœrjɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>, e vèrs [[La Chalm (Puèi de Doma)|la Chalm]] [læ ˈfɔrjɒ]<ref>Abat Jean Chataing, ''Vocabulaire Français-Patois de la Vallée Supérieure de l'Ance'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 82 : "Lâ Feûriâ ; Là Foriâ".</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63161|cp=63600| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Alain Chantelauze||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63161|cp=63600| |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 96oqf3n6l37jc7bme1tol3nurqjj4tn 0 114385 2497951 2411752 2026-04-12T13:19:28Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2497951 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Medeiròlas | nom2 = ''Medeyrolles'' | imatge = Medeyrolles_-_Église.jpg | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63221 | cp = 63220 | cònsol = Michel Bravard | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.4058333333 | longitud = 3.80416666667 | alt mini = 755 | alt mej = | alt maxi = 1919 | km² = 17.12 |}} '''Medeiròlas''' (''Medeyrolles'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions son ''Madoyrolas'' en 1373 e ''Mederoles'' en 1789. Localament, la comuna se ditz [medejˈrɔlæ]<ref>Abat Jean Chataing, ''Vocabulaire Français-Patois de la Vallée Supérieure de l'Ance'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 82.</ref>. Vèrs [[la Chapèla Genèsta]], se ditz [mədiˈrɔlæ]<ref>Collectatge IEO 63. 14/02/2026.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63221|cp=63220|maire=Michel Bravard<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Bravard<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63221 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] p0jhhxlj59t5fbhzx3z142z9z6o4405 0 115086 2497994 1867469 2026-04-13T07:42:40Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497994 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| cellpadding="1" style="float:right; border:1px solid #88a; background:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 0 0 0.5em 1em; width:250px" |+'''<big>Daroca</big>''' |Comarca||[[Camp de Daroca]] |- |Província||[[Saragossa (Província)|Saragossa]] |- |Comunautat Autonòma||[[Aragon]] |- |Còde postal||50360 |- |Superficia||52,05 km² |- |Altitud||776 m |- |Populacion||align right|2313 ab. |- |Flume||align right|[[Xiloca]] |} [[Fichièr:Puerta Alta, murallas defensivas de Daroca, comarca Campo de Daroca, provincia de Zaragoza.jpg|vinheta|Daroca]] '''Daroca''' es una [[vila]] de la comunautat autonòma d'[[Aragon]]. Se tròba dens la [[província de Saragossa]] e la comarca deu [[Camp de Daroca]]. A 2313 abitants (2011). {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} fhz79yqomfu90efh1knhrot4qqj19p9 0 126002 2497955 2497895 2026-04-12T15:17:23Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497955 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''uri'' al lòc de ''iri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} pm7y50se3x8r28qau3yw4t2hwf8k3aa 0 129124 2497993 1862795 2026-04-13T07:35:30Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497993 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Municipio de Alforque, comarca Ribera Baja del Ebro, provincia de Zaragoza.jpg|vinheta|Alforque]] '''Alforque''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Saragossa (província)|Saragossa]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} 1cb8lnmqi21laz4rx44c63hkeuq3eh1 0 131341 2497961 1858755 2026-04-12T16:03:47Z ~2026-22746-85 63101 2497961 wikitext text/x-wiki Lo '''braconatge''', '''caça de frau''' o '''caça furtiva''', designa una practica illegala de [[caça]] o de [[pesca]]. st3o8cfb41b46t768deoci6lnlcwk2o 2497976 2497961 2026-04-12T20:05:58Z ~2026-22725-08 63104 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2497961|2497961]] de [[Special:Contributions/~2026-22746-85|~2026-22746-85]] ([[User talk:~2026-22746-85|discussion]]) 2497976 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Lo '''braconatge''' designa la caça o la pesca illegala. cp8b4qr1044t2b0rb8l43m0obv0bvgv 1 149930 2497939 2410933 2026-04-12T12:49:43Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Le Faiet e Ronaia]] cap a [[Discutir:Le Faiet e Ronaias]] 1915530 wikitext text/x-wiki Lo Faiet d'aprèp Albèrt Dausat. 9jincjin0h9g53lx4q0tpr56xptsq3j 1 149939 2497943 2017716 2026-04-12T12:51:01Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Chassinhòla]] cap a [[Discutir:Chassanhòlas]] 2017716 wikitext text/x-wiki Chaçanhòlas per Albèrt Dausat. 2udm84ocqri6r0bgq0il7q5mhjrl7o0 0 156560 2497964 2489404 2026-04-12T16:06:39Z ~2026-22746-85 63101 2497964 wikitext text/x-wiki La '''Cinquena Republica''' ('''V Republica''') es l'actuala forma del regim republican en vigor en [[França]]. Succedís, lo [[4 d'octobre]] de [[1958]]<time class="nowrap date-lien" datetime="1958-10-04" contenteditable="false"></time>, a la Quatrena Republiquca, instaurada en [[1946]]. Trenca la tradicion parlementària de la Republica francesa per favorizar lo ròtle del [[poder executiu]]. Es regida per la [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion del 4 d'octobre de 1958]], aprovada per via referendària. Son instigator n'es [[Charles de Gaulle]] e ne venguèt lo primièr president elegit. La Cinquena Republica, que fa sos <span class="nowrap" contenteditable="false">57 ans</span> en 2015, es lo regime republican francés mai estable après la Tresena Republica (1870-1940). Qualificat de [[Sistèma semipresidencial|regim semipresidencial]] a causa dels poders autrejats al [[President de la Republica Francesa|president de la Republica]] que la legitimitat ven del [[Sufragi universal|sufragi universal dirècte]], instaurat per referendum en 1962, atal foncionèt pedent tres periòdes de coabitacion dempuèi 1986. == Realizacion == La crisi de mai de 1958, provocat pel putsch d'Algièr menat per l'armada, menèt al poder lo general [[Charles de Gaulle]]. Nomenat [[President del Conselh|president du Conselh]] lo [[1èr de junh|<abbr class="abbr" title="Premier">1^èr</abbr><abbr class="abbr" title="Premier"></abbr>&#x20;de junh de]] [[1958]], obtenguèt del Parlament, dos jorns mai tard, l'autorizacion de far redactar una novèla Constitucion. Alara qu'aquela de 1946 aviá estat preparada per una Assemblada constituenta elegida exprès, la Constitucion de 1958 foguèt redigida jos l'autoritat del govèrn per una equipa menada per Michel Debré (Gardia dels Sagèls e futur [[Primièr ministre]]). Lo projècte foguèt alara aprovat per referendum (82,60 % d'« Òc »<ref>{{fr}}[http://www.france-politique.fr/referendum-1958.htm Resultat del referendum per l'adopcion de la Constitucion de la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> Republica (1958)].</ref>) lo [[28 de setembre]] de [[1958]], e venguèt la [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion del 4 d'octobre de 1958]] sovent nomenada ''Constitucion de la Cinquena Republica''. De juristas afirman que la realizacion de la Cinquena Republica se faguèt seguent una procedura non constitucionala e deu èsser considerada coma un [[Còp d'estat|còp d'Estat]]<span></span>: en efièch, dins la Quatrena Republica i aviá pas la possibilitat de modificar la Constitucion per referendum. Mas, de biais general, se considèra que l'exercici del « ''drech sobeiran del pòble de dispausar del meteis'' », exprimit a l'escasença per via referendària, preval sul tèxte constitucional. En vertut de la lei constitucionala del 3 de junh de 1958, lo Parlament exigiguèt que lo projècte de Constitucion respectèsse cinq principis. « Sol lo sufragi universal es la font del poder », atal èra forragetada ''de facto'' l'idèa d'una cambra socioprofessionala compausada de delegats de las organizacions patronalas, sindicalas e de las associacions, projècte defendut par De Gaulle dins son discors de Bayeux en 1946. Lo tèxte deu tanben respectar lo principi de la [[separacion dels poders]] e aquel de la responsabilitat del govèrn fàcia al Parlament, trach distinctiu del [[Sistèma parlamentari|regim parlamentari]]. L'indépendéncia de l'autoritat judiciària deu èsser garantida, e fin finala « devon èsser organizats los rapòrts de la Republica amb los pòbles que li son associats ». La Cinquena Republica balha un poder màger al [[President de la Republica Francesa|president de la Republica]]. Dins son discors davant lo [[Conselh d'Estat (França)|Conselh d'Estat]], lo <span class="nowrap" contenteditable="false">27 août 1958</span>, Michel Debré indica que lo « president de la Republica deu èsser la clau de vòlta del nòstre regim parlamentari », es a dire un arbitre eficaç susceptible d'intervenir per assegurar lo bon foncionament dels poders publics quand aquel es menaçat. Mejans los seus « poders propris », es a dire los seus poders discrecionariss non somés a una contrasignatura ministeriala (novelum màger de la Constitucion del <span class="nowrap" contenteditable="false">4 octobre 1958</span>), pòt obrir las vias per resòlvre un conflite fasent prejudici al foncionament dels poders publics. Atal, « lo president de la Republica, cossí se cal, a pas d'autre poder qu'aquel de sollicitar un autre poder ». Aquel arbitratge presidencial enforçat s'inscrich dins l'encastre del projècte de racionalizacion del parlamentarisme portat per Michel Debré e qu'es concebut per permetre al govèrn d'assegurar sa mission quitament en l'abséncia d'una majoritat parlamentària establa e disciplinada. En efièch, « a causa qu'en Françe l'estabilitat governamentala pòt resultar d'en primièr de la lei electorala, se cal resultar al mens en partida de la reglamentacion constitucionala, e vaquí que dona al projècte son explicacion decisiva e sa justificacion istorica ». Mas, lo fach majoritari e la concepcion extensiva que los titulars successius de la foncion presidenciala faguèron de lors poders modifiquèron de biais prigondament l'equilibri del régime. === Cap a l'eleccion del president al sufragi universal === En mai, lo tèxte votat en 1958 introduch un novelum dins lo biais d'elegir lo president de la Republica, de per abans elegit per la reünion de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] e del [[Senat francés|Senat]]. Demorava en memòria l'election laboriosa de 1954, ont calguèt fins a tretze vòtes per que los deputats e [[Senat francés|senators]] s'acordèsson sus la candidatura de [[René Coty]]. Atal la Constitucion confiava dins un primièr temps l'eleccion del president de la Republica a un collègi de gaireben [[Collègi electoral|80000 grands electors]] (deputats, senators, conselhiès generals, consols màgers e delegats). Aquel sistème foguèt utilizat pas qu'un còp lo [[21 de decembre]] de [[1958]], per l'eleccion de [[Charles de Gaulle]]. Un referendum foguèt organizat en [[1962]] pel president de Gaulle per modificar encara lo biais d'elegir lo president de la Republica. Introduch lo principi de son eleccion al [[Sufragi universal|sufragi universal dirècte]]. Lo primièr vòte d'aquela mena se faguèt en 1965 e s'acabèt amb la nòva eleccion de de Gaulle. Aqula eleccion del president de la Republica al sufragi universal dirècte, amb que s'apond l'apareisson del fach [//fr.wiktionary.org/wiki/majorité majoritari], modifica prigondament lo foncionament de las [[Institucions francesas|institucions]]<span></span>: aparareguèron las nocions de « presidencializacion del poder » e de « coabitacion ». Elegit al sufragi universal dirècte, es a dire pel pòble directament, lo president de la Republica beneficia d'una legitimitat democratica en concurréncia a aquela de l'Assemblada nacionala. L’eleccion del president al sufragi universal mena a la personificacion del poder. L’obligacion de causir entre dos candidats al segond torn la promòu. Lo vte majoritari a las legislativas incita los partits a far d'alianças preelectoralas per èsser presents al Parlament e confirma la bipolarizacion de la vida politica. La dissoludion discrecionària enforça l’autoritat del president e aumenta la disciplina parlementària. Lo cumul d'aquelas règlas promòu la presidencializacion del regim que se trapa sonque parcialament dins las autras democracias europèas<ref>Dulong, {{Modèl:P.|15}}.</ref>. Mas, la bipolarizacion de la vida politica foguèt plenament formada sonqu'a la fin de la presidéncia de [[François Mitterrand]], qu'incarna lo primièr l'alternança al cap del regim. Aquel fenomèn es en contradiccion amb la volontat primièra del general de Gaulle, que volgava acabar amb la preponderança dels partis, coma resuma l'universitari Bastien François<span></span>: {{Modèl:Citacion|Daissar s'establir, dins la denegacion, lo "régim dels partits", atal es lo destin imprevesit de las nòstras institucions}}<ref>Bastien François, ''Misère de la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^e</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> République'', Paris, Denoël, 2001, p. 68.</ref>. === L'equilibri dels poders<span></span>: novèlas practics === [[Fichièr:Institutions-cinquieme-republique.svg|alt=Organigramme des institutions de la {{Ve}} République|thumb|Organigrama de las institucions de la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> Republica.]] La <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> Republica es un regim parlementari dotat d'un poder presidencial fòrt<span></span>: lo [[poder executiu]] collabora amb lo [[poder legislatiu]] dins l'encastre d'un sistèma de separacion sopla dels poders. A la diferéncia del [[Sistèma presidencial|regim presidencial]] (coma als [[Estats Units d'America|EUA]], e [[Mexic]]) ont ambedos poders son estrictament separats, en França, cada poder dispausa sur l'autre d'un mejan de pression<span></span>: * l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] pòt capvirar lo [[govèrn]] (l'unic cas foguèt aquel del primièr govèrn de Jòrdi Pompidor lo 5 d'octobre après lo vòte d'una mocion de censura); * lo president de la Republica pòt dissòlvre l'Assemblada nacionala, après consultacion del [[Primièr ministre|primier ministre]] e del president de caduna de las doas assembladas<ref>Article 12 de la Constitution.</ref> (çò que se passèt cinc còp: [[Charles de Gaulle]] lo 9 d'octobre de 1962 puèi lo 30 de mai de 1968, [[François Mitterrand]] lo 22 de mai de 1981 et lo 14 de mai de 1988, [[Jacques Chirac]] lo 21 d'abril de 1997). La majoritat dels constitucionalistas franceses considèra que la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr> Republica es un regim parlementari monista perque {{Modèl:Nobr|l'article 20}} dispausa que lo govèrn es responsabla debans lo [[Parlament]] (o mai presisament l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] que, en vertut dels {{Modèl:Nobr|articles 49}} e 50, es la sola d'ambedoas cambras a poder capvirar lo govèrn), alara que lo [[President de la Republica Francesa|president de la Republica]] exercís pas qu'una foncion d'arbitratge ({{Modèl:Nobr|article 5}}) sens poder revocar lo [[Primièr ministre de França|Primièr ministre]]. En efièch, segon l'{{Modèl:Nobr|article 8}}, lo [[Cap d'Estat|cap de l'Estat]] pòt pas acabar amb la foncions del [[Cap de govèrn|cap del govèrn]] que {{Modèl:Citacion|sus presentacion d'esperel de la demission del govèrn}}. Mas, d'autes constitucionalistas, coma Maurice Duverger, penson que la Cinquena Republica conéis un biais de foncionament tròp atipic al respècte d'aquel dels autres regims parlamentaris contemporanèus, subretot a causa de l'empresa exercida, de fach mai que de drech, pel cap de l’Estat sul poder executiu. Duverger elaborèt alara la categoria dels « regies semipresidencials », ont serián combinats tres criteris<span></span>: la responsabilitat governamentala debans lo Parlament, l'election del cap de l’Estat al sufragi universal dirècte e la detencion pel cap de l’Estat de poders propris non someses a la contra signatura ministeriala. La Cinquena Republica pareissariá alara a la Republica de Weimar, la [[Finlàndia]], lo [[Portugal]], l'[[Àustria]], l'[[Republica d'Irlanda|Irlanda]]. Jol vam de [[Charles de Gaulle]] e a causa del contèxte de crisi pendent que la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> Republica foguèt establida, lo [[President de la Republica Francesa|president de la Republica]] s'erigiguèt en cap del poder executiu. Foguèt en demanda expressa del cap de l'Estat que lo Primièr ministre Michel Debré demissionèt en abril de 1962. Foguèt alara remplaçat per [[Jòrdi Pompidor]], qu'èra pas un elegit mas un ancian collaborator du [[Charles de Gaulle|général de Gaulle]]. Aquela tendéncia a rl'enfortiment dels poders del [[President de la Republica Francesa|president de la Republica]] plan al delà de sa sola foncion d'arbitratge se confirmèt a la davalada de 1962 amb la revision de {{Modèl:Nobr|l'article 6}} de la Constitucion instituissent l'election presidenciala al [[sufragi universal]] dirècte. Alara, en periòde de concordança de las majoritats presidenciala e parlementària, la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> Republica paréis a regim parlementari dualista ont lo Primièr ministre es responsable tanben, de fach mas pas de drech, dabans lo cap de l'Estat que pòt l'incitar a demissionar (foguèt lo cas per exemple per [[Jacques Chaban-Delmas|J. Chaban-Delmas]], [[Pierre Mauroy|P. Mauroy]], [[Édith Cresson|É. ]][[Édith Cresson|Cresson]], [[Michel Rocard|M. Rocard]] e [[Jean-Pierre Raffarin|J.-P. Raffarin]]). Sul plan formal, jamai foguèt revocat lo Primièr ministre pel president. Mas, la majoritat dels constitucionalistas franceses considèra que los regims dichs « semipresidencials » constituisson pas qu'una sosvarianta de la familha dels regims parlementaris, del moment que lo govèrn i es responsable dabans le Parlament. Ultraminoritària dins la doctrina, la constitucionalista Marie-Anne Cohendet, per exemple, los nomenèt « regims parlementaris birepresentatius ». Quand las majoritats parlementàrias e presidencialas son antagonistas (coabitacion), lo govèrn es pas mai ligat al president mas sonque al Parlament en que posa sa legitimitat. Alara tornam a una lectura monista de la Constitucion alara que lo cap de l'Estat conserva de biais cotumièr un drech de gaita sul « domèni reservat » (afars estrangièrs e militars) que tend a venir alara un « domèni partejat » (es perque ambedos caps de l'executiu se presenton ensems dins las cimas internacionalas). Pel rèste, e segon l'{{Modèl:Nobr|article 20}}, lo govèrn determina liurament e mena la politica de la nacion. Fins ara passèron tres coabitacions<span></span>: las doas primièras jols mandats de [[François Mitterrand]], entre 1986 e 1988, puèi entre 1993 e 1995, e la tresena jos la presidéncia de [[Jacques Chirac|Jaume Chirac]] entre 1997 e 2002. Los periòdes de coabitacion demoran pro marginalas dins l'istòria del régime (nòu ans al total). La Constitucion de 1958 daissa pro de libertat d'interpretacion per que lo poder i demore tan estable qu'en periòde de concordança de las majoritats presidencialas e parlementàrias, quitament se la collaboracion entre cap de l'Estat e cap del govèrn foguèt pas totjorn aisida (coma lo refús del president Mitterrand de signar d'ordonnanças lo 14 de julhet de 1986). [[Fichièr:Schema_pouvoirs_Ve_republique_France.png|centre|thumb|Las institucions de la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> Républica]] == Institucions == === President de la Republica === ==== Election ==== Es elegit al sufragi universal dirècte dempuèi la reforma constitudionala de [[1962]]. Dempuèi lo referendum sul quinquenat presidencial demandat per [[Jacques Chirac|Jaume Chirac]] en 2000, lo president de la Republica es elegit per cinq ans. Dempuèi la lei constitucionala del 23  de julhet de 2008, pòt exerçar pas mai de dos mandats consecutius. En cas de vacança del poder, las fonccions de president de la Republica francesa son asseguradas pel president del Senat, aquò se passèt en [[1969]], après la demission de [[Charles de Gaulle]] e en [[1974]], a la mòrt de [[Jòrdi Pompidor|Jròdi Pompidor]], ambedos remplaçats par [[Alain Poher]]. ==== Poders ==== L'eleccion del president de la Républica au [[Sufragi universal|Sufragi universal dirècte]] li balha una legitimitat politica granda. En mai la Constitucion atribís al president de la Republica de poders especifics que trencan amb lo ròtla sonque onorific que li èra daissat jos la Tresena{{Modèl:IIIe}} Republica e la^{<abbr> </abbr>}<abbr class="abbr" title="Quatrième"></abbr><abbr class="abbr" title="Quatrième"></abbr> Quatrena Republica. La [[Constitucion francesa de 1958]] prevei que lo president dispausa, d'un costat de podes que son dispensats de la contrasignatura ministeriala, e d'autre costat de poders someses a contresignatura: Pels poders sens contrasignatura<ref>{{fr}}Précis dalloz, <abbr class="abbr" title="Treizième">13^e</abbr><abbr class="abbr" title="Treizième"></abbr>&nbsp;<span>édition</span>, Louis Favoreux, P. Gaia, Richard Ghevothian, page ?</ref> : * nomenar e acabar amb las foncions mettre del [[Primièr ministre]] sus la presentacion per aquel de la demission del govèrn ({{Modèl:Nobr|article 8}} alinea 1C), * organizar un referendum ({{Modèl:Nobr|article 11}}, C) sus proposicion, del govèrn o, conjunta de las doas assembladas, * dissòlvre l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] ({{Modèl:Nobr|article 12}}), * e dins de circonstanças dramaticas (damatge a l'integritat dem territòri nacional, interrupcion del foncionament dels poders publics, eca.), encargar de poders excepcionals ({{Modèl:Nobr|article 16}}) que crean un bias de poder d'excepcion temporari (6 meses), sjos resèrva que sián supausadas èsser complidas de condicions prevista pels tèxtes (avís del primièr ministre, dels presidents de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]], del [[Senat francés|Senat]] e del [[Conselh Constitucional (França)|conselh constitucional]]), * sasir lo Conselh constitucional abans la promulgacion d'una lei (Article 61), e ne nomenar tres dels seus membres e elegitr lo president, ({{Modèl:Nobr|article 56}}). Pels poders amb contrasignatura ministeriala<span></span>: * nomenar e acabar amb las foncions dels membres del govèrn ({{Modèl:Nobr|article 8}} alinea 2), * promulgar la lei ({{Modèl:Nobr|article 10}}), * signar los decrets e ordonanças ({{Modèl:Nobr|article 13}} alinea 1), * nomenar als emplecs civils e militars ({{Modèl:Nobr|article 13}} Alineas 2, 3 e 4), * exercir son drech de gràcia ({{Modèl:Nobr|article 17}}), * obrir e clavar las seselhas extraordinàrias del parlament ({{Modèl:Nobr|article 30}}), * revisar la Constitucion per la viá del referendum ({{Modèl:Nobr|article 89}}). Autres podes del president<span></span>: * segon l'{{Modèl:Nobr|article 15}} de la Constitucion, es cap de las armadas, prerogativa tradicionala dempuèi 1791, es ara la sola autoritat dins de dissuasion nucleara. * segon l'{{Modèl:Nobr|article 9}}, presidís lo Conselh dels ministres; coma garant de l'independéncia de l'autoritat judiciària presidís lo Conselh nacional de la magistratura ({{Modèl:Nobr|article 65}}). Fin finala, presidís de drech, los conselhs e los comitats superiors de la defensa nacionala ({{Modèl:Nobr|article 15}}). ==== Lista dels presidents de la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> Republica ==== {{article detalhat|Lista dels presidents de la Republica Francesa}} === Govèrn === Tòca al govèrn de « determinar e menar la politica de la Nacion », segon {{Modèl:Nobr|l’article 20}} de la Constitucion de 1958. ==== Posicion del govèrn dins l'equilibri dels poders ==== Lo [[govèrn]] es responsable (e pòt èsser capvirar) dabans lo Parlament. En cas de majoritat presidenciala al poder lo govèrn seguís mai sovent (sens i èsser formalament obligat) las orientacions suggeridas pel president de la Republica mas dins le cas contrari dich de « coabitacion » (es a dire de preséncia en majoritat a  l'Assemblada d'una formacion que la causidas politicas son diferents d'aqueles del president en exercici) lo govèrn constituit definís la politica generala del país sens prene compte de las orientacions del president. Lo president demora pasmens garent del respècte de la Constitucion. === Parlament === ==== Composicion ==== Lo [[Parlament]] es constituit de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]], compausa de 577 deputats {{Modèl:Nobr|577 [[député]]s}}, e del [[Senat francés|Senat]], compausat de 358 senators. Los deputats son elegits per cinq ans al sufragi universal dirècte. Los deputats son elegits al vòte uninominal majoritari amb dos torns. En 1986, foguèron elegits al vòte proporcional dins l'encastre dels departaments. Los senators son elegits per sèis ans al sufrafi indirècte pels « grands electors » (deputats, conselhièrs generals, conselhièrs regionals e los delegats dels conselhs municipals)<ref>Lo nombre de delegats varia segon la populacion de las comunas: d'1 a 15 delegats dins las comunas de mens de {{Modèl:Unitat|9000|abitants}}; l'ensems del conselh municipal (de 29 à 69 delegats) dins las comunas de <span>9 000</span> a {{Modèl:Unitat|30000|abitants}}; de delegats suplementaris dins las comunas de mai de {{Modèl:Unitat|30000|abitants}}, amb un delegat per tièra de {{Modèl:Unitat|1000|abitants}} al dessús de {{Modèl:Unitat|30000}}. </ref>. Lo Senat es renovelat per mitat cada tres ans. ==== Competéncias ==== Los domènis de competéncia del Parlament son listat dins {{Modèl:Nobr|l'article 34}} de la Constitucion. Mejans la [[lei]], fixa l'ensems de las règlas sus<span></span>: * Los drechs civics e las garantidas fondamentalas autrejadas als ciutadans per l'exercici de las libertats publicas; la libertat, lo pluralisme e l'independéncia dels medias; les subjeccions impausadas per la Defensa Nacionala als ciutadans per çò de lor persona e de los bens; * La nationalitat, l'estat e la capacitat de las personas, los regims matrimonials, las successions e liberalitats; * La determinacion dels crimes e delits coma las penas que lor son aplicablas; la procedura penala; l'amnistia; la creacion d'òrdres novèls de jurisdiccion e l'estatut dels magistrats; * L'assètament, le taus e las modalitats del pagament de las imposicions de totas naturas; lo egime d'emission de la moneda. * Lo regim electoral de las assembladas parlementàrias, de las assembladas localas e de las instanças representativas dels Franceses establits fòra de França coma las condicions d'exercici dels mandats electorals e de las foncions electivas dels membres de las assembladas deliberantad de collectivitats territorialas; * La creacion de categorias d'établiments publics; * Las garantidas fondamentalas balhadas als foncionaris civils e militas de l'Estat; * Las nacionalizacions d'entreprisas e los transferiments de proprietat d'entrepresas del sector public al sector privat. Lo Parlament determina tanben los principis fondamentals: * De l'organizacion generala de la Defensa Nacionala; * De la libra administracion de las collectivitats territorialas, de lors competéncias e de lors resorças; * De l'ensenhament; * De la preservacion de l'environament; * Del regim de la proprietat, dels drechs vertadièrs e de las obligacions civilas e comercialas; * Del drech del trabalh, del drech sindical e de la securitat sociala. Encara, lo Parlament vòta<span></span>: * Las leis de las finanças, que determinan les ressorças e las cargas de l'Estat dins las condicions levat la resèrvas previstas per una lei organica. * Las leis de finançament de la seguretat sociala, que determinan las condicions generalas de son equilibri financièr e, segon lors previsions de recèptas, fixan los seus objectius de depensas, dins las condicions levat las resèrvas previstas per una lei organica. * De leis de programacion, que determinan los objectius de l'accion de l'Estat. * Las orientacions pluriannadièras de las finanças publicas, que son definidas per de leis de programacion. S'inscrivon dins l'objectiu d'equilibri dels comptes de las administracions publicas. Tot aquó qu'escapa a aquel camp de competéncias torna al [[poder executiu]]. ==== Relacions entre las doas assembladas legislativas ==== La Constitucion prevei las modalitats d'arbitratge entre l'Assemblada nacionala e lo Senat. En cas de desacòrdi entre las doas assembladas, lo Primièr Ministre (en cas de lei prepausada pel govèrn) o los Presidents de las doas assembladas (en cas de lei prepausada pel Parlament) pòdon demandar la composicion d'una commission mixta paritària. En cas de fracás d'aquela commission, lo Primièr Ministre pòt demandar a l'Assemblada Nacionala d'estatuar de biais definitiu. == Aplicacion e evolucion de las institucions == === Contraròtle del respècte de las disposicions de la Constitucion === La Constitucion de 1958 instaura un [[Conselh Constitucional (França)|Conselh constitucional]] encargat de verificar la conformitat de las leis amb la Constitucion e tanben la regularitat de las operacions electoralas. Las possibilitats de sasina d'aquela instança se faguèron mai nombroses, subreot a partir de 1974. D'entre las decisions importantas mai recentas del Conselh constitucional, i a: * l'invalidacion de disposicions de la lei de finanças per 2013 votada per la majoritat parlementària, al subjècte del respècte de l'egalitat entre los contribuables e de la capacitat contributiva dels contribuables e de la proteccion dels contribuables contra l'efièch retroactiu de las leis; * l'invalidacion dels comptes de la campanha presidenciala del president UMP sortent Nicolas Sarkozy en 2012 per non respècte del còdi electoral. === Modificacions de la Constitucion === Se cal destriar doas situacions: * o lo parlament es a l'origina de la revision e la ratificacion se fa obligatòriament par referendum; * o l'executiu n'es a l'origin a e lo president de la Republica pòt causir: ** la ratificacion per referendum ** la ratificction pal Congrés, reünion dels deputats e dels senators que devon votar lo projècte a la majoritat dels tres cinquens. == Notas e referéncias == === Notas === <div data-cx-draft="true" data-cx-weight="339" data-cx-state="source" data-source="1026" class="references-small decimal" id="cx1026" style="" contenteditable="true"> <references group="N" /> </div> === Referéncias === <div data-cx-draft="true" data-cx-weight="779" data-cx-state="source" data-source="1036" class="references-small decimal" id="cx1036" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;" contenteditable="true"> <references /> </div> == Vejatz tanben == === Bibliografia {{fr}}=== * Michel Lascombe, ''Le droit constitutionnel de la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^e</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> République'', Paris : L'Harmattan, 2006 [http://www.editions-harmattan.fr/index.asp?navig=catalogue&obj=livre&no=20187] * Damon Mayaffre, ''Le discours présidentiel sous la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^e</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> République. Chirac, Mitterrand, Giscard, Pompidou, de Gaulle'', Paris, Presses de Sciences Po, 2012, 384pages. * {{Modèl:Obratge|titre = [http://www.nonfiction.fr/article-1589-la_ve_republique__entre_immuabilite_presidentielle_et_delitements_normatifs.htm Revue Pouvoirs. La V{{e}} République]|éditeur = Seuil|année = 2008}} * Frédéric Monera, ''L'idée de République et la jurisprudence du Conseil constitutionnel'', Paris : L.G.D.J., 2004 [http://www.fnac.com/Shelf/article.asp?PRID=1601897&Mn=2&Ra=-1&To=0&Nu=2&Fr=3 Fnac.com]-[https://web.archive.org/web/20060923201826/http://www.lgdj.fr/rech_rapide.php?_Sess=c22f5de9dee93f9554d169596caad970&_Mots=monera&_TypeCode= lgdj]; * ''Les réformistes constitutionnels des années trente. Aux origines de la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^e</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> République'' / Stéphane Pinon (Prix de l’Assemblée nationale). Thèse publiée aux éditions de la L.G.D.J en octobre 2003. * ''Documents pour servir à l'histoire de l'élaboration de la Constitution du {{Modèl:Nobr|4 octobre 1958}}'' / 4 tomes / Comité national chargé de la publication des travaux préparatoires des institutions de la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^e</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> République, Dir. Didier Maus - La Documentation Française, Paris. [https://web.archive.org/web/20110521095302/http://www.ladocumentationfrancaise.fr/catalogue/9782110040251/index.shtml Sur le site de la Documentation Française La documentation française] * Jean-Jacques Chevallier, Guy Carcassonne et Olivier Duhamel, ''Histoire de la Cinquième république 1958-2009'', éditions Dalloz. * ''Les grandes crises politiques françaises 1958-2011'' sous la direction de Gérard Courtois, Le Monde/Perrin, 2011. * Delphine Dulong, ''Sociologie des institutions politiques'', La Découverte, 2012 === Articles connèxes === * [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion de 1958]] * [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan]] e lo preambul de la [//fr.wikisource.org/wiki/Constitution&#x20;de&#x20;la&#x20;IVe&#x20;République Constitucion de la Quatrena Republica], ambedos de valor constitucionala dins la Cinquena Republica. === Ligams extèrnes === * [http://www.legifrance.gouv.fr/Droit-francais/Constitution Constitucion sul site Légifrance] * [http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/francais/la-constitution/la-constitution-du-4-octobre-1958/la-constitution-du-4-octobre-1958.5071.html Conselh constitucional.] * [http://www.nonfiction.fr/article-1588-cinquante_ans_de_ve_republique.htm Cinquante ans de <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> Republica.] * [https://web.archive.org/web/20070202032003/http://www.ina.fr/elections/ La <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> Republica mejans totas las eleccions presidencialas (Ina archius TV).] * [http://www.gouvernement.fr/les-gouvernements-de-la-veme-republique Los govèrns de la Va Republica] * [https://web.archive.org/web/20120226054538/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-presidents-depuis-1848/histoire-des-presidents-de-la-republique/les-anciens-presidents-de-la-republique.483.html Retraches oficials dels Presidents sul site oficial de la Presidéncia de la Republica.] * [http://www.elections-presidentielles.com/pratique/precedentes-elections/ Istòria de las precedentas eleccions presidencialas jos la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr><abbr class="abbr" title="Cinquième"></abbr> Républica] * [http://webcujas.univ-paris1.fr/guidePOP/index.html ''Guida de las publicacions oficialas parlamentàrias de la <abbr class="abbr" title="Cinquième">V^a</abbr> Republica''] * [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02145 Populacion en França Metropolitana] sul site de l'INSEE. {{França/Tematics}} [[Categoria:Cinquena Republica]] [[Categoria:Govèrn de França]] 8oqr71jn30gqg38r78np1boc8yxyrik 0 165607 2497983 2371187 2026-04-12T23:53:59Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en 1953 2497983 wikitext text/x-wiki {{omon|macron}} [[Fichièr:Brigitte_Macron_(July_2017)_(cropped).JPG|vinheta|Brigitte Macron]] '''Brigitte Macron''' (nascuda '''Brigitte Marie-Claude Trogneux''', ex-'''Auzière''') es una [[Professor|professora]] nascuda lo [[13 d'abril]] de [[1953]] a [[Amians]] ([[Somme (departament)|Somme]])<ref name="Acte">Acte de naissance {{Numéro|640}} de l'année 1953 établi à l'hôtel de ville d'[[Amiens]].</ref>. Maridada a [[Emmanuel Macron]] dempuèi lo 20 d'octòbre de 2007. == Biografia == [[Fichièr:Jean_Trogneux_St_Quentin_8_Dec_2012.JPG|vinheta|La botica de chocolats ''Jean Trogneux'' a [[Saint-Quentin]] ([[Aisne]]).]] === Familha === Brigitte Marie-Claude Trogneux es la filha de Jean Trogneux (1909-1994) e Simone Pujol (1910-1998), una familha de chocolatièrs amianeses e mai jove de sièis enfants<ref>{{Lien web|titre=Brigitte Trogneux - Fraternelle : l'encyclopédie biographique de l'Homo erectus - Geneanet|url=http://gw.geneanet.org/wikifrat?lang=fr&p=brigitte&n=trogneux|site=gw.geneanet.org|consulté le=2017-05-08}}</ref>. Amb un CAPES de letras Classicas ven professora a [[París]] puèi [[Estrasborg]]. Esposa, lo 22 de junh de 1974, André-Louis Auzière<ref name=":4">{{Lien web|titre=André Auzière - Fraternelle : l'encyclopédie biographique de l'Homo erectus - Geneanet|url=http://gw.geneanet.org/wikifrat?lang=fr&pz=honore+gabriel&nz=de+riqueti+de+mirabeau&ocz=0&p=andre&n=auziere|site=gw.geneanet.org|consulté le=2017-04-18}}.</ref>{{,}}<ref name=":0">{{Article|auteur1=|prénom1=Prisma|nom1=Média|titre=Pourquoi Brigitte Macron parle peu de son ex-mari ?|périodique=Gala|date=08/04/2017|lire en ligne=http://www.gala.fr/l_actu/news_de_stars/pourquoi_brigitte_macron_parle_peu_de_son_ex-mari_391039|consulté le=2017-04-15}}.</ref>, de familha notabla e futur banquièr, amb qui a tres enfants, Sébastien (1975), Laurence (1977) et Tiphaine (1984)<ref name=":4" />, respectivament engenhaire estatistician <ref>{{Article|langue=fr|auteur1=|prénom1=Prisma|nom1=Média|titre=PHOTOS : Qui est Sébastien Auzière le fils de Brigitte Macron ? - Gala|périodique=Gala.fr|date=25 avril 2017|issn=|lire en ligne=http://www.gala.fr/l_actu/news_de_stars/photos_qui_est_sebastien_auziere_le_fils_de_brigitte_macron_392285|consulté le=2017-04-25|pages=}}</ref>, cardiològ e avocata<ref>[https://www.cnewsmatin.fr/france/2017-04-13/tout-savoir-sur-brigitte-trogneux-la-femme-demmanuel-macron-744942%3Famp « Tout savoir sur Brigitte Trogneux, la femme d’Emmanuel Macron »], ''CNEWS'', {{date-|13 avril 2017}}.</ref>. En 1991, torna dins sa vila natala per ensenhar lo francés e lo latin al licèu catolic ''La Providence''<ref name=":5">Caroline Pigozzi, [http://www.parismatch.com/Actu/Politique/Brigitte-et-Emmanuel-Macron-prets-pour-tous-les-defis-944698 « Brigitte et Emmanuel Macron prêts pour tous les défis »], ''[[Paris Match]]'', 13 et 18 avril 2016.</ref>^,<ref>Marie Laure Zonszain, « [http://www.femmeactuelle.fr/actu/news-actu/emmanuel-macron-brigitte-macron-29164 Glamour et love story : quand le couple Macron minaude] », ''[[Femme actuelle]]'', 14 avril 2016.</ref>. En mai de 1993, dins un talhièr de teatre qu'anima al licèu ''La Providence'', remarca [[Emmanuel Macron]], alara vielh de quinze ans e escolan en seconda dins la meteissa classa que sa filha Laurence<ref>{{article|langue=français|auteur1=[[Raphaëlle Bacqué]]|auteur2=[[Ariane Chemin]]|titre=Le fantasme Macron|périodique=[[Le Monde]]|numéro=22029|date=13 novembre 2015|issn=|lire en ligne=http://abonnes.lemonde.fr/politique/article/2015/11/12/le-fantasme-macron_4807749_823448.html?xtmc=le_fantasme_macron&xtcr=1|passage=10}} : {{commentaire biblio|{{citation|À 16 ans, élève de première, lauréat du concours général de français, Emmanuel Macron est tombé amoureux de sa professeure de français, Brigitte Trogneux, mère de trois enfants et de vingt-quatre ans son aînée.}}}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|auteur1=E.C.|titre=Emmanuel Macron, l’homme pressé|périodique=[[Paris Match]]|jour=28|mois=août|année=2014|lire en ligne=http://www.parismatch.com/Actu/Politique/Ministre-de-l-Economie-a-36-ans-Emmanuel-Macron-l-homme-presse-585012}}.</ref>{{,}}<ref name="lexpress_25/6/2015">{{Article|titre=Qui est Brigitte Trogneux, l'épouse d'Emmanuel Macron ?|périodique=[[L'Express]]|date=25 juin 2015|auteur=Tiphaine Lévy-Frébault|url=http://www.lexpress.fr/styles/vip/qui-est-brigitte-trogneux-l-epouse-d-emmanuel-macron_1693001.html}} : {{commentaire biblio|{{Citation|Professeure de français passionnée de littérature, Brigitte Trogneux enseignait au lycée La Providence d'Amiens lorsqu'elle a eu Emmanuel Macron comme élève de première. Elle a alors {{nobr|36 ans}} et lui 17.}}}}</ref>{{,}}<ref name=":2">{{Article|auteur1=|titre=Vidéo : rencontre, mariage, les films souvenirs du couple Macron|périodique=Femme Actuelle|date=18 novembre 2016|lire en ligne=http://www.femmeactuelle.fr/actu/news-actu/documentaire-emmanuelle-brigitte-macron-34215#utm_source=Outbrain&utm_medium=cpc&utm_campaign=video-fac-new|consulté le=2017-04-16}}.</ref>{{,}}<ref name=":3">{{Article|auteur=Marc David|titre=Brigitte Macron, un amour plus fort que le temps|périodique=[[L'illustré]]|date=2017-04-04|lire en ligne=http://www.illustre.ch/magazine/brigitte-macron-un-amour-plus-fort-que-le-temps|consulté le=2017-04-17}}.</ref>{{,}}<ref name=":6">{{Article|langue=fr-FR|auteur1=|titre=Brigitte Macron, la compagne présidentielle|périodique=Le Monde.fr|date=17/04/2017|issn=|lire en ligne=http://abonnes.lemonde.fr/election-presidentielle-2017/article/2017/04/17/brigitte-macron-la-compagne-presidentielle_5112278_4854003.html?xtmc=brigitte&xtcr=16|consulté le=2017-04-27|pages=}}</ref>. L'an seguent, malgrat la diferéncia d'edat, s'enamoran<ref>{{Lien web|titre=Brigitte Macron : une « autre régularité » pour en finir avec la cougar|url=http://blogs.lexpress.fr/presque-premieres-dames/2016/06/30/brigitte-macron-une-autre-regularite-pour-en-finir-avec-la-cougar/|site=blogs.lexpress.fr|date=30 juin 2016|consulté le=2017-04-15|auteur=[[Marlène Schiappa]]}}.{{commentaire biblio|{{Citation|Pas un seul article consacré au couple n’évite la question de leur différence d’âge. Du plus subtil au moins élégant. Dans ''[[Gala (magazine)|Gala]]'', elle est qualifiée de [[Cougar (femme)|cougar]]. Sur [[RTL]], [[Tanguy Pastureau]] a lancé qu’elle était « mûre comme une poire à tarte ». Certains articles flirtent même avec l’indécence, évoquant une relation « [[pédophile]] » – bien que Brigitte Trogneux ait rencontré Emmanuel Macron lorsqu’il avait déjà passé l’âge de la [[majorité sexuelle]], âge à partir duquel la loi considère les jeunes gens comme aptes à donner un consentement éclairé.}}}}</ref>{{,}}<ref name=":2" />. Passant l'escandal dins l'ostal Trogneux<ref name=":3" />{{,}}<ref name=":1">{{Lien web|titre=Brigitte Trogneux : comment elle a tout plaqué pour vivre avec Emmanuel Macron|sous-titre=Mariée à Emanuel Macron depuis 2007, Brigitte Trogneux a échappé de justesse aux fourches caudines de la loi|url=http://www.gala.fr/l_actu/news_de_stars/brigitte_trogneux_comment_elle_a_tout_plaque_pour_vivre_avec_emmanuel_macron_345077|site=gala.fr|date=30 juin 2015|auteur=Séverine Servat}}.{{commentaire biblio|{{Citation|leur attirance réciproque menace de tomber sous le coup de l'illégalité. La loi du 23 décembre 1980 stipule qu’un enseignant qui a des relations sexuelles avec un élève de moins de dix huit ans encourt jusqu’à trois ans de prison.}}}}</ref>{{,}}<ref name=":2" /> e en buta a l'ostilitat dels parents Macron, lor relacion contunha discrètament a París, ont Emmanuel Macron dintra en classa terminala al [[licèu Enric IV]]<ref name=":0" />. Brigitte Trogneux divòrcia lo 26 de genièr de 2006 d'André-Louis Auzière<ref name=":4" />. Lo 20 d'octòbre de 2007 esposa Emmanuel Macron al [[Le Touquet-Paris-Plage|Touquet]]<ref>Marie Boscher, « [http://www.femmeactuelle.fr/actu/news-actu/emmanuel-macron-presente-sa-femme-brigitte-21943 Emmanuel Macron vous présente sa femme, Brigitte] », ''[[Femme actuelle]]'', 4 juin 2015.</ref>{{,}}<ref>Fabrice Leviel, « [http://www.lavoixdunord.fr/region/emmanuel-macron-le-nouveau-ministre-de-l-economie-ia36b49168n2345467 Emmanuel Macron, le nouveau ministre de l’Économie, réside au Touquet] », ''[[La Voix du Nord]]'', 28 août 2014.</ref>. Ten sèt felens<ref>[http://www.sudouest.fr/2017/05/07/brigitte-macron-7-choses-a-savoir-sur-la-premiere-dame-de-france-3424496-7527.php Brigitte Macron : 7 choses à savoir sur la Première dame de France ''Sud-Ouest'' du 7 mai 2017]</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Bibliografia == * {{Ouvrage|auteur=Caroline Derrien et Candice Nedelec|titre=Les Macron|lieu=Paris|éditeur=Fayard|année=2017|pages totales=234|collection=Documents|isbn=978-2-213-70462-3}}. * [[Anne Fulda]], ''Emmanuel Macron, un jeune homme si parfait'', Paris, Plon, 2017. {{CLEDETRI:Macron, Brigitte}} [[Categoria:Naissença en 1953]] ax700zym3pi4tgk3ro02e8k7qikm9bw 0 166206 2497989 2064843 2026-04-13T04:37:45Z Nicolas Eynaud 6858 2497989 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:USPosterFoodIsAWeapon.jpg|thumb|right|Aficha [[USA|estatunidenca]] de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] demandant ais abitants de pas degalhar la norridura.]] La '''guèrra totala''' es un concèpte que designa un conflicte que mobiliza totei lei ressorsas disponiblas d'un [[Estat]] ([[armada|fòrças armadas]], populacion, [[economia]], [[politica]], [[justícia]], [[propaganda]]...). Aquò necessita generalament l'instauracion d'una gestion centralizada e autoritària tant dei questions militaras que civilas. Una tala organizacion es donc limitada a de [[guèrra|conflictes majors]] qu'engatjan la subrevida d'un estat ò d'una [[nacion]] (guèrras mondialas, guèrras d'independéncia... etc.). D'un biais paradoxau, en despiech dei destruccions majoras que pòdon entraïnar, lei guèrras totalas son de còps a l'origina d'avançadas socialas importantas car permèton a de [[classa sociala|classas socialas]] marginalizadas de participar totalament a l'esfòrç de guèrra. Per exemple, foguèt lo cas en [[França]] dei doas guèrras mondialas que permetèron ai [[frema|fremas]] d'obtenir lei meteis drechs politics que leis òmes. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> adp7zgulqx8phcros6bzs0ly2lvxyyr 0 169999 2497958 2111281 2026-04-12T15:49:18Z ~2026-22746-85 63101 2497958 wikitext text/x-wiki L''''adjectiu''' es una de las categorias de la [[Morfologia (lingüistica)|morfologia]] tradicionala. Un adjectiu es la paraula qu'explica cossí son las causas, personas, idèas o quina entitat que siá que pòsca èsser designada amb un [[Nom (gramatica)|nom]] substantiu. Coma categoria independenta, es una de las mai tardièra d’aparéisser, que se considerava abans coma un tipe de nom e pendent de sègles se ligava al [[Vèrbe|vèrb]] (pels participes).<ref>{{GEC|0155800|adjectiu}}</ref> Se classificava mai tard lo [[determinant]] coma un tipe d'adjectiu. == Caracteristicas == En occitan, l'adjectiu ten ina [[Flexion (gramatica)|flexion]] de [[Genre gramatical|genre]] e [[Nombre (gramatica)|nombre]]; dins lo cas genral lo genre masculin es pas marcat, lo femenin pòrta la desinéncia ''-a'' e lo plural ''-s'' (lo femenin plural ''-as'') pasmens unes domran invariables, qu'an la meteissa forma pel masculin que per lo femenin (cossí amable). Tradicionalament, se considèra per l'adjectiu a tres gras: positiu o pur, quand l'adjectiu es ustilizat Dins sa forma ordinària; comparatiu, quand s'utiliza plaçar en contraste doas realitats (''màger'', per exemple); gra superlatiu, quand exprimís lo ponch maxim o minim d'una gradacion (coma ''excellent'' o ''divertidíssim'', per exemple). Dins unas lengas, los gras de l'adjectiu se marcan per de mots diferents, coma en [[anglés]]; o mejans de construccions determinadas. Al subjècte de la sintaxi, l'adjectiu a un ròtle de complement del nom (la foncion mai usuala), d’atribut o de complement predicatiu, agissent coma nuclèu d'un sintagma adjectival. S'es substantivat mejans un determinant, a vegada pòt prene las quitas foncions del nom. == Classificacion semantica == Los adjectius se pòdon classificar semanticament segon lo son sens inerent o segon lo biais que modificaràn lo sens del nom. Segon qur tòca lo quita sens de l’adjectiu, pòdon èsser objectivables o valoratius.<ref>López García, A., ''Gramática Del español.'' </ref> Dins los primièrs, se tròban los posicionals (que se plaçan dins una escala de qualitats fisicas, coma "grand"), los gradatius (que fan referéncia a un procediment, coma "madur") e aquestes de classa (que fan allusion a d’etiquetas culturalas, coma "neoclassic"). Dins dels adjectius valoratius, i atanben los adjectius centripets (dependon totalament de la valoraizacion del subjècte, coma "important") e los centrifugs, que comprenon aquestes que fan referéncia a de caracteristicas esteticas o psiquicas del nom. Se, per contra, se considèra l'adjectiu al respècte del nom que’acompanha, se pòt parlar d'adjectius explicatius e ''especificatius.'' Los explicatius descrivon de qualitats que son ja contenudas de biais natural, coma Dins "''cèl blau''", alara que los especificatius indican de proprietats que se pòdon pas deduire del sens del nom, coma "''abric blau''" (poiriá èsser de quina autra color que siá). En occitan, plan mai sovent se plaçar los adjectius especificatius darrièr del nom, alara que i a mai de liberat de posicion pels adjectius explicatius, que pòdon foncionar coma epitèt se son plaçats davant, mas se pòdon tanben s’apndre après lo nom. == Referéncias == * Calvo, Julio. Substantiu E adjectiu. Valéncia: Universitat de Valéncia, 1986. <nowiki>ISBN 9788437002835</nowiki>.  [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] 1hjdjtudcobktwu3mrksdgcxy1tps9f 0 171909 2497962 2495104 2026-04-12T16:05:53Z ~2026-22746-85 63101 2497962 wikitext text/x-wiki La '''Tresena Republica''' ('''III Republica''') es lo periòde de l'istòria de [[França]] que cuerbe leis eveniments anant dau reversament dau [[Segond Empèri]] lo 4 de setembre de 1870 a la mesa en plaça dau [[regim de Pétain|regime de Vichèi]] lo 10 de julhet de 1940. Durant aqueu periòde, leis institucions francesas foguèron regidas per un ensemble de lèis constitucionalas, adoptadas en 1875, que definissián un regime parlamentari dominat per l'[[Assemblada Nacionala]]. La Tresena Republica marca la fin de l'instabilitat cronica deis institucions francesas despuei la [[Revolucion Francesa]]. Aquela estabilitat permetèt tanben d'amaisar lei tensions socialas e economicas au sen dau país. Pasmens, es pas una epòca unifòrma. Son istòria, pontuada de crisis grèvas, pòu èsser devesida en tres partidas principalas : un periòde d'installacion de 1870 a 1879, un periòde de succès e de trionfe de 1879 a 1919 e un periòde de dificultats de 1919 a 1940. == De la desfacha de 1870 a la victòria de 1918 == === L'installacion de la Republica === ==== L'afondrament dau Segond Empèri ==== [[Fichièr:BismarckundNapoleonIII.jpg|thumb|right|Dessenh dau rescòntre entre [[Napoleon III]] e [[Otto von Bismarck]] lo 2 de setembre de 1870 après la captura de l'emperaire<ref>Illustracion eissit d'un obratge biografic alemand sus Bismarck (''Bismarck. Des eisernen Kanzlers Leben in annähernd 200 seltenen Bildern nebst einer Einführung'') publicat en 1915.</ref>.]] {{veire|Segond Empèri|Guèrra de 1870}} Declarada lo 19 de julhet de 1870, la [[Guèrra Francoprussiana]] veguèt la desfacha rapida deis armadas dau [[Segond Empèri]] còntra una armada [[Prússia|prussiana]] pus nombrosa e mielhs comandada. Lo 2 de setembre, [[Napoleon III]] foguèt capturat amb mai de {{formatnum:100000}} a [[Batalha de Sedan (1870)|Sedan]]. A l'anóncia de la desfacha, dos jorns pus tard, lei [[París|Parisencs]] si revoutèron e proclamèron la Republica. Pasmens, quauquei mes avans la guèrra, l'emperaire èra plebiscitat per lei Francés. En particular, sa reforma destinada a crear un Empèri pus liberau èra estada sostenguda per 82 % dei votants. Mai lo sosten principau de l'Empèri èra lo monde rurau, favorable a una [[democracia|democratizacion]] limitada e interessat per la sauvagàrdia deis avantatges materiaus obtenguts dins leis ans 1850-1860. Dins aquò, dos movements d'oposicion avián perdurat dins l'Empèri. Lei monarquistas èra partisans d'una segonda restauracion de la [[monarquia]], mai èran devesits entre leis ''orleanistas'', partisans dau còmte de París, felen de [[Loís-Felipe Ièr|Loís-Felipe I{{èr}}]], e lei ''legitimistas'', partisans dau còmte de Chambord, felen de [[Carles X de França|Carles X]]. Leis orleanistas acceptavan lei principis de la filosofia dei [[Sègle dei Lutz|Lutz]] e l'eiretatge politic de 1789 ([[liberalisme]] politic e economic, parlamentarisme, catolicisme mai pas clericalisme...) e èran ostils a la [[Terror (Revolucion Francesa)|Terror]] e au [[comunisme|socialisme]]. Lei legitimistas èran en favor de la restauracion de la societat de l'Ancian Regime, còntra lo liberalisme e favorables a la [[Glèisa Catolica]]. Lo segond movement d'oposicion èra constituït per lei republicans qu'èran devesits en tres tendàncias principalas : lei ''moderats'' capables de negociar amb l'Empèri ([[Émile Ollivier]], [[Jules Favre]]), lei ''radicaus'' ostils a l'Empèri e desirós de reformas politicas e socialas prefondas ([[Léon Gambetta]], [[Jules Ferry]], [[Jules Grévy]]) e lei ''revolucionaris'' inspirats per leis ideaus de la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] e de còps per lo socialisme ([[Blanqui]], [[Eugène Varlin]]). Lei republicans èran ben implantats dins lei vilas importantas, mai febles dins lei campanhas. En 1870, après son afondrament, lo [[Segond Empèri]] laissa un eiretatge politic ambigü. Si lo regime èra incontestablament una [[dictatura]] ([[despotisme]], candidaturas oficialas, plebicistes, suspension dei libertats elementàrias, susvelhança policiera...), èra en realitat pauc repressiu en comparason deis autrei regimes europèus dau periòde. De mai, a inscrich lo [[sufragi universau]] dins la practica politica francesa<ref>Per veire lo ròtle dau Segond Empèri dins l'adopcion dau sufragi universau per la populacion e la classa politica francesas : Alain Garrigou, ''Histoire sociale du suffrage universel en France (1848-2000)'', Points, 2002, 370 p.</ref>. ==== La proclamacion de la Republica ==== [[Fichièr:Portrait officiel d'Adolphe Thiers.jpg|thumb|right|Retrach oficiau d'[[Adolphe Thiers]] en 1871.]] {{veire|Sètge de París (1870-1871)|Comuna de París (1871)}} La proclamacion de la Republica, lo 4 de setembre de 1870, foguèt mai que mai un eveniment parisenc que s'impausèt au rèsta dau país en causa de la guèrra. Leis eleccions de 1869 avián mostrat la fòrça dei republicans dins la capitala : totei lei deputats de [[París]] èra republicans franc d'[[Adolphe Thiers]], un orleanista fòrça ostile a l'Empèri. La formacion d'un « Govèrn de Defensa Nacionala » unicament compausats de republicans ([[Léon Gambetta|Gambetta]], [[Jules Ferry|Ferry]], [[Jules Favre|Favre]]) suscitèt pas d'oposicion. Gambetta, favorable a la guèrra a outrança còntra lei Prussians, ne'n foguèt la figura principala. S'escapèt en balon de la capitala e organizèt d'armadas de secors a partir dei regions encara contrarotladas per lei Francés. Dins aquò, aqueleis armadas, mau organizadas e comandadas, foguèron pauc a cha pauc batudas. Puei, lo 28 de genier de 1871, [[París]], assetjada per lei Prussians despuei lo 20 de setembre, signèt un [[armistici]] per negociar la fin de la guèrra. Refugiat a [[Bordèu]], lo govèrn de Defensa Nacionala inicièt lei discussions, mai si turtèt au refús dau cancelier [[Otto von Bismarck|Bismarck]] de negociar amb un govèrn provisòri. Lo 8 de febrier de 1871, d'eleccions legislativas foguèron donc organizadas. Lei monarquistas, considerats coma lo camp de la patz, ne'n foguèron lei venceires principaus amb 400 elegits sus 675 sètis. [[Adolphe Thiers]] foguèt designat « cap dau poder executiu » per discutir dei clausas de la patz. Èra sostengut per leis orleanistas e lei moderats. La patz foguèt signada lo 10 de mai a [[Francfòrt]] e sei condicions èran relativament duras : pèrda de l'[[Alsàcia-Lorena]], pagament d'una indemnitat de guèrra de 5 miliards de francs aur e ocupacion d'una partida dau territòri francés fins au pagament definitiu d'aquela indemnitat. Aquelei condicions desastrosas indignèron la populacion parisenca que deguèt, en mai d'aquò, acceptar l'intrada dei Prussians dins la vila. Lo 18 de març, la temptativa de l'armada de sasir lei [[canon|canons]] de la [[Gàrdia Nacionala (França)|Gàrdia Nacionala]] entraïnèt una insureccion. Rapidament dirigit per lei revolucionaris e lei socialistas, lo movement organizèt l'eleccion d'una [[Comuna de París (1871)|Comuna]] inspirada per lo modèl de 1792. Pasmens, lei divisions intèrnes afebliguèron lèu leis insurgents. Après un mes d'[[escaramocha]]s, lei tropas dau govèrn de Thiers, basat a [[Versalhas]], intrèron dins la capitala. Dicha [[Setmana Saunosa]], la repression durèt dau 21 au 28 de mai de 1871. S'acabèt per la mòrt de {{formatnum:25000}} personas. {{formatnum:13000}} presoniers foguèron tanben desportats en [[Argeria]] e en [[Nòva Caledònia]]. ==== La question deis institucions ==== [[Fichièr:Patrice de Mac Mahon.jpg|thumb|Retrach oficiau de Patrice de Mac-Mahon.]] {{veire|Constitucion de 1875}} Après la fin de [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]], la question deis institucions demorèt pausada. Mentre que [[Adolphe Thiers|Thiers]] èra concentrat sus lo pagament de l'indemnitat de guèrra deguda ais Alemands e sus l'evacuacion dei territòris ocupats, d'eleccions parcialas largament ganhadas per lei republicas (99 elegits sus 114 sètis) mostrèron l'afebliment e lei divisions dei monarquistas. En novembre de 1872, Thiers e una partida deis orleanistas si ralièron a l'idèa d'una republica [[conservatisme|conservatritz]]. Pasmens, aquò entraïnèt lo reversament dau govèrn per una union dei drechas lo 24 de mai de 1873. L'Assemblada elegissèt alora lo [[manescau de Mac-Mahon]], un legitimista, que fisèt au [[Albert de Broglie|duc de Broglie]] la direccion d'un govèrn « d'òrdre morau ». L'òrdre morau aviá per objectiu de restablir la monarquia. Per aquò, un acòrdi foguèt trobat entre lei doas tendàncias : lo còmte de París reconoissèt lo còmte de Chambord coma representant unic dau principi monarquic e, en retorn, aqueu darrier, sensa enfant, reconoissiá lo còmte de París coma son eiretier legitime. Amb lo sosten de l'armada, dei captaus e de la Glèisa, lei jornaus republicans foguèron susvelhats e de [[foncionari|foncionaris]] sospichats de republicanisme foguèron revocats. Una atmosfèra de religiositat s'installèt au sen de l'elèit monarquic (inauguracion de la basilica de Montmartre, organizacion de romavatges...). Pasmens, l'intransigéncia dau còmte de Chambord en favor dau drapèu blanc entraïnèt la revirada dau projècte. Per mainatjar l'avenidor, lei monarquistas fixèron la durada dau mandat de Mac-Mahon a sèt ans, mai posquèron pas arrestar la multiplicacion dei succès republicans e bonapartistas ais eleccions parcialas. Aquò accelerèt lo raliment deis orleanistas ai moderats. Lo 30 de genier de 1875, foguèt ansin adoptat l'emendament Wallon, amb solament una votz d'avança, que fixèt lei condicions d'eleccion dau president de la Republica. La forma republicana aquistada, d'autrei lèis constitucionalas precisèron l'estatut dau [[Senat (França)|Senat]] (24 de febrier), l'organizacion dei poders publics (25 de febrier) e lei relacions entre lei poders publics (16 de julhet). Forman un ensemble qu'es generalament dich « [[constitucion de 1875]] ». Instituïssèron un regime parlamentari bicamerau organizat a l'entorn d'una Chambra dei deputats elegit au sufragi universau dirècte per quatre ans e d'un Senat elegit per un collègi electorau privilegiant lei captaus ruraus. Lei doas chambras avián l'iniciativa dei lèis e elegissián lo president de la Republica. Aqueu darrier aviá de poders largs (dissolucion de la Chambra dei deputats, nominacion dau president dau Conseu, iniciativa dei lèis, caps dei fòrças armadas...). Aqueleis institucions illustran lo compromés entre lei moderats (forma republicana, poders de la Chambra dei deputats) e leis orleanistas (ròtle de monarca constitucionau dau president, natura conservatritz dau Senat). ==== La crisi de 1877 ==== [[Fichièr:Crise du 16 mai 1877 - Caricature de Mac-Mahon et Gambetta.jpg|thumb|right|Caricatura de Mac-Mahon e de Gambetta après la segonda victòria legislativa dei republicans en 1877.]] En 1876, leis eleccions generalas donèron de resultats contradictòris. Lei monarquistas sauvèron just just sa majoritat au Senat (151 sètis còntra 149) e lei republicans ganhèron largament la majoritat a la Chambra (360 sètis còntra 160). Aquò entraïnèt lèu un conflicte entre la presidéncia monarquista, lo Senat conservator e la Chambra republicana. Mac-Mahon prenguèt l'iniciativa de la crisi. Lo 16 de mai de 1877, constrenhèt [[Jules Simon]], lo cap dau govèrn, a la demission e lo remplacèt per [[Albert de Broglie|de Broglie]], tornarmai encargat de dirigir un govèrn d'òrdre morau. Aquò entraïnèt un conflicte sus l'interpretacion dei poders dau president de la Republica. Per Mac-Mahon, èra un dirigent elegit, responsable davant lo país, e non un arbitre neutre. Lo govèrn deviá donc seguir sei vistas e obtenir sa fisança. Per lei republicans, la tradicion [[democracia|democratica]] fisava lo poder a la Chambra dei deputats qu'èra l'organe representatiu dau pòble. Quand lei deputats refusèron de votar la fisança au govèrn de Broglie, Mac-Mahon prononcièt la dissolucion de la Chambra (25 de junh). En despiech dei pressions exercidas per l'[[administracion]] e la [[Glèisa Catolica|Glèisa]], lei republicans tornèron ganhar leis eleccions (323 sètis còntra 208). En decembre, Mac-Mahon foguèt alora obligat d'acceptar l'interpretacion republicana de la constitucion. Nomèt un republican moderat, [[Jules Dufaure]], cap dau govèrn e demissionèt en 1879 après d'autrei tensions. Son successor, [[Jules Grévy]], renoncièt volontàriament a sei prerogativas [[constitucion]]alas. Aquò confiermèt la natura ultraparlamentària de la III{{a}} Republica. Lo president dau Conseu venguèt la personalitat centrala dau govèrn e lo ròtle dau president si limitèt mai que mai a sa nominacion. === La Republica oportunista === ==== L'afebliment dei monarquistas e la division dei republicans ==== A partir de 1879, lei monarquistas e lei bonapartistas foguèron afeblits per la disparicion dau Prince imperiau (1879), dau còmte de Chambord (1883) e per la persisténcia de sei divisions intèrnas. Perdèron ansin pauc a cha pauc son influéncia politica. En revènge, gardèron de posicions importantas dins l'[[administracion]], dins l'[[armada]], dins la [[Glèisa Catolica|Glèisa]] e, pus generalament, dins l'elèit. Après son trionfe, lei republicans si devesissèron entre ''oportunistas'' e ''radicaus''. Lei doas tendàncias partejavan d'ideaus similars : defensa de l'egalitat politica obtenguda en 1848, defensa dau sufragi universau, defensa de l'egalitat sociala assegurada per l'accès egau a l'[[educacion]] e defensa d'una estructura socioeconomica quiritària. Pasmens, leis oportunistas si contentavan d'aqueleis aquists. Desvolopèron un programa economic prudent e limitèron son [[anticlericalisme]] au contraròtle de l'influéncia de la Glèisa dins l'ensenhament. [[Léon Gambetta]] e [[Jules Ferry]] n'èran lei doas figuras principalas. En 1881, ganhèron leis eleccions legislativas amb 374 sètis sus 545. Es durant periòde que foguèron votadas lei lèis sus l'escòla laïca e obligatòria qu'entraïnèron l'aparicion de la [[vergonha]] e la regression dei lengas dei regions non francofònas de [[França]] ([[occitan]], [[breton]]...). Lei radicaus, fòrça minoritaris en 1881 (46 sètis), reclamavan una reforma de la [[constitucion]] (supression dau Senat), la mesa en plaça d'un [[impòst sus lo revengut]] e la [[nacionalizacion]] dei servicis publics. Èran tanben opausats a l'expansion [[colonialisme|coloniala]] e partisans de la separacion de la Glèisa e de l'Estat. Èran ben implantats dins lei quartiers populars dei vilas. [[Georges Clémenceau]] n'èra la figura pus conoissuda. ==== Lo renforçament deis institucions ==== Dins leis ans 1880, leis oportunistas renforcèron leis institucions en adoptant un ensemble de lèis destinadas a protegir lei libertats fondamentalas e a consolidar l'escòla republicana. Regardant lei libertats fondamentalas, votèron doas lèis qu'assegurèron la libertat de la [[premsa]] e la libertat de reünion (supression de l'autorizacion prealabla, dau delicte d'opinion, de la suspension). Puei, la publicitat dei debats dei conseus comunaus foguèt impausada e l'eleccion dei cònsols au sufragi universau venguèt la nòrma, a l'excepcion de [[París]]. Enfin, de reformas constitucionalas suprimissèron lei senators inamovibles e declarèron ineligibles lei descendents dei familhas aguent reinat sus [[França]]. ==== La crisi boulangista ==== [[File:Georges Ernest Boulanger by Atelier Nadar.jpg|thumb|Lo generau Boulanger.]] {{veire|Crisi boulangista}} Començada en 1873, la [[Granda Depression de 1873-1896]] aguèt d'efiechs importants en [[França]] a partir de 1881 e multipliquèt lei maucontents : agricultors concurrenciats per leis [[importacion|importacions]], [[catolicisme|catolics]] marcats per la falhida de l'[[Union Generala]] en 1882 (atribuïda ai banquiers [[protestantisme|protestants]] ò [[judaïsme|judieus]]), obriers en grèva reprimits per l'armada... En 1885, leis oportunistas foguèron sancionats per leis electors, mai posquèron gardar lo poder amb l'ajuda dei radicaus au pretz d'una fòrta instabilitat ministeriala. Puei, en 1887, l'[[escàndol dei decoracions]], un trafec de medalhas organizat per [[Daniel Wilson (òme politic)|Wilson]], un parlamentari gendre de [[Jules Grévy]], s'acabèt per la demission dau president. Dins aqueu contèxte, lo [[Georges Boulanger|generau Boulanger]], ministre de la Guèrra en 1886-1887, cristallizèt lei maucontentaments e venguèt « l'òme providenciau » de la drecha. Sa fermetat còntra [[Alemanha]] durant l'[[afaire Schaebelé]] li permetèt de venir la figura dau [[nacionalisme]] [[França|francés]] e dau revenge. En mai d'aquò, sei preocupacions li permetèron de raliar una partida dei sufragis populars e lei realistas e lei bonapartistas lo considerèron coma lo mejan d'abolir la Republica. Son programa « dissolucion, constituanta, revision » èra pron vague per sedurre aqueleis electorats. Aquò li permetèt de ganhar mai d'una eleccion parciala fins au 27 de genier de 1889 que veguèt la victòria dau generau a París còntra un candidat radicau. Sei partisans prepausèron de prendre dirèctament lo poder, mai Boulanger refusèt lo còp d'Estat pensant èsser capable de conquistar lo poder d'un biais legau ais eleccions generalas. Pasmens, aqueu refús deçaupèt una partida de sei partisans. Lei republicans ganhèron leis eleccions de 1891 e lo boulangisme declinèt rapidament. Aguèt de consequéncias importantas sus la vida politica francesa. Lo [[nacionalisme]] venguèt una valor de drecha e lo tèma d'una revision deis institucions s'implantèt dins l'opinion. Lo radicalisme perdèt tanben una partida de sei sostèns urbans que s'orientèron vèrs lei socialistas ò lei nacionalistas. En revènge, son influéncia si desvolopèt au sen dau monde rurau, rassegurat per son oposicion viva au boulangisme. ==== L'emergéncia de fòrças novèlas ==== [[File:Le petit Parisien.JPG|thumb|Illustracion de la [[fusilhada de Fourmies]] (1{{èr}} de mai de 1891), un dei simbòls dei grèvas menadas a la fin dau sègle XIX.]] Dins lo corrent deis ans 1890, la Republica conoissèt d'evolucions importantas. La pus visibla foguèt lo renovelament dau personau politic, en partida causat per l'[[escàndol de Panamà]] en 1892. Una lèi de complasença, votada gràcias a la corrupcion de plusors parlamentaris, aviá permés a la Companhiá dau Canau de Panamà d'emetre un emprunt en despiech de sei dificultats financieras. Sa falhida roïnèt mai d'un esparnhaire e l'afaire foguèt largament utilizat per la drecha per alimentar sa [[propaganda]] antiparlamentària. D'òmes politics importants, coma [[Georges Clémenceau|Clémenceau]] e [[Maurice Rouvier|Rouvier]], foguèron descreditats. En 1893, lei legislativas veguèron ansin l'eleccion de 190 parlamentaris novèus. Dichs ''progressistas'', aqueleis elegits novèus èran favorables a una aliança amb lei catolics moderats per luchar còntra l'influéncia dei radicaus jutjats tròp pròches deis idèas socialistas. Lo raliment dau papa [[Leon XIII]] a la Republica favorizèt aquela evolucion en permetent d'acòrds electoraus. Aquelei transformacions èran dictadas per la question sociala e lei crenhenças relativas a la montada dau [[socialisme]]. D'efiech, dempuei leis ans 1870, la societat francesa èra estada tocada per una tiera de crisis localas e conjoncturalas (efiechs de la Granda Depression de 1873-1896, crisis viticòlas causadas per lo [[filloxèra]], disparicion progressiva deis industrias localas, començament de l'exòde rurau, desindustrializacion de Lengadòc, dei Pirenèus e deis Aups dau Sud...). Aquò entraïnèt la formacion d'un proletariat urban sensible ais idèas [[marxisme|marxistas]] e [[anarquisme|anarquistas]]. Per la [[borgesiá]] [[liberalisme|liberala]], leis institucions e lei reformas èran una respònsa sufisenta per redurre la misèria obriera. Per renforçar mai sa posicion, sostenguèt tanben la recrestianizacion dei mitans obriers menada per [[Albert de Mun]]. Dins aquò, lo movement obrier si reconstituïssèt sus de basas novèlas. La lèi Waldeck-Rousseau de 1884 permetèt lo desvolopament dei [[sindicat]]s que si raprochèron rapidament de la [[Federacion dei Sindicats]] fondada en 1886. En parallèle, [[Fernand Pelloutier]] creèt en 1892 la [[Federacion dei Borsas dau Trabalh]] que venguèron de luòcs d'informacion e de reünion. Sostenguèron egalament l'independéncia dei sindicats e la [[grèva generala]]. En 1895, la [[Confederacion Generala dau Trabalh]] (CGT) si formèt a partir dau raprochament dei doas federacions. Au nivèu politic, [[Jules Guesde]] introduguèt leis idèas collectivistas de [[Karl Marx|Marx]] au sen dau movement obrier francés. Aquò entraïnèt de scissions amb lei faccions pus tradicionalas de la senèstra francesa : possibilistas de [[Paul Brousse]], blanquistas d'[[Édouard Vaillant]], Partit Obrier Socialista Revolucionari de [[Jean Allemane]] e socialistas independents favorables a de reformas ([[Alexandre Millerand|Millerand]], [[Joan Jaurés|Jaurés]]). En 1893, aperaquí 50 deputats socialistas foguèron elegits, mai èran pauc units. Maugrat sei divisions, lo socialisme francés si desvolopèt e prenguèt lo contraròtle de mai d'una comuna dins lo Nòrd e dins lo [[departament d'Alèir]]. Aquelei succès espaurissèron lei republicans que confondèron volontiàrament socialistas e anarquistas. En 1894, per luchar còntra leis atemptats anarquistas, foguèron adoptadas lei « lèis sceleratas » que reprimiguèron d'un biais eficaç l'anarquisme politic. Pasmens, leis anarquistas demorèron influents au sen dau sindicalisme francés. === La Republica radicala === ==== L'afaire Dreyfus ==== [[Fichièr:J’accuse.jpg|thumb|Lo ''J'accuse'' d'[[Émile Zola]].]] {{veire|Afaire Dreyfus}} L'[[afaire Dreyfus]] comencèt en setembre de 1894 quand lo Servici d'entresenhas detectèt una transmission de documents militars vèrs l'[[ambaissada]] d'[[Alemanha]]. Accusat per lo [[Hubert Henry|comandant Henry]], lo [[Alfred Dreyfus|capitani Dreyfus]], un oficier [[judaïsme|judieu]] d'origina [[Alsàcia|alsaciana]], foguèt condamnat ai trabalhs fòrçats a perpetuitat. La [[premsa]] si descadenèt còntra lo copable e l'opinion publica lo considerèt coma un traite. Pasmens, en 1896, lo [[Marie-Georges Picquart|luòctenent-coronèu Picquart]], cap novèu dau Servici d'entresenhas, descurbèt l'identitat dau copable vertadier, lo [[Ferdinand Walsin Esterhazy|comandant Esterhazy]]. Per conservar sa credibilitat, l'armada decidèt d'estofar l'afaire, mai Picquart insistissèt. En genier de 1898, un Conseu de guèrra aquitèt oficialament Esterhazy. L'afaire prenguèt una amplor novèla lo 13 de genier amb la publicacion dins lo jornau ''L'Aurore'' d'un lòng article d'[[Émile Zola]] intitulat ''J'accuse'' (« Acusi »). Si Zola foguèt condamnat per [[difamacion]], donèt una dimension politica a l'afaire e un procès de revision venguèt inevitable. Lei passions si descadenèron alora, amplificadas per la [[premsa]], entre dreyfusards e antidreyfusards. La superioritat de la [[vertat]], la plaça de la [[rason d'Estat]], lo [[nacionalisme]] e l'[[antisemitisme]] alimentèron lei debats que foguèron marcats per d'actes de violéncia e d'atemptats, compres còntra lo president de la Republica [[Émile Loubet]]. Après una temptativa de [[Paul Déroulède|Déroulède]] de dirigir lei tropas còntra l'Elisèu, la senèstra s'inquietèt e formèt un govèrn de « defensa republicana » gropant radicaus, republicans moderats e quauquei socialistas lo 22 de junh de 1899. Dirigit per [[Pierre Waldeck-Rousseau]], aqueu govèrn reprimissèt l'agitacion nacionalista e reglèt definitivament l'afaire. Après un segond jutjament incoerent (copable amb de circonstàncias atenuantas), Dreyfus foguèt reabilitat en 1906. L'afaire Dreyfus ocupèt una plaça importanta dins la vida politica francesa car mostrèt lo ròtle novèu tengut per la [[premsa]] dins lo debat public. De mai, entraïnèt una evolucion duradissa dei practicas (generalizacion dei ligas e dei manifestacions per carriera) e dei pensadas. L'exaltacion de la Nacion, la necessitat de l'òrdre e de l'autoritat e lo primat de l'accion venguèron de valors de drecha mentre que l'[[antimilitarisme]], la defensa de l'individú e l'esperit critic còntra l'autoritat dau grop foguèron desenant associats a la senèstra. Aquò entraïnèt una scission au sen dei republicans moderats : la majoritat eiretiera deis « oportunistas », menada per [[Jules Méline]], passèt a drecha e la minoritat, conducha per [[Pierre Waldeck-Rousseau|Waldeck-Rousseau]] si raprochèt dei radicaus e dei socialistas. Es aquela transformacion que fondèt la « Republica radicala » que dirigissèt lo país lo país fins a la guèrra. ==== La question religiosa ==== [[File:Le Rire - Séparation de l'Eglise et de l'Etat.jpg|thumb|right|Caricatura representant l'adopcion de la lèi de separacion de la Glèisa e de l'Estat.]] Après l'Afaire, lei relacions entre la [[Glèisa Catolica|Glèisa]] e l'[[Estat]] dominèron la vida politica interiora. Cimentèt l'unitat dau Blòt dei Senèstras. Fins a 1902, lo govèrn Waldeck-Rousseau menèt una politica moderada destinada a contrarotlar lei congregacions jutjadas tròp influentas. Pasmens, voliá pas contestar lo [[concordat]]. En julhet de 1901, la lèi sus leis associacions acordèt ansin la libertat de creacion ais associacions civilas, mai sometèt lei congregacions a una autorizacion. En 1902, leis eleccions generalas foguèron disputidas, mai la coalicion de la drecha perdèt en fàcia d'una aliança de senèstra dominada per lei radicaus. [[Émile Combes]] venguèt alora president dau Conseu de mai de 1902 a genier de 1905. Sa politica foguèt dominada per un anticlericalisme fòrt amb l'adopcion d'una lèi enebissent l'ensenhament ai congregacions autorizadas e la rompedura dei relacions [[diplomacia|diplomaticas]] amb [[Vatican]]. Puei, preparèt la lèi de separacion de la Glèisa e de l'Estat que foguèt finalament adoptada en decembre de 1905 per lo govèrn [[Maurice Rouvier|Rouvier]]. Proclamèt la libertat de consciéncia e assegurèt la libertat dei cultes, mai desenant la Republica arrestèt de lei subvencionar. D'associacions cultualas venguèron proprietaris dei bens de la Glèisa après d'inventòris que suscitèron de trèbols grèus dins mai d'una region. Aquela crisi entraïnèt una reorganizacion novèla dau païsatge politic francés. Lo partit radicau n'en venguèt lo pivòt. Èra pas una organizacion ben estructurada, mai puslèu un acampament d'estructuras localas autonòmas (comitats electoraus, jornaus, captaus, lòtjas maçonicas...). Son programa, adoptat a [[Nancy]] en 1907, èra favorable a de reformas socialas moderadas destinadas a transformar cada Francés en pichon proprietari, au [[patriotisme]] revolucionari de 1793 e a la defensa de la republica parlamentària. Lei classas mejanas e lei regions favorablas a la democracia païsana èran sei bastions ([[Aquitània]], [[Lengadòc]], [[Massís Centrau]], [[Borgonha]] e region parisenca). Pus a senèstra, lei socialistas èran devesits per de questions de doctrina. Lei moderats, coma [[Joan Jaurés|Jaurés]] e [[Alexandre Millerand|Millerand]], èran pas ostils a la participacion au jòc governamentau. En revènge, lei marxistas coma [[Jules Guesde]] refusavan de participar a un govèrn « borgés ». En 1904, l'Internacionala si prononcièt en favor de Guesde. Un an pus tard, foguèt creada la [[Seccion Francesa de l'Internacionala Socialista]] (SFIO). Disciplinada e centralizada, èra un partit d'un tipe novèu que s'implantèt rapidament dins lo Nòrd, dins lo nòrd dau Massís Centrau e dins lei regions « rojas » de [[Lengadòc]] e de [[Provença]] (51 deputats en 1906, 103 en 1914). Pasmens, aqueu desvolopament entraïnèt una mutacion de seis elèits que s'integrèron pauc a cha pauc dins la vida politica e s'orientèron vèrs lo reformisme. A drecha, la Federacion Republicana èra ostila a l'anticlericalisme, mai èra estacada a l'òrdre sociau e au parlamentarisme. Èra ben implantada dins l'oèst gràcias a una ret de captaus e dins l'èst gràcias a un discors patriotic. En 1902, foguèt tanben fondada l'Aliança Liberala Populara que desvolopèt un programa sensible ai questions socialas e favorable a la libertat religiosa. Leis autrei partits centristas demorèron marginaus. La drecha extrèma entreteniá una certana agitacion per lo mejan de sei ligas. Sa figura principala èra [[Carles Maurràs]], lo teorician d'un « nacionalisme integrau » onte l'unitat de la patria èra realizada gràcias a la restauracion de la monarquia e l'exclusion deis estrangiers e dei [[Judieus]]. Son movement, l'[[Accion Francesa]], aguèt una certana influéncia dins l'elèit conservator (oficiers, clergats, nobles...) sensa venir una organizacion de massa. ==== Lei tensions sociala de l'avans-guèrra ==== Lo periòde 1906-1910 foguèt marcat per una agitacion sociala intensa. La reorganizacion de la [[Confederacion Generala dau Trabalh|CGT]], iniciada en 1902 per son secretari generau [[Victor Griffuelhes]], foguèt un factor explicant aquelei tensions. D'efiech, en 1906, lo sindicat adoptèt la Carta d'Amians que traduguèt son adopcion dei tèsis anarcosindicalistas. Segon aqueu tèxte, deviá exclure lei mejans politics e pas servir leis interès de la [[SFIO]]. En plaça, « l'accion dirècta » venguèt l'aisina privilegiada per destrurre la societat borgesa per lo mejan de [[boicòt]]s, de grèvas multiplas, de grèvas generalas ò de [[sabotatge]]s. Lo sindicat èra tanben fòrça actiu dins lei manifestacions dau periòde (manifestacions dau 1{{èr}} de mai de 1906 per la jornada d'uech oras, grèvas dei minaires de 1907, grèvas deis obriers dau bastiment de 1908, grèva dei caminòts de 1910...). En mai d'aquò, en 1907, la [[revòuta dei vinhairons]] de [[Lengadòc]], menaçats per una subreproduccion de [[vin]], suscitèt de trebles grèus en [[Occitània]] e entraïnèt la [[mutinariá]] dau 17{{e}} regiment d'infantariá. Enfin, en 1909, lei foncionaris, qu'avián pas lo drech de grèva, inicièron una importanta grèva que foguèt lèu seguida per un movement dei postiers. En 1906, aquelei tensions avián permés una victòria dau Blòt dei senèstras ais eleccions legislativas. Pasmens, aquela coalicion durèt gaire : lei socialistas refusèron de sostenir la repression dei movements sociaus e jonhèron tornarmai l'oposicion. D'octòbre de 1906 a julhet de 1909, [[Georges Clemenceau|Clémenceau]] dirigissèt lo govèrn e la repression. Arrestèt ansin lei caps de la CGT, revoquèt de foncionaris e ordonèt a l'armada de tirar sus leis obriers. Pasmens, suscitèt pauc a cha pauc l'ostilitat creissenta deis autrei fòrças politicas e, finalament, una coalicion de la drecha, dei radicaus e dei socialistas reversèt lo govèrn Clémenceau. En 1910, leis eleccions foguèron mai dominadas per la question de l'actitud d'aver en fàcia d'[[Alemanha]]. Lei doas crisis marroquinas de [[Crisi de Tànger|1905-1906]] e de [[Crisi d'Agadir|1911]] entraïnèron una division de l'opinion publica, en particular de la senèstra. Lei socialistas e la CGT evolucionèron vèrs lo [[pacifisme]], l'[[antimilitarisme]] e l'[[internacionalisme]]. En revènge, lo rèsta dei fòrças politicas evolucionèron, amb de nuanças, vèrs lo [[patriotisme]] e lei valors [[militar]]as. En 1912, [[Joseph Caillaux|Caillaux]] foguèt ansin remplaçat per [[Raymond Poincaré]], un Lorenc intransigent sostengut per una coalicion de centre drech. La durada dau [[servici militar]] foguèt alora portada de 2 a 3 ans per compensar l'inferioritat numerica de l'armada francesa en cas de guèrra còntra Alemanha. En causa d'aquela politica, leis eleccions de 1914 foguèron dominadas per lei questions relativas a l'abolicion d'aquela lèi e a la creacion d'un [[impòst sus lo revengut]]. Tornarmai aliats, lei socialistas e lei radicaus adoptèron lo segond ponch, mai l'[[atemptat de Sarajevo]] aguèt luòc avans lo vòte dau premier. === La Republica a l'espròva de la guèrra === [[File:French 87th Regiment Cote 34 Verdun 1916.jpg|thumb|Fotografia famosa mostrant dei soudats francés dins una trencada a proximitat de Verdun en 1916.]] {{veire|Premiera Guèrra Mondiala}} Au començament de la guèrra, l'Union Sacrada sagelèt lo consensus nacionau a prepaus de la guèrra. D'efiech, s'après l'atemptat de Sarajevo, la SFIO assaièt d'organizar de reünions publicas per sauvar la [[patz]], foguèt impossible d'organizar la grèva revolucionària pantaiada per lei caps internacionalistas. Au contrari, l'assassinat de Jaurès lo 31 de julhet accelerèt lo raliment e [[Louis Malvy]], ministre de l'Interior, aguèt pas besonh d'utilizar lo quasernet B (lista dei caps politics e sindicaus a arrestar en cas de guèrra). Lo 4 d'aost, lo secretari de la CGT [[Léon Jouhaux]] anoncièt son raliment mentre qu'una fraccion importanta de la populacion francesa èra de retorn dins lei [[glèisa]]s per la messa. Per totei lei caps politics francés, la guèrra èra justa car menada en respònsa ai declaracions de guèrras deis Empèris Centraus. Ansin, lei socialistas votèron lei credits de guèrra e, lo 26 d'aost, dos d'entre elei intrèron au sen dau govèrn ([[Jules Guesde]] e [[Marcel Sembat]]). Fins a la fin de 1914, la vida politica foguèt suspenduda dins lo país e lo poder militara escapèt largament au contraròtle civiu. Pasmens, a partir de 1915, lei parlamentaris s'ocupèron de restaurar aqueu contraròtle e de visitar regularament lo frònt. Obtenguèron ansin la creacion de comitats secrèts d'informacion sus la conducha de la guèrra. Pasmens, la question dau contraròtle deis armadas entraïnèt lo retorn de l'instabilitat ministeriala a l'autona de 1915. Si l'Union Sacrada perdurava dins l'esperit de l'opinion publica, foguèt pauc a cha pauc destrucha dins lo camp politic. En 1917, lei [[mutinariá|mutinariás]], l'afondrament de [[Russia]] e la multiplicacion dei grèvas entraïnèron sa fin definitiva. En parallèl d'aqueu retorn dau jòc politic classic, aguèt luòc la montada d'un movement pacifista internacionau animat per lei socialistas e lei sindicats. La SFIO deguèt ansin gerir una importanta minoritat d'opausants a la perseguida de la guèrra. Votèt encara lei crèdits de guèrra en junh de 1917, mai refusèt d'intrar au govèrn. Coma dins leis autrei país belligerants, lo president Poincaré acceptèt alora la formacion d'un govèrn fòrt destinat a menar la guèrra tot en reprimissent lei contestacions e lei desfachistas. En [[França]], foguèt Clémenceau que menèt aquela politica. Gràcias a d'evolucions novèlas au sen de l'armada (abandon deis atacas massisas au profiech d'ofensivas localas, generalizacion de l'emplec dei blindats, abandon de la defensa fixa dei posicions, etc.), aquò permetèt de restablir lo morau dei soudats e de ganhar lo conflicte en novembre de 1918. == Lei mutacions de la Bèla Epòca == === Una economia esitanta === Durant lo [[Segond Empèri]], [[França]] s'èra largament engatjada dins l'èra industriala. D'efiech, animat per una volontat de modernizacion, [[Napoleon III]] s'interessèt fòrça ai questions economicas. La ret ferroviària foguèt fòrça desvolopada, un sistèma bancari modèrne foguèt creat e de trabalhs urbans foguèron iniciats. Aquò permetèt d'industrializar lo país e d'organizar leis Exposicions Universalas cargadas de mostrar lei progrès realizats au rèsta dau monde. Aquelei basas constituïssèron lo còr de l'economia de la III{{a}} Republica fins a la guèrra. D'un biais generau, aquò permetèt una importanta aumentacion dau revengut nacionau entre 1870 e 1914 (+ 250 %). Lo ròtle de la proprietat demenissèt durant aqueu periòde au profiech de la proprietat mobiliera. Pasmens, la lònga crisi de la fin dau sègle XIX afeblissèt la creissença que foguèt solament de 1,6 %/an còntra 2,8 % en [[Alemanha]]. De performàncias economicas inegalas foguèron la causa d'aqueu declin parciau. Premier, lo crèdit èra abondós gràcias a un sector bancari totjorn eficaç e a resèrvas d'[[aur]] capablas de cubrir la quantitat de sòus en circulacion. [[París]] èra d'aqueu temps la segonda plaça financiera internacionala après [[Londres]]. Una ret de sucursalas permetiá de drenar l'esparnha individuala dei Francés per investir dins mai d'un sector ([[quimia]], [[electricitat]], grands magasins...). Dins aquò, una partida d'aquela esparnha foguèt utilizat per finançar de projèctes dins d'autrei país (45 % en 1914). Òr, aquò entraïnèt una certana maufisança per l'investiment dins leis industrias productivas nacionalas. De mai, una part deis investiments èra realizada dins de país qu'avián pauc de contactes comerciaus amb [[França]] ([[Russia]]...) ò dins de país enemics ([[Àustria-Ongria]], [[Empèri Otoman]]...). Ansin, lo crèdit francés èra pas totjorn dirigit vèrs de projèctes susceptibles d'aver un impacte positiu sus l'economia francesa. Per aquela rason, lei diferents sectors participèron d'un biais inegau a la creissença. Leis infrastructuras de transpòrt foguèron fòrça modernizadas (camins de fèrre, rotas, pòrts) e la flòta marchanda assegurava encara 25 % dau trafec internacionau. En revènge, l'[[agricultura]], protegida per de barrieras doanieras importantas, declinèt lentament. En 1910, representava 35 % dau revengut nacionau e 42 % de la produccion totala. Pasmens, après un sègle d'aplicacion dau Còdi Civiu, lei tenements èran fòrça trocejats, çò qu'empachava la mesa en plaça de politicas de modernizacion eficaças. L'industria èra tenben en retard dins mai d'un domeni. D'efiech, si lei sabents francés descurbèron fòrça lèis teoricas, leis aplicacions concrètas foguèron puslèu desvolopadas en Alemanha, au Reiaume Unit e ais Estats Units. De mai, l'industria francesa mancava de concentracion. Ansin, si mai d'una branca èra dinamica (quimia, automobila...), França passèt dau segond au quatren reng dei poissanças industrialas de 1870 a 1913. La part dau país dins lo comèrci internacionau seguissèt una evolucion similara. === Lei mutacions limitadas de la societat === Durant la Bèla Epòca, la societat conoissèt unicament d'evolucions limitadas. La demografia francesa demorèt ansin la mens dinamica dau continent amb una creissença lenta dau nombre d'abitants : 36,1 milions en 1872, 39,6 milions en 1914. Aquò s'explica per un afondrament de la natalitat dins totei lei classas socialas, agravat per d'estrategias d'agrandiment dau domeni agricòla dins lei zònas ruralas ò de promoccion sociala au sen dei classas mejanas. La pèrda d'influéncia dei religions es una autra causa de la reduccion dau nombre de naissenças dins mai d'una region. Per mantenir la populacion activa, l'imigracion venguèt donc una necessitat dins un nombre important de sectors economics. Lo nombre d'estrangiers aumentèt ansin de {{formatnum:700000}} en 1870 a 1,1 milion en 1911. Aquò entraïnèt de tensions, en particular còntra leis imigrats italians ([[pogròm d'Aigas Mòrtas]] en 1893). De lèis foguèron donc adoptadas en 1899 (decrèts Millerand) per impausar de quòtas maximaus d'estrangiers dins lei companhiás, mai de mesuras foguèron egalament presas per francizar d'un biais quasi automatic la segonda generacion. Lei ruraus èran totjorn la màger part de la populacion, mai aquela populacion èra a demenir (67 % en 1876 e 54 % en 1911) en causa de l'exòde rurau. Pasmens, d'inegalitats importantas devesissián lo monde agricòla. Lei pichons e mejans proprietaris, esplechant elei meteissei lor tenement, èran majoritari (60 % dei tèrras agricòlas). Representavan l'ideau republican d'una democracia de pichons proprietaris, mai èran en declin. Lei mainatgiers que devián logar lor tenement cubrissián 40 % dei tèrras. Èran majoritaris dins la region parisenca e dins l'oèst dau país. Enfin, leis obriers agricòlas èran tres milions au començament de la Bèla Epòca, mai lor nombre demenissèt pauc a cha pauc. Li aviá tanben fòrça artesans (fabres, fustiers, forniers...) e de notables ancians ò recents (castelan, borgés, prèire, notari, mètge...). Lei revenguts aumentèron durant lo periòde, mai pas d'un biais egau. Lei productors de [[blat]] de la region parisenca, comprés lei mainatgiers, veguèron lor situacion si melhorar fòrça. En revènge, foguèt pas lo cas dei trabalhaires agricòlas que s'orientèron pauc a cha pauc vèrs l'[[industria]] que prepausava de salaris superiors. La construccion dau camin de fèrre e lo desvolopament de l'escòla republicana favorizèron aquela mobilitat. En revènge, entraïnèron lo declin dei tradicions localas. En particular, en [[Occitània]], lo desenclavament dei campanhas e la generalizacion de l'escòla obligatòria marquèron l'apogèu de la [[vergonha]]. Ansin, la transmission intergeneracionala de l'[[occitan]] demenissèt fòrça après la [[Premiera Guèrra Mondiala]]. Dins una societat lausant la pichona proprietat individuala, lei sièis milions d'obriers recensats en 1914 formavan una classa isolada e crencha. Pasmens, en despiech d'una expansion rapida dempuei 1896, èra devesida entre de situacions e d'estatuts fòrça diferents : obriers domestics, obriers de pichona companhiá, obriers d'usina, obriers dei minas, obriers d'Estat, emplegats dei transpòrts... Lei salaris èran fòrça variables, mai èran generalament pus importants a [[París]], per leis òmes e dins lei grandei companhiás. A respècte deis autrei poissanças industrialas, la legislacion sociala èra pauc avançada : jornada de trabalh de 10 h, abséncia de proteccion de l'emplec, salaris pagats segon una basa jornadiera ò setmaniera... Dins aquò, la reglementacion limitèt pauc a cha pauc lo trabalh deis enfants e dei fremas, lo [[libret obrier]] foguèt suprimit en 1890, lo repaus setmanier foguèt creat en 1906, un drech a la retirada 65 ans instituït e lo còrs deis inspectors dau trabalh foguèt fondat en 1899 per verificar lo respècte de la lèi per lei patrons. Lei revenguts aumentèron, mai la condicion obriera demorèt dura. De mai, en despiech de sindicats combatius, leis obriers si maufisèron deis intellectuaus, çò que privèt lei movements obriers de sostèns au sen dei classas pus educadas. Enfin, au sen de la borgesiá, tres categorias principalas pòdon èsser destriadas. La borgesiá auta, pauc nombrosa ({{formatnum:20000}} familhas), afichava de revenguts superiors a {{formatnum:50000}} F/an. Caps d'entrepresas industrialas, banquiers, grands negociants, oficiers superiors, magistrats, òmes politics nacionaus ò grands foncionaris, avián un mòde de vida pròche de l'[[aristocracia]] anciana<ref>L'aristocracia (aperaquí {{formatnum:3500}} familhas) èra desenant limitada au ròtle de captaus locaus.</ref>. Si perdèt son monopòli sus la vida politica dau país amb la casuda dau Segond Empèri, gardèt lo contraròtle deis afaires economics e una plaça centrala dins lo foncionament de l'[[Estat]]. Metèt tanben en plaça una estrategia de reproduccion deis eleits a son avantatge. La creacion de l'Escòla liure dei Sciéncias Politicas en 1872 n'es probable lo simbòl pus important car fòrça parlamentaris venguèron d'aquela institucion. La borgesiá intermediària èra constituïda de {{formatnum:200000}} personas ganhant entre {{formatnum:10000}} e {{formatnum:50000}} F/an (professions liberlas, caps d'entrepresas mejanas, salaris qualificats...). Èran lo còr de la borgesiá francesa e sei valors (trabalh, esparnhe, instruction, cortesiá, prudéncia...) èran lo modèl dau regime. La màger part dei quadres de l'[[Estat]] e dei companhiás èran eissits de sei rengs. Enfin, la pichona borgesiá èra formada per lo rèsta dei foncionaris, lei proprietaris de botiga, leis artesans independents, lei pichons patrons e leis emplegats dei companhiás mai importants (camin de fèrre, pòsta...). Inspirat per lo modèl dei classas superioras, aviá accès a de condicions materialas superioras ais obriers. Pasmens, sei revenguts èran pas totjorn superiors. === Lei transformacions engendradas per la guèrra === En 1918, la França victoriosa èra fòrça afeblida per la [[Premiera Guèrra Mondiala]] amb 1,3 milion de mòrts e dispareissuts, 2,8 milions de bleçats ({{formatnum:600000}} invalides) e un deficit de naissenças estimats a 1,5 milion. La reconquista dei territòris perduts en 1871 cambièt pas aqueu bilanç. De mai, lei comportaments maltusians de l'avans guèrra perdurèron. Aquò foguèt agravat per la decision deis autoritats d'adoptar de politicas repressivas (enebiment de l'avortament en 1920) e pauc incitativas (pas d'allocacions familhalas). Lo vielhiment de la populacion accelerèt en consequéncia. Per complicar mai la situacion, lei regions industrialas e minieras dau Nòrd e de l'Èst èran largament devastadas per lei bombardaments e lei destruccions operadas per lei tropas alemandas en retirada. La situacion financiera èra tanben marrida. D'efiech, per finançar son esfòrç de guèrra, França deguèt vendre d'actius a l'estrangier e contractar de deutes, en particular ais Estats Units. En mai d'aquò, d'emprunts de tèrme cort finançats per lei Francés èran de pagar. En consequéncia, lo budget de l'après-guèrra èra totalament desequilibrat en causa d'aquelei deutes e de l'obligacion de finançar una reconstruccion rapida. Ansin, en 1919, foguèt pas possible de restablir rapidament la convertibilitat dau [[franc francés|franc]] en [[aur]]. Enfin, lei classas mejanas, basa dau regime, èran estadas decimadas per lo conflicte. D'efiech, la màger part deis oficiers – còrs durament tocat per lei combats – èran eissits de sei rengs. L'autra basa de la III{{a}} Republica, lei païsans, èra tanben fòrça afeblida car la mitat dei militars tuats èran de païsans. Sovent, lo fiu unic de la familha èra mòrt, çò que creèt de problemas de succession. Aquò accelerèt l'exòde rurau, fenomèn favorizat per la descubèrta dei vilas per lei joves durant la guèrra. Ansin, en 1919, si la Republica aviá ganhat la guèrra de revènge còntra [[Alemanha]] e impausat lei valors « francesas » a la màger part de la populacion, èra desenant una institucion fragilizada. == De la Premiera a la Segonda Guèrra Mondiala == === Leis illusions deis ans 1920 === ==== La question bolchevica ==== En despiech de la victòria, en 1919, la crenhença d'una revolucion bolchevica en França inquietèt una partida importanta deis eleits e de l'electorat. Lei succès dei comunistas rus e ongrés, la mutinariá dei marins francés de l'esquadra de la [[mar Negra]], l'agitacion revolucionària dins lo país dempuei 1917 e la confusion entre socialistas revolucionaris e moderats èran lei ferments principaus d'aquela crisi. Es ansin durant la campanha electorala de 1919 qu'apareissèt per lo premier còp l'imatge de « l'òme amb lo cotèu entre lei dents ». Pasmens, la campanha opausèt en realitat tres movements ben diferents : la SFIO minada per sei divisions intèrnas, lei radicaus impopulars après aver menat la guèrra durant quatre ans e lo Blòt nacionau constituït d'una coalicion dau centre e dei drechas. La lèi sus l'introduccion de l'escrutinh proporcionau departamentau transformèt una pichona victòria ({{formatnum:300000}} votz d'avança) en una victòria totala dei drechas amb 437 deputats còntra 88 radicaus e 68 socialistas. Es la « [[chambra blau orizont]] ». Dins aquò, lei venceires si devesissèron rapidament. Clémenceau, cap principau dau movement, foguèt escartat de la presidéncia de la Republica après un vòte en favor de [[Paul Deschanel]] (remplaçat tre setembre de 1920 per [[Alexandre Millerand|Millerand]]). Pasmens, la question bolchevica agitèt subretot la SFIO que son unitat èra estada menaçada durant la guèrra per lei desacòrdis entre pacifistas e partisans d'una perseguida de la guèrra. La rompedura si debanèt en 1919-1920 a prepaus de la chausida de l'estrategia d'adoptar. Una minoritat, sovent compausada de l'elèit dau partit (elegits...), èra favorabla au mantenement de la tradicion reformista eissida dei luchas de la fin dau sègle XIX. La majoritat èra favorabla a una revolucion bolchevica francesa. La CGT èra minada per de problemas similars, mai la direccion de [[Léon Jouhaux]] demorèt majoritària au sen dau sindicat. La crisi de la SFIO foguèt reglaga au [[congrès de Tors]] (29-30 de decembre de 1920) que s'acabèt per la scission entre lei moderats (que gardèron lo nom de SFIO) e lei revolucionaris que formèron la [[SFIC]] ([[Seccion Francesa de l'Internacionala Comunista]] que venguèt pus tard lo [[Partit Comunista Francés]]<ref>La SFIC venguèt lo Partit Comunista - Seccion Francesa de l'Internacionala Comunista (PC-SFIC) en 1921 puei lo Partit Comunista Francés (PCF) en 1943. Per simplificar, lo nom Partit Comunista Francés ò la sigla PCF son utilizats dins la seguida d'aquel article.</ref>). La màger part de l'aparelh politic, comprés lo jornau ''[[L'Humanité]]'', jonhèt la tendància revolucionària. Puei, au [[congrès de Lille]] (julhet de 1921), foguèt lo torn de la CGT de si devesir amb la fondacion de la [[CGTU]] ([[Confederacion Generau dau Trabalh Unitària]]) per lei partisans d'una linha revolucionària. Durant 10 ans, lo PCF gardèt una linha revolucionària dura. Multipliquèt tanben lei purgas intèrnas. Aquò entraïnèt l'eliminacion de sòcis experimentats e menèt a la promoccion de joves coma [[Maurice Thorez]]. Sei chausidas internacionalistas (oposicion a l'[[ocupacion de Ruhr]], sostèn a Abd el-Krim pendent la [[guèrra dau Rif]], politica « classa còntra classa »...) entraïnèron una rompedura progressiva amb la màger part de la societat. Pasmens, formèt tanben una còntra-societat que seduguèt leis obriers dei grandeis [[Usina|usinas]] concentradas e [[Taylorisme|taylorizadas]] e leis intellectuaus en revòuta. Pasmens, aquela estrategia l'isolèt e va marginalizèt sus la scena politica. En 1932, comptava solament 9 deputats e {{formatnum:29000}} sòcis. En fàcia, la SFIO aviá rapidament restablit seis efectius e sa preséncia dins sei bastions istorics. ==== Lei questions financieras ==== Dins lo corrent deis ans 1920, França assaièt de tornar trobar la prosperitat e l'òrdre associats a la « Bèla Epòca ». Aquò explica la victòria dau Blòt Nacionau e la volontat de preservar l'esperit de l'Union Sacrada. L'èx-socialista [[Alexandre Millerand]] es ansin elegit president de la Republica en 1920. [[Aristide Briand]], personalitat majora dau vòte de la lèi de Separacion adoptèt una politica religiosa d'amaisament marcada per lo restabliment dei relacions diplomaticas amb la papautat, l'autorizacion donada ai congregacions de tornar començar seis activitats e lo mantenement dau Concordat de 1801 en Alsàcia-Lorena. Pasmens, foguèt obligat d'abandonar lo poder en causa de la question dei Deutes e dei Reparacions, element que venguèt centrau dins lo debat politic nacionau. Briand foguèt remplaçat per [[Raymond Poincaré]] que metèt en òbra una politica d'aplicacion estricta dau [[tractat de Versalhas]]. En 1923, ordonèt ansin l'[[ocupacion de Ruhr]] per sasir dirèctament una partida de la produccion industriala alemanda e d'obtenir lei reparacions degudas per [[Berlin]]. Pasmens, si turtèt ai dificultats financieras de la guèrra. D'efiech, de 1920 a 1922, França deguèt pagar 120 miliards de francs per rebastir lei regions destruchas per lei combats, çò qu'entraïnèt una aumentacion dau deficit e de l'[[inflacion]]. A l'origina, èra previst de finançar aquelei despensas amb lei reparacions alemandas, mai rapidament, aqueleis indemnitats venguèron illusòria. La question èra explosiva dins una [[republica de Weimar]] encara pauc establida e, pus generalament, Alemanha aviá pas lei mejans per pagar lei reparacions exigidas. En 1924, la liura britanica passèt de 85 a 123 francs. Poincaré engatjèt alora un programa vigorós de restabliment dei finanças publicas amb una aumentacion deis impòsts de 20 %. Aquò permetèt d'enraiar la crisi, mai la drecha perdèt leis eleccions de mai de 1924. Lei venceires foguèron lo [[Cartèl dei Senèstras]], una coalicion formada de la SFIO, dau [[Partit Republican-Socialista]] e dei radicaus. [[Édouard Herriot]] n'èra la personalitat pus importanta. President dau Conseu dau 14 de junh de 1924 au 10 d'abriu de 1925, prenguèt una tiera de decisions maladrechas coma una represa dei politicas anticlericalas (temptativa de separar l'Estat e la Glèisa en Alsàcia...). Pasmens, son lei questions economicas que menèron a la revirada dau Cartèl. D'efiech, lo programa de la coalicion inquietava lei mitans d'afaires e lei problemas budgetaris èran pas reglats. En abriu de 1925, lo conseu dei regents de la [[Banca de França]], elegits per lei 200 pus importants accionaris, anoncièron que lo govèrn aviá largament passat lo limit deis avanças susceptiblas d'èsser demandadas. En fàcia de la menaça d'una crisi de tesaurariá, Herriot demissionèt. Lo retorn de Poincaré permetèt de restablir la fisança. L'experiéncia dau Cartèl marquèt prefondament lei Francés. Per una partida de l'opinion, la gestion economica de la senèstra foguèt desenant associada a l'idèa de catastròfa economica. Per lei movements de senèstra, au contrari, la « muralha dei financiers » venguèt una realitat e la necessitat de luchar còntra aquelei mitans apareissèt desenant coma una necessitat. Lo retorn rapida de la creissença economica après la formacion d'un govèrn d'union nacionala per Poincaré confortèt aquelei sensacions. ==== La societat deis ans 1920 ==== Après la guèrra, la reconstruccion aguèt luòc a l'identic e l'esparnhe, l'òrdre e lo positivisme scientific demorèron lei valors centralas de la societat. Aquò permetèt un certan dinamisme economic e l'annada 1930 marquèt un apogèu per lo país amb una produccion industriala 44 % superiora a la produccion de 1913, un caumatge quasi inexistent, un clima politic relativament suau e una poissança militara reconoissuda (construccion de la [[linha Maginot]]). De mai, lo periòde veguèt mai d'un progrès sociau (generalizacion deis allocacions familhalas, retirada dei combatents, gratuitat de l'ensenhament segondari, etc.). Dins l'industria, l'adaptacion dau [[taylorisme]] e de l'[[organizacion scientifica dau trabalh]] permetèron tanben de progrès importants, en particular dins lei sectors de la siderurgia, de la quimia, de l'aeronautica, de l'automobila, de l'electricitat e de la petroquimia. Pasmens, la societat de l'epòca assaièt sensa succès de restaurar la societat de l'avans-guèrra. Dins l'economia e l'industria, aquò prenguèt la forma d'una reconstruccion a l'identica e favorizèt pas la modernizacion dei [[maquina|maquinas]] e dei [[tecnologia|tecnicas]]. Protegida per de barrieras doanieras autas, l'economia nacionala si desvolopèt gràcias ai cambis amb l'Empèri e perdèt pauc a cha pauc son dinamisme. Dins lo monde agricòla, aqueu conservatisme entraïnèt una crisi pus marcada amb de rendiments febles e una mecanizacion insufisenta. Enfin, una certana agitacion sociala liada a la descuberta de la societat de consumacion e a l'emancipacion progressiva dei fremas empachèt la restauracion complèta de l'òrdre sociau. === La crisi deis ans 1930 e la fin de la III{{a}} Republica === ==== Lo caractèr atipic de la crisi economica francesa ==== {{veire|Crisi economica de 1929}} Lei consequéncias de la [[crisi economica de 1929]] en França son relativament atipicas. Premier, si destria per sa cronologia amb un començament tardiu, en setembre de 1931. D'efiech, gràcias au mercat coloniau fòrça protegit e a l'arcaïsme de mai d'una estructura economica francesa, la crisi si desvolopèt lentament dins lo país. Pasmens, pauc a cha pauc, lo francés venguèt una devisa tròp fòrta, çò qu'entraïnèt un afondrament deis exportacions e una creissença regulara deis importacions. Lo President dau Conseu André Tardieu es lo responsable principau d'aquela crisi. D'efiech, desirós de crear un partit conservator basat sus lo modèl dei ''Tories'' britanics, adoptèt un ensemble de reformas destinadas a redurre lo ròtle de l'Estat dins l'economia e a escondre leis efiechs negatius de la crisi grandissenta. Sei consequéncias foguèron catastroficas amb una baissa de la produccion industriala globala de 25 % entre 1929 e 1935 e una subreproduccion grèva dins lo monde agricòla. En revènge, leis industrias pus avançadas (petroquimia, electricitat, quimia, automobila...) obtenguèron de resultats positius. Una autra particularitat de la crisi francesa foguèt son caractèr sociau limitat. En 1936, lo nombre oficiau de caumaires èra de {{formatnum:864000}}, siá 4,2 % de la populacion activa. Lo nombre vertadier èra probable pus important, mai leis autrei país industrializats foguèron ben pus grèvament tocats. Lei revenguts vertadiers demenissèron tanben solament de 8,5 %. Lei victimas principalas foguèron lei ruraus, leis obriers, lei classas mejanas e lei pichons patrons. En revènge, lei foncionaris mantenguèron lor salari. Es ansin durant aqueu periòde que l'idèa d'una necessària « reforma de l'Estat » venguèt un element centrau dei programas de la drecha francesa. En fàcia d'aquelei dificultats, lei politics francés foguèron incapables de comprendre la natura de la crisi. Prenguèron de mesuras per restablir l'ortodoxia financiera, favorizar la [[deflacion]] dei prètz, renforçar lei barrieras proteccionistas e protegir la valor dau franc. Aquò menèt donc a una taxacion deis importacions, a la mesa en plaça de primas per redurre la produccion agricòla, au desvolopament d'una economia autarquica centrada sus l'Empèri e a l'adopcion de budgets equilibrats. En 1934, lo govèrn de [[Pierre Laval]] engatjèt ansin una politica destinada a redurre lei prètz en redusent lo salari dei foncionaris e divèrsei despensas (especialament dins lo domeni militar amb la decision d'arrestar la [[linha Maginot]] dins leis Ardenas...). Aquò agravèt encara mai la crisi. Aquò es la darriera particularitat de la crisi francesa : una crisi pus lònga en causa d'una politica deflaccionista e d'un refús de devaluar la [[moneda]] per protegir lei rendiers. ==== La montada dei ligas ==== [[File:Émeute février 1934 place de la Concorde.jpg|thumb|Fotografia de l'esmoguda dau 6 de febrier de 1934.]] {{veire|Crisi dau 6 de febrier de 1934}} Après 1931, lo contèxte de crisi persistenta e la montada dei perilhs internacionaus favorizèron lei demandas per establir d'institucions pus eficaças e un Estat pus fòrt. D'escàndols financiers renforcèron lo fenomèn e permetèron un retorn de l'antiparlamentarisme, de l'anticapitalisme, de l'antisemitisme e de la xenofobia. L'[[afaire Stavisky]] foguèt un dei simbòls d'aquelei tensions. Escrocaire en relacion amb de ministres e de deputats radicaus, Alexandre Stavisky foguèt arrestat en decembre de 1933 per una frauda de 261 milions de francs. Lèu, sei proteccions politicas e son [[suicidi]], dins de circonstàncias suspèctas, donèron una amplor novèla a l'afaire. La premsa d'extrèma drecha si descadenèt còntra un judieu estrangier naturalizat presentat coma « l'anti-França ». La renaissença dei ligas explica en partida l'intensitat de la campanha. Sostengudas per de personalitats coma [[André Tardieu|Tardieu]] e de [[Pierre Laval|Laval]], èra inspiradas per lo modèl de la presa dau poder per lei [[faissisme|faissistas]] [[Itàlia|italians]]. Aquò significa pas que lei ligas deis ans 1930 son la pròva de l'existéncia d'un « faissisme francés », question encara discutida per leis istorians<ref>Uei, la tèsi d'un faissisme francés es mai que mai defenduda per [[Zeev Sternhell]]. Sei trabalhs son contestats per d'istorians coma [[Michel Winock]], [[Pierre Milza]] ò [[Jacques Julliard]].</ref>. D'efiech, lei programas dei ligas, marcats a drecha, èran relativament divèrs. Pasmens, encoratjèt l'accion violenta e subversiva. Lo 6 de febrier de 1934, una importanta manifestacion còntra la corrupcion assaièt ansin de marchar sus lo Parlament. Lei gardas republicans, menaçats, reagissèron en tirant sus la fòga (15 mòrts, {{formatnum:1500}} bleçats). Aquela crisi permetèt la constitucion d'un govèrn nacionau menat per la drecha republicana, mai lei partits de senèstra comencèron de si raprochar per formar dos ans pus tard lo Frònt Popular. D'un biais generau, leis ans 1930 veguèron una radicalizacion de la vida politica a l'entorn d'idèas simplas coma un renforçament de l'autoritat de l'Estat, l'adopcion de politicas dirigistas ò l'idèa d'una decadéncia dei principis fondators de la Republica. Lei [[Crotz de Fuòc]] dau coronèu [[François de La Rocque]] son probable l'exemple pus emblematic de liga. Venguts lo Partit Sociau Francés après l'enebiment e la dissolucion dei ligas votada en 1936, èra un movement de 1,5 milion de sòcis en 1939 e son cap personifiquèt per la senèstra lo perilh d'un govèrn autoritari. Pasmens, lo percors de de La Rocque illustra la complexitat d'aquelei movements. Inicialament raliat a Pétain, s'opausèt a l'[[Estatut dei judieus]] e formèt finalament de rets de resisténcia sensa si raliar a la [[França Liura]]. ==== Lo Frònt Popular ==== Après la manifestacion dau 6 de febrier de 1936, l'antifaissisme foguèt lo ferment de la reünificacion de la senèstra. Aquò comencèt amb l'abandon de la tactica « classa còntra classa » per lei [[Partit Comunista Francés|comunistas]]. Si raprochèron de la SFIO (signatura d'un pacte d'unitat d'accion lo 27 de julhet de 1934). Lo partit radicau demorèt pus prudent, mai jonhèt la dinamica après la signatura dau pacte francosovietic de 1935. Lo succès de la manifestacion populara dau 14 de julhet de 1935 a [[París]] confiermèt l'interès dau raprochament. Enfin, lo 18 de genier de 1936, foguèt conclut un programa comun per leis eleccions legislativas. Segon la meteissa logica, la CGT e la CGTU si reünifiquèron en març. La victòria dau Frònt Popular en abriu-mai de 1936 foguèt relativament larga amb 5,4 milions de votz (còntra 4,2) e 369 sètis (còntra 231). Lo PCF obtenguèt 72 deputats, la SFIO 146, lo partit radicau 115 e leis autrei partits aliats au Frònt 50<ref>Dos autrei partits obtenguèron de sètis dins lo quadre de l'aliança : l'Union Socialista Republica qu'èra un ensemble de socialistas moderats (44 sètis) e lo Partit d'Unitat Proletariana qu'èra compausat per de sòcis excluchs dau PCF (6 sètis).</ref>. Lo cap de la SFIO, [[Léon Blum]], foguèt alora president dau Conseu. Formèt un govèrn principalament compausat de socialistas en vista de sortir [[França]] de la crisi e de melhorar lei condicions de vida de la classa obriera. Lèu, deguèt afrontar una grèva generala sensa precedents dins l'istòria dau país. Lo 7 de junh, la [[Confederacion Generala de la Produccion Francesa]] e la CGT signèron leis acòrdis de Matignon. Aqueu tèxte permetèt d'arrestar lei grèvas e marquèt un succès istoric per leis obriers e lei salariats francés amb una aumentacion generala de 12 % dei salaris, l'autreg de doas setmanas de congiets pagats, la limitacion de la setmana de trabalh a 40 oras, etc. Mai d'una industria foguèt tanben nacionalizada e lo foncionament de la [[Banca de França]] foguèt reformat per redurre l'influéncia de l'oligarquia financiera dei « dos cents familhas ». De mesuras educativas, culturalas e economicas lei completèron pauc a cha pauc dins lo corrent de l'estiu. L'objectiu dau Frònt Popular èra de redreiçar l'economia gràcias a una [[inflacion]] mestrejada. Dins aquò, l'aplicacion estricta deis acòrdis limitèt la relança de la produccion. Lo 29 de setembre de 1936, Blum foguèt obligat de devaluar lo franc. Puei, lo 13 de febrier de 1937, anoncièt una pausa dins lo programa sociau dau Frònt Popular. Enfin, son govèrn foguèt reversat en junh de 1937. Pasmens, la devaluacion, l'aumentacion dei salaris e, rapidament, l'aumentacion dei budgets militars permetèron un lent retorn a la normala. A tèrme cort, l'experiéncia dau Frònt Popular agravèt la polarizacion de la vida politica francesa maugrat lo vòte l'enebiment dei ligas lo 19 de junh de 1936. ==== La marcha vèrs la guèrra ==== En abriu de 1938, lo radicau Édouard Daladier foguèt nomat president dau Conseu amb lo sostèn de la drecha. Dirigissèt lo país fins a la guèrra. Per « tornar metre França au trabalh », anoncièt una suspension de la setmana de 40 oras e assaièt de respòndre ai crisis internacionalas iniciadas per [[Adolf Hitler|Hitler]]. D'efiech, après lo succès de la remilitarizacion de Renània en 1936, [[Alemanha]] adoptèt una politica pus aggressiva a l'èst. Òr, dempuei l'assassinat de [[Louis Barthou]], la politica estrangiera de [[París]], desirosa de gardar lo sostèn de [[Londres]] a tot pretz, èra estada incapabla de contenir lo revisionisme alemand. Au contrari, lei reculaments progressius sapèron la posicion diplomatica francesa en Euròpa Centrala onte perdèt totei seis aliats. En setembre de 1938, la crisi dei Sudèts entraïnèt una mobilizacion parciala de l'armada francesa que mostrèt la manca generala d'armaments modèrnes. Contuniant leis esfòrç dau Frònt Popular, Daladier sostenguèt un rearmament actiu que permetèt ai fòrças terrèstras de comolar rapidament lo deficit de blindats. En revènge, l'aviacion èra totjorn en retard au moment de la declaracion de guèrra. La populacion èra tanben espaurida a l'idèa d'una guèrra novèla coma va mòstran lei manifestacions de jòia après la signatura deis acòrdis de Munic. ==== La desfacha de 1940 ==== [[File:Bundesarchiv Bild 183-H28708, Paris, Eiffelturm, Besuch Adolf Hitler.jpg|thumb|right|Visita d'Hitler a París lo 23 de junh de 1940.]] La declaracion de guèrra foguèt mandada lo 3 de setembre de 1939, dos jorns après lo començament de l'invasion alemanda en [[Polonha]]. Au contrari de 1914, l'union nacionala foguèt impossibla. Lo 20 març de 1940, de manòbras au sen de la drecha, menadas per Laval e Flandin, entraïnèron lo remplaçament de Daladier per Reynaud. Pus grèu, lo pacifisme generau de l'entre doas guèrras aviá menat a l'adopcion d'idèas erronèas sus la guèrra modèrna. En setembre, l'armada francesa ataquèt pas lei fòrças alemandas en inferioritat numerica. Puei, lo govèrn si concentrèt sus de frònts periferics coma [[Norvègia]] ò imaginèt d'atacas còntra l'[[URSS]] après lo començament de la [[guèrra d'Ivèrn]]. L'ataca alemanda dau 10 de mai de 1940 susprenguèt rapidament l'Estat-Major francés que mandèt totei sei resèrvas per ajudar lei País Bas. Entre lo 12 e lo 15 de març, lo frònt francés foguèt romput dins leis Ardenas. La ''Wehrmacht'' agantèt rapidament [[Abeville]] avans de si concentrar sus la reduccion dei fòrças anglofrancesas enceucladas dins lo nòrd de França e en Belgica. Puei, a partir dau 5 de junh, ataquèt la [[linha Weygand]] bastida a la lesta lòng de Sòma, de l'Aisne e de l'Ailette. En despiech d'una viva resisténcia, lei defensas francesas foguèron rompudas. A partir dau 9, tota resisténcia organizada venguèt impossibla. Si pausèt alora la question de perseguir lo combat amb lei Britanics a partir de l'Empèri ò de demandar un armistici. La premiera idèa foguèt puslèu sostenguda per la senèstra, lei radicaus e la drecha republicana. La segonda opcion foguèt defenduda per lo rèsta de la drecha. Reynaud prenguèt alora de decisions contradictòrias. Ordonèt a [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] de si rendre en Anglatèrra per organizar la perseguida dau combat. Autorizèt tanben lo transferiment de desenaus de parlamentaris a Argier. Pasmens, lo 16 de junh, reconcièt a la lucha e laissèt la plaça au manescau Pétain. Eròi de la Granda Guèrra, Pétain refusèt de contuniar la guèrra e acceptèt lei condicions d'armistici alemandas lo 22 de junh (ocupacion dei dos tèrç dau territòri, reduccion de l'armada francesa a {{formatnum:100000}} òmes, annexion de l'Alsàcia-Lorena, pagament d'una important indemnitat jornadiera per l'ocupacion, etc.). Puei, lo 10 de julhet, lo rèsta dau Parlament li votèt lei plens poders. Laval e Alibert tenguèron un ròtle centrau dins aqueu vòte que marca tradicionalament la fin de la III{{a}} Republica dins l'istoriografia francesa. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === * Jean-Jacques Becker e Serge Berstein, ''Victoire et frustrations (1914-1929)'', París, Seuil, 1990, 456 p. * Serge Berstein, ''La France des années trente'', París, Armand Colin, coll. « Cursus », 2011, 224 p. * Serge Berstein e Pierre Milza, ''Histoire de la France au XX^{<small>e</small>} siècle, t. 1, 1900-1930'', Brussèlas, Complexe, 1990, 562 p. * Serge Berstein e Pierre Milza, ''Histoire de la France au XX^{<small>e</small>} siècle, t. 2, 1930-1958'', Brussèlas, Complexe, 1991, 400 p. * Yann Durand, ''La France dans la Seconde Guerre Mondiale, 1939-1945'', París, Armand Colin, 1989, 192 p. * Jean-Marie Mayeur, ''Les débuts de la III^{<small>e</small>} République (1871-1898)'', París, Seuil, 1973, 256 p. * Gérard Noiriel, ''Une histoire populaire de la France : De la guerre de Cent Ans à nos jours'', Marselha, Éditions Agone, 2018, 829 p. * Madeleine Rebérioux, ''La République radicale ? (1898-1914)'', París, Seuil, 1975, 258 p. === Nòtas e referéncias === <references/> {{França/Tematics}} [[Categoria:Tresena Republica]] oeifphchtt314h6tbajgbr2bj6h00g9 0 191292 2497963 2483421 2026-04-12T16:06:19Z ~2026-22746-85 63101 2497963 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} La '''Quatrena Republica''' ('''IV Republica''') designa lo regime politic de [[França]] dau 3 de junh de 1944 au 5 d'octòbre de 1958. Instituïda après la creacion dau [[Govèrn Provisòri de la Republica Francesa]] (GRPF) après la liberacion de [[França]] en 1944-1945, èra un regime parlamentari relativament similar a la [[Tresena Republica|III{{a}} Republica]]. Capitèt d'assegurar la reconstruccion dau país après la [[Segonda Guèrra Mondiala]] mai si turtèt a de dificultats quasi permanentas sus lei questions financieras e colonialas. De mai, sei govèrns foguèron sovent instables en causa de la manca de majoritat politica duradissa. Tocada per mai d'una crisi durant son existéncia, la IV{{a}} Republica subrevisquèt pas ai trèbols causats per la [[Guèrra d'Argeria]] e foguèt remplaçada per la [[Cinquena Republica|V{{a}} Republica]] après la crisi de mai-junh de 1958. == Un periòde de transicion malaisat == === Lo Govèrn Provisòri === ==== La restauracion de l'Estat ==== [[File:Restriction-card-food-france-1947.jpg|thumb|right|Carta de racionament de 1947.]] A la Liberacion, lo poder foguèt assegurat per lo [[Govèrn Provisòri de la Republica Francesa]] (GPRF) eissit de la [[Resisténcia Francesa|Resisténcia]] e de la [[França Liura]]. Presidit per lo [[Charles de Gaulle|generau de Gaulle]], èra estat bastit sus un modèl d'[[union nacionala]] e recampava totei lei corrents politics e lei movements interiors e exteriors aguent luchat còntra l'Ocupacion. S'installèt a [[París]] lo 25 d'aost de 1944. [[Charles de Gaulle|De Gaulle]] aviá alora doas prioritats : restaurar l'[[Estat]] e tornar integrar [[França]] dins lei Grandei Poissanças. Regardant lo premier ponch, lo GPRF foguèt energic amb lo desarmament dei [[milícia]]s de resistents, la restauracion de l'[[administracion]] e la creacion de [[tribunau]]s regulars per perseguir l'[[epuracion (França)|epuracion]]. Ansin, en setembre de 1944, l'epuracion espontanèa s'acabèt. L'epuracion legala foguèt fòrça activa fins a la [[Lèi d'amnistia dau 6 d'aost de 1953|lèi d'amnistia de 1953]]. {{formatnum:160000}} dossièrs foguèron tractats e {{formatnum:7037}} accusats condamnats a la [[pena de mòrt]] (767 penas executadas). La [[premsa]] foguèt egalament epurada amb de sancions fòrtas còntra lei jornalistas aguent collaborat. En genier de 1945, l'autoritat dau GPRF èra ansin ben establida sus lo territòri nacionau e [[París]] foguèt capable d'alinhar una armada d'un milion d'òmes (gràcias a l'ajuda materiala deis [[USA|Estats Units]]). Aquò permetèt a [[França]] de s'administrar ela meteissa e, gràcias au sostèn de [[Winston Churchill|Churchill]], lo país foguèt finalament admés a la conferéncia dei « Grands » encargats de redigir lei tractats de [[patz]]. Pasmens, aquela restauracion de la posicion internacionala de [[França]] èra parciala car lei problemas financiers la mantenían dins la dependéncia estatsunidenca. ==== La revirada dau projècte politic de la Resisténcia ==== [[File:Maurice Thorez en 1948.jpg|thumb|right|Maurice Thorez en 1948.]] La [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lo [[Regim de Pétain|regime de Vichèi]] e la [[Resisténcia Francesa|Resisténcia]] avián largament destruch lei [[partit politic|partits politics]] de la [[Tresena Republica|III{{a}} Republica]] (franc dau [[Partit Comunista Francés|PCF]]). D'un biais generau, fòrça resistents volián una transformacion prefonda de la vida [[politica]] e la creacion d'un « grand partit de la Resisténcia ». Lo [[Conseu Nacionau de la Resisténcia]] (CNR), organ politic de la [[França Liura]] durant la guèrra, aviá ansin definit un programa sociau avançat (extension dei [[ciutadanatge|drechs civics]] ai [[frema]]s, drech au trabalh, creacion de la [[Seguretat Sociala]]...) e de reformas economicas ([[nacionalizacion]]s, planificacion...). Dins aquò, per tenir còmpte de l'ostilitat deis [[USA|Estats Units]] e de la màger part de la populacion, un regime [[comunisme|comunista]] èra excluch. Pasmens, tre 1943, lei [[partit politic|partits politics]] tradicionaus èran estats integrats dins lo CNR. Aquò permetèt la renaissença rapida de la [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obriera]] (SFIO). De mai, de militants [[cristianisme|crestians]] fondèron lo [[Movement Republican Popular]] (MRP) a la Liberacion. Lo « partit de la Resisténcia » demorèt ansin a l'estat de pantais e tres partits dominèron rapidament la vida politica de la segonda mitat deis ans 1940 : * lo [[Partit Comunista Francés|PCF]] apareissiá coma lo partit martir de la [[Resisténcia Nacionala|Resisténcia]] (lo « partit dei {{formatnum:75000}} fusilhats »). Sota la direccion de [[Maurice Thorez]], reclamèt l'aplicacion dau programa dau CNR. Gràcias a sei {{formatnum:500000}} sòcis e a l'influéncia dau [[jornau]] ''[[L'Humanité]]'', aviá un ròtle sociau important. * la [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obriera|SFIO]] èra estada restaurada per [[Léon Blum]]. Refusèt de rompre amb son programa [[marxisme|marxista]] e desvolopèt una vision basada sus leis idèas de [[Joan Jaurés|Jaurés]]. * lo [[Movement Republican Popular|MRP]] èra un partit novèu fondat per de caps de la Resisténcia [[cristanisme|crestians]], anticomunista e pròche dau [[Charles de Gaulle|generau de Gaulle]] ([[Georges Bidault]], [[Robert Schumann]]). Dins aquò, son electorat èra devesit amb de tendàncias de senèstra e de drecha. Politicament, aqueu partit aguèt un ròtle important dins l'evolucion politica dau [[catolicisme]] francés qu'abandonèt lentament sei posicions pus [[conservatisme|conservatritz]] sota son influéncia. La drecha tracionala, accusada d'aver sostengut [[Regim de Pétain|Vichèi]], s'afondrèt e seis elegits preferissèron prendre l'appelacion « d'independents ». Lo radical-socalisme, considerat coma lo responsable de la desfacha de 1940, dispareissèt egalament. D'un biais generau, lo personau politic foguèt renovelat. Aquela transformacion de la vida politica francesa s'observèt tre leis eleccions dau 21 d'octòbre de 1945 ganhadas per lo PCF (26,8 % dei sufragis exprimits), lo MRP (23,9 %) e la SFIO (23,4 %). Confiemat a l'unaminitat coma cap dau GPRF per lei deputats lo 13 de novembre, de Gaulle aguèt lèu de dificultats per trabalhar amb lei deputats. Capitèt de formar un govèrn amb de comunistas ([[Maurice Thorez|Thorez]]), de socialistas ([[Vincent Auriol|Auriol]]) e de fidèus ([[André Malraux|Malraux]], [[Jacques Soustelle|Soustelle]]) mai foguèt escartat de la redaccion de la [[constitucion]]. Ostil a un regime d'assemblada, demissionèt lo 20 de genier de 1946. Aquò marquèt la fin de l'[[union nacionala]] formada durant la guèrra. ==== La formacion dau tripartisme ==== Par faciar la crisi dubèrta per la demission de [[Charles de Gaulle|de Gaulle]], lo [[Partit Comunista Francés|PCF]], la [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obriera|SFIO]] e lo [[Movement Republican Popular|MRP]] signèron un acòrdi per dirigir lo país. Cada partit designèt un tèrç dei ministres dau [[govèrn]] per gerir lei problemas constitucionaus. D'efiech, un premier projècte de [[constitucion]] foguèt redigit a la prima de 1946 per lei [[comunisme|comunistas]] e lei [[socialisme|socialistas]]. Preveguèt una assemblada unica que dispausava de totei lei poders, elegissiá lo president de la Republica e lo president dau Conseu. Pasmens, lo [[Movement Republican Popular|MRP]] s'opausèt a aqueu tèxte en causa de la dependéncia totala de l'[[poder executiu|executiu]] au [[poder legislatiu|legislatiu]]. Lo 5 de mai de 1946, lo projècte de constitucion foguèt ansin refusat per 53 % dei sufragis exprimits. En junh de 1946, una segonda assemblada constituenta foguèt donc elegida. Lei tres partits venceires foguèron lei meteis mai lo [[Movement Republican Popular|MRP]] arribèt en tèsta (28 %). Lo [[Partit Comunista Francés|PCF]] (25,8 %) e la [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obriera|SFIO]] (21 %) declinèron leugierament. Lo projècte novèu resultèt donc d'un compromés. Per defugir un regime d'assemblada unica, una segonda assemblada – lo Conseu de la Republica – foguèt creada. Lo president de la Republica li èra elegit per lo Congrès e encargat de nomar lo president dau Conseu. Aquò suscitèt l'ostilitat dau [[Charles de Gaulle|generau de Gaulle]] que rompèt amb lo [[Movement Republican Popular|MRP]]. Dins aquò, una pichona majoritat l'aprovèt lo 13 d'octòbre de 1946 (53 %). == Fin dau tripartisme e « Tresena Fòrça » == === L'exclusion dei comunistas === Lei premiereis eleccions legislativas de la IV{{a}} Republica si debanèron lo 10 de novembre de 1946. Foguèron ganhadas per lo [[Partit Comunista Francés|PCF]] (28,2 %) seguit per lo [[Movement Republican Popular|MRP]] (25,9 %) e la [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obriera|SFIO]] en declin (17,8 %). Lo 16 de genier seguent, [[Vincent Auriol]] foguèt elegit a la presidéncia de la Republica. En revènge, li aguèt de dificultats per trobar lo president dau Conseu. Après un brèu govèrn [[Léon Blum]], [[Paul Ramadier]] foguèt investit. Pasmens, lo tripartisme resistissèt pas au començament de la [[Guèrra Freja]]. D'efiech, ostils au [[colonialisme]] e favorables a l'[[URSS]], lei comunistas condamnèron lo començament de la [[Guèrra d'Indochina]] (decembre de 1946) e la repression en [[Madagascar]] (març de 1947). De mai, la posicion d'equilibri entre [[Washington]] e [[Moscòu]] adoptada per [[París]] après 1945 èra plus possibla. En març de 1947, lo [[Partit Comunista Francés|PCF]] votèt còntra de budgets militars e critiquèron l'alinhament creissent sus la politica estatsunidenca ([[doctrina Truman]], [[Plan Marshall]]). Lo 25 d'abriu, una grèva, facilitada per l'[[inflacion]], l'abséncia d'aumentacion dei salaris e lo mantenement dau racionament, foguèt organizada per lo [[Partit Comunista Francés|PCF]] e la [[Confederacion Generala dau Trabalh|CGT]] dins leis [[usina]]s [[Renault]]. En reaccion, [[Paul Ramadier|Ramadier]] decidèt de rompre lo tripartisme e d'exclure lei ministres comunistas dau govèrn. Per contuniar de dirigir lo país, fondèt una aliança novèla, la « Tresena Fòrça », constituïda per la [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obriera|SFIO]], lo [[Movement Republican Popular|MRP]], lei radicaus e lei moderats. Dins aquò, lo regime si turtèt desenant a l'oposicion dau [[Partit Comunista Francés|PCF]] a senèstra e dau [[Rassemblament dau Pòble Francés]] (RPF) fondat per de Gaulle a drecha. === La fragilitat e la dislocacion de la Tresena Fòrça === Fragila, la Tresena Fòrça aguèt de dificultats per faciar lei contradiccions intèrnas entre son ala [[socialisme|socialista]] e son ala [[liberalisme|liberala]] sus lei questions de l'[[escòla]], de la [[religion]], de l'[[economia]] e dei reformas socialas. De mai, a l'autona de 1947, l'[[inflacion]] agantèt un nivèu de 43 % (còntra 11 % d'aumentacion per lei salaris). L'agitacion sociala traguèt de grèvas duras, especialament dins lei [[camin de fèrre|camins de fèrre]]. La creacion dei [[Companhías republicanas de Seguretat]] (CRS) e de divisions sindicalas (scission de la [[Confederacion Generala dau Trabalh|CGT]] amb la creacion de la [[CGT-Fòrça Obriera]]) permetèron de rompre lei grèvas per fòrça entre novembre de 1947 e genier de 1948. Dins aquò, aquelei trèbols minèron l'estabilitat dei govèrns. Après la demission de [[Paul Ramadier]] en novembre de 1947, li succedissèt coma president dau Conseu [[Robert Schuman]] (novembre de 1947-julhet de 1948), [[André Marie]] (julhet-aost de 1948), [[Henri Queuille]] (setembre de 1948-octòbre de 1949) e [[Georges Bidault]] (octòbre de 1949-junh de 1950). En junh de 1951, lei partits de la Tresena Fòrça capitèron de renovelar son aliança per s'opausar au [[Partit Comunista Francés|PCF]] e au [[Rassemblament dau Pòble Francés|RPF]]. Modifiquèron tanben la lèi electorau per facilitar l'eleccion de sei candidats. Aquò li permetèt de gardar la majoritat absoluda en despiech de la victòria dau [[Rassemblament dau Pòble Francés|RPF]]. Pasmens, lei divergéncias politicas contunièron de s'agravar. En setembre de 1951, lei [[socialisme|socialistas]] refusèron de votar la [[lèi Marie-Barangé]] d'ajuda ais escòlas privadas, çò qu'accelerèt la dislocacion de la coalicion durant lei govèrns de [[René Pleven]] (aost de 1951-genier de 1952) e d'[[Egdar Faure]] (genier-febrier de 1952). Lo bilanç de la Tresena Fòrça es ansin mitigat. Capitèt d'acabar la reconstruccion mai posquèt pas d'enraiar l'[[inflaccion]]. Inicièt tanben l'integracion [[Euròpa|europèa]] de [[França]] amb l'adesion a l'[[OTAN]] (abriu de 1949) e a la [[Comission Europèa dau Carbon e de l'Acier|CECA]] (abriu de 1951). Otramar, mau capitèt de véncer l'insureccion en [[Vietnam]] en despiech de la creacion d'un important [[còrs expedicionari]] en 1949. == L'evolucion dau regime vèrs la drecha == === La perseguida de l'instabilitat ministeriala === Après la rompedura de la Tresena Fòrça, una aliança novèla si formèt entre lo centre e la drecha moderada per governar. Aquela evolucion entraïnèt la desintegracion dau [[Rassemblament dau Pòble Francés|RPF]] que si devesissèt sus la question de la participacion au [[govèrn]]. Fragila coma lei coalicions precedentas, l'aliança formada en 1952 si mantenguèt au poder de març de 1952 a junh de 1954. Es marcada per lo govèrn d'[[Antoine Pinay]] (març-decembre de 1952) que capitèt d'estabilizar la situacion economica gràcias a la fin de la [[Guèrra de Corèa]] (1950-1953). Dins aquò, l'instabilitat ministeriala demorèt la nòrma e la rigor sociala impausada per lo govèrn suscitèt de grèvas importantas (4 milions de grevistas en aost de 1953). === La question dei guèrras colonialas === D'un biais generau, l'aliança dau centre e de la drecha arribèt a trobar de compromés sus lei questions intèrnes. En revènge, si devesissèt sus leis afaires internacionaus. Aqulei tensions foguèron illustradas per l'eleccion malaisada de [[René Coty]], un moderat desconegut, a la presidéncia de la Republica après 13 torns. La question de la [[Comunautat Europèa de Defensa]] (CED) foguèt un dei problemas majors. Pasmens, lei divisions pus importantas regardèron l'evolucion de l'[[Empèri Coloniau Francés|Empèri]]. En [[Magrèb]], lei [[protectorat]]s en [[Marròc]] e en [[Tunisia]] èran contestats per lei populacions localas. Puei, en [[Indochina]], l'armada francesa foguèt batuda a [[Batalha de Dien Bien Phu|Dien Bien Phu]] per lo [[Viet-Minh]]. Favorable a la perseguida de la guèrra, lo [[Movement Republican Popular|MRP]] s'isolèt e lo govèrn de [[Joseph Laniel]] (junh de 1953-junh de 1954) deguèt demissionar a son torn. === Lo redreiçament impossible === ==== Lo govèrn de Pierre Mendès France ==== [[File:Mendès-France Harcourt 1948.jpg|thumb|right|Pierre Mendès France en 1948.]] {{veire|Pierre Mendès France}} De junh de 1954 a febrier de 1955, lo govèrn de [[Pierre Mendès France]] foguèt una parentèsi particulara de la IV{{a}} Republica. Dinamic e ajudat per son mestritge dei mejans de comunicacions modèrnes, Mendès France reglèt lo conflicte en [[Indochina]] en signant leis [[acòrdis de Genèva]]. Puei, reconoissèt l'autonòmia intèrna de [[Tunisia]]. Pasmens, refusèt d'acceptar l'[[independéncia]] d'[[Argeria]] après l'insureccion dau 1{{èr}} de novembre de 1954. En [[Euròpa]], acceptèt d'enterrar la [[Comunautat Europèa de Defensa|CED]] e participèt ai conferéncias que permèton lo rearmament alemand. Au nivèu intèrne, prepausèt divèrsei reformas economicas e politicas. Pasmens, aquelei mesuras suscitèron d'oposicions de part de totei lei partits (enterrament de la CED per lo MRP, rearmament alemand per lo PCF, divèrsei projèctes de reformas economicas per lei moderats...). Finalament, foguèt obligat de demissionar après lo refús dei deputats de restablir l'escrutinh d'arrondiment lo 6 de febrier de 1955. Lo radicau [[Egdar Faure]] venguèt president dau Conseu. Inquiet de la presa dau poder au sen dau [[Partit radicau]] per [[Pierre Mendès France|Mendès France]] qu'èra a crear un movement a l'entorn de seis idèas, ordonèt la dissolucion de l'[[Assemblada Nacionala]]. Aquò entraïnèt son exclusion per lo [[Partit radicau]]. Leis eleccions foguèron ganhadas per lo Frònt Republican (SFIO, radicaus, USDR, gaullistas moderats) amb 27,1 % dei votz exprimidas. Lo PCF obtenguèt 25,3 % e l'[[Union de defensa dei comerçants e artesans]] 12,6 %. Aqueu darrier movement, fondat per [[Pierre Poujade]], èra ben implantat dins lei regions ruralas. Denonciant lei modernizacions que menaçavan leis entrepresas familhalas, leis independents e la multiplicacion dei contraròtles fiscaus e administratius, adoptèt rapidament lo discors de l'extrèma drecha ([[antiparlamentarisme]], [[nacionalisme]] e, de còps, [[antisemitisme]]<ref>Jean-Pierre Rioux, ''Histoire de l’extrême droite en France'', Points, 1994, p. 224.</ref>). ==== Lo govèrn de Guy Mollet ==== {{veire|Guy Mollet}} Au poder de febrier de 1954 a genier de 1956, [[Guy Mollet]] dirigissèt lo darrier « grand ministèri » de la IV{{a}} Republica gràcias au sostèn dau PCF (desirós de tornar participar ais afaires governamentaus) e dau MRP. Au nivèu sociau, es l'autor d'una òbra importanta coma la tresena setmana de congiet, un melhorament dau remborsament dei despensas de santat ò de la retirada dei trabalhaires. Contunièt tanben la construccion europèa amb la creacion de la [[Comunautat Economica Europèa]] e d'[[Euratom]] lo 25 de març de 1957. Pasmens, si turtèt ai questions [[colonialisme|colonialas]]. Si l'opinion publica s'opausèt gaire a l'independéncia de [[Marròc]] e de [[Tunisia]] en març de 1956 e au vòte de la lèi Deferre que menèt a l'autonomizacion dei colonias d'Africa Negra, èra pas question d'acceptar l'independéncia d'[[Argeria]]. Dins aquò, la question de la [[Guèrra d'Argeria]] devesissèt lei partits de senèstra e de tensions grèvas opausèron lèu lei partisans de la guèrra e de la negociacion amb lo FLN. Lei revelacions sus l'usatge de la [[tortura]] per l'armada francesa compliquèron mai la situacion. Finalament, per sostenir lei Francés installats dins lo país, Mollet decidèt de mandar lo contingent. La revirada de l'[[Crisi de Suèz|expedicion de Suèz]], qu'illustrèt la pèrda de son estatut de granda poissança per [[França]], e lo començament de la [[batalha d'Argier]] per lei tropas dau [[Jacques Massu|generau Massu]] agravèron lei tensions sus la question d'[[Argeria]]. De problemas financiers precipitèron la casuda dau govèrn en genier de 1958. == L'afondrament de la IV{{a}} Republica == === La Guèrra d'Argeria e la desintegracion deis institucions === {{veire|Guèrra d'Argeria}} Après [[Guy Mollet]], lei govèrns de [[Maurice Bourgès-Maunoury]] (junh-setembre de 1957) e de [[Félix Gaillard]] (novembre de 1957-abriu de 1958) aguèron pas de majoritat establa per governar. Enterin, la [[Guèrra d'Argeria]] agravèt la crisi deis institucions. D'efiech, per luchar d'un biais pus eficaç còntra lo FLN, l'armada prenguèt ''de facto'' lo poder e transformèt la region en « província militara ». Pasmens, en despiech de la violéncia de la repression, la perseguida deis atemptats còntra lei Francés suscitava la paur de l'independéncia. En parallèl, la situacion financiera, totjorn catastrofica, necessitèt de demandar una avança de 300 milions de [[dolar]]s au [[FMI]]. Accusat de feblessa en [[Argeria]], [[Félix Gaillard|Gaillard]] foguèt reversat lo 15 d'abriu de 1958. Inquiets d'un abandon, lei militars en Argeria, dirigits per lo [[Raoul Salan|generau Salan]] creèron un [[Comitat de Salut Public (1958)|Comitat de Salut Public]] lo 13 de mai. Puei, lei militars menacèron de realizar un [[còp d'Estat]] (operacion « Resureccion »). Lo 24 de mai, [[Corsega]] jonhèt l'insureccion. === Lo retorn de de Gaulle au poder === Per empachar una [[guèrra civila]], lo centre, la drecha e lei militars acceptèron de demandar lo retorn dau [[Charles de Gaulle|generau de Gaulle]] au poder. Maugrat una importanta manifestacion organizada per la senèstra e lei sindicats lo 28 de mai, René Coty lo designèt coma president dau Conseu lo 29. Lo 2 de junh de 1958, l'Assemblada Nacionala li donèt lei plens poders per sièis mes e l'autorizèt a revisar la constitucion a condicion de mantenir lo regime parlamentari, de respectar la separacion dei poders e de sometre la futura constitucion a un referendum. Presentat lo 4 de setembre e ratificat per lei Francés lo 28, lo tèxte entraïnèt la fin de la IV{{a}} Republica e lo començament de la V{{a}}. == Bilanç == La IV{{a}} Republica a laissat un imatge negatiu en [[França]] en causa de son instabilitat e de son incapacitat a resòuvre lei crisis colonialas e financieras deis ans 1940-1950. Aquò li a fòrça descreditat lo regime parlamentari e la [[Cinquena Republica|V{{a}} Republica]] fondat per lo generau de Gaulle adòpta una vision contrària amb un president de la Republica poderós. De mai, lei temptativas de reformas capitèron mau en causa de l'abséncia de majoritat politica. Pasmens, en realitat, aquò es de nuançar. L'instabilitat es la consequéncia de la rompedura dau tripartisme qu'aviá fondat la creacion de la IV{{a}} Republica. D'efiech, lo projècte iniciau de sei fondators èra de federar tres grands partits, recampats 75 %, dins una coalicion duradissa. Òr, tre 1947, lo PCF, la SFIO e lo MRP rompèron seis acòrdis. D'autra part, se l'identitat dau president dau Conseu cambièt regularament, abòrd de ministres demorèron au poder durant de periòdes lòngs, çò que limita lei consequéncias de l'instabilitat ministeriala. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Charles de Gaulle]]. * [[Conseu Nacionau de la Resisténcia]]. * [[Govèrn Provisòri de la Republica Francesa]]. * [[Guèrra d'Argeria]]. * [[Guèrra d'Indochina]]. * [[Movement Republica Popular]]. * [[Partit Comunista Francés]]. * [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obriera]]. * [[Segonda Guèrra Mondiala]]. === Bibliografia === * Jean-Jacques Becker, ''Histoire politique de la France depuis 1945'', París, Colin, coll. « Cursus », 1988, 192 p. * P. Touchard, C. Bermond, P. Cabanel e M. Lefebvre, ''Le siècle des excès. Le XXe siècle de 1870 à nos jours'', París, Presses universitaires de France, 2001, 686 p. * Michel Winock, ''La fièvre hexagonale'', París, Seuil, coll. « Points-Histoire », 1995, 472 p. === Nòtas e referéncias === <references/> {{França/Tematics}} 1lg526vabexwdhgg2jhuylf04c8r603 0 200924 2497970 2497196 2026-04-12T18:16:18Z Raymond Trencavel 26125 2497970 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Dennis Seaton Singer Musical Youth 2005.JPG|200px|thumb|right|Dennis Seaton, cantaire de Musical Youth, aquí sus l'empont en 2005]] '''Musical Youth''' es un grop [[anglés]] de [[reggae]] fondat en 1979 a [[Birmingham]], en [[Anglatèrra]]. Es format per doas frairièras de joves musicians, Kelvin e son fraire Michael Grant d'un costat, e Junior e son fraire Patrick Waite d'autra part, ambe al cant Dennis Seaton a partir de 1981. En [[Occitània]], aquel grop es mai que mai conegut per la cançon ''Pass the Dutchie'' (una represa de ''Pass the Koutchie'' del grop [[Jamaica|jamaïcan]] [[The Mighty Diamonds]]), tube a la fin de l'annada 1982. [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica britanic]] [[Categoria:reggae]] 4h2m4rpcc63gkwjk7nku0e6jvtey7fh 2497971 2497970 2026-04-12T18:16:40Z Raymond Trencavel 26125 2497971 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Dennis Seaton Singer Musical Youth 2005.JPG|200px|thumb|right|Dennis Seaton, cantaire de Musical Youth, aquí sus l'empont en 2005]] '''Musical Youth''' es un grop [[anglés]] de [[reggae]] fondat en 1979 a [[Birmingham]], en [[Anglatèrra]]. Es format per doas frairièras de joves musicians, Kelvin e son fraire Michael Grant d'un costat, e Junior e son fraire Patrick Waite d'autra part, ambe al cant Dennis Seaton a partir de 1981. En [[Occitània]], aquel grop es mai que mai conegut per la cançon ''Pass the Dutchie'' (una adaptacion de ''Pass the Koutchie'' del grop [[Jamaica|jamaïcan]] [[The Mighty Diamonds]]), tube a la fin de l'annada 1982. [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica britanic]] [[Categoria:reggae]] hjita94h1nhfyf0yjzn6p7hdbrzvbga 0 200976 2497966 2497935 2026-04-12T17:40:53Z Raymond Trencavel 26125 2497966 wikitext text/x-wiki '''Eruption''' èra un grop [[anglés]] de pop e de disco del [[Reialme Unit]], actiu entre 1965 e 1985, e qu'aviá coma cantaira principala Precious Wilson (nascuda lo 18 d'octobre de 1957 a Spanish Town, en [[Jamaica]]). En [[Occitània]], '''Eruption''' es conegut per dos tubs, ''I Can't Stand the Rain ''en 1978 (una represa d'[[Ann Peebles]]) e ''One Way Ticket'' en 1979 (una represa de [[Neil Sedaka]]). them6bufch1tzpbhhb3ecxyvtru8v7r 2497967 2497966 2026-04-12T17:41:58Z Raymond Trencavel 26125 2497967 wikitext text/x-wiki '''Eruption''' èra un grop [[anglés]] de [[Pop (musica)|pop]] e de [[disco]] del [[Reialme Unit]], actiu entre 1965 e 1985, e qu'aviá coma cantaira principala Precious Wilson (nascuda lo 18 d'octobre de 1957 a [[Spanish Town]], en [[Jamaica]]). En [[Occitània]], '''Eruption''' es conegut per dos tubes, ''I Can't Stand the Rain ''en 1978 (una represa de la cantaira afroamericana [[Ann Peebles]]) e ''One Way Ticket'' en 1979 (una represa de [[Neil Sedaka]]). nx0uhkksm1q241m73id1pl3u24gwo3e 2497968 2497967 2026-04-12T17:43:14Z Raymond Trencavel 26125 2497968 wikitext text/x-wiki '''Eruption''' èra un grop [[anglés]] de [[Pop (musica)|pop]] e de [[disco]] del [[Reialme Unit]], actiu entre 1965 e 1985, e qu'aviá coma cantaira principala Precious Wilson (nascuda lo 18 d'octobre de 1957 a [[Spanish Town]], en [[Jamaica]]). En [[Occitània]], '''Eruption''' es conegut per dos tubes, ''I Can't Stand the Rain ''en 1978 (una represa de la cantaira afroamericana [[Ann Peebles]]) e ''One Way Ticket'' en 1979 (una represa de [[Neil Sedaka]]). [[Categoria:Grop de musica dels ans 1970]] [[Categoria:disco]] nzpegmgmaqwl93gayix1jut1x1wb7q2 2497969 2497968 2026-04-12T17:44:05Z Raymond Trencavel 26125 2497969 wikitext text/x-wiki '''Eruption''' èra un grop [[anglés]] de [[Pop (musica)|pop]] e de [[disco]] del [[Reialme Unit]], actiu entre 1965 e 1985, e qu'aviá coma cantaira principala Precious Wilson (nascuda lo 18 d'octobre de 1957 a [[Spanish Town]], en [[Jamaica]]). En [[Occitània]], '''Eruption''' es conegut per dos tubes, ''I Can't Stand the Rain ''en 1978 (una represa de la cantaira afroamericana [[Ann Peebles]]) e ''One Way Ticket'' en 1979 (una represa de [[Neil Sedaka]]). [[Categoria:Grop de musica britanic]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1970]] [[Categoria:disco]] 8jxedcc2ece7978i79rbrts8cgqiv5t 0 200977 2497938 2026-04-12T12:49:43Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Le Faiet e Ronaia]] cap a [[Le Faiet e Ronaias]] 2497938 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Le Faiet e Ronaias]] c9gvhe07syptjyh6oc7qxhwm6tgrt5c 1 200978 2497940 2026-04-12T12:49:43Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Le Faiet e Ronaia]] cap a [[Discutir:Le Faiet e Ronaias]] 2497940 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Le Faiet e Ronaias]] nokepqkkqvut6s5upd2it0dbg26taen 0 200979 2497942 2026-04-12T12:51:01Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Chassinhòla]] cap a [[Chassanhòlas]] 2497942 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Chassanhòlas]] f1702gpc36w9hy0ggwpi81ntyu9ui4h 1 200980 2497944 2026-04-12T12:51:01Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Chassinhòla]] cap a [[Discutir:Chassanhòlas]] 2497944 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Chassanhòlas]] t1orkg8q15etlt63q7ni9a8zvom4gde 0 200981 2497977 2026-04-12T20:15:12Z Rocafera 26437 Creacion de la pagina amb « [[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0173249 profile 1.jpg|vinheta|Wasmannia auropunctata,]] {{Dialècte Lengadocian}}'''''Wasmannia auropunctata''''' (tanben '''formiga de fuòc''' o '''formiga electrica''', a causa de sa picadura plan urticanta) es una espècia de formigas invasivas podent formar de supercolonies. Originària d'[[America del Sud|America del sud]], se tròba uèi sus la majoritat dels continents. L'espècia es inscricha dempuèi 2022 sus... » 2497977 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0173249 profile 1.jpg|vinheta|Wasmannia auropunctata,]] {{Dialècte Lengadocian}}'''''Wasmannia auropunctata''''' (tanben '''formiga de fuòc''' o '''formiga electrica''', a causa de sa picadura plan urticanta) es una espècia de formigas invasivas podent formar de supercolonies. Originària d'[[America del Sud|America del sud]], se tròba uèi sus la majoritat dels continents. L'espècia es inscricha dempuèi 2022 sus lista de las espècias exoticas envasissentas preocupantas per l'[[Union Europèa]].<ref>[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2022/1203/oj/eng Commission Implementing Regulation (EU) 2022/1203 of 12 July 2022 amending Implementing Regulation (EU) 2016/1141 to update the list of invasive alien species of Union concern,] </ref> Aquò significa qu'aquela espècia pòt pas èsser importada, abarida, transportada, comercializada, o liberada exprès dins la natura, enlòc dins l'Union Europèa.<ref>"[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014R1143&from=EN RÈGLEMENT (UE) No 1143/2014 DU PARLEMENT EUROPÉEN ET DU CONSEIL du 22 octobre 2014 relatif à la prévention et à la gestion de l'introduction et de la propagation des espèces exotiques envahissantes]<small>"</small></ref> Deu pas èsser confonduda amb la ''[[Linepithema humile]]'', tanben apelada «formiga d'Argentina». == Caracteristicas == [[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0102747 profile 2.jpg|vinheta|264x264px|Aspècte lateral d'un especimèn alat de ''W. auropunctata''.]] ==== Talha ==== * Obrièras: al còs brun a iranjat de pichona talha (1,2 mm de longor)[3] * Reinas: mai escuras que las obrièras e mai grandas (4,5 mm de longor) ==== Critèris distintius ==== * Qualque pel sul còs * Dos segments entre lo torax e l'abdomèn * Doas espinas sul primièr segment ==== Dimorfisme sexual ==== * Individús sexualament matures alats a la debuta de lor vida, que pèrdon lors alas puèi * Segments antenaires: 11 en çò de las femèlas e 13 en çò dels mascles[[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0039797 head 1.jpg|vinheta|201x201px|Aspècte de la cara de ''W. auropunctata'' mostrant los 11 segments de l'antena e la sutura cefalica.]] ==== Alimentacion : oportunista e polyphage ==== Invertebrats, granas, divèrsas matèrias vegetalas, de melat produch per de pesolhs ==== Formiga «barrutlaira» ==== La formiga electrica es una formiga barrutlaira. Se designa aital d'espècias que partejan de caractèrs biologics particulars: abséncia de vòl novial; poliginia foncionala; unicolonialitat; tendéncia a la migracion; granda agressivitat interspecifica; brevetat de la durada de vida de las reinas; esterilitat de las obrièras; pichona talha e monomorfia de las obrièras.<ref>Samuel Pinna, «[https://journals.openedition.org/vertigo/4088 Une invasion en Nouvelle-Calédonie – Faire face à la fourmi électrique (''Wasmannia auropunctata'')]», ''VertigO - la revue électronique en sciences de l'environnement'', <abbr>n^os</abbr> 2-2,‎ <abbr>1èr</abbr> octobre 2001 <small>(ISSN 1492-8442, DOI 10.4000/vertigo.4088)</small></ref> == Referéncias == [[Categoria:Insècte (nom scientific)]] i1xvb7dnj9gvyx78hjjvghv35rgn5qj 2497978 2497977 2026-04-12T20:15:41Z Rocafera 26437 2497978 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0173249 profile 1.jpg|vinheta|Wasmannia auropunctata,]] {{Dialècte Lengadocian}}'''''Wasmannia auropunctata''''' (tanben '''formiga de fuòc''' o '''formiga electrica''', a causa de sa picadura plan urticanta) es una espècia de formigas invasivas podent formar de supercolonies. Originària d'[[America del Sud|America del sud]], se tròba uèi sus la majoritat dels continents. L'espècia es inscricha dempuèi 2022 sus lista de las espècias exoticas envasissentas preocupantas per l'[[Union Europèa]].<ref>[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2022/1203/oj/eng Commission Implementing Regulation (EU) 2022/1203 of 12 July 2022 amending Implementing Regulation (EU) 2016/1141 to update the list of invasive alien species of Union concern,] </ref> Aquò significa qu'aquela espècia pòt pas èsser importada, abarida, transportada, comercializada, o liberada exprès dins la natura, enlòc dins l'Union Europèa.<ref>"[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014R1143&from=EN RÈGLEMENT (UE) No 1143/2014 DU PARLEMENT EUROPÉEN ET DU CONSEIL du 22 octobre 2014 relatif à la prévention et à la gestion de l'introduction et de la propagation des espèces exotiques envahissantes]<small>"</small></ref> Deu pas èsser confonduda amb la ''[[Linepithema humile]]'', tanben apelada «formiga d'Argentina». == Caracteristicas == [[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0102747 profile 2.jpg|vinheta|221x221px|Aspècte lateral d'un especimèn alat de ''W. auropunctata''.]] ==== Talha ==== * Obrièras: al còs brun a iranjat de pichona talha (1,2 mm de longor)[3] * Reinas: mai escuras que las obrièras e mai grandas (4,5 mm de longor) ==== Critèris distintius ==== * Qualque pel sul còs * Dos segments entre lo torax e l'abdomèn * Doas espinas sul primièr segment ==== Dimorfisme sexual ==== * Individús sexualament matures alats a la debuta de lor vida, que pèrdon lors alas puèi * Segments antenaires: 11 en çò de las femèlas e 13 en çò dels mascles[[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0039797 head 1.jpg|vinheta|166x166px|Aspècte de la cara de ''W. auropunctata'' mostrant los 11 segments de l'antena e la sutura cefalica.]] ==== Alimentacion : oportunista e polyphage ==== Invertebrats, granas, divèrsas matèrias vegetalas, de melat produch per de pesolhs ==== Formiga «barrutlaira» ==== La formiga electrica es una formiga barrutlaira. Se designa aital d'espècias que partejan de caractèrs biologics particulars: abséncia de vòl novial; poliginia foncionala; unicolonialitat; tendéncia a la migracion; granda agressivitat interspecifica; brevetat de la durada de vida de las reinas; esterilitat de las obrièras; pichona talha e monomorfia de las obrièras.<ref>Samuel Pinna, «[https://journals.openedition.org/vertigo/4088 Une invasion en Nouvelle-Calédonie – Faire face à la fourmi électrique (''Wasmannia auropunctata'')]», ''VertigO - la revue électronique en sciences de l'environnement'', <abbr>n^os</abbr> 2-2,‎ <abbr>1èr</abbr> octobre 2001 <small>(ISSN 1492-8442, DOI 10.4000/vertigo.4088)</small></ref> == Referéncias == [[Categoria:Insècte (nom scientific)]] b1d2hp1hf6y43guiesurmyefbq19tyo 2497979 2497978 2026-04-12T20:33:19Z Rocafera 26437 2497979 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0173249 profile 1.jpg|vinheta|Wasmannia auropunctata,]] {{Dialècte Lengadocian}}'''''Wasmannia auropunctata''''' (tanben '''formiga de fuòc''' o '''formiga electrica''', a causa de sa picadura plan urticanta) es una espècia de formigas invasivas podent formar de supercolonias. Originària d'[[America del Sud|America del sud]], se tròba uèi sus la majoritat dels continents. L'espècia es inscricha dempuèi 2022 sus lista de las espècias exoticas envasissentas preocupantas per l'[[Union Europèa]].<ref>[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2022/1203/oj/eng Commission Implementing Regulation (EU) 2022/1203 of 12 July 2022 amending Implementing Regulation (EU) 2016/1141 to update the list of invasive alien species of Union concern,] </ref> Aquò significa qu'aquela espècia pòt pas èsser importada, abarida, transportada, comercializada, o liberada exprès dins la natura, enlòc dins l'Union Europèa.<ref>"[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014R1143&from=EN RÈGLEMENT (UE) No 1143/2014 DU PARLEMENT EUROPÉEN ET DU CONSEIL du 22 octobre 2014 relatif à la prévention et à la gestion de l'introduction et de la propagation des espèces exotiques envahissantes]<small>"</small></ref> Deu pas èsser confonduda amb la ''[[Linepithema humile]]'', tanben apelada «formiga d'Argentina». == Caracteristicas == [[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0102747 profile 2.jpg|vinheta|221x221px|Aspècte lateral d'un especimèn alat de ''W. auropunctata''.]] ==== Talha ==== * Obrièras: al còs brun a iranjat de pichona talha (1,2 mm de longor)[3] * Reinas: mai escuras que las obrièras e mai grandas (4,5 mm de longor) ==== Critèris distintius ==== * Qualque pel sul còs * Dos segments entre lo torax e l'abdomèn * Doas espinas sul primièr segment ==== Dimorfisme sexual ==== * Individús sexualament matures alats a la debuta de lor vida, que pèrdon lors alas puèi * Segments antenaires: 11 en çò de las femèlas e 13 en çò dels mascles[[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0039797 head 1.jpg|vinheta|166x166px|Aspècte de la cara de ''W. auropunctata'' mostrant los 11 segments de l'antena e la sutura cefalica.]] ==== Alimentacion : oportunista e polyphage ==== Invertebrats, granas, divèrsas matèrias vegetalas, de melat produch per de pesolhs ==== Formiga «barrutlaira» ==== La formiga electrica es una formiga barrutlaira. Se designa aital d'espècias que partejan de caractèrs biologics particulars: abséncia de vòl novial; poliginia foncionala; unicolonialitat; tendéncia a la migracion; granda agressivitat interspecifica; brevetat de la durada de vida de las reinas; esterilitat de las obrièras; pichona talha e monomorfia de las obrièras.<ref>Samuel Pinna, «[https://journals.openedition.org/vertigo/4088 Une invasion en Nouvelle-Calédonie – Faire face à la fourmi électrique (''Wasmannia auropunctata'')]», ''VertigO - la revue électronique en sciences de l'environnement'', <abbr>n^os</abbr> 2-2,‎ <abbr>1èr</abbr> octobre 2001 <small>(ISSN 1492-8442, DOI 10.4000/vertigo.4088)</small></ref> == Referéncias == [[Categoria:Insècte (nom scientific)]] bafbrr0ncfsoi7obhkziff0atyt4f9w 2497980 2497979 2026-04-12T20:41:21Z Rocafera 26437 2497980 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0173249 profile 1.jpg|vinheta|''Wasmannia auropunctata''.]] {{Dialècte Lengadocian}}'''''Wasmannia auropunctata''''' (tanben '''formiga de fuòc''' o '''formiga electrica''', a causa de sa picadura plan urticanta) es una espècia de formigas invasivas podent formar de supercolonias. Originària d'[[America del Sud|America del sud]], se tròba uèi sus la majoritat dels continents. L'espècia es inscricha dempuèi 2022 sus lista de las espècias exoticas envasissentas preocupantas per l'[[Union Europèa]].<ref>[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2022/1203/oj/eng Commission Implementing Regulation (EU) 2022/1203 of 12 July 2022 amending Implementing Regulation (EU) 2016/1141 to update the list of invasive alien species of Union concern,] </ref> Aquò significa qu'aquela espècia pòt pas èsser importada, abarida, transportada, comercializada, o liberada exprès dins la natura, enlòc dins l'Union Europèa.<ref>"[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014R1143&from=EN RÈGLEMENT (UE) No 1143/2014 DU PARLEMENT EUROPÉEN ET DU CONSEIL du 22 octobre 2014 relatif à la prévention et à la gestion de l'introduction et de la propagation des espèces exotiques envahissantes]<small>"</small></ref> Deu pas èsser confonduda amb la ''[[Linepithema humile]]'', tanben apelada «formiga d'Argentina». == Caracteristicas == [[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0102747 profile 2.jpg|vinheta|221x221px|Aspècte lateral d'un especimèn alat de ''W. auropunctata''.]] ==== Talha ==== * Obrièras: al còs brun a iranjat de pichona talha (1,2 mm de longor)[3] * Reinas: mai escuras que las obrièras e mai grandas (4,5 mm de longor) ==== Critèris distintius ==== * Qualque pel sul còs * Dos segments entre lo torax e l'abdomèn * Doas espinas sul primièr segment ==== Dimorfisme sexual ==== * Individús sexualament matures alats a la debuta de lor vida, que pèrdon lors alas puèi * Segments antenaires: 11 en çò de las femèlas e 13 en çò dels mascles[[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0039797 head 1.jpg|vinheta|166x166px|Aspècte de la cara de ''W. auropunctata'' mostrant los 11 segments de l'antena e la sutura cefalica.]] ==== Alimentacion : oportunista e polyphage ==== Invertebrats, granas, divèrsas matèrias vegetalas, de melat produch per de pesolhs ==== Formiga «barrutlaira» ==== La formiga electrica es una formiga barrutlaira. Se designa aital d'espècias que partejan de caractèrs biologics particulars: abséncia de vòl novial; poliginia foncionala; unicolonialitat; tendéncia a la migracion; granda agressivitat interspecifica; brevetat de la durada de vida de las reinas; esterilitat de las obrièras; pichona talha e monomorfia de las obrièras.<ref>Samuel Pinna, «[https://journals.openedition.org/vertigo/4088 Une invasion en Nouvelle-Calédonie – Faire face à la fourmi électrique (''Wasmannia auropunctata'')]», ''VertigO - la revue électronique en sciences de l'environnement'', <abbr>n^os</abbr> 2-2,‎ <abbr>1èr</abbr> octobre 2001 <small>(ISSN 1492-8442, DOI 10.4000/vertigo.4088)</small></ref> == Referéncias == [[Categoria:Insècte (nom scientific)]] oi05ghan01nmze07w8qfjm1cgyyu6id 2497992 2497980 2026-04-13T07:15:29Z Jiròni 239 +infobox 2497992 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Wasmannia auropunctata'' | Wasmannia auropunctata casent0005064 profile 1.jpg | Vista de profil d’una ''Wasmannia auropunctata'' }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox | sosembrancament | Hexapoda }} {{Taxobox | classa | Insecta }} {{Taxobox | sosclassa | Pterygota }} {{Taxobox | infraclassa | Neoptera }} {{Taxobox | òrdre | Hymenoptera }} {{Taxobox | sosòrdre | Apocrita }} {{Taxobox | superfamilha | Vespoidea }} {{Taxobox | familha | Formicidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Myrmicinae }} {{Taxobox | genre | Wasmannia }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Wasmannia auropunctata | ([[Julius Roger|Roger]], 1863) }} {{Taxobox sinonims | * ''Hercynia panamana'' (Enzmann 1947) * ''Ochetomyrmex auropunctatum'' (Forel 1886) * ''Tetramorium auropunctatum'' (Roger 1863) * ''Wasmannia glabra'' (Santschi 1931) * ''Xiphomyrmex atomum'' (Santschi 1914)}} {{Taxobox fin}} {{Dialècte Lengadocian}}'''''Wasmannia auropunctata''''' (tanben '''formiga de fuòc''' o '''formiga electrica''', a causa de sa picadura plan urticanta) es una espècia de formigas invasivas podent formar de supercolonias. Originària d'[[America del Sud|America del sud]], se tròba uèi sus la majoritat dels continents. L'espècia es inscricha dempuèi 2022 sus lista de las espècias exoticas envasissentas preocupantas per l'[[Union Europèa]].<ref>[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2022/1203/oj/eng Commission Implementing Regulation (EU) 2022/1203 of 12 July 2022 amending Implementing Regulation (EU) 2016/1141 to update the list of invasive alien species of Union concern,] </ref> Aquò significa qu'aquela espècia pòt pas èsser importada, abarida, transportada, comercializada, o liberada exprès dins la natura, enlòc dins l'Union Europèa.<ref>"[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014R1143&from=EN RÈGLEMENT (UE) No 1143/2014 DU PARLEMENT EUROPÉEN ET DU CONSEIL du 22 octobre 2014 relatif à la prévention et à la gestion de l'introduction et de la propagation des espèces exotiques envahissantes]<small>"</small></ref> Deu pas èsser confonduda amb la ''[[Linepithema humile]]'', tanben apelada «formiga d'Argentina». == Caracteristicas == [[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0102747 profile 2.jpg|vinheta|221x221px|Aspècte lateral d'un especimèn alat de ''W. auropunctata''.]] ==== Talha ==== * Obrièras: al còs brun a iranjat de pichona talha (1,2 mm de longor)[3] * Reinas: mai escuras que las obrièras e mai grandas (4,5 mm de longor) ==== Critèris distintius ==== * Qualque pel sul còs * Dos segments entre lo torax e l'abdomèn * Doas espinas sul primièr segment ==== Dimorfisme sexual ==== * Individús sexualament matures alats a la debuta de lor vida, que pèrdon lors alas puèi * Segments antenaires: 11 en çò de las femèlas e 13 en çò dels mascles[[Fichièr:Wasmannia auropunctata casent0039797 head 1.jpg|vinheta|166x166px|Aspècte de la cara de ''W. auropunctata'' mostrant los 11 segments de l'antena e la sutura cefalica.]] ==== Alimentacion : oportunista e polyphage ==== Invertebrats, granas, divèrsas matèrias vegetalas, de melat produch per de pesolhs ==== Formiga «barrutlaira» ==== La formiga electrica es una formiga barrutlaira. Se designa aital d'espècias que partejan de caractèrs biologics particulars: abséncia de vòl novial; poliginia foncionala; unicolonialitat; tendéncia a la migracion; granda agressivitat interspecifica; brevetat de la durada de vida de las reinas; esterilitat de las obrièras; pichona talha e monomorfia de las obrièras.<ref>Samuel Pinna, «[https://journals.openedition.org/vertigo/4088 Une invasion en Nouvelle-Calédonie – Faire face à la fourmi électrique (''Wasmannia auropunctata'')]», ''VertigO - la revue électronique en sciences de l'environnement'', <abbr>n^os</abbr> 2-2,‎ <abbr>1èr</abbr> octobre 2001 <small>(ISSN 1492-8442, DOI 10.4000/vertigo.4088)</small></ref> == Referéncias == [[Categoria:Insècte (nom scientific)]] 95joh9rr3yaxa1h5swjg8zxtoixc9pu 0 200982 2497984 2026-04-13T04:03:11Z C.Stecoli 41516 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/234078135|Culture de Fontbouisse]] » 2497984 wikitext text/x-wiki La '''cultura de Fontboïssa''' o cultura fonbuxiana, es una cultura arqueologica [[Neolitic|neolitica]] e [[Edat del Coire|calcolitica]] que se desvolopèt en [[Lengadòc]] entre 2700 e 2300 AbC. Lo sieu nom es ligat al [[vilatge preïstoric de Fontboïssa]], descobèrt dins la comuna de [[Vilavièlha]], dins lo departament del [[Gard (departament)|Gard]].<ref name=":0">Jean Guilaine, , Paris, Hachette, 1980, 349 <abbr>p.</abbr> <small>(<nowiki>ISBN 978-2-01-011134-1</nowiki>)</small>, <abbr>p.</abbr> 161-163</ref> L'airal cultural de Fontboïssa s'espandís de la garriga lengadociana al Ròse, a travèrs la mitat orientala del departament de l'[[Departament d'Erau|Erault]], del [[Gard (departament)|Gard]] e de l'[[Departament d'Ardecha|Ardecha]] meridionala. Se desvolopa a l'entorn de masatges o de vilatges amb 10 a 50 demòras<ref name=":0" />. [[Fichièr:Village_préhistorique_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Vilatge preïstoric de Fontbouïssa. Vista del site.]] Los bastiments son generalament de forma ovala, sens angles aguts, amb d'extrèms en forma d'absida, mas i a tanben de cabanas amb de plans circulars o rectangulars. Las maisons mai longas atenhon 22 m de long, coma al site de [[Cambós]] a [[Vuòlh en la Val]]. Las zònas de vida van de 5 m² a 50 m². Las parets son fachas de pèira seca (0,60 m a 2 m de larg). Sostenon un bastiment de fusta. Lo teulat podiá èsser fach de brancas, de lausas, o quitament de pèira seca corbelada cap a l'exterior, segon l'airal a cobrir. Al site de [[Bossargas]] a [[Argelièrs (Erau)|Argelièrs]], i a un curiós claus trapezoïdal enrodat de pichonas cabanas circularas que son objectiu es desconegut<ref name=":0" />. === Ceramica === [[Fichièr:Ceramiques_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Ceramicas de la cultura de Fontbouïssa, - 2 600 à 2 200 ans.]] Coma la majoritat de las culturas neoliticas, la cultura de Fontboïssa es definida per sa ceramica. La produccion inclusiá de bols, de plats, e de caçòlas de cosina. Es una terralha sens fons plans. La ceramica fontbuxiana es abondosa. Es generalament decorada amb de motius geometrics simples: de damièrs, de metòps, de bendas combinadas orizontalas e verticalas, e de garlandas corbadas. Las decoracions èran aplicadas a l'argila bruta en ranuras arrodonidas o incisas. I a tanben qualques decoracions en relèu, creadas en utilizant la tecnica de repossat sus la paret intèrna del vaissèl. Los vases mai grands presentan de bendas orizontalas que servisson a un doble objectiu: decoracion e renfòrç. === Material litic === L'industria del silex se caracteriza per la produccion d'objèctes de fòrça nauta qualitat: de ponchas de sageta fòrça elegantas, en forme de fuèlhia amb un pecol e d'aletas, e de grands ponhals denticulats. Aquesta produccion foguèt facilitada per l'accès a un jaç de silex lacustre a [[Salinèla]], un material que permet d'obténer d'objèctes plan faches (cotèls, ponhals) après qualques retocatges e lustraments menors de las fàcias lateralas. === Metallurgia === La preséncia de vetas de coire dins las [[Cevenas]] favorizèt lo desvolopament precoç de l'industria metallurgica. Los objèctes produches èran pichons: d'alsenas, de ponchas doblas, de perlas (en anèls, biconicas, tubularas), de ponhals dentats, e qualques destrals plans. [[Categoria:Neolitic]] [[Categoria:Portal:Preïstòria/Articles ligats]] 3soe9s1fiv7672lmnc08dtt9mdsqy01 2497995 2497984 2026-04-13T09:16:07Z C.Stecoli 41516 C.Stecoli a desplaçat la pagina [[Cultura de Fontboïssa]] cap a [[Fontboïssa (cultura)]] : Facilitar la recèrca en desseparant la cultura e lo vilatge de Fontboïssa 2497984 wikitext text/x-wiki La '''cultura de Fontboïssa''' o cultura fonbuxiana, es una cultura arqueologica [[Neolitic|neolitica]] e [[Edat del Coire|calcolitica]] que se desvolopèt en [[Lengadòc]] entre 2700 e 2300 AbC. Lo sieu nom es ligat al [[vilatge preïstoric de Fontboïssa]], descobèrt dins la comuna de [[Vilavièlha]], dins lo departament del [[Gard (departament)|Gard]].<ref name=":0">Jean Guilaine, , Paris, Hachette, 1980, 349 <abbr>p.</abbr> <small>(<nowiki>ISBN 978-2-01-011134-1</nowiki>)</small>, <abbr>p.</abbr> 161-163</ref> L'airal cultural de Fontboïssa s'espandís de la garriga lengadociana al Ròse, a travèrs la mitat orientala del departament de l'[[Departament d'Erau|Erault]], del [[Gard (departament)|Gard]] e de l'[[Departament d'Ardecha|Ardecha]] meridionala. Se desvolopa a l'entorn de masatges o de vilatges amb 10 a 50 demòras<ref name=":0" />. [[Fichièr:Village_préhistorique_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Vilatge preïstoric de Fontbouïssa. Vista del site.]] Los bastiments son generalament de forma ovala, sens angles aguts, amb d'extrèms en forma d'absida, mas i a tanben de cabanas amb de plans circulars o rectangulars. Las maisons mai longas atenhon 22 m de long, coma al site de [[Cambós]] a [[Vuòlh en la Val]]. Las zònas de vida van de 5 m² a 50 m². Las parets son fachas de pèira seca (0,60 m a 2 m de larg). Sostenon un bastiment de fusta. Lo teulat podiá èsser fach de brancas, de lausas, o quitament de pèira seca corbelada cap a l'exterior, segon l'airal a cobrir. Al site de [[Bossargas]] a [[Argelièrs (Erau)|Argelièrs]], i a un curiós claus trapezoïdal enrodat de pichonas cabanas circularas que son objectiu es desconegut<ref name=":0" />. === Ceramica === [[Fichièr:Ceramiques_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Ceramicas de la cultura de Fontbouïssa, - 2 600 à 2 200 ans.]] Coma la majoritat de las culturas neoliticas, la cultura de Fontboïssa es definida per sa ceramica. La produccion inclusiá de bols, de plats, e de caçòlas de cosina. Es una terralha sens fons plans. La ceramica fontbuxiana es abondosa. Es generalament decorada amb de motius geometrics simples: de damièrs, de metòps, de bendas combinadas orizontalas e verticalas, e de garlandas corbadas. Las decoracions èran aplicadas a l'argila bruta en ranuras arrodonidas o incisas. I a tanben qualques decoracions en relèu, creadas en utilizant la tecnica de repossat sus la paret intèrna del vaissèl. Los vases mai grands presentan de bendas orizontalas que servisson a un doble objectiu: decoracion e renfòrç. === Material litic === L'industria del silex se caracteriza per la produccion d'objèctes de fòrça nauta qualitat: de ponchas de sageta fòrça elegantas, en forme de fuèlhia amb un pecol e d'aletas, e de grands ponhals denticulats. Aquesta produccion foguèt facilitada per l'accès a un jaç de silex lacustre a [[Salinèla]], un material que permet d'obténer d'objèctes plan faches (cotèls, ponhals) après qualques retocatges e lustraments menors de las fàcias lateralas. === Metallurgia === La preséncia de vetas de coire dins las [[Cevenas]] favorizèt lo desvolopament precoç de l'industria metallurgica. Los objèctes produches èran pichons: d'alsenas, de ponchas doblas, de perlas (en anèls, biconicas, tubularas), de ponhals dentats, e qualques destrals plans. [[Categoria:Neolitic]] [[Categoria:Portal:Preïstòria/Articles ligats]] 3soe9s1fiv7672lmnc08dtt9mdsqy01 2497997 2497995 2026-04-13T10:04:36Z C.Stecoli 41516 Acabada de la revirada 2497997 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} La '''cultura de Fontboïssa''' o cultura fontbuxiana, es una cultura arqueologica [[Neolitic|neolitica]] e [[Edat del Coire|calcolitica]] que se desvolopèt en [[Lengadòc]] entre 2700 e 2300 AbC. Succedis a la culture de [[Verasan]] en Lengadòc oriental e la cultura de [[Ferrièiras de las Veirièiras|Ferrièiras]] en Lengadòc occidental. Lo sieu nom es ligat al [[vilatge preïstoric de Fontboïssa]], descobèrt dins la comuna de [[Vilavièlha]], dins lo departament del [[Gard (departament)|Gard]]<ref name=":0">{{Ref-libre|autor=Jean Guilaine|editor=Hachette|pagina=349|isbn=978-2-01-011134-1|an=1980|paginas=161-163|títol=La France d'avant la France|lenga=francés|luòc=París}}</ref>.L'airal cultural de Fontboïssa s'espandís de la garriga lengadociana al Ròse, a travèrs la mitat orientala del departament de l'[[Departament d'Erau|Erault]], del [[Gard (departament)|Gard]] e de l'[[Departament d'Ardecha|Ardecha]] meridionala. Se desvolopa a l'entorn de masatges o de vilatges amb 10 a 50 demòras<ref name=":0" />. == Abitat == [[Fichièr:Village_préhistorique_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Vilatge preïstoric de Fontbouïssa. Vista del site.]] Los bastiments son generalament de forma ovala, sens angles aguts, amb d'extrèms en forma d'absida, mas i a tanben de cabanas amb de plans circulars o rectangulars. Las maisons mai longas atenhon 22 m de long, coma al site de Cambós a [[Vuòlh en la Val]]. Las zònas de vida van de 5 m² a 50 m². Las parets son fachas de pèira seca (0,60 m a 2 m de larg). Sostenon un bastiment de fusta. Lo teulat podiá èsser fach de brancas, de lausas, o quitament de pèira seca corbelada cap a l'exterior, segon l'airal a cobrir. Al site de Bossargas a [[Argelièrs (Erau)|Argelièrs]], i a un curiós claus trapezoïdal enrodat de pichonas cabanas circularas que son objectiu es desconegut<ref name=":0" />. Los abitats fontbuxians son pas limitats als vilatges a pèira seca. Las cavitats naturalas son encara sovent utilizadas, coma dins la region del Gard, ont divèrsas caunas an produsit de colleccions significativas d'artefactes (litics, ceramics, metallurgics e òsses). Dins las planas, la construccion s'apièja sus de materials perissables (fusta , palhabart). Sus aqueles sites, sonque d'estructuras escavadas (cròs, fogals, e fossats d'extraccion de tèrra) atestan ara una ocupacion anteriora. Aquestes grops de cabanas demòran de talha limitada: al sen d'una zòna donada, existisson divèrses vilatges pichons puslèu qu'un sol establiment. La densitat de populacion del territòri es pro nauta (20 a 25 vilatges per 100 km²) == Material arqueologic == === Ceramica === [[Fichièr:Ceramiques_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Ceramicas de la cultura de Fontbouïssa, - 2 600 à 2 200 ans.]] Coma la majoritat de las culturas neoliticas, la cultura de Fontboïssa es definida per sa ceramica. La produccion inclusiá de bols, de plats, e de caçòlas de cosina. Es una terralha sens fons plans. La ceramica fontbuxiana es abondosa. Es generalament decorada amb de motius geometrics simples: de damièrs, de metòps, de bendas combinadas orizontalas e verticalas, e de garlandas corbadas. Las decoracions èran aplicadas a l'argila bruta en ranuras arrodonidas o incisas. I a tanben qualques decoracions en relèu, creadas en utilizant la tecnica de repossat sus la paret intèrna del vaissèl. Los vases mai grands presentan de bendas orizontalas que servisson a un doble objectiu: decoracion e renfòrç. === Material litic === L'industria del silex se caracteriza per la produccion d'objèctes de fòrça nauta qualitat: de ponchas de sageta fòrça elegantas, en forme de fuèlhia amb un pecol e d'aletas, e de grands ponhals denticulats. Aquesta produccion foguèt facilitada per l'accès a un jaç de silex lacustre a [[Salinèla]], un material que permet d'obténer d'objèctes plan faches (cotèls, ponhals) après qualques retocatges e lustraments menors de las fàcias lateralas. === Metallurgia === La preséncia de vetas de coire dins las [[Cevenas]] favorizèt lo desvolopament precoç de l'industria metallurgica. Los objèctes produches èran pichons: d'alsenas, de ponchas doblas, de perlas (en anèls, biconicas, tubularas), de ponhals dentats, e qualques destrals plans. == Sepulturas == La cultura fontbuxiana utiliza divèrses tipes de spulturas: de cavitats naturalas (caunas pichonas) o d'artificialas (ipogèas) e de nombrosas construccions megaliticas (dolmens). Los enterraments son collectius. Los defunts son enterrats segon de rites ont l'ornament personal sembla jogar un ròtle fòrça important. Las tombas an produsit una profusion de pèças de colar de formas variadas e elaboradas fachas de fòrça materials naturals (quars, calcari dur o doç, esteatita, esquist, lignit, dents d'animals e esmalt, clòscas, etc.). == Nòtas e referéncias == [[Categoria:Neolitic]] <references />{{Portal preïstòria}} qs8wubvmivapfecv9ephh7ucbtca9id 2497998 2497997 2026-04-13T10:06:24Z C.Stecoli 41516 2497998 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} La '''cultura de Fontboïssa''' o cultura fontbuxiana, es una cultura arqueologica [[Neolitic|neolitica]] e [[Edat del Coire|calcolitica]] que se desvolopèt en [[Lengadòc]] entre 2700 e 2300 AbC. Succedis a la culture de [[Verasan]] en Lengadòc oriental e la cultura de [[Ferrièiras de las Veirièiras|Ferrièiras]] en Lengadòc occidental. Lo sieu nom es ligat al [[vilatge preïstoric de Fontboïssa]], descobèrt dins la comuna de [[Vilavièlha]], dins lo departament del [[Gard (departament)|Gard]]<ref name=":0">{{Ref-libre|autor=Jean Guilaine|editor=Hachette|pagina=349|isbn=978-2-01-011134-1|an=1980|paginas=161-163|títol=La France d'avant la France|lenga=francés|luòc=París}}</ref>.L'airal cultural de Fontboïssa s'espandís de la garriga lengadociana al Ròse, a travèrs la mitat orientala del departament de l'[[Departament d'Erau|Erault]], del [[Gard (departament)|Gard]] e de l'[[Departament d'Ardecha|Ardecha]] meridionala. Se desvolopa a l'entorn de masatges o de vilatges amb 10 a 50 demòras<ref name=":0" />. == Abitat == [[Fichièr:Village_préhistorique_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Vilatge preïstoric de Fontbouïssa. Vista del site.]] Los bastiments son generalament de forma ovala, sens angles aguts, amb d'extrèms en forma d'absida, mas i a tanben de cabanas amb de plans circulars o rectangulars. Las maisons mai longas atenhon 22 m de long, coma al site de Cambós a [[Vuòlh en la Val]]. Las zònas de vida van de 5 m² a 50 m². Las parets son fachas de pèira seca (0,60 m a 2 m de larg). Sostenon un bastiment de fusta. Lo teulat podiá èsser fach de brancas, de lausas, o quitament de pèira seca corbelada cap a l'exterior, segon l'airal a cobrir. Al site de Bossargas a [[Argelièrs (Erau)|Argelièrs]], i a un curiós claus trapezoïdal enrodat de pichonas cabanas circularas que son objectiu es desconegut<ref name=":0" />. Los abitats fontbuxians son pas limitats als vilatges a pèira seca. Las cavitats naturalas son encara sovent utilizadas, coma dins la region del Gard, ont divèrsas caunas an produsit de colleccions significativas d'artefactes (litics, ceramics, metallurgics e òsses). Dins las planas, la construccion s'apièja sus de materials perissables (fusta , palhabart). Sus aqueles sites, sonque d'estructuras escavadas (cròs, fogals, e fossats d'extraccion de tèrra) atestan ara una ocupacion anteriora. Aquestes grops de cabanas demòran de talha limitada: al sen d'una zòna donada, existisson divèrses vilatges pichons puslèu qu'un sol establiment. La densitat de populacion del territòri es pro nauta (20 a 25 vilatges per 100 km²) == Material arqueologic == === Ceramica === [[Fichièr:Ceramiques_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Ceramicas de la cultura de Fontbouïssa, - 2 600 à 2 200 ans.]] Coma la majoritat de las culturas neoliticas, la cultura de Fontboïssa es definida per sa ceramica. La produccion inclusiá de bols, de plats, e de caçòlas de cosina. Es una terralha sens fons plans. La ceramica fontbuxiana es abondosa. Es generalament decorada amb de motius geometrics simples: de damièrs, de metòps, de bendas combinadas orizontalas e verticalas, e de garlandas corbadas. Las decoracions èran aplicadas a l'argila bruta en ranuras arrodonidas o incisas. I a tanben qualques decoracions en relèu, creadas en utilizant la tecnica de repossat sus la paret intèrna del vaissèl. Los vases mai grands presentan de bendas orizontalas que servisson a un doble objectiu: decoracion e renfòrç. === Material litic === L'industria del silex se caracteriza per la produccion d'objèctes de fòrça nauta qualitat: de ponchas de sageta fòrça elegantas, en forme de fuèlhia amb un pecol e d'aletas, e de grands ponhals denticulats. Aquesta produccion foguèt facilitada per l'accès a un jaç de silex lacustre a [[Salinèla]], un material que permet d'obténer d'objèctes plan faches (cotèls, ponhals) après qualques retocatges e lustraments menors de las fàcias lateralas. === Metallurgia === La preséncia de vetas de coire dins las [[Cevenas]] favorizèt lo desvolopament precoç de l'industria metallurgica. Los objèctes produches èran pichons: d'alsenas, de ponchas doblas, de perlas (en anèls, biconicas, tubularas), de ponhals dentats, e qualques destrals plans. == Sepulturas == La cultura fontbuxiana utiliza divèrses tipes de spulturas: de cavitats naturalas (caunas pichonas) o d'artificialas (ipogèas) e de nombrosas construccions megaliticas (dolmens). Los enterraments son collectius. Los defunts son enterrats segon de rites ont l'ornament personal sembla jogar un ròtle fòrça important. Las tombas an produsit una profusion de pèças de colar de formas variadas e elaboradas fachas de fòrça materials naturals (quars, calcari dur o doç, esteatita, esquist, lignit, dents d'animals e esmalt, clòscas, etc.). == Nòtas e referéncias == <references />{{Portal preïstòria}} [[Categoria:Cultura neolitica]] huhrbqd2vgt5wev2ma6e5rvj7m2l9qr 2497999 2497998 2026-04-13T10:17:46Z C.Stecoli 41516 2497999 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} La '''cultura de Fontboïssa''' o cultura fontbuxiana, es una cultura arqueologica [[Neolitic|neolitica]] e [[Edat del Coire|calcolitica]] que se desvolopèt en [[Lengadòc]] entre 2700 e 2300 AbC. Succedis a la culture de [[Verasan]] en Lengadòc oriental e la cultura de [[Ferrièiras de las Veirièiras|Ferrièiras]] en Lengadòc occidental. Lo sieu nom es ligat al [[vilatge preïstoric de Fontboïssa]], descobèrt dins la comuna de [[Vilavièlha]], dins lo departament del [[Gard (departament)|Gard]]<ref name=":0">{{Ref-libre|autor=Jean Guilaine|editor=Hachette|pagina=349|isbn=978-2-01-011134-1|an=1980|paginas=161-163|títol=La France d'avant la France|lenga=francés|luòc=París}}</ref>.L'airal cultural de Fontboïssa s'espandís de la garriga lengadociana al Ròse, a travèrs la mitat orientala del departament de l'[[Departament d'Erau|Erault]], del [[Gard (departament)|Gard]] e de l'[[Departament d'Ardecha|Ardecha]] meridionala. Se desvolopa a l'entorn de masatges o de vilatges amb 10 a 50 demòras<ref name=":0" />. == Abitat == [[Fichièr:Village_préhistorique_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Vilatge preïstoric de Fontbouïssa. Vista del site.]] Los bastiments son generalament de forma ovala, sens angles aguts, amb d'extrèms en forma d'absida, mas i a tanben de cabanas amb de plans circulars o rectangulars. Las maisons mai longas atenhon 22 m de long, coma al site de Cambós a [[Vuòlh en la Val]]. Las zònas de vida van de 5 m² a 50 m². Las parets son fachas de pèira seca (0,60 m a 2 m de larg). Sostenon un bastiment de fusta. Lo teulat podiá èsser fach de brancas, de lausas, o quitament de pèira seca corbelada cap a l'exterior, segon l'airal a cobrir. Al site de Bossargas a [[Argelièrs (Erau)|Argelièrs]], i a un curiós claus trapezoïdal enrodat de pichonas cabanas circularas que son objectiu es desconegut<ref name=":0" />. Los abitats fontbuxians son pas limitats als vilatges a pèira seca. Las cavitats naturalas son encara sovent utilizadas, coma dins la region del Gard, ont divèrsas caunas an produsit de colleccions significativas d'artefactes (litics, ceramics, metallurgics e òsses). Dins las planas, la construccion s'apièja sus de materials perissables (fusta , palhabart). Sus aqueles sites, sonque d'estructuras escavadas (cròs, fogals, e fossats d'extraccion de tèrra) atestan ara una ocupacion anteriora. Aquestes grops de cabanas demòran de talha limitada: al sen d'una zòna donada, existisson divèrses vilatges pichons puslèu qu'un sol establiment. La densitat de populacion del territòri es pro nauta (20 a 25 vilatges per 100 km²) == Material arqueologic == === Ceramica === [[Fichièr:Ceramiques_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Ceramicas de la cultura de Fontbouïssa, - 2 600 à 2 200 ans.]] Coma la majoritat de las culturas neoliticas, la cultura de Fontboïssa es definida per sa ceramica. La produccion inclusiá de bols, de plats, e de caçòlas de cosina. Es una terralha sens fons plans. La ceramica fontbuxiana es abondosa. Es generalament decorada amb de motius geometrics simples: de damièrs, de metòps, de bendas combinadas orizontalas e verticalas, e de garlandas corbadas. Las decoracions èran aplicadas a l'argila bruta en ranuras arrodonidas o incisas. I a tanben qualques decoracions en relèu, creadas en utilizant la tecnica de repossat sus la paret intèrna del vaissèl. Los vases mai grands presentan de bendas orizontalas que servisson a un doble objectiu: decoracion e renfòrç. === Material litic === L'industria del silex se caracteriza per la produccion d'objèctes de fòrça nauta qualitat: de ponchas de sageta fòrça elegantas, en forme de fuèlhia amb un pecol e d'aletas, e de grands ponhals denticulats. Aquesta produccion foguèt facilitada per l'accès a un jaç de silex lacustre a [[Salinèla]], un material que permet d'obténer d'objèctes plan faches (cotèls, ponhals) après qualques retocatges e lustraments menors de las fàcias lateralas. === Metallurgia === La preséncia de vetas de coire dins las [[Cevenas]] favorizèt lo desvolopament precoç de l'industria metallurgica. Los objèctes produches èran pichons: d'alsenas, de ponchas doblas, de perlas (en anèls, biconicas, tubularas), de ponhals dentats, e qualques destrals plans. == Sepulturas == La cultura fontbuxiana utiliza divèrses tipes de spulturas: de cavitats naturalas (caunas pichonas) o d'artificialas (ipogèus) e de nombrosas construccions megaliticas ([[Dolmèn|dolmèns]]). Los enterraments son collectius. Los defunts son enterrats segon de rites ont l'ornament personal sembla jogar un ròtle fòrça important. Las tombas an produsit una profusion de pèças de colar de formas variadas e elaboradas fachas de fòrça materials naturals (quars, calcari dur o doç, esteatita, esquist, lignit, dents d'animals e esmalt, clòscas, etc.). == Nòtas e referéncias == <references />{{Portal preïstòria}} [[Categoria:Cultura neolitica]] brdj3d2lnv1trlm1em9bml7cxhuercp 0 200983 2497990 2026-04-13T04:38:04Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Guèrra totala]] 2497990 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Guèrra totala]] q5w371q05n0q0g84kr3ygt73rkse4b8 0 200984 2497996 2026-04-13T09:16:07Z C.Stecoli 41516 C.Stecoli a desplaçat la pagina [[Cultura de Fontboïssa]] cap a [[Fontboïssa (cultura)]] : Facilitar la recèrca en desseparant la cultura e lo vilatge de Fontboïssa 2497996 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Fontboïssa (cultura)]] exu6nos1dpjlqonlwlsn4ayl7v5jzz6