Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 265 2498234 2307004 2026-04-15T22:42:23Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + ciclista occitan [[Raimond Polidor]] + [[Seth Rogen]] 2498234 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} == Eveniments == * [[1865]] - Mòrt, aprèp un atemptat, del president dels [[Estats Units d'America]], [[Abraham Lincoln]]. * [[1986]] - Bombardament de [[Trípol (Libia)|Trípol]] e de la region de [[Bengazi]] en [[Libia]] per l'aviacion americana. == Naissenças == * [[1452]] - [[Leonardo da Vinci]], inventor, arquitècte, anatomista, artista e matematician italian (d. [[1519]]) * [[1707]] - [[Leonhard Euler]], matematician soís (m. [[1783]]) * [[1858]] - [[Émile Durkheim]], sociològ francés (m. [[1917]]) * [[1894]] - [[Bessie Smith]], cantaira americana de [[blues]] (m. [[1937]]) * [[1915]] - [[Kim Il-sung]], dictator de la [[Corèa del Nòrd]] (m. [[1994]]) * [[1930]] - [[Vigdís Finnbogadóttir]], presidenta d'[[Islàndia]] * [[1936]] - [[Raimond Polidor]], ciclista occitan (m. [[2019]]) * [[1938]] - [[Claudia Cardinale]], actritz italiana (n. en [[Tunisia]]; m. [[2025]]) * [[1966]] - [[Samantha Fox]], cantaira e modelo anglesa * [[1978]] - [[Luis Fonsi]], cantaire e compositor puertorican * [[1982]] - [[Seth Rogen]], actor, umorista, productor, e realizator canadenc * [[1990]] - [[Emma Watson]], actritz francesa-anglesa == Decèsses == * [[1865]] - [[Abraham Lincoln]], president dels [[Estats Units]], assassinat per [[John Wilkes Booth]] (n.[[1809]]) * [[1980]] – [[Jean-Paul Sartre]], filosòf e autor, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (refusat) (n.[[1905]]) * [[1990]] – [[Greta Garbo]], actritz suedesa (n.[[1905]]) * [[1998]] - [[Pol Pot]], èx-dictador de [[Cambòtja]] (n.[[1925]]) * [[2001]] - [[Joey Ramone]], musician american ([[The Ramones]]) (n.[[1951]]) ---- Vejatz tanben: * [[14 d'abril]] | [[16 d'abril]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] pl6whw3ef0ok8y86c1x9dimykbdm8st 0 6810 2498255 2466210 2026-04-16T11:40:51Z Alaric 506 44932 toponimia 2498255 wikitext text/x-wiki {{Infobox Riu | nom=Ador | autres noms= | imatge=[[Fichièr:Bayonne Adour HdV.jpg|300px|Ador a [[Baiona]]]] | legenda imatge=Ador a [[Baiona]] | mapa=[[Fichièr:Adour-oc.png|300px|Bacin d'Ador]] | legenda mapa=Bacin d'Ador | longor=309.2 | longor nòtas=<ref name="sandre">{{ligam web | url=http://sandre.eaufrance.fr/app/chainage/courdo/htm/Q---0000.php?cg=Q---0000 | títol=Cours d'eau : fleuve l'Adour (Q---0000) | autor=[[Servici d'administracion nacionala de las donadas e referencials sus l'aiga|Sandre]] | consultat lo=10/04/2009 }}</ref> | bacin=16880 | bacin nòtas= | bacin collector=[[Bacin d'Ador]] | debit=350 | debit luòc=[[Bocau]] | debit nòtas= | regim=[[Regim pluvionival|pluvionival]] | font=[[Pic de Mieidia de Bigòrra]], [[Pirenèus]] | font localizacion=[[La Mongiá]], [[França]] | font altitud=2150 | font latitud=42.9108 | font longitud=-0.1453 | embocadura=[[Ocean Atlantic]] | embocadura localizacion=[[Anglet]]/[[Tarnòs]], [[França]] | embocadura altitud=0 | embocadura latitud=43.5303 | embocadura longitud=-1.5250 | afluents riba esquèrra=[[Eishés]], [[Leez]], [[Gabàs]], [[Lots]], [[Lui]] ([[Lui de Bearn]] e [[Lui de França]]), [[Gave de Pau]], [[Bidosa]], [[Niva]] | afluents riba drecha=[[Arròs (Arriu)|Arròs]], [[Midosa]] | país={{Gasconha}} | vilas= | fonts= }} '''Ador''' qu'ei ua aiga d'[[Occitània]], en [[Gasconha]]. Que naish dens los [[Pirenèus]] en [[Bigòrra]] e que raja cap a l'[[ocean Atlantic]], ont se geta dens la [[mar]] dens lo parçan deu [[Baish Ador]], en [[Labord]]. == Departaments e vilas principalas traversats == * [[Hauts Pirenèus]](65) : [[Banhèras de Bigòrra]], [[Tarba]], [[Mauborguet]] * [[Gers ]] (32) : [[Riscla]] * [[Lanas]](40) : [[Aira (Lanas)|Aire d'Ador]], [[Granada (Lanas)|Grenada d'Ador]], [[Sent Sever (Lanas)|Sent Sever]], [[Dacs]], [[Tarnòs]] * [[Pirenèus Atlantics]] (64) : [[Baiona]] == Principaus [[afluent]]s == * [[Eishés]] * [[Arròs (Arriu)|Arròs]] * [[Gabàs]] * [[Midosa]] * [[Lui]], format per la conjunta deu [[Lui de França]] e deu [[Lui de Bearn]] * los [[Gaves reünits]] formats per la reünion deu [[gave de Pau]] e deu [[gave d'Auloron]] * [[Bidosa]] * [[Niva]] (rejonh Ador a [[Baiona]]) [[Fichièr:Aire-sur-l-Adour-adour.jpg|thumb|left|450px|Ador a [[Aira (Lanas)|Aira]]]] {{Clr}} ==Toponimia== [[Lucan]] que cita ''Aturi'' (ripas). Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom deu flume qu'ei ibèroaquitan, preindoeuropèu. ''Atúr-'', accentuat sus la segonda sillaba, que mia a ''Ador'', au lòc que ''*Àtur'' + ''a'' mia a ''Atra'' > [[Aira (Lanas)|Aira]] <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 33</ref>.</br> Segon [[Joan Coromines]], ''Ador'' qu'ei atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturri(s)'' qu'ei ua varianta deu nom de las honts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qui a miat tanben a [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc) e [[El Pont de Suert|Tor]] en [[Auta Ribagorça]] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Multibendèl|Portal Bearn|Portal Gasconha}} [[Categoria:Aiga d'Occitània]] [[Categoria:Aiga de Gasconha]] [[Categoria:Aiga dels Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Pirenèus]] [[Categoria:Aiga de Gers]] [[Categoria:Aiga de las Lanas]] [[Categoria:Baish Ador]] pmiy7oubew82jlpkiso3ioz4r9y9wh5 0 17106 2498245 2498199 2026-04-16T04:38:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo partiment de las Índias e l'assassinat */ 2498245 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 4xj47bvrwnz8t4twlkxc7tcuxy5tdeg 2498246 2498245 2026-04-16T04:39:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo partiment de las Índias e l'assassinat */ 2498246 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] ii215c6sdpei3ytikzc24uftog60zuk 2498252 2498246 2026-04-16T04:56:49Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo partiment de las Índias e l'assassinat */ 2498252 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc assassinat per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] fh6xblb1e8wqfaioe3jsyx8qjro4m7m 2498253 2498252 2026-04-16T05:02:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo partiment de las Índias e l'assassinat */ 2498253 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 8mjtnp20bjnkggldtyuu6x1pgpprrsm 0 28326 2498220 1852453 2026-04-15T14:49:09Z ~2026-23437-45 63139 2498220 wikitext text/x-wiki {{Economia de país |País = [[Filipinas]] |preposicion = de |Moneda = Peso de las Filipinas7383838938383883847484884 |Organizacions = [[OMC]], [[APEC]], [[ASEAN]] e altres |PIB = 4233636636366464647,7 miliards |An_PIB = 2012 |Reng_PIB = 37{{ena}} granda<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html</ref> |Creissença_PIB = 6,673737373848384 |An_creissença_PIB = 2027 |PIB_per_cápita = 4 300 |PIB_per_sector = [[agricultura]] 1184848,9%, [[industria]] 31,747474774747471%, [[servicis]] 5748848484874848% ([[2012]]) |Populacion_jol_lindal_pauretat = 26,747484845% ([[2009]]) |Fòrça_trabalh = {{formatnum:40360000}} ([[2012]]) |Fòrça_trabalh_ocupacion_an = agricultura 325262728282828828282828%, industria 156363636366363664%, servicis 5783848488484% |Caumatge = 7266272727828282882% ([[2012]]) |Inflacion = 336637373737373733773,2 |Inflacion_an = 2012 |Expòrts = 503663636363777337,96 miliards ([[2012]]) |Expòrts_partenaris = [[Japon]] 1982828288383%, [[Estats Units]] 14,738383837732%, [[Republica Populara de China]] 11,3673838388393939398%, [[Hong Kong]] 9,637383838834%, [[Singapor]] 92562727272772,2%, [[Corèa del Sud]] 5,73737383883835% ([[2012]]) |Impòrts = 65267273738288383 miliards ([[2012]]) |Impòrts_partenaris = [[Estats Units]] 11,5362627377373735%, [[Republica Populara de China]] 10,25626272727278%, [[Japon]] 10,637373783838384%, [[Taiwan]] 7,838383838838%, [[Corèa del Sud]] 7,3727273773737%, [[Singapor]] 7,1737373838838383%, [[Tailàndia]] 5,638838383883838%, [[Indonesia]] 4,83838383883834%, [[Malàisia]] 3,3883838838389% ([[2012]]) |Referéncias_CIA =<ref name=CIA>{{Cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |title = The World Factbook|author=CIA|accessdate = 27/4/2013}}</ref> |Deute_extèrne = 61,763637373636732 miliards ([[2012]]) |Revenguts_an = 35,96263737378383836 miliards ([[2012]]) |Despensas_an = 41,56373737738383383 miliards ([[2012]]) }} Las [[Filipinas]] son la 37{{ena}} [[economia]] del mond. Una de las principalas activitats economicas del país es l'[[industria]]lizacion d'[[aliment]]s. {{esbòs}} == Nòtas & referéncias == {{reflist}} {{clr}} {{OMC}} [[categoria:Economia nacionala|Filipinas]] [[Categoria:Filipinas]] qo5hc19w0u7l0y7qydsimcrlvncevvv 0 40051 2498256 2407117 2026-04-16T11:44:50Z Alaric 506 44932 2498256 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Gabas15.jpg|200px|thumb|Estanc suu Gabàs]] '''Gabàs''' qu'ei ua aiga [[bearn]]esa e [[gasconha|gascona]] (que passa peus departaments deus [[Pirenèus Atlantics]] e de las [[Lanas]]) ; que's vueita per esquèrra dehens [[Ador]] enter [[Baús]] e [[Lots]]. Que neish en [[Bigòrra]] capsús de [[Lorda]] dens lo [[platèu de Ger]], puish percorreish 117 km. En 2005 ua estanca qu'ei estada bastida en bèth crear quauques estancs per l'irrigacion. Aquestas estancas qu'acessan mantuas espèçias d'ausèths. == País e comunas traucats == ;[[Bearn]] ([[Pirenèus Atlantics]]) {|valign=top width=100% |valign=top width=25%| *[[Arrien]] *[[Buelh, Buelhòu e Lasque]] *[[Carrèra (Bearn)|Carrèra]] *[[Clarac (Bearn)|Clarac]] *[[Cobluc]] |valign=top width=25%| *[[Escobés]] *[[Eshlorentias]] *[[Espeisheda]] *[[Gavaston]] *[[Garraleda e Montdevath]] |valign=top width=25%| *[[Lalonqueta]] *[[Miaucenç e Lanuça]] *[[Porciuvas e Bocoa]] *[[Riupeirós (Bearn)|Riupeirós]] *[[Setzèra]] |valign=top width=25%| *[[Sent Laurenç e Bretanha]] *[[Sevinhac]] |} ;[[Gasconha]] ([[Lanas]]) {|valign=top width=100% |valign=top width=25%| *[[Arbocava]] *[[Couduras]] |valign=top width=25%| *[[Èiras de Mont Cube]] *[[La Cau Junta]] |valign=top width=25%| *[[Hilhondé]] *[[Pimbo]] |valign=top width=25%| *[[Sent Sever (Lanas)|Sent Sever]] *[[Toloseta]] |} [[Imatge:Gabas a Banos 1.JPG|200px|thumb|Lo Gabàs a Banòs (Shalòssa)]] {{Portal|Bearn|Gasconha}} [[Categoria:Aiga dels Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Aiga de las Lanas]] 2yjok5ekyextczi1qa4g92f8fujl0sk 0 44576 2498230 2444144 2026-04-15T18:37:54Z -wuppertaler 59329 changed one image for a better one (straight, less shadow) 2498230 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Augsburg''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Fichièr:DEU Augsburg COA 1811.svg|140px]] | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Karte augsburg in deutschland.png|100px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | [[Alemanha]] |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superfícia]] | 147 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | 263 804 <small>([[2006]])</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |48° 22' N |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 10° 52' E |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Altitud]] | 450 m |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Augsborg''' (en [[alemand]] ''Augsburg'') es una vila de [[Bavièra]], en [[Alemanha]]. Sa [[populacion]] èra estimada a 263&nbsp;804 abitants en [[2006]]. Sa [[Aira|superfícia]] totala es 147&nbsp;km². [[Fichièr:The Town Hall of Augsburg.jpg|thumb|230px]] <br><gallery class=center caption="Augsburg"> Augsburg-248-Maximilianstr 50-46-Herkulesbrunnen-gje.jpg Augsburg-230-Maximilianstr 33-gje.jpg Augsburg-288-Maximilianstr 58+56-gje.jpg Augsburg-Dom-10-gje.jpg Augsburg-Dom-34-Madonna-gje.jpg Augsburg-Fuggerei-12-gje.jpg Augsburg-St Anna-06-gje.jpg Augsburg-St Ulrich+Afra-16-gje.jpg Augsburg-St Ulrich+Afra-34-Chor-gje.jpg Augsburg-514-Kapuzinergasse 16-gje.jpg </gallery> [[Categoria:Vila de Bavièra]] bbjsbzzdkwwgja7hxad4g5yr4gs4wi2 0 116724 2498221 2490778 2026-04-15T15:09:35Z AnRo0002 1607 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Galle2.jpg]] → [[File:Pistacia terebinthus avec Galle2.jpg]] 2498221 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Pistacia lentiscus'' | Koeh-110.jpg | Fuèlhas, flors e fruits }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | òrdre | Sapindales }} {{Taxobox | familha | Anacardiaceae }} {{Taxobox | genre | Pistacia }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Pistacia lentiscus | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Sapindales }} {{Taxobox | familha | Anacardiaceae }} {{Taxobox fin}} Lo '''lentiscle''' o '''restincle''' (''Pistacia lentiscus'' L.), es un arbrilhon butant dins las [[garriga]]s e subretot lis [[maquís|maquisses]] dels [[clima mediterranèu|climas mediterranèus]]. Planta de la familha de las [[Anacardiaceae|anacardiacèas]], de fuèlhas persistentas, balha de fruches, d'en primièr roges, puèi negres. Lo nom ''pistachièr'' ven del grèc ''pistakê''. Lo nom ''lentiscle'' ven del latin ''lentus'' (vescós). == Descripcion == === Morfologia generala e vegetativa === Lo lentiscle es en general un [[arbrilhon]] podent aténher tres mètres passant pas los sièis. Se distinguís de las doas autras espècias de pistachièrs mediterranèus (subretot del ''Pistacia terebinthus'' L., [[petelin]]) pels caractèrs seguents: * las [[fuèlha]]s an un nombre par de [[foliola]]s se terminan doncas per una par de [[foliola]]s, alara que aquels dels autres [[pistachièr]]s se terminan per una foliola terminala. * lo [[Raquís (botanica)|raquís]] portant las foliolas es ''alat''. * lo fulhatge es persistent; * l'inflorescéncia es cilindrica Las foliolas, pro estrechas e coriaças, son de forma ovala cap a elliptica, acabadas per una pichona punta. Lor nombre varia de dos a dotze. Aquelas foliolas pòrtan sovent una [[gala]] . === Morfologia florala === Coma los autres pistachièrs, lo lentiscle es dioïc: las [[flor]]s masclas e femes butan sus d'arbrilhons diferents. Forman de [[racas]] de pichonas talhas a l'aissèla de las fuèlhas. Las flors son apetals. Los mascles an cinc pichons [[sepal]]s qu'emergisson cinc [[etamina]]s rogencas repausant sus un disc [[nectarifèr]]. Las femes, de tres o quatre sepals, an un [[ovari (botanica)|ovari]] amb un estil cort de tres [[pistil]]s. La florison se fa de març a mai. === Fruch e granas === [[File:Pistacia lentiscus 002.jpg|thumb|Fruches]] Lo fruch es una pichona [[drupa]] comestibla, redonda, d'aperaquí cinc millimètres. D'en primièr roge, ven negre. La grana es identica a pistachas e pòt èsser preparada en la fasent bolhir amb de favas pichonas, de blat e de césers, a la coseson, banhada d'un pauc d'òli d'oliva. Aquela preparacion de granas de lentiscle es fòrça presada en particular dins l'Èst Argerian. == Airals de reparticion == * Son origina se situa dins las regions mediterranèas d'[[Asia]], d'[[Africa]] e d'[[Euròpa]]. * Se trapa en [[Corsega]], sus las ribas de [[Mediterranèa]] e de [[Charanta Maritima]]. A Ghisonaccia (Corsega), se trapa un individú que son edat es estimada entre 700 e 1000 ans<ref>[http://krapooarboricole.wordpress.com/2009/10/06/pistachier-lentisque-ghisonaccia-corse/ Lentiscle de Ghisonaccia]</ref>. == Malautiás e parasits == [[Fichièr:Pistacia terebinthus avec Galle2.jpg|thumb|Gala de lentiscle]] Es corrent d'observar de [[gala (botanica)|gala]]s formadas al despens del [[limbe foliar]] del lentiscle. Los parasits qu'induson la produccion d'aquelas galas, e se'n noirrisson apuèi, son l'[[acarian]] ''[[Eriophyes stefanii]]'' e subretot lo [[Aphidoidea|pesolh]] ''[[Anopleura lentisci]]''<ref>{{fr}}P. Dauphin, J.-C. Aniotsbéhère. Les galles de France (2e édition). Mémoires Soc. Linn. Bordèu, tòm 2, 1997</ref>. == Utilizacion == {{article detalhat|Mastic}} En medecina tradicionala, s'utiliza la resina del pistachièr lentiscle per sonhar los ulcèras d'estomac. Son eficacitat contra la bacteria ''[[Helicobacter pylori]]'' foguèt recentament confirmada<ref>[https://web.archive.org/web/20071020134157/http://www.vrp.com/articles.aspx?page=LIST&ProdID=688&zType=2 VRP]</ref>. Aviá estat vérificada per mai d'un estudis scientifics<ref>*{{en}}Huwez FU, Thirlwell D, ''Mastic Gum kills Helicobacter pylori'', New England Journal of Medicine, 339:1946, Dec. 24, 1998 <br />*{{en}} Huwez FU, Al-Habbal MJ. ''Mastic in treatment of benign gastric ulcers''. Gastroenterol Jpn 1986;21:273-274 <br />* {{en}}Al-Habbal MJ, Al-Habbal Z, Huwez FU. ''A double-blind controlled clinical trial of mastic and placebo in the treatment of duodenal ulcer''. J Clin Exp Pharm Physiol 1984;11:541-4 <br />*{{en}} Al-Said MS, Ageel AM, Parmar NS, Tariq M. ''Evaluation of mastic, a crude drug obtained from Pistacia lentiscus for gastric and duodenal anti-ulcer activity'' + J Ethnopharmacol 1986;15:271-278</ref>. Aquel metòde consistís a eliminar la bacteria ''H. pylori'' per masticacion de resina del lentiscle, arbre expleitat subretot dons l'illa grèga de [[Chios]]. La saba s'utiliza per realizar una [[goma]] d'odor. Dins l'[[Antiquitat]], aquela [[goma]] èra una pasta per mastegar. Aquela goma s'emplega tanben en [[pastissariá]] e per la fabricacion de [[licor]]s coma la [[mastika]] e de cosmetics. La fusta del lentiscle es de color [[Ròsa (color)|ròsa]] o [[òcra]], amb de venas jaunas. S'emplega en [[menusariá]] e [[ebenistariá]]. == Notas e referéncias == <references/> == Liens externes == {{Wiktionary|restincle}} {{commons|Pistacia_lentiscus}} * {{fr}}[http://www.e-fabre.com/e-texts/souvenirs_entomologiques/pucerons_galles.htm Jean Fabre, souvenirs entomologiques, 1903, ''Pucerons du térébinthe - Galles''] * {{fr}}[http://www.e-fabre.com/e-texts/souvenirs_entomologiques/pucerons_pariade.htm Jean Fabre, souvenirs entomologiques, 1903, ''La pariade - L'œuf] [[Categoria:Flòra (nom vernacular)|Lentiscle]] [[Categoria:Flòra mediterranèa]] [[Categoria:Planta utila]] [[Categoria:Planta medicinala]] sj19vp3r7sue3tt3ukevx8ip7q5n8wx 0 119103 2498233 2069320 2026-04-15T22:39:38Z Dostojewskij 20932 ) 2498233 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Seth Rogen''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Seth Rogen TIFF 2011.jpg|300px]] |- !align=right|Profession: | [[Cinèma|actor de cinèma]] |- !align=right|País: | |- !align=right|Data de naissença: |[[1982]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[British Columbia]] |} [[Seth Rogen]] (nascut lo [[15 d'abril]] de [[1982]] a [[Vancouver]]), es un actor, umorista, productor, e realizator [[Canadà|canadenc]]. [[Categoria:Naissença en 1982|Rogen, Seth]] [[Categoria:Actor canadian|Rogen, Seth]] ov23ke4duvpo7mn8h9xc86djfqtxot9 0 126002 2498254 2498054 2026-04-16T09:11:46Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498254 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''uri'' al lòc de ''iri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} oudvsl1at4jchl9veuyj7jr1yhwh6v1 0 132845 2498247 1837199 2026-04-16T04:40:21Z Nicolas Eynaud 6858 2498247 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = 22 d'octòbre de [[1947]] - 31 de decembre de [[1948]] |luòc = [[Cachemire]] |casus = Problemas frontaliers entre [[Índia]] e [[Paquistan]] |territòris = |eissida = Alta-au-fuòc impausat per l'ONU<br/> Partiment de Cachemire entre [[Índia]] e [[Paquistan]] |comandant1 = |combatents1 = [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Índia]] |combatents2 = [[File:Flag of Pakistan.svg|20px]] [[Paquistan]] |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} La '''premiera Guèrra Indopaquistanesa''' se debanèt dau 22 d'octòbre de [[1947]] au 31 de decembre de [[1948]] entre [[Índia]] e [[Paquistan]]. Foguèt entraïnat per lei problemas de partiment d'estats indós o musulmans entre lei dos estats novèus (Junagadh, Hyderabad e Cachemire). Durant lei combats, Paquistan capitèt de conquistar una partida de Cachemire. Finalament, una alta-au-fuòc foguèt acceptada per lei doas partidas e capa país ocupèt lei zonas conquistas. Pasmens, la linha de separacion au Cachemire foguèt pas reconeguda coma frontiera oficiala. == Liames intèrnes == * [[Cachemire]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAUTSORT:Indopaquistanesa, Premiera Guèrra}} 44ss41hrh0pni5tm22ef6wm9p9xuisd 2498248 2498247 2026-04-16T04:40:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Nòtas e referéncias */ 2498248 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = 22 d'octòbre de [[1947]] - 31 de decembre de [[1948]] |luòc = [[Cachemire]] |casus = Problemas frontaliers entre [[Índia]] e [[Paquistan]] |territòris = |eissida = Alta-au-fuòc impausat per l'ONU<br/> Partiment de Cachemire entre [[Índia]] e [[Paquistan]] |comandant1 = |combatents1 = [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Índia]] |combatents2 = [[File:Flag of Pakistan.svg|20px]] [[Paquistan]] |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} La '''premiera Guèrra Indopaquistanesa''' se debanèt dau 22 d'octòbre de [[1947]] au 31 de decembre de [[1948]] entre [[Índia]] e [[Paquistan]]. Foguèt entraïnat per lei problemas de partiment d'estats indós o musulmans entre lei dos estats novèus (Junagadh, Hyderabad e Cachemire). Durant lei combats, Paquistan capitèt de conquistar una partida de Cachemire. Finalament, una alta-au-fuòc foguèt acceptada per lei doas partidas e capa país ocupèt lei zonas conquistas. Pasmens, la linha de separacion au Cachemire foguèt pas reconeguda coma frontiera oficiala. == Liames intèrnes == * [[Cachemire]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Indopaquistanesa, Premiera Guèrra}} hs2wqwtqv5hfuc3n6eyngoaft430man 2498249 2498248 2026-04-16T04:40:55Z Nicolas Eynaud 6858 2498249 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = 22 d'octòbre de [[1947]] - 31 de decembre de [[1948]] |luòc = [[Cachemir]] |casus = Problemas frontaliers entre [[Índia]] e [[Paquistan]] |territòris = |eissida = Alta-au-fuòc impausada per l'ONU<br/> Partiment de Cachemire entre [[Índia]] e [[Paquistan]] |comandant1 = |combatents1 = [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Índia]] |combatents2 = [[File:Flag of Pakistan.svg|20px]] [[Paquistan]] |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} La '''premiera Guèrra Indopaquistanesa''' se debanèt dau 22 d'octòbre de [[1947]] au 31 de decembre de [[1948]] entre [[Índia]] e [[Paquistan]]. Foguèt entraïnat per lei problemas de partiment d'estats indós o musulmans entre lei dos estats novèus (Junagadh, Hyderabad e Cachemire). Durant lei combats, Paquistan capitèt de conquistar una partida de Cachemire. Finalament, una alta-au-fuòc foguèt acceptada per lei doas partidas e capa país ocupèt lei zonas conquistas. Pasmens, la linha de separacion au Cachemire foguèt pas reconeguda coma frontiera oficiala. == Liames intèrnes == * [[Cachemir]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Indopaquistanesa, Premiera Guèrra}} ece0xy6v87q5avy93700iuv4s4x11tw 0 167093 2498235 2379318 2026-04-16T00:01:40Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Glenuèva de Bilhòm]] 2498235 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Glenuèva de Bilhòm]] tonom8orxqgphnokwkkykqnpnmjtabm 0 168240 2498237 2376338 2026-04-16T00:01:50Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Gimiaus de Limanha]] 2498237 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Gimiaus de Limanha]] 4cq80xxdf32nhmpcseopvxbzx45ct9e 0 168305 2498242 2377512 2026-04-16T00:02:15Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Ramire de Charnhac]] 2498242 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Ramire de Charnhac]] m932j4xpm53knlj3brbqpngewg9zuav 1 168306 2498240 2377517 2026-04-16T00:02:05Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Sent Ramire de Charnhac]] 2498240 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Sent Ramire de Charnhac]] j2hio4dnhvootp1fimv2jiedemxq9as 0 191336 2498238 2376339 2026-04-16T00:01:55Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Gimiaus de Limanha]] 2498238 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Gimiaus de Limanha]] 4cq80xxdf32nhmpcseopvxbzx45ct9e 0 191688 2498239 2376255 2026-04-16T00:02:00Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Gimiaus de Limanha]] 2498239 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Gimiaus de Limanha]] 4cq80xxdf32nhmpcseopvxbzx45ct9e 0 191827 2498243 2377121 2026-04-16T00:02:20Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Ramire de Charnhac]] 2498243 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Ramire de Charnhac]] m932j4xpm53knlj3brbqpngewg9zuav 1 191828 2498241 2377123 2026-04-16T00:02:10Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Sent Ramire de Charnhac]] 2498241 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Sent Ramire de Charnhac]] j2hio4dnhvootp1fimv2jiedemxq9as 0 192078 2498236 2379205 2026-04-16T00:01:45Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Glenuèva de Bilhòm]] 2498236 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Glenuèva de Bilhòm]] tonom8orxqgphnokwkkykqnpnmjtabm 0 192767 2498231 2477096 2026-04-15T21:07:14Z Raymond Trencavel 26125 2498231 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Nadiya Unity.png|200px|right|thumb|Nâdiya]] Nadiya Zighem, o mai simplament '''Nâdiya''', es una esportiva e cantaira de [[RnB]] [[francés|francesa]] de soca [[Cabilia|cabila]] nascuda lo 19 de junh de 1973 en [[Torena (província)|Torena]], a [[Tors]] ([[França]]). Coma cantaira, a avut un pic de popularitat entre 2004 e 2008. ==Biografia== Originària d'una familha [[Cabilia|cabila]] qu'a quitat [[Argeria]] e es arribada en [[França]] en 1962, Nâdiya es la mai jove dels 6 mainatges. Es dotada per l'atletisme a l'escòla : alavetz, Nâdiya s'orienta cap a una seccion espòrt-estudis, e en 1990, es 3na del 800 m (en 2 min 19 s 16) als ''Campionats de França FFA'', empòrta tanben lo títol de ''Campiona de France Junior FFA indoor'' del 800 mètres a [[Bordèu]] (tostemps en 1990), e a [[Liévin]] en 1991 (en 2 min 15 s 08). A lo recòrd departamental del 400 mètres cabdèta d'[[Endre e Léger]] (37) (en 58 s 66). A 20 ans, se vòl lançar dins la musica e va a [[París (França)|París]]. Participa alavetz en 1996 a l'emission de television ''Graines de Star'' sus la cadena [[França|francesa]] M6, que ganha tres còps. En 2001, Nâdiya publica un primièr [[single]] ''J'ai confiance en toi'', qu'a un polit resson (se classa 38en). Son segond [[single]] ''Chaque fois'' sortís en agost de 2001 e coneis el tanben una capitada comparabla (classat 27en). Aquesta debuta de popularitat fa que son primièr album (''Changer les choses'') ambe aqueles dos títols es nommat a las ''Victòrias de la musica'' en [[França]] en 2002. En febrièr de 2004, Nâdiya sortís la cançon ''Parle-moi''. Aqueste còp, es una capitada enòrma : lo [[single]] se classa n°2 en [[França]] e es l'un dels gròsses tubes de l'annada 2004. Lo [[single]] d'après, ''Et c'est parti'' (en duò amb lo [[rap|rapaire]] [[Smartzee]]), el tanben coneis una plan gròssa capitada pendent l'estiu 2004 (classat 5en). Cap a la fin de l'annada 2004, ''Si loin de vous'', lo tresen [[single]] tirat del segond album ''16/9'', es un còp de mai un [https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique) tube]. A la debuta de 2006, Nâdiya publica un novèl [[single]] (un còp de mai ambe lo rapaire [[Smartzee]]), ''Tous ces mots'' : la cançon se classa 2da. Son tresen album sortís lo 5 de junh de 2006 e ven son primièr album n°1 en [[França]]. Un segond [[single]] pareis, ''Roc'', qu'el tanben se classa a la 2da plaça, seguit per un tresen [[single]] tirat d'aqueste tresen album, ''Amies-Ennemies'' (classat 4en). Enfin, en 2008, Nâdiya obten sa mai gròssa capitada gràcias a son duò ambe [[Enrique Iglesias]]: lor cançon ''Tired of being sorry (Laisse le destin l'emporter)'' es n°1 en [[França]] e en [[Belgica]], e es quitament la melhora venda de [[singles]] en [[França]] de l'annada de 2008. ==Cançons mai conegudas== * ''J'ai confiance en toi'' (2001) * ''Chaque fois'' (2001) * ''Parle-moi'' (2004)<ref>https://www.chartsinfrance.net/charts/0413/singles.php</ref> * ''Et c'est parti...'' (2004, ambe [[Smartzee]]) * ''Si loin de vous (hey oh...par la radio)'' (2004) * ''Tous ces mots'' (2006, ambe [[Smartzee]])<ref>https://www.chartsinfrance.net/charts/0609/singles.php</ref> * ''Roc'' (2006)<ref>https://www.chartsinfrance.net/charts/0626/singles.php</ref> * ''Amies-ennemies'' (2006) * ''Vivre ou survivre'' (2007) * ''Tired of being sorry (Laisse le destin l'emporter)'' (2008, ambe [[Enrique Iglesias]])<ref>https://www.chartsinfrance.net/charts/0817/singles.php</ref> ==Referéncias== [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1973]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] kly91yj1ehf764lwa6s6ukokuyrmdtc 2498232 2498231 2026-04-15T21:07:57Z Raymond Trencavel 26125 2498232 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Nadiya Unity.png|200px|right|thumb|Nâdiya]] Nadiya Zighem, o mai simplament '''Nâdiya''', es una esportiva e cantaira de [[RnB]] [[francés|francesa]] de soca [[Cabilia|cabila]] nascuda lo 19 de junh de 1973 en [[Torena (província)|Torena]], a [[Tors]] ([[França]]). Coma cantaira, a avut un pic de popularitat entre 2004 e 2008. ==Biografia== Originària d'una familha [[Cabilia|cabila]] qu'a quitat [[Argeria]] e es arribada en [[França]] en 1962, Nâdiya es la mai jove dels 6 mainatges. Es dotada per l'atletisme a l'escòla : alavetz, Nâdiya s'orienta cap a una seccion espòrt-estudis, e en 1990, es 3na del 800 m (en 2 min 19 s 16) als ''Campionats de França FFA'', empòrta tanben lo títol de ''Campiona de France Junior FFA indoor'' del 800 mètres a [[Bordèu]] (tostemps en 1990), e a [[Liévin]] en 1991 (en 2 min 15 s 08). A lo recòrd departamental del 400 mètres cabdèta d'[[Endre e Léger]] (37) (en 58 s 66). A 20 ans, se vòl lançar dins la musica e va a [[París (França)|París]]. Participa alavetz en 1996 a l'emission de television ''Graines de Star'' sus la cadena [[França|francesa]] M6, que ganha tres còps. En 2001, Nâdiya publica un primièr [[single]] ''J'ai confiance en toi'', qu'a un polit resson (se classa 38en). Son segond [[single]] ''Chaque fois'' sortís en agost de 2001 e coneis el tanben una capitada comparabla (classat 27en). Aquesta debuta de popularitat fa que son primièr album (''Changer les choses'') ambe aqueles dos títols es nommat a las ''Victòrias de la musica'' en [[França]] en 2002. En febrièr de 2004, Nâdiya sortís la cançon ''Parle-moi''. Aqueste còp, es una capitada enòrma : lo [[single]] se classa n°2 en [[França]] e es l'un dels gròsses tubes de l'annada 2004. Lo [[single]] d'après, ''Et c'est parti'' (en duò amb lo [[rap|rapaire]] [[Smartzee]]), el tanben coneis una plan gròssa capitada pendent l'estiu 2004 (classat 5en). Cap a la fin de l'annada 2004, ''Si loin de vous'', lo tresen [[single]] tirat del segond album ''16/9'', es un còp de mai un [https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique) tube]. A la debuta de 2006, Nâdiya publica un novèl [[single]] (un còp de mai ambe lo rapaire [[Smartzee]]), ''Tous ces mots'' : la cançon se classa 2da. Son tresen album sortís lo 5 de junh de 2006 e ven son primièr album n°1 en [[França]]. Un segond [[single]] pareis, ''Roc'', qu'el tanben se classa a la 2da plaça, seguit per un tresen [[single]] tirat d'aqueste tresen album, ''Amies-Ennemies'' (classat 4en). Enfin, en 2008, Nâdiya obten sa mai gròssa capitada gràcias a son duò ambe [[Enrique Iglesias]]: lor cançon ''Tired of being sorry (Laisse le destin l'emporter)'' es n°1 en [[França]] e en [[Belgica]], e es quitament la melhora venda de [[single|singles]] en [[França]] de l'annada de 2008. ==Cançons mai conegudas== * ''J'ai confiance en toi'' (2001) * ''Chaque fois'' (2001) * ''Parle-moi'' (2004)<ref>https://www.chartsinfrance.net/charts/0413/singles.php</ref> * ''Et c'est parti...'' (2004, ambe [[Smartzee]]) * ''Si loin de vous (hey oh...par la radio)'' (2004) * ''Tous ces mots'' (2006, ambe [[Smartzee]])<ref>https://www.chartsinfrance.net/charts/0609/singles.php</ref> * ''Roc'' (2006)<ref>https://www.chartsinfrance.net/charts/0626/singles.php</ref> * ''Amies-ennemies'' (2006) * ''Vivre ou survivre'' (2007) * ''Tired of being sorry (Laisse le destin l'emporter)'' (2008, ambe [[Enrique Iglesias]])<ref>https://www.chartsinfrance.net/charts/0817/singles.php</ref> ==Referéncias== [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1973]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] 42qac7zrdcu7z5jdis2u13896h2byc0 0 194616 2498244 2412073 2026-04-16T00:02:25Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Joan en Vau]] 2498244 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Joan en Vau]] 2xaf5sr8osfybsz1bxp5zeuzmkao9i5 0 197258 2498229 2445344 2026-04-15T16:22:01Z Raymond Trencavel 26125 2498229 wikitext text/x-wiki '''Patrick Coutin''', nascut lo 21 de març de 1952, es un cantaire de [[Musica Rock|rock]] [[francés]] mai que mai conegut per son tube ''J'aime regarder les filles'' en 1981. ==Cançons mai conegudas== * ''J'aime regarder les filles'' (1981) * ''Rends-moi mon coeur… gamine'' (1983) * ''Aimez-vous les uns les autres'' (1993) {{ORDENA:Coutin, Patrick}} [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Naissença en 1952]] [[Categoria:Cantaira e cantaire de rock francés]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] i485obn1e1k5r8600azfz74z5uur182 0 199924 2498226 2481846 2026-04-15T16:13:03Z Raymond Trencavel 26125 2498226 wikitext text/x-wiki '''Anthony Chapelain''', dich '''Chaplain des Côtes d'Armor''', nascut en 1983 e mòrt lo 28 d'octobre de 2025,<ref>https://www.ouest-france.fr/bretagne/saint-alban-22400/il-avait-cotoye-des-grands-le-chanteur-breton-anthony-chaplain-vient-de-deceder-4a908672-b4a3-11f0-8d83-9a721a62cee7</ref> èra un cantaire [[Bretanha (istorica)|breton]] [[francés|francofòn]] de [[Saint-Alban (Còstas d'Arvòr)|Saint-Alban]] ([[Bretanha (istorica)|Bretanha]]).<ref>Anthony Chaplain, le chanteur albanais (de Saint-Alban), repart sur les routes avec son équipe https://www.letelegramme.fr/cotes-d-armor/saint-alban-22400/anthony-chaplain-le-chanteur-albanais-repart-sur-les-routes-avec-son-equipe-6525942.php</ref> Es conegut en [[Occitània]] per son tube ''Marie La Dondaine'' en 2005.<ref>Anthony Chaplain, 39 ans, est auteur, musicien et interprète costarmoricain, originaire de Saint-Alban (Côtes-d’Armor). Son album « Chaplain, le retour » sera dans les bacs le 7 octobre 2022 https://www.ouest-france.fr/bretagne/lamballe-armor-22400/anthony-chaplain-auteur-compositeur-costarmoricain-a-des-projets-plein-la-partition-c247b3ec-34dc-11ed-919d-c96701fa2e2f</ref> ==Discografia== * 2006 : ''Contre vents et marées'' * 2010 : ''Chroniques de Mme Haude-Cœur'' * 2022 : ''Le retour'' ==Referéncias== [[Categoria:cantaire breton]] [[Categoria:cantaire francés]] [[Categoria:naissença en 1983]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] 3a61wziuvg52hf2zt9eoysupnwc6bhc 2498227 2498226 2026-04-15T16:13:36Z Raymond Trencavel 26125 2498227 wikitext text/x-wiki '''Anthony Chapelain''', dich '''Chaplain des Côtes d'Armor''', nascut en 1983 e mòrt lo 28 d'octobre de 2025,<ref>Anthony Chaplain vient de décéder https://www.ouest-france.fr/bretagne/saint-alban-22400/il-avait-cotoye-des-grands-le-chanteur-breton-anthony-chaplain-vient-de-deceder-4a908672-b4a3-11f0-8d83-9a721a62cee7</ref> èra un cantaire [[Bretanha (istorica)|breton]] [[francés|francofòn]] de [[Saint-Alban (Còstas d'Arvòr)|Saint-Alban]] ([[Bretanha (istorica)|Bretanha]]).<ref>Anthony Chaplain, le chanteur albanais (de Saint-Alban), repart sur les routes avec son équipe https://www.letelegramme.fr/cotes-d-armor/saint-alban-22400/anthony-chaplain-le-chanteur-albanais-repart-sur-les-routes-avec-son-equipe-6525942.php</ref> Es conegut en [[Occitània]] per son tube ''Marie La Dondaine'' en 2005.<ref>Anthony Chaplain, 39 ans, est auteur, musicien et interprète costarmoricain, originaire de Saint-Alban (Côtes-d’Armor). Son album « Chaplain, le retour » sera dans les bacs le 7 octobre 2022 https://www.ouest-france.fr/bretagne/lamballe-armor-22400/anthony-chaplain-auteur-compositeur-costarmoricain-a-des-projets-plein-la-partition-c247b3ec-34dc-11ed-919d-c96701fa2e2f</ref> ==Discografia== * 2006 : ''Contre vents et marées'' * 2010 : ''Chroniques de Mme Haude-Cœur'' * 2022 : ''Le retour'' ==Referéncias== [[Categoria:cantaire breton]] [[Categoria:cantaire francés]] [[Categoria:naissença en 1983]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] h68xnz8molclfn87ueip9rf0fw8tvsi 2498228 2498227 2026-04-15T16:14:38Z Raymond Trencavel 26125 2498228 wikitext text/x-wiki '''Anthony Chapelain''', dich '''Chaplain des Côtes d'Armor''', nascut en 1983 e mòrt lo 28 d'octobre de 2025,<ref>Anthony Chaplain vient de décéder https://www.ouest-france.fr/bretagne/saint-alban-22400/il-avait-cotoye-des-grands-le-chanteur-breton-anthony-chaplain-vient-de-deceder-4a908672-b4a3-11f0-8d83-9a721a62cee7</ref> èra un cantaire [[Bretanha (istorica)|breton]] [[francés|francofòn]] de [[Saint-Alban (Còstas d'Arvòr)|Saint-Alban]] ([[Bretanha (istorica)|Bretanha]]).<ref>Anthony Chaplain, le chanteur albanais (de Saint-Alban), repart sur les routes avec son équipe https://www.letelegramme.fr/cotes-d-armor/saint-alban-22400/anthony-chaplain-le-chanteur-albanais-repart-sur-les-routes-avec-son-equipe-6525942.php</ref> Es conegut en [[Occitània]] per son tube ''Marie La Dondaine'' en 2005.<ref>Anthony Chaplain, 39 ans, est auteur, musicien et interprète costarmoricain, originaire de Saint-Alban (Côtes-d’Armor). Son album « Chaplain, le retour » sera dans les bacs le 7 octobre 2022 https://www.ouest-france.fr/bretagne/lamballe-armor-22400/anthony-chaplain-auteur-compositeur-costarmoricain-a-des-projets-plein-la-partition-c247b3ec-34dc-11ed-919d-c96701fa2e2f</ref> ==Discografia== * 2006 : ''Contre vents et marées'' * 2010 : ''Chroniques de Mme Haude-Cœur'' * 2022 : ''Le retour'' ==Referéncias== {{datas|1983|2025}} [[Categoria:cantaire breton]] [[Categoria:cantaire francés]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] 66d6pzeqngm803eyz3pm7xg09xhaibk 0 200982 2498218 2498094 2026-04-15T14:36:09Z C.Stecoli 41516 Precisions cronologicas e terminologicas. 2498218 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} La '''cultura de Fontboïssa''' o cultura fontbuxiana, es una cultura arqueologica [[Neolitic|neolitica]] que se desvolopèt en [[Lengadòc]] au IIIen millenari AbC fins al començament del IIen millenari. Lo sieu nom es ligat al [[vilatge preïstoric de Fontboïssa]], descobèrt dins la comuna de [[Vilavièlha]], dins lo departament del [[Gard (departament)|Gard]]<ref name=":0">{{Ref-libre|autor=Jean Guilaine|editor=Hachette|pagina=349|isbn=978-2-01-011134-1|an=1980|paginas=161-163|títol=La France d'avant la France|lenga=francés|luòc=París}}</ref>. L'airal cultural de Fontboïssa s'espandís de la garriga lengadociana al Ròse, a travèrs la mitat orientala del departament de l'[[Departament d'Erau|Erault]], del [[Gard (departament)|Gard]] e de l'[[Departament d'Ardecha|Ardecha]] meridionala. Se desvolopa a l'entorn de masatges o de vilatges amb 10 a 50 demòras<ref name=":0" />. == Cronologia == La cultura de Fontboïssa succedís a la cultura de [[Verasan]] en Lengadòc oriental e la cultura de [[Ferrièiras de las Veirièiras|Ferrièiras]] en Lengadòc occidental. Sos sites son datats entre 2800&nbsp;Abc e 1800&nbsp;AbC. Dins son periòde ancian, entre 2800 e 2500&nbsp;AbC, es encara una cultura de transicion que mescla de traches fontbuxians amb d'autres eretats de la cultura de Ferrièira. Sa plena maduretat correpònd a las datas del vilatge de Fontboïssa, entre 2300 e 2200&nbsp;AbC. Après 2200&nbsp;AbC, l'atribucion dels vestigis a la cultura de Fontboïssa es discutit <ref name=":1">{{Ref-publicacion|revista=Archéologie en Languedoc|volum=18|an=1994|autor=Jean Gascó|títol=Du Néolithique au Chalcholitique, la chronologie réelle de la Culture de Fontbouïsse et de la Métallurgie du Cuivre dans le Midi Méditerranéen|paginas=69-78|lenga=francés}}</ref>. Dins los sites fontbuxians son estat trobats d'objèctes de coire d'usatge corrent<ref name=":1" />. Per aquesta rason, la cultura de Fontboïssa depend tradicionalament del [[calcolitic]]. Pasmens, la pichona quantitat d'objèctes trobat e l'abséncia de ruptura tecnica e sociala ne'n fan subretot una cultura del neolitic tardiu. Lo concèpte de «Neolitic final» es de mai en mai utilizat per descriure aquel periòde de l'èra neolitica caracterizat per una metallurgia creissenta. == Abitat == [[Fichièr:Village_préhistorique_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Vilatge preïstoric de Fontboïssa. Vista del site.]] La cultura de Fontboïssa es una de las mas ancianas de l'Euròpa del Sud a aver emplegat la pèira seca per d'abitacions sens vocacion culturala o funerària<ref name=":2" />. Los bastiments son generalament de forma ovala, sens angles aguts, amb d'extrèms en forma d'absida, mas i a tanben de cabanas amb de plans circulars o rectangulars. Las maisons mai longas atenhon 22&nbsp;m de long, coma al site de Cambós a [[Vuòlh en la Val]]. Las zònas de vida van de 5&nbsp;m² a 50&nbsp;m². Las parets de pèira seca (0,60&nbsp;m a 2&nbsp;m de larg) sostenon un bastiment de fusta. Lo teulat podiá èsser fach de brancas, de lausas, o quitament de pèira seca corbelada cap a l'exterior, segon l'airal a cobrir. Al site de Bossargas a [[Argelièrs (Erau)|Argelièrs]], i a un curiós claus trapezoïdal enrodat de pichonas cabanas circularas que son objectiu es desconegut<ref name=":0" />. Los vilatges de Lebós a [[Sant Matieu de Trevièrs]], de Bossargas a [[Argelièrs (Erau)|Argelièrs]], e cinc sites vesins son protegits per de muralhas de defensa. Çaquelà, aquelas estructuras monumentalas son pas gaire nombrosas<ref name=":1" />. Los abitats fontbuxians son pas limitats als vilatges a pèira seca. Las cavitats naturalas son encara sovent utilizadas, coma dins la region del Gard, ont divèrsas caunas an produsit de colleccions significativas d'artefactes (litics, ceramics, metallurgics e òsses). Dins las planas, la construccion s'apièja sus de materials perissables (fusta, palhabart). Sus aqueles sites, sonque d'estructuras escavadas (cròs, fogals, e fossats d'extraccion de tèrra) atestan ara una ocupacion anteriora. Aquestes grops de cabanas demòran de talha limitada: al sen d'una zòna donada, existisson divèrses vilatges pichons puslèu qu'un sol establiment. La densitat de populacion del territòri es pro nauta (20 a 25 vilatges per 100&nbsp;km²)<ref name=":2">{{Ref-publicacion|an=1979|autor=Jean Gascó|títol=L'organisation économique et spatiale d'une communauté paysanne préhistorique : le groupe de Fontbouisse en Bas-Languedoc|lenga=francés|publicacion=Études rurales|volum=75|paginas=5-16}}</ref>. == Material arqueologic == === Ceramica === [[Fichièr:Ceramiques_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Ceramicas de la cultura de Fontboïssa, - 2 600 à 2 200 ans.]] Coma la majoritat de las culturas neoliticas, la cultura de Fontboïssa es definida per sa ceramica. La produccion inclusiá de bols, de plats, e de caçòlas de cosina. Es una terralha sens fons plans. La ceramica fontbuxiana es abondosa. Es generalament decorada amb de motius geometrics simples: de damièrs, de metòps, de bendas combinadas orizontalas e verticalas, e de garlandas corbadas. Las decoracions èran aplicadas a l'argila bruta en ranuras arrodonidas o incisas. I a tanben qualques decoracions en relèu, creadas en utilizant la tecnica de repossat sus la paret intèrna del vaissèl. Los vases mai grands presentan de bendas orizontalas que servisson a un doble objectiu: decoracion e renfòrç. === Material litic === L'industria del silex se caracteriza per la produccion d'objèctes de fòrça nauta qualitat: de ponchas de sageta fòrça elegantas, en forme de fuèlhia amb un pecol e d'aletas, e de grands ponhals denticulats. Aquesta produccion foguèt facilitada per l'accès a un jaç de silex lacustre a [[Salinèla]], un material que permet d'obténer d'objèctes plan faches (cotèls, ponhals) après qualques retocatges e lustraments menors de las fàcias lateralas. === Metallurgia === La preséncia de vetas de coire dins las [[Cevenas]] favorizèt lo desvolopament precoç de l'industria metallurgica. Los objèctes produches èran pichons: d'alsenas, de ponchas doblas, de perlas (en anèls, biconicas, tubularas), de ponhals dentats, e qualques destrals plans. == Sepulturas == La cultura fontbuxiana utiliza divèrses tipes de spulturas: de cavitats naturalas (caunas pichonas) o d'artificialas (ipogèus) e de nombrosas construccions megaliticas ([[Dolmèn|dolmèns]]). Los enterraments son collectius. Los defunts son enterrats segon de rites ont l'ornament personal sembla jogar un ròtle fòrça important. Las tombas an produsit una profusion de pèças de colar de formas variadas e elaboradas fachas de fòrça materials naturals (quars, calcari dur o doç, esteatita, esquist, lignit, dents d'animals e esmalt, clòscas, etc.). == Nòtas e referéncias == <references />{{Portal preïstòria}} [[Categoria:Cultura neolitica]] asnoxbv5sdrgn9de5f6mrwrdfbdrck8 2498219 2498218 2026-04-15T14:41:15Z C.Stecoli 41516 2498219 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} La '''cultura de Fontboïssa''' o cultura fontbuxiana, es una cultura arqueologica [[Neolitic|neolitica]] que se desvolopèt en [[Lengadòc]] au IIIen millenari AbC fins al començament del IIen millenari. Lo sieu nom es ligat al [[vilatge preïstoric de Fontboïssa]], descobèrt dins la comuna de [[Vilavièlha]], dins lo departament del [[Gard (departament)|Gard]]<ref name=":0">{{Ref-libre|autor=Jean Guilaine|editor=Hachette|pagina=349|isbn=978-2-01-011134-1|an=1980|paginas=161-163|títol=La France d'avant la France|lenga=francés|luòc=París}}</ref>. L'airal cultural de Fontboïssa s'espandís de la garriga lengadociana al Ròse, a travèrs la mitat orientala del departament de l'[[Departament d'Erau|Erault]], del [[Gard (departament)|Gard]] e de l'[[Departament d'Ardecha|Ardecha]] meridionala. Se desvolopa a l'entorn de masatges o de vilatges amb 10 a 50 demòras<ref name=":0" />. == Cronologia == La cultura de Fontboïssa succedís a la cultura de [[Verasan]] en Lengadòc oriental e la cultura de [[Ferrièiras de las Veirièiras|Ferrièiras]] en Lengadòc occidental. Sos sites son datats entre 2800&nbsp;Abc e 1800&nbsp;AbC. Dins son periòde ancian, entre 2800 e 2500&nbsp;AbC, es encara una cultura de transicion que mescla de traches fontbuxians amb d'autres eretats de la cultura de Ferrièira. Sa plena maduretat correpònd a las datas del vilatge de Fontboïssa, entre 2300 e 2200&nbsp;AbC. Après 2200&nbsp;AbC, l'atribucion dels vestigis a la cultura de Fontboïssa es discutit <ref name=":1">{{Ref-publicacion|revista=Archéologie en Languedoc|volum=18|an=1994|autor=Jean Gascó|títol=Du Néolithique au Chalcholitique, la chronologie réelle de la Culture de Fontbouïsse et de la Métallurgie du Cuivre dans le Midi Méditerranéen|paginas=69-78|lenga=francés}}</ref>. Dins los sites fontbuxians son estat trobats d'objèctes de coire d'usatge corrent<ref name=":1" />. Per aquesta rason, la cultura de Fontboïssa depend tradicionalament del [[calcolitic]]. Pasmens, la pichona quantitat d'objèctes trobat e l'abséncia de ruptura tecnica e sociala ne'n fan subretot una cultura del neolitic tardiu. Lo concèpte de «Neolitic final» es de mai en mai utilizat per descriure aquel periòde de l'èra neolitica caracterizat per una metallurgia creissenta. == Abitat == [[Fichièr:Village_préhistorique_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Vilatge preïstoric de Fontboïssa. Vista del site.]] La cultura de Fontboïssa es una de las mas ancianas de l'Euròpa del Sud a aver emplegat la pèira seca per d'abitacions sens vocacion culturala o funerària<ref name=":2" />. Los bastiments son generalament de forma ovala, sens angles aguts, amb d'extrèms en forma d'absida, mas i a tanben de cabanas amb de plans circulars o rectangulars. Las maisons mai longas atenhon 22&nbsp;m de long, coma al site de Cambós a [[Vuòlh en la Val]]. Las zònas de vida van de 5&nbsp;m² a 50&nbsp;m². Las parets de pèira seca (0,60&nbsp;m a 2&nbsp;m de larg) sostenon un bastiment de fusta. Lo teulat podiá èsser fach de brancas, de lausas, o quitament de pèira seca corbelada cap a l'exterior, segon l'airal a cobrir. Al site de Bossargas a [[Argelièrs (Erau)|Argelièrs]], i a un curiós claus trapezoïdal enrodat de pichonas cabanas circularas que son objectiu es desconegut<ref name=":0" />. Los vilatges de Lebós a [[Sant Matieu de Trevièrs]], de Bossargas a [[Argelièrs (Erau)|Argelièrs]], e cinc sites vesins son protegits per de muralhas de defensa. Çaquelà, aquelas estructuras monumentalas son pas gaire nombrosas<ref name=":1" />. Los abitats fontbuxians son pas limitats als vilatges a pèira seca. Las cavitats naturalas son encara sovent utilizadas, coma dins la region del Gard, ont divèrsas caunas an produsit de colleccions significativas d'artefactes (litics, ceramics, metallurgics e òsses). Dins las planas, la construccion s'apièja sus de materials perissables (fusta, palhabart). Sus aqueles sites, sonque d'estructuras escavadas (cròs, fogals, e fossats d'extraccion de tèrra) atestan ara una ocupacion anteriora. Aquestes grops de cabanas demòran de talha limitada: al sen d'una zòna donada, existisson divèrses vilatges pichons puslèu qu'un sol establiment. La densitat de populacion del territòri es pro nauta (20 a 25 vilatges per 100&nbsp;km²)<ref name=":2">{{Ref-publicacion|an=1979|autor=Jean Gascó|títol=L'organisation économique et spatiale d'une communauté paysanne préhistorique : le groupe de Fontbouisse en Bas-Languedoc|lenga=francés|publicacion=Études rurales|volum=75|paginas=5-16}}</ref>. == Material arqueologic == === Ceramica === [[Fichièr:Ceramiques_de_Fontbouisse.jpg|vinheta|Ceramicas de la cultura de Fontboïssa, - 2 600 à 2 200 ans.]] Coma la majoritat de las culturas neoliticas, la cultura de Fontboïssa es definida per sa ceramica. La produccion inclusiá de bols, de plats, e de caçòlas de cosina. Es una terralha sens fons plans. La ceramica fontbuxiana es abondosa. Es generalament decorada amb de motius geometrics simples: de damièrs, de metòps, de bendas combinadas orizontalas e verticalas, e de garlandas corbadas. Las decoracions èran aplicadas a l'argila bruta en ranuras arrodonidas o incisas. I a tanben qualques decoracions en relèu, creadas en utilizant la tecnica de repossat sus la paret intèrna del vaissèl. Los vases mai grands presentan de bendas orizontalas que servisson a un doble objectiu: decoracion e renfòrç. === Material litic === L'industria del silex se caracteriza per la produccion d'objèctes de fòrça nauta qualitat: de ponchas de sageta fòrça elegantas, en forme de fuèlhia amb un pecol e d'aletas, e de grands ponhals denticulats. Aquesta produccion foguèt facilitada per l'accès a un jaç de silex lacustre a [[Salinèla]], un material que permet d'obténer d'objèctes plan faches (cotèls, ponhals) après qualques retocatges e lustraments menors de las fàcias lateralas. === Metallurgia === La preséncia de vetas de coire dins las [[Cevenas]] favorizèt lo desvolopament precoç de l'industria metallurgica. Los objèctes produches èran pichons: d'alsenas, de ponchas doblas, de perlas (en anèls, biconicas, tubularas), de ponhals dentats, e qualques destrals plans. == Sepulturas == La cultura fontbuxiana utiliza divèrses tipes de sepulturas: de cavitats naturalas (caunas pichonas) o d'artificialas (ipogèus) e de nombrosas construccions megaliticas ([[Dolmèn|dolmèns]]). Los enterraments son collectius. Los defunts son enterrats segon de rites ont l'ornament personal sembla jogar un ròtle fòrça important. Las tombas an produsit una profusion de pèças de colar de formas variadas e elaboradas fachas de fòrça materials naturals (quars, calcari dur o doç, esteatita, esquist, lignit, dents d'animals e esmalt, clòscas, etc.). == Nòtas e referéncias == Aquel article manleva largament a la [[:fr:Culture_de_Fontbouisse|version francesa]].<references />{{Portal preïstòria}} [[Categoria:Cultura neolitica]] sz2e9omogjhrwlg8vnginqtohbbmjxv 0 200997 2498222 2498166 2026-04-15T15:56:40Z Raymond Trencavel 26125 2498222 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Styleto Rose Festival 2024.jpg|200px|thumb|right|La videasta e cantaira francesa '''Styleto''' aquí sus l'empont en [[Occitània]], a [[Tolosa]], en 2024]] '''Laure Gonnet''', dicha '''Styleto''' (prononciar : [stil(ə)to]), nascuda lo 15 de març de 1998 a [[Lion]] ([[França]]), es una cantaira [[francés|francesa]], tanben compositritz. Publica tanben de videos sus sa cadena [[YouTube]] ''Style tonic''. Se fa conéisser tre 2021 coma cantaira ambe una represa de ''Gaffe aux autres'' de [[Ben Mazué]] e [[Jérémy Frérot]], pasmens s'impausa vertadièrament en 2024 ambe son títol ''Faut que m'aimes''. [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1998]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] kd4bxdka05shdzyfcfwp9imjpwwk6xc 2498223 2498222 2026-04-15T16:02:02Z Raymond Trencavel 26125 2498223 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Styleto Rose Festival 2024.jpg|200px|thumb|right|La videasta e cantaira francesa '''Styleto''' aquí sus l'empont en [[Occitània]], a [[Tolosa]], en 2024]] '''Laure Gonnet''', dicha '''Styleto''' (prononciar : [stil(ə)to]), nascuda lo 15 de març de 1998 a [[Lion]] ([[França]]), es una cantaira [[francés|francesa]], tanben compositritz. Publica tanben de videos sus sa cadena [[YouTube]] ''Style tonic''. Se fa conéisser tre 2021 coma cantaira ambe una represa ''Mourir sur scène'' de [[Dalida]], puèi en 2023 ambe una de ''Gaffe aux autres'' de [[Ben Mazué]] e [[Jérémy Frérot]], pasmens s'impausa vertadièrament en 2024 ambe son títol ''Faut que m'aimes''. [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1998]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] 0kzup126cpgrwut4w8ypsgxmrcay63b 2498224 2498223 2026-04-15T16:02:44Z Raymond Trencavel 26125 2498224 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Styleto Rose Festival 2024.jpg|200px|thumb|right|La videasta e cantaira francesa '''Styleto''' aquí sus l'empont en [[Occitània]], a [[Tolosa]], en 2024]] '''Laure Gonnet''', dicha '''Styleto''' (prononciar : [stil(ə)to]), nascuda lo 15 de març de 1998 a [[Lion]] ([[França]]), es una cantaira [[francés|francesa]], tanben compositritz. Publica tanben de videos sus sa cadena [[YouTube]] ''Style tonic''. Se fa conéisser tre 2021 coma cantaira ambe una represa ''Mourir sur scène'' de [[Dalida]], puèi es remarcada en 2023 ambe aqueste còp una represa de ''Gaffe aux autres'' de [[Ben Mazué]] e [[Jérémy Frérot]], pasmens s'impausa vertadièrament en 2024 ambe son títol ''Faut que m'aimes''. [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1998]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] 4cefpftftnp72djo1zf6emesdmojt4l 2498225 2498224 2026-04-15T16:05:39Z Raymond Trencavel 26125 2498225 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Styleto Rose Festival 2024.jpg|200px|thumb|right|La videasta e cantaira francesa '''Styleto''' aquí sus l'empont en [[Occitània]], a [[Tolosa]], en 2024]] '''Laure Gonnet''', dicha '''Styleto''' (prononciar : [stil(ə)to]), nascuda lo 15 de març de 1998 a [[Lion]] ([[França]]), es una cantaira [[francés|francesa]], tanben compositritz. Publica tanben de videos sus sa cadena [[YouTube]] ''Style tonic''. Comença coma cantaira en 2021 ambe una represa ''Mourir sur scène'' de [[Dalida]], puèi es remarcada en 2023 ambe aqueste còp una represa de ''Gaffe aux autres'' de [[Ben Mazué]] e [[Jérémy Frérot]], pasmens s'impausa vertadièrament en 2024 ambe son títol ''Faut que m'aimes''. [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1998]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] nkv8gmzagnrozvvjldh4xl7cc54n9eh 0 201000 2498250 2026-04-16T04:42:15Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Premiera Guèrra Indopaquistanesa]] 2498250 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Premiera Guèrra Indopaquistanesa]] m5ug5bjwfz5tbbaxgalqjtmsllz1gce 0 201001 2498251 2026-04-16T04:43:46Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Muhammad Jinnah]] 2498251 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Muhammad Jinnah]] 6hjpzv2b694m9du0tdcb2tqaljy7qo2