Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3075 2498324 2497351 2026-04-17T11:56:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2498324 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{omon|Tolosa (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tolosa | nom2 = ''Toulouse'' | imatge = Montage Toulouse 3.jpg | descripcion = De naut en bas e d'esquèrra a drecha: Lo [[pont de Sant Pèire (Tolosa)|pont de Sant Pèire]] {{·}} Ariane 5 (Ciutat de l'Espaci) {{·}} [[Basilica de Sant Sarnin]] {{·}} [[Plaça del Capitòli (Tolosa)|Plaça del Capitòli]] {{·}} Airbus A380 {{·}} Musèu dels Augustins . | lògo = Logo_mairie_de_Toulouse.svg | bandièra = Flag of Midi-Pyrénées.svg | escut = Blason ville fr Toulouse (Haute-Garonne).svg | escais = La Ciutat Mondina<br />La Vila Ròsa | region = {{Occitània (Region)}}(Caplòc) | departament = {{Nauta Garona}} (prefectura) | arrondiment = [[Arrondiment de Tolosa|Tolosa]] (Caplòc) | canton = Caplòc de 15 cantons | intercom = [[Tolosa Metropòli]] | cònsol = [[Jean-Luc Moudenc]] | mandat = [[2026]]–[[2032]] | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Tolosan}} | latitud = 43.604482 | longitud = 1.443962 | km² = 118.3 | alt maxi = | alt mej = 263 | alt mini = 115 | gentilici = tolosenc -a<br />tolosan, -a | insee = 31555 | cp = | sit = [http://www.toulouse.fr/ toulouse.fr] | populacion = | dens = }} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}} '''Tolosa''' <small>(prononciat: {{AFI|[tuˈluzo̞]}})</small> {{Àudio|Oc-Lnc-Tolosa.wav}} (en [[francés]] e oficialament ''Toulouse'') es la segonda vila d{{'}}[[Occitània]], la quatrena vila de [[França]], capluòc de la [[Occitània (region administrativa)|region d'Occitània]], [[prefectura]] del [[Departament francés|departament]] de la [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Al sègle {{Romanas|V}}, la vila foguèt la capitala del [[Reialme visigòt|reialme visigòt,]] e una de las capitalas del [[reialme d'Aquitània]] dal sègle {{Romanas|VII}} al sègle {{Romanas|IX}}, puèi la capitala del [[comtat de Tolosa]] e de [[Lengadòc]]. Tolosa es istòricament situada en Lengadòc, traversada per [[Garona]] e lo [[Canal de las Doas Mars]]. Son escais es la '''Vila Ròsa''' a causa de la color del principal material de construccion tradicional local: la [[Brica (material)|brica]] de tèrra cuèita. Dins le passat se disiá tanben '''La Ciutat Mondina''', per referéncia a la dinastia dels comtes de la vila que se son sovent sonats ''Raimon''. == Geografia == L{{'}}[[altitud]] mejana es de 141 mètres. La vila es situada sus un coide de [[Garona]] provenent dels [[Pirenèus]], s{{'}}orienta al nòrd-èst vèrs la [[Mediterranèa]], càmbia de direccion a Tolosa e se dirigís al nòrd-oèst vèrs l{{'}}[[Atlantic]]. Le relèu es marcat per la convergéncia de las valadas d{{'}}[[afluent]]s de Garona : * [[Arièja (riu)|Arièja]] al sud dominat pels versants penjaluts del [[Lauragués]] de Tolosa Vièlha que venon dominar la vila sul Puèg Dàvid. * L{{'}}[[Èrs Mòrt]] que se geta al nòrd de Tolosa en una plana vasta dicha de « Lalande » separat a l{{'}}èst del sit de la vila per una linha feblament accidentada, damb particularament les puèges de Montaudran e de Jolimont. * A l{{'}}oèst de la vila, a bèla distància del centre urban (6 a 7&nbsp;km en mejana), tres terrassas s{{'}}estajan per aténher les travèrses de [[Gasconha]]. Sus la riba esquèrra entre le riu de [[Toish]] que s{{'}}escampa al nòrd de Purpan e l{{'}}actuala diga del [[Bazacle]] ga natural agençat, la corba del [[flume]] a evoluit forçant l{{'}}implantacion urbana antica de la vila sus la riba dreta platèu mai naut al recès de las inondacions. Le [[canal del Miègjorn]] que repren una corsa artificiala de la Garona vèrs la Mediterranèa remana al sud-èst la valada de l{{'}}Èrs mòrt. La comuna de Tolosa fa {{unitat|11830|ha}} de superfícia, es a dire un pauc mai que [[París]] : {{unitat|10539|ha}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Fichièr:Topographie de toulouse.jpg|[[Topografia de Tolosa|Carta topografica de Tolosa]]. Fichièr:Canal du midi toulouse.jpg|[[Canal del Miègjorn]], a proximitat de Tolosa. </gallery> {{-}} == Onomastica == * '''[[La Mapa Occitana]]''' e sa cartografia collaborativa : Geoccitania (Institut d'Estudis Occitans)<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref>. <mapframe text="Mapa occitana de Tolosa (Geoccitania:IEO-BdTopoc)."latitude="43.604573" longitude="1.439037" zoom="12" width="286" height="249" align="right" /> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31555 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=[[Joan-Luc Moudenc]] |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= [[Pierre Cohen]]|Partit= [[Partit Socialista (França)|PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2004 |Fin= 2008 |Identitat=[[Joan-Luc Moudenc]] |Partit=UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= 2004 |Identitat= [[Felip Douste-Blazy]]|Partit=UDF-AD, UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 1983 |Fin= 2004 |Identitat=[[Dominique Baudis]] |Partit=UDF-CDS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 1971 |Fin= 1983 |Identitat=[[Pèire Baudis]] |Partit=CD, UDF-CDS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= | |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == Al recensament de 2004, Tolosa es la quatrena vila de França damb {{formatnum:426700}} abitants (populacion ''intra muros'' – cf. tablèu çai contra), le cinquen airal urban de França damb {{formatnum:1130000}} abitants (recensament de 2007) e la seisena aglomeracion de l{{'}}estat damb {{formatnum:940000}} abitants (recensament de 2010) (aprèp [[París]], [[Lion]], [[Marselha]], [[Lilla-Roubaix-Tourcoing]] e [[Niça-Canas]]). Es tanben le pus grand centre universitari en defòra de la region parisenca damb mai de {{formatnum:120000}} estudiants. La populacion de la vila aumenta principalament gràcias a un [[salde migratòri]] largament positiu, degut a una posicion geografica interessanta (clima, situacion estrategica entre mai d{{'}}un bacin toristic – [[Pirenèus]], mar [[Mediterranèa]], còstas [[País Basc|basca]] e landesa, terradors miègjorn-pirenencs) e a un imatge fòrtament positiu (qualitat de vida, varietat de las filièras de formacion, posicionament socioeconomic sus d{{'}}industrias e de servicis de fòrta valor ajustada [[aeronautica]], [[espaci (cosmologia)|espaci]], [[biotecnologia]]s, [[sistèmas embarcats]], [[electronica]]). {{Demografia |insee= 31555 |1793=47899 |1800=50558 |1806=51689 |1821=52328 |1831=59639 |1836=77372 |1841=90225 |1846=94227 |1851=96564 |1856=103144 |1861=113714 |1866=126936 |1872=124852 |1876=130105 |1881=140289 |1886=147617 |1891=149791 |1896=149963 |1901=149841 |1906=149438 |1911=149576 |1921=175434 |1926=180771 |1931=194564 |1936=213220 |1946=264411 |1954=268863 |1962=323724 |1968=370796 |1975=373796 |1982=347995 |1990=358688 |1999=390350 |cassini=37818 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|555}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|555}}/118.3) round 2}}}} ab/km². {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; fan-size: 95%;" |+ '''Evolucion de la populacion''' ! !! Aglomeracion !! Airal urban |- ! 1695 | 43 000 |- ! 1750 | 48 000 |- ! 1790 | 52 863 |- ! 1801 | 50 171 |- ! 1831 | 59 630 |- ! 1851 | 95 277 |- ! 1872 | 126 936 |- ! 1911 | 149 000 |- ! 1936 | 213 220 |- ! 1946 | 264 411 |- ! 1954 | 268 865 |- ! 1962 | 329 044 |- ! 1968 | 439 764 || 474 000 |- ! 1975 | 509 939 || 585 000 |- ! 1982 | 541 271 || 645 000 |- ! 1990 | 650 336 || 797 373 |- ! 1999 | 761 090 || 964 797 |- ! 2007<br /> | 851 945 || 1 118 472 |- ! 2011 | 892 115 || 1 250 251 |} font : [[INSEE]] === [[Clima]] === La vila benefícia, de per sa posicion a l{{'}}interseccion de las influéncias oceanicas e mediterranèas, d{{'}}un clima temperat doç de davalada a la prima e pro caud e sec d{{'}}estiu. Les vents dominants son, per òrdre d{{'}}importància, le vent d{{'}}oèst (que mena generalament l{{'}}umiditat de l{{'}}ocean [[Atlantic]]), le vent de sud-èst (tanben apelat ''[[vent d'autan|vent d{{'}}autan]]'', puslèu caud e sec) e le vent del nòrd, netament mens frequent e generalament freg e sec (que mena l{{'}}aire de las massas anticiclonicas frejas plaçadas sul nòrd d{{'}}[[Euròpa]]). === Urbanisme === [[Fichièr:Vue aérienne de Toulouse.jpg|thumb|Vista aeriana del centre vila, damb endavant la plaça del Capitòli]] La vila es organizada en mantuna zòna mai o mens concentrica : * la vila romana de las carrièras estretas e tòrtas, que garda mai o mens le plan de la ciutat romana; * S{{'}}i ajusta la ciutat de l{{'}}Edat Mejana (lo borg de Sent Sarnin); * les quartièrs del [[sègle XVIII]] al [[sègle XIX]] ; * la banlèga contemporanèa, bastida a l{{'}}entorn d{{'}}ancians vilatges (Sent Simon, La Landa) o de residéncias nòblas (Le Miralh) annexats a la comuna ; La ciutat se desvolopèc primièr le long de la riba dreta de [[Garona]], al nivèl del ga del Bazacle, le sol mejan natural per passar [[Garona]]. Atanben la riba dreta es plan mai elevada a respècte del flume que non pas la riba esquèrra e se tròba naturalament aparada de las aigadas. La posicion privilegiada d{{'}}aquel punt d{{'}}inflexion del flume (que ven del sud e que vira cap al nòrd-oèst), al contacte de la val d{{'}}Èrs, perlongament de la via naturala cap a la mar [[Mediterranèa]], fasquèc de [[Tolosa]] un caireforc comercial. A las vias de comunicacions que constituisson les rius naturals se son ajustadas le long dels sègles de vias que ligan la ciutat a sas vesinas : via romana, de la Mediterranèa fins a [[Aquitània]], le [[Canal del Miègjorn]] e le [[Canal lateral]], ligasons rotièras e ferroviàrias cap al nòrd (rota de [[Montalban]]), cap al sud (rota de [[Fois]]), sud-oèst ([[Murèth]] puèi [[Tarba]]), oèst (cap a [[Aush]]) e èst (cap a [[Albi]], [[Rodés]]). Aquelas vias son totjorn presentas dins le teissut urban e fòrman le rastèl d{{'}}esquina dels Barris, avengudas mercadièras dels ancians quartièrs populars (Avenguda de Murèth, dels [[Minimes (Tolosa)|Minimes]], del barri Bonafé). Al centre urban, vironat dels Baloards qu{{'}}emplacèron las muralhas ancianas, s{{'}}ajustèron al sègle XVIII les grands jardins (de las plantas, Reial e le [[Grand Redond (jardin)|Redond Grand]]) estructurats per una tièra d{{'}}andanas largas e plantadas (Jules Guesde, Pau Feuga, [[Frederic Mistral]]). Le [[sègle XIX]] fosquèc le del traucament de tres grandas avengudas Haussmanianas : la carrièra de Metz, l{{'}}avenguda d{{'}}Alsàcia Lorena/del Lengadòc e la carrièra Ozenne. Aquel traucament destrusiguèc de carrièras e d{{'}}ostals dels pus vièlhs de la ciutat. Se dobriguèron al meteis moment les grands axes cap al canal puèi la gara ([[Joan Jaurés]], [[Matabuòu]], [[Raimon IV]]). Un element emblematic del bastit, un còp èra reservat als ortalans de la periferia, es representat per las tolosencas [http://les-petites-toulousaines.com "tolosencas"], ostalets damb un òrt, sens estatge ne cava mès provesit d{{'}}un trast. L{{'}}espandiment urban de Tolosa es de còps qualificat d{{'}}extrèm, damb una densitat de populacion flaca per una ciutat tan granda. Ça que la la crisi de creissença actuala de la ciutat buta a una densificacion del bastit damb la realizacion de mantun programa d{{'}}urbanisme. ===Transpòrts=== {{article detalhat|Transpòrts en comun de Tolosa|Mètro de Tolosa}} [[Fichièr:Toulouse Reseau Lignes ABCT1oc.svg|thumb|180px|left|Mapa del malhum de mètro]] Le rastèl d{{'}}esquina de la ret de transpòrts en comun de la ciutat son las duas linhas de [[Mètro de Tolosa|mètro]] inauguradas en junh de 1993, un [[VAL]] e una linha [[SNCF]] cadenciada. En setembre de 2003 la linha C fosquèc completada per quatre estacions intermediàrias en mai de las tres inicialas. En decembre de 2003, la linha A fosquèc alongada de [[Jolimont]] a [[Balmar]] de tres estacions mai, per un nombre de 18 estacions per 12&nbsp;km de linhas. Una segonda linha de [[Mètro de Tolosa|mètro]], la B que corrirà segon un ais nòrd-sud serà normalament mesa en servici al començament de 2007, damb 20 estacions per 15&nbsp;km. Un malhum de 64 linhas de buses en estèla permet de religar les quartièrs periferics tan coma las comunas de la corona al centre, mai que mai mercé a de plataformas multimodalas (Mètro-Busses-Parcatges) coma [[Arenas (transpòrts en comun de Tolosa)|Arenas]], [[Bassacamba (mètro de Tolosa)|Bassacamba]] o [[Bèlmont (mètro de Tolosa)|Bèlmont]]. D{{'}}autras linhas de transpòrts en sit pròpri son previstas o son a s{{'}}acabar per asondar les bacins d{{'}}emplecs de las comunas perifericas ([[Blanhac]], [[Colomèrs]], [[Labeja]] e limitar la congestion automobila suls grands axes (per exemple las linhas E e E{{'}} que desserviràn respectivament Blanhac centre e aeroconstellacion e l{{'}}[[Aeropòrt de Tolosa-Blanhac|aeropòrt internacional de Blanhac]] o la linha F cap a [[Murèth]]). Les projèctes d{{'}}urbanisme començan atanben d{{'}}estudiar les mejans de demesir l{{'}}empresa automobila pel profièit dels transpòrts en comun o de la bicicleta que Tolosa es una de las ciutats mens avançada sus aquel sicut de l{{'}}estat francés a causa de son urbanisme pauc densificat e plan espandit. ==Istòria== {{article principal|Istòria de Tolosa}} ===Antiquitat=== [[Fichièr:Toulouse Karte 1631.jpg|thumb|Mapa de Tolosa en l{{'}}an 1631.]] [[Fichièr:Tolosa_copie.jpg|thumb|La Tolosa antica e medievala.]] Abans l{{'}}installacion romana, la region de Tolosa èra ocupada per una tribú celtica, les [[Vòlcas Tectosages]] qu{{'}}arribèron al sègle III abans Crist en dominar d{{'}}autoctòns de mal definir, benlèu d{{'}}[[ibèrs]] o d{{'}}[[aquitans]]. Les [[cèltas]] s{{'}}èran installats non pas sul sit actual mès sus las sèrras al sud de la ciutat, mai que mai a [[Vièlha Tolosa]] ont les arqueològs trobèron mantun potz que contenon d{{'}}objèctes preromans e romans. Le territòri dels [[Vòlcas Tectosages]] fosquèc integrat a l{{'}}[[Empèri Roman]] en 118 abans Crist e èra le punt mai a l{{'}}oèst de la novèla Provincia de [[Narbonesa]]. Les romans fondèron Tolosa sus son sit actual e la vila s{{'}}espandissiá del Capitòli als Salins. Le forum se situava a l{{'}}entorn de la [[plaça Esquiròl]] sul ''Cardio Maximus'' (l{{'}}ais actual carrièra Sent Roman/ carrièra dels filatièrs). Tolosa èra un centre administratiu e intellectual màger de la ''Provincia''. En 413, les [[visigòts]] envasisson la vila e la causisson per capitala&nbsp;; aquò es le [[Reialme visigòt de Tolosa|reialme de Tolosa]]. En [[507]] les [[francs]] de [[Clodovèu]] vencisson les visigòts d{{'}}[[Alaric II]] a la [[batalha de Vouillé|batalha de Volhèc]] ocupan Aquitània tota e prenon Tolosa en [[508]]. ===Edat Mejana=== A l{{'}}[[Edat Mejana]], la vila fosquèc longtemps independenta. Les [[comtat de Tolosa|comtes de Tolosa]] espandiguèron lor domeni sus la mai granda partida del Miègjorn de França constituissent atal la província de [[Lengadòc]]. Aprèp la [[Crosada dels albigeses|Crosada contra les Albigeses]], Lengadòc es restacat al reialme de França en 1271. Testimoniatge de la preséncia dels comtes de Tolosa, las rèstas de las fondacions del castèl comtal son estadas recentament mesas a jorn prèp de la pòrta sud de la vila medievala a l{{'}}emplaçament de la plaça del salin. ===A la Renaissença=== A la [[Renaissença]] (fin del [[sègle XV]], [[sègle XVI|XVI]], Tolosa conesquèc un periòde de granda prosperitat, gràcias a l{{'}}industria del [[pastèl]]. Dos simbòls de la vila, le Pont Nòu e le [[Canal del Miègjorn]], son realizats respectivament en [[1632]] e en [[1682]]. ===A l{{'}}Edat Modèrna=== Le Capitòli es bastit, el, al [[sègle XVIII]]. En 1762 se debana l{{'}}[[Ahar deus Calàs|afar dels Calàs]] : le cas d{{'}}un [[Protestantisme|protestant]] injustament condemnat provòca una intervencion celèbra de [[Voltaire]]. Tolosa èra, coma se deu, de la diocèsi civila de [[Tolosa]], de l'[[archidiocèsi de Tolosa]], de la senescauciá de Tolosa <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent l'Ancian Regime, las parròquias ''intra-muros'' son : catedrala de St Estève, Nòstra Dòna de la Dalbada, Nòstra Dòna de la Daurada, Nòstra Dòna del Taur, Sent Agustin, Sent Micolau (o Nicolau), Sent Pèire de las Cosinas, Sent Sarnin. Las parròquias del gardiatge (nom occitan supausat) son Crotz Daurada (vocable de la glèisa : Sent Grapasi), La Landa (vocable de la glèisa : Senta Magdalena), Montaudran (vocable de la glèisa : Sent Estève), Povorvila (vocable de la glèisa : Senta Magdalena, annèxa de [[Sent Anha (Tolosa)|Sent Anhe]], Sent Supèri (vocable de la glèisa : Sent Supèri, ara Sent Miquèl), Sent Martin de Toish (vocable de la glèisa : Sent Martin), Sent Miquèl del Barri (vocable de la glèisa : Sent Miquèl), Sent Miquèl de Toish (vocable de la glèisa : Sent Miquèl) o Sent Miquèl Ferrèri (L'Ardena), Sent Simon (vocable de la glèisa, annèxa de [[Portèth de Garona]] : Sent Simon) <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49, 13, 23, 30, 37, 41, 43, 44, 45 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Cal ajustar Vilanovèla de Sent Simon, comunautat non parròquia erigida en comunautat cap a 1780 del territòri de Tolosa, diocèsi civila e senescauciá de Tolosa; en 1790, ven comuna del canton de Tolosa, mès dispareis abans l'an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 52 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ===A l'Epòca Contemporanèa=== En 1790, Tolosa èra [[caplòc]] de canton, de districte e de departament; en l'an IX, la comuna fosquèc despartida en 4 cantons (Tolosa nòrd, oèst, centre e sud) ; en 1973, Tolosa fosquèc despartida en 15 cantons <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. En [[1814]], la batalha de Tolosa opausa les angloespanhòls de [[Arthur Wellesley|Wellington]] als franceses del marescal napoleonian [[Nicolas Soult|Soult]], que mentre qu{{'}}aguèsson capitat a resistir son constrents de se retirar. Dins las [[annadas 1920]], Tolosa fosquèc la vila dels pionièrs de l{{'}}aviacion, jos l{{'}}impulsion de [[Pèire Jòrdi Latecoèra‎|Pierre-Georges Latécoère]], qu{{'}}instaurèc de ligasons dambe [[Casablanca]] e [[Dakar]]. En [[1927]], l{{'}}[[Aeropostala]] fosquèc creada, dambe de figuras coma [[Antoine de Saint-Exupéry]] e [[Jean Mermoz]]. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la vila fosquèc estalviada pels combats, mès la Resisténcia s{{'}}i desvolopèc fòrtament. Forquèc abandonada per las tropas d{{'}}ocupacion alemandas pauc aprèp le [[Operacion Neptun (Aliats)|desbarcament de Normandia]]. Aprèp la victòria de [[Francisco Franco|Franco]] en [[1939]] de nombroses refugiats republicans espanhòls venguèron a Tolosa, e al començament de las [[annadas 1960]], fòrça rapatriats d{{'}}[[Argeria]] venguèron tanben s{{'}}installar, çò que modifiquèc sensiblament le païsatge demografic de la vila. Tolosa venguèc prefectura de la region de [[Miègjorn-Pirenèus]]. Le nombre d{{'}}abitants de la comuna aumenta fòrça rapidament, de {{formatnum:269000}} abitants en [[1954]] a {{formatnum:380000}} en [[1968]] puèi {{formatnum:390350}} en 1999 per aténher {{formatnum:426700}} abitants en 2004. == Lengas == [[Fichièr:Rue Pharaon (Toulouse) - Plaque.jpg|thumb|Senhalizacion bilingüa a Tolosa]]La lenga istorica de Tolosa es l{{'}}[[occitan]]. La particularitat de la ciutat es qu{{'}}es situada sus la termièra entre les parlars lengadocians e les gascons. Mai se la legenda vòl que se parle [[gascon]] a [[Sant Çubran]] (riba esquèrra de [[Garona]]) e [[lengadocian]] al centre de la ciutat, les primièrs vilatges gascons son, dins la comuna de Tolosa, [[Sent Martin de Toish]] e [[Sant Simon (Tolosa)|Sent Simon]]. Les primièrs traits gascons que pareisson son la vocalisacion de l (sal>sau), la prononcicion [w] de v entre vocalas (nevar > neuar) e la conservacion de u dins les grops QU e GU (quatre > qüatre, gardar > guardar) - la resulta n'èra una frequéncia rapidament nauta del son [w]. Cal mencionar tanben le passatge de LL a th/r (Murèl > Murèth, bèla > bèra, etc), aiçò plan abans la famosa H gascona. Le parlar lengadocian de Tolosa, le ''[[tolosan]]'', de còps sonat ''mondin'' (de "Raimondin", referéncia a la dinastia comtala), es un parlar sud-lengadocian. Fosquèc mai que mai illustrat per [[Pèire Godolin]]. Las particularitats d'aqueste parlar, comparat a la lenga estandard son las que seguisson. L'article definit masculin es le/les al lòc de lo/los. Es pas un francisme, estant qu'es anterior a la Crosada, mas puslèu la continuacion del latin ILLE (nominatiu) al lòc de ILLUM (accusatiu) endacòm mai. Le/Les es emplegat dusqu'a Fois e Casèras. Lo grop CT fa -it- al lòc de -ch- : fait, lait, nuèit, lièit, escrit al lòc de fach, lach, nuèch, lièch, escrich, etc Le preterit de la persona tresena es en -èc al lòc de -èt. Se pòt mencionar qu'existiá una conjugason completa en -g- : cantègui, cantègues, etc al lòc de cantèri, cantères, etc I aviá tanben de formas del subjonctiu coma siòsca (per siá), fasca (per faga), etc Aqueste article es escrit damb las particularitats del parlar tolosenc. L{{'}}occitan quitèc d{{'}}èstre regularament ausit per carrièras dins las annadas 1920 fòra cèrts quartièrs populars coma [[La Landa (Tolosa)|la Landa]], [[Sant Çubran]] o [[Bonafé (Barri)|Bonafé]] ont se podiá ausir fins a las annadas 1960. Le francés penetrèc las classas nautas de la ciutat a la fin de l{{'}}Edat Mejana e le cambiament de lenga (almens a l{{'}}escrit e dins les registres formals) per l{{'}}elèit se passèc entre 1500 e 1530. Le francés parlat a Tolosa aguèc longtemps una marca occitana, que siá dins la pronóncia (l{{'}}accent caracteristic), dins la sintaxi o dins le vocabulari. Aquel francés regional ([[francitan]]) es tanben a se pèrdre. Cal notar l{{'}}importància qu{{'}}aguèron las comunautats castelhanofòna e catalanofòna dins las annadas 1950 e 60 a causa de l{{'}}immigracion massissa, politica (la retirada) o economica. Tolosa fosquèc un centre de creacion teatrala, mai que mai antifranquista, en [[castelhan]] e [[catalan]] dins aquel periòde. == Administracion == {{veire|lista dels cònsols de Tolosa}} Les cònsols precedents èran : * 30 de març de [[2014]]:[[Joan-Luc Moudenc]] * [[2008]]-[[2014]] : [[Pèire Cohen]] * [[2004]]-[[2008]] : [[Joan-Luc Moudenc]] * [[2001]]-[[2004]] : [[Felip Douste-Blazy]] (UMP), demissionari le [[30 d'abril|30 d{{'}}abril]], aprèp son accession al Govèrn, coma Ministre de la Santat * [[1983]]-[[2001]] : [[Domenge Baudis]] ([[Union per la democràcia francesa|UDF]]) * [[1971]]-[[1983]] : [[Pèire Baudis]] * [[1958]]-[[1971]] : [[Loís Bazerque]] * [[1944]]-[[1958]] : [[Ramon Badiou]] Tolosa es devesida en 15 ; veire tanben [[cantons de la Nauta Garona]] : * Le [[Canton de Tolosa-1]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26342}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-2]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26890}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-3]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:36207}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-4]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:31016}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-5]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26686}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-6]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:18578}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-7]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:28578}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-8]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas de [[Balmar]], [[Bèlpuèg (Tolosan)|Bèlpuèg]], [[Dremil e La Faja]], [[Florenç]], [[Montdosilh]], [[Monts (Tolosan)|Monts]], [[Monrabe]], [[Pin Balmar]] e [[Quint e Fontsagrivas]] ({{formatnum:46383}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-9]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de la comuna de [[Ramonvila e Sant Anha]] ({{formatnum:42467}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-10]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:37298}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-11]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:29456}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-12]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:42892}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-13]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de la comuna de [[Colomièrs]] ({{formatnum:37809}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-14]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas d{{'}}[[Aucamvila (Nauta Garona)|Aucamvila]], [[Castèlginèst]], [[Fenolhet (Nauta Garona)|Fenolhet]], [[Fontboscat]], [[Ganhac de Garona]], [[Launaguet]] e [[Sant Alban (Nauta Garona)|Sant Alban]] ({{formatnum:41093}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-15]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas de [[Castèlmauron]], [[Montberon]], [[Puègbonieu]], [[Rofiac Tolosan]], [[Sant Ginèst]], [[Sant Joan le Vièlh]], [[Sent Lop (e Capmàs)|Sent Lop]] e [[L'Union (Nauta Garona)|L{{'}}Union]] ({{formatnum:51774}} abitants) == Ensenhament superior e recèrca == Les tres pòls universitaris son : * L{{'}}[[Universitat Tolosa 1 Capitòli]] (UT1 - Tolosa-I) : sciéncias socialas, particularament damb [[l'Institut d'Estudis Politics de Tolosa|l{{'}}Institut d{{'}}Estudis Politics de Tolosa]], le dret e l{{'}}economia. * L{{'}}[[Universitat de Tolosa-Joan Jaurés]] (UTM - Tolosa-II) : [[sciéncias umanas]], disciplinas artisticas e literàrias. * L{{'}}[[Universitat Pau Sabatièr]] (UPS - Tolosa-III) : [[medecina]], [[farmacia]] e [[sciéncias duras]]. L{{'}}importància de la vida universitària a Tolosa se manifèsta tanben per la riquesa e la diversitat dels laboratòris de recèrca presents suls campus universitaris e dels centres ospitalo-universitaris. Las grandas escòlas principalas : * L{{'}}[[Institut d'Estudis Politics de Tolosa|Institut d{{'}}Estudis Politics de Tolosa]] (IEP Tolosa) * L{{'}}[[Escòla Superiora de Comèrci de Tolosa]] (ESC Tolosa) * L{{'}}[[Escòla nacionala veterinària de Tolosa]] * L{{'}}[[Escola Superiora d'Agricultura de Purpan|Escòla Superiora d{{'}}Agricultura de Purpan]] * L{{'}}Escòla d{{'}}Arquitectura de Tolosa * [[Supaéro]] ([[Escòla Nacionala Superiora de l'Aeronautica e de l'Espaci|ENSAE]]) * L{{'}}[[École nationale de l'aviation civile|ENAC]] * L{{'}}[[ENSIACET]] * L{{'}}[[ENSEEIHT]] * L{{'}}[[ICAM]] * L{{'}}[[INPT]] * L{{'}}[[INSA]] * L{{'}}[[Institut polytechnique des sciences avancées|IPSA]] * L{{'}}[[ENSICA]] * L{{'}}[[ENSAT]]. == Economia == === Agricultura, cultura ortalana === Coma la màger part de las grandas vilas situadas en [[plana alluviala]], Tolosa a desvolopat una [[cultura ortalana]] que li permet un aprovesiment regular de produits frescs. Atal, le sud-èst e le nòrd de la vila son de zònas tradicionalament dedicadas a aquel tipe de culturas. Çaquelà, aquesta practica es a desparéisser, las superfícias disponiblas se demesisson a causa de la [[pression fonzièra]]. Tolosa es tanben coneguda per la cultura de la [[violeta]], per sas flors e son perfum. Le [[domeni de Candie]] es una bòria de mai 300 ectaras qu{{'}}aparten a la comuna e qu{{'}}es espleitada en regia agricòla municipala. === Aeronautica e espaci === Dempuèi la [[Primièra Guèrra Mondiala]], Tolosa entreten una relacion particulara damb l{{'}}aviacion. Per aquel periòde las industrias aeronauticas mudèron a Tolosa, pr{{'}}amor la vila èra considerada coma pro alunhada de las zònas de combat. Las usinas [[Latécoère]] dispausan aital d{{'}}obradors en plena vila. D{{'}}autras entrepresas o centre de recercas seguiguèron, que siá dins le domeni de l{{'}}aviacion e de le de l{{'}}espaci: le CNES, MATRA, ALCATEL, la SNPE (carburant de fusèa), e [[AIRBUS]]. Tolosa possedís las cadenas d{{'}}assemblatge dels avions de l{{'}}entrepresa europèa (damb Amborg) mès tanben de centres de recèrcas e d{{'}}ensages. Las usinas del grop se situan a l{{'}}oèst de l{{'}}aglomeracion sus las comunas de Tolosa ([[Sent Martin de Toish]]), [[Blanhac]] e [[Bausèla]]. Las usinas son una de las destinacions màgers dels viatges de caps d{{'}}Estat o de govèrn: [[Joan Carles I d'Espanha|Joan Carles I d{{'}}Espanha]], [[Elisabèt II del Reialme Unit]], le primièr ministre de la Republica Populara de China. === Quimia === Situat principalament dins la zòna sud de la vila, le pòl quimic compren d{{'}}entrepresas dels sectors de la [[quimia]] pesuga ([[AZF (usina)|AZF]] : fertilizant azotats), de [[carburant]]s, [[explosiu]]s e fuòcs d{{'}}artifici ([[Societat Nacionala de las Podras e Explosius|SNPE]], Ets [[Lacroix]]), de la [[quimia farmaceutica]], de la [[pintura]] (pigments) Le pòl quimic tolosenc a conegut una importanta activitat fins a la catastròfa del [[21 de setembre]] de [[2001]] : l{{'}}[[explosion de l'usina AZF|explosion de l{{'}}usina AZF]] a fait 30 mòrts e environ 2500 ferits, e mai de degalhs materials considerables ([[Universitat de Tolosa-Le Miralh]], quartièr En Palòt, La Reinariá, Ranguèlh e l{{'}}espital psiquiatric Marchand en particular). Aquesta activitat tend dempuèi a se reorientar vèrs la [[quimia fina]] e la [[quimia]] farmaceutica, jutjadas mens polluentas e mens menaçantas per la populacion. === [[Informatica]] === De nombrosas entrepresas del sector son implantadas a Tolosa, beneficiant de la qualitat de la formacion universitària e de las grandas escòlas localas. Especialament las [[Societat de servicis en engenhariá informatica|SSII]] [[Atos Origin]], [[Capgemini]], [[Unilog]], CS, Coframi e [[IBM]]. La comunautat d{{'}}aglomeracion de la [[Comunautat urbana del Grand Tolosa|Grand Tolosa]] s{{'}}es dotada dempuèi la fin de 2001 d{{'}}una excellenta [[infrastructura metropolitana de telecomunicacions]] ([[Infrastructura metropolitana de telecomunicacions|IMT]]). Compausada de cinc boclas totalizant 77&nbsp;km de [[fibra optica]] l{{'}}IMT s{{'}}espandís sus la [[Comunautat urbana del Grand Tolosa|Grand Tolosa]] del nòrd al sud e d{{'}}èst en oèst altorn de Tolosa, de [[Blanhac]] a [[Labeja]] e de [[L'Union (Nauta Garona)|L{{'}}Union]] a [[Tornafuèlha]]. Passant principalament pel [[Mètro de Tolosa|mètro tolosenc]], le [[Periferic de Tolosa|Periferic]] e le [[Canal del Miègjorn]]. Cada cable se compausa de 144 [[fibra optica negra|fibras opticas negras]], cada parelh de fibra ofrís una capacitat de 2,5&nbsp;Gbit/s dins les dus senses. Vejatz le sit oficial de l{{'}}[[Infrastructura Metropolitana de Telecomunicacions|IMT]] dins les ligams. === Meteorologia === Le Centre Nacional de Calcul de [[Météo-France]] es installat dempuèi [[1982]] a Tolosa. Es en particular dins aquel centre que son efectuadas las [[Meteorologia|previsions meteorologicas]] per França tota. Le "Météopôle" de Tolosa regropa en mai le Centre Nacional de Recèrcas Meteorologicas (CNRM). === Mèdias === * Unas [[television]]s son installadas a Tolosa : ** [[TLT]] es la television locala de Tolosa. Es installada dins la novèla [[Mediatèca José Cabanis]], a Marengo (a l{{'}}origina son sèti èra a Compans-Cafarelli). Acaba d'emetre en julhet de 2015 per causa de dificultats financièras ** [[Tv Bruits]] son de televisions associativas qu{{'}}emeton tanben a Tolosa. ** [[OC-TV]] es una [[WebTV|television sus Internet]] ** [[France 3]] Sud es la television regionala del Sud, sos estúdios son situats a la Cepièra. ** [[Métropole Télévision|M6]] a tanben un descrocatge local a Tolosa. * Tolosa abrita les estúdios de las ràdios : ** [[Ràdio Occitània]] ** [[Sud Radio]] ** [[lo Mouv'|lo Mouv{{'}}]] ** [[Canal sud]] ** [[FMR]], [[Radio-Radio]] (partejan la meteissa frequéncia) ** [[Booster Fm]], [[Radio Plus]] (partejan la meteissa frequéncia) ** [[Radio Présence]] ** [[Radio Campus]] * Per la premsa escrita jornalièra, se trapa essencialament le sèti social del quotidian regional [[La Dépêche del Miègjorn]]. * Per la premsa escrita setmanièra, se trapa ''Le Journal des Toulousains''. * Per la premsa satirica, se trapa ''Satiricon'' [http://www.satiricon.net] * Sèti de las [[Edicions Hubert]] ([[Murèth]]) == Cultura == {{Patrimòni Mondial de l'Unesco|nommonument=[[Basilica de Sant Sarnin]]|imatge=[[Fichièr:Abside_et_clocher_de_St_Sernin.jpg|275px]]|Legenda=Lo campanal.|Coordonats={{coor dm|0|2|N|3|3|W}}|Nomestat={{França}}|Subdivision=[[Occitània]]|Tipe=cap|data=1998|Critèris=cap}} La vida culturala tolosenca es rica : * d{{'}}apòrts particulars ligats a divèrsas ondas d{{'}}[[immigracion]] (espanhòla pendent la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra Civila]], pè-negre dins las [[annadas 1960]], maugrabina dins las [[annadas 1970]]) ; * de la diversitat e de la joinesa de la populacion dels estudiants; * dels movements culturals alternatius. === [[Teatre]] === Tolosa fosquèc le brèç de companhiás de [[teatre de carrièra]] coma [[Royal de Luxe]] e de tot un movement d{{'}}artistas ligats a la scèna urbana. Divèrsas scènas coma le [[Teatre Nacional de Tolosa|Teatre de la ciutat]], le [[Granier-Teatre - Teatre Daniel Sorano]] o le [[Teatre de la Levada]] aculhisson de pèças cada annada. La vida teatrala amatritz coneis tanben una activitat importanta. === [[Cinèma]] === N{{'}}es Tolosa una de las vilas exagonalas melhor dotada (franc París de segur) per aquò tot que de cinèma de qualitat se tracta damb, bèla primièra: * la '''[[Cinematèca de Tolosa]]''', carrièra del Taur fondada per en [[Raimond Bòrdas]] (1920-2004) devèrs las annadas [[1950]] e qu{{'}}a un fons unic al mond Se ne salvèc per exemple tot un tròç de [[l'Edat d'aur|L{{'}}Edat d{{'}}aur]] d{{'}}en [[Luis Buñuel]] o ne ten una version mai completa qu{{'}}enlòc mai del filme subrecultissim qu{{'}}es [[Freaks]]. Tanben se ne possedís le negatiu original de [[La màger illusion]] d{{'}}en [[Joan Rainoard]]. N{{'}}a tanben una bibliotèca pro rica de libres e revistas (e totes autres documents) subre le 7{{e}} art. Tot parièr se ne pòt notar un malhum de cinèmas d{{'}}art e ensag pro ric damb * l{{'}} '''[[ABC]]''', carrièra de Sant Bernat que se ne formèc un santfum de generacions de cinefils dempuèi ara mai de 50 ans d{{'}}existéncia (n{{'}}a tanben una bibliotèca plan rica ) * '''[[American Cosmograph]]'''[https://web.archive.org/web/20160913073624/http://www.american-cosmograph.fr/] (Contunha l'activitat de l'UTOPIA Tolosa a partir de junh de 2016) Tot parièr se n{{'}}organiza ara a la Cinematèca e dins tota la vila dempuèi mai de 20 ans les festenals [[Cinèma d'America Latina|Cinèma d{{'}}America Latina]] e [[Cinespaña]] que pro succès ne rescontran alprèp del public tolosan. Un molon d{{'}}autras manifestacions mai pontualas a l{{'}}entorn del cinèma se debanan cada an en per tota la ciutat. === [[Musica]] === Las [[opèra]]s son prepausadas per le [[Teatre del Capitòli de Tolosa]] dins l{{'}}[[Orquèstra Nacionala del Capitòli de Tolosa]] que s{{'}}es fait una[[ reputacion internacionala dins le domeni de la [[musica classica]], jos la direccion de [[Michel Plasson]], puèi de [[Tugan Sokhiev]] (2008-2022 o 2024) e ara de [[Tarmo Peltokoski]] (setembre de 2024). Entre autres, la "Halle aux grains", sala prestigiosa reputada per son acostica, e qu{{'}}abritava un mercat. Tolosa a tanben una reputacion de vila dinamica dins le domeni de la musica de las annadas 1980 e 1990. Dins un autre domeni, mantun artistas e grops tolosencs se son fait una reputacion nacionala en [[chanson française]] coma : * [[Claudi Nogaròu]] damb entre autras sa cançon intitulada ''Tolosa'' ; * [[Emile e Images]] ; * [[Zebda]] ; * [[KDD]] * [[Projet Factor X]] * [[Dadoo]] * [[Sang-Mêlé]] * [[Fabulous Trobadors]] * [[Les Capitoligams]] * [https://web.archive.org/web/20060717175901/http://beautesvulgaires.free.fr/ "Les beautés vulgaires"] Doblidem pas subretot la celèbra [http://cabinet.auriol.free.fr/Sons/mounpais.mp3 « '''Tolosenca''' »] del compositor [[Louis Deffès]]. (cantata aicí per Benjamin Auriol). === Espectacles === Salas : * [[Le Bikini|Le Bikini]], pichona sala mitica de Tolosa, ont de nombroses artistas renomenats se son produits. En 2007, sièis ans après la destruccion de la sala per l'explosion AZF, una sala novèla foguèt bastida a [[Ramonvila e Sant Anha]], a ras del [[Canal de las Doas Mars|canal]]. La sala novèla es estat concebuda per l'arquitècte Didier Joye e ten una capacitat modulabla de 400 a 1500 plaças sus dos nivèls per un empont de 20 mètres e un exterior amb piscina. * Le [[Zénith de Tolosa]], la sala cobèrta mai granda de França (9000 pers.) aprèp [[Palais omnisports de Paris-Bercy|Bercy]] ({{formatnum:15000}} pers.) ; * Le [[Palais dels Espòrts de Tolosa]]. Tornèc èstre bastit entièrament, sas estructuras portairas an sofèrt tanben de la catastròfa d{{'}}AZF ; * La glèisa de [[Sant Pèire de las Cosinas]] es estada recentament dobèrta coma auditòri e sala d{{'}}espectacle. Festenals : * [[Piano aux Jacobins]] * Prima de Setembre * Houfastival * Ça bouge encore * Festival del cinèma d{{'}}America Latina * Rio Loco * Aiguill{{'}}ART * [[Tolosa les Orgues]] * Convivéncia * Le Forum de l{{'}}Imatge * Festival N7 * Printemps de l{{'}}INP === Fotografia === [[Fichièr:Chateau d'eau Laganne.jpg|thumb|Galariá del Castèl d{{'}}Aiga.]] La Galariá del [[Castèl d'aiga de Tolosa|Castèl d{{'}}Aiga]] met en scèna regularament d{{'}}exposicions fotograficas. [[Jean Dieuzaide]] ne fosquèc un actor renomenat e sovent expausat. D{{'}}eveniments a l{{'}}entorn de la fotografia coma la « prima de setembre » o « le Forum de l{{'}}Imatge » son parièrament organizats jos forma de festenals. === Gastronomia === Al còr del Sud-Oèst, Tolosa ocupa una plaça estrategica a proximitat de [[Gasconha]]. Les restaurants de la vila servisson donc fòrça especialitats a basa d{{'}}[[anet]] gras. Çaquelà le plat mai conegut es sens dobte le [[caçolet]], a basa de [[Salsissa de Tolosa|salsissa]] de Tolosa e de mongetas, qu{{'}}apaissa atal una brega ancestrala entre les partisans del caçolet de [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnòu d{{'}}Arri]] e les del caçolet de Tolosa sus sas originas. De remarcar tanben le [[Cachou Lajaunie]], inventat en 1880 a Tolosa per Léon Lajaunie, farmacian. == Monuments e lòcs toristics == '''Tolosa''' es classificada [[Vilas e País d'Art e d'Istòria|vila d{{'}}art e d{{'}}istòria]]. Les baloards de cintura determinan le sector salvagardat mai grand de França (220 ha). Fòrça lòcs tolosencs son de descobrir en landrejant. Le patrimòni de bastiments religioses es particularament ric, damb qualques curiositats coma la [[glèisa dels Jacobins]] (qu{{'}}a una nau damb de corondas centralas en palmièrs). Tolosa es la vila francesa que compta le pus grand nombre d{{'}}ostals particulars de la Renaissença, aquò es degut a l{{'}}edat d{{'}}aur del pastèl. {| align=right |[[Fichièr:Place_du_capitol.jpg|thumb|200px|none|L{{'}}Ostal de la Comuna, plaça del Capitòli]] |- |[[Fichièr:Le pont Neuf à Toulouse.jpg|thumb|200px|none|Le Pont Nòu]] |- |[[Fichièr:Toulouse_pont_Saint_Pierre.jpg|thumb|200px|none|Le Pont de Sant Pèire la nuèit]] |- |[[Fichièr:Toulouse_pairie_des_filtres.jpg|thumb|200px|none|La Prada dels Filtres]] |- |[[Fichièr:Toulouse_toits_depuis_Boulbonne.jpg|thumb|200px|none|Les teulats de Tolosa dempuèi la carrièra Boulbonne]] |- |[[Fichièr:Le Pont-Neuf de Toulouse.jpg|thumb|200px|none|Le [[riu]] de [[Garona]]]] |} === Bastiments e luòcs publics remarcables === * le [[Capitòli de Tolosa|Capitòli]] qu{{'}}es l{{'}}ostal de comuna, sus la [[Plaça del Capitòli|plaça]] del meteis nom ; * le [[Donjon del Capitòli]] (Ofici del Torisme) ; * les cais e las ribas de [[Garona]] ; * le [[Bazacle]] ; * le [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], le [[Grand Redond (jardin)|Grand Redond]] e le [[Jardin Reial de Tolosa|Jardin Reial]] ; * le [[Pont Nòu de Tolosa|Pont Nòu]] ; * l{{'}}[[Espital de la Grava]] e son dòma de coire ; * le [[Castèl d'aiga de Tolosa|Castèl d{{'}}Aiga]] ; * le [[Canal del Miègjorn]] ; * le [[Pont de Sant Pèire (Tolosa)|pont de Sant Pèire]] ; * la [[plaça Wilson]] ; * la [[Gara de Tolosa Matabuòu|Gara Matabuòu]] ; * l{{'}}[[Ostal del Vièlh Rasim]]. * la [[preson de Sant Miquèl]] ([http://www.urban-resources.net/gallery/prison_saint_michel/prison_saint_michel.html Fotografias]) * [[Basilica de Sant Sarnin|la Basilica de Sant Sarnin]] === Bastiments religioses === {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Labeja]] | via = Via Tolosana | seguenta = [[Legavin]] }} * la [[basilica de Sant Sarnin]] ; * la [[glèisa de Nòstra Dòna del Taur]] damb son campanal-mur ; * la [[glèisa dels Jacobins]] e sas [[clastras]] ; * la [[catedrala de Sant Estève de Tolosa|catedrala de Sant Estève]] ; * la [[basilica de la Daurada]] ; * la [[torrèla de las Ursulinas]] ; * la [[Glèisa de Sant Aubin (Tolosa)|glèisa de Sant Aubin]] ; * la [[glèisa de Sant Jiròni de Tolosa|glèisa de Sant Jiròni]] ; * la [[Sinagòga de Palaprat]]. === Musèus === Les nombroses musèus de la vila presentan un patrimòni istoric important. Demest elis, podèm citar : * [[Aeroscopia]] * le [[Musèu Georges Labit]] ; * le [[Musèu dels Agustins]] ; * le [[Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa|Museum d{{'}}Istòria Naturala]] ; * le Musèu d{{'}}[[art modèrne|Art Modèrne]] als vièlhs tuadors de Sant Subran ; * la [[Ciutat de l'espaci|Ciutat de l{{'}}Espaci]] ; * l{{'}}[[Ostal d'Assesat|Ostal d{{'}}Assesat]] (Fondacion Bemberg) ; * [[Goethe-Institut]] ; * le Musèu del Vièlh Tolosa ; * le Musèu de l{{'}}Aficha ; * le Musèu Departamental de la Resisténcia e de la Deportacion ; * le [[Musèu de Sant Ramon|Musèu dels Antics de Tolosa]] ([[Musèu de Sant Ramon]]) ; * le Musèu Paul Dupuy (Arts aplicadas de l{{'}}Edat Mejana a uèi). == Tolosa, vila d{{'}}Espòrt == * Fotbòl: damb lo [[Tolosa Fotbòl Club]] * Rugbi de XV: damb l{{'}}[[Estadi Tolosenc]] * Rugbi de XIII: damb lo [[Tolosa Olimpic XIII]] *Basquetbòl: damb lo [[Tolosa Basquet Club]] *Fotbòl american: los [[Orses de Tolosa]] * Beisbòl: damb l{{'}}[[Estadi Tolosenc BaseBall]] * Voleibòl: damb los [[Spacers de Tolosa Volley-Ball]] == Personas celèbras nascudas a Tolosa == * [[Sylvain Augier]] (1955- ), animator de ràdio * [[Laetitia Barlerin]] ([[1974]]-), [[doctor veterinari]] * [[Joan Bertrandi]] (1482–1560), sagelador jos [[Enric II de França|Enric II]]<ref name=Tdf-Bertrandi>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Bertrand</ref> * [[Nicòla Bertrandi|Nicòla / Nicolau Bertrandi]], autor dels [[Gestes des Toulousains|Gèstes dels Tolosans]]<ref name=Tdf-Bertrandi/> * [[Alexandre Bidà]] ([[1813]]–[[1895]]), dessenhador, pintor e gravador occitan * [[Georges de Caunes]] ([[1919]]-[[2004]]), [[jornalista]] (paire d{{'}}[[Antoine de Caunes]] e grand paire d{{'}}[[Emma de Caunes]]) * [[Jean Dausset]] ([[1916]]- ), mètge * [[Jean-Louis Debré]] ([[1944]]- ), òme politic francés, [[Presidents de l'Assemblada Nacionala Francesa e cdambras assimiladas|president de l{{'}}Assemblada Nacionala]] dempuèi le [[25 de junh]] [[2002]] * [[Louis Deffès]] ([[1819]] - [[1900]]) Compositor (especialament de l{{'}}Imne tolosenc :[http://www.les-petites-tolosencas.com/La-Tolosenca.htm ''Ò Mon País'']) * [[Marine Delterme]] ([[1970]]– ), [[actritz]] * [[Filippe Druillet]] ([[1944]]- ), dessenhaire e scenarista * [[Joan Estève Esquiròl]] ([[1772]]-[[1840]]), [[psiquiatre]] * [[Carlos Gardel]] ([[1890]]-[[1935]]), cantaire de [[tango]] * [[Pèire Godolin]] ([[1580]]-[[1649]]), poèta * [[Ticky Holgado]] ([[1944]]-[[2004]]), [[actor]] * [[Gabriel Koenigs]] ([[1858]]-[[1931]]), [[matematician]] * [[Francés Lucàs]] (1736-1813), [[escultor]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Lucas</ref> * [[Marguerite Marin]] (1951- ), dançaira e coregrafa * [[Art Mengo]] ([[1962]]- ), [[cantaire]] * [[Frédéric Michalak]] ([[1982]]- ), jogaire francés de [[rugbi de XV]] * [[Moos]] ([[1974]]– ), [[cantaire]] * [[Claudi Nogaròu]] ([[1929]]-[[2004]]), [[cantaire]], [[compositor]] * [[Fabien Pelous]] ([[1973]]- ), jogaire francés de rugbi de XV * [[Jacques Polieri]] (1928- ), meteire en scèna * [[Jean-Luc Reichmann]] (1960- ), animator de television * [[Antoine Rivalz]] ([[1667]]-[[1735]]), pintor * [[Sébastien Roch]] ([[1972]]- ), [[cantaire]], [[actor]] (Elena e les dròlles) * [[Claudi Sicre]] ([[1947]]), [[cantaire]] * [[Laurent Terzieff]] ([[1935]]- ), comedian * [[Jacques de Tourreil]] (1656–1714), membre de l{{'}}[[Acadèmia Francesa]] * [[Jean Antoine Verdier]] ([[1767]]-[[1839]]) [[general]] de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] * [[Bernard Werber]] ([[1961]]- ), [[escrivan]] * [[Pierre Gamarra]] == Embessonatges e acòrds de cooperacion == La vila de Tolosa es bessonada damb las vilas seguentas (per òrdre cronologic) : * [[Tel Aviv]] ({{ISR}}) dempuèi [[1962]], * [[Atlanta]] ({{USA}}) dempuèi [[1975]], * [[Kyiv]] ({{UKR}}) dempuèi [[1975]], * [[Bolonha]] ({{ITA}}) dempuèi [[1981]], * [[Elx]] ({{ESP}}) dempuèi [[1981]], * [[Chongqing]] ({{CHN}}) dempuèi [[1981]]. Nosèt d{{'}}acòrds de cooperacion damb : * [[N'Djamena]] ({{TCD}}) dempuèi [[1980]], * [[Saragossa]] ({{ESP}}) dempuèi [[2000]], * [[Hanòi]] ({{VNM}}). Tolosa a tanben una vila d{{'}}adopcion : [[Câmpia Turzii]] ({{ROU}}). == Nòtas e referéncias == <references/>{{Pelegrinatge de St Jacme de Compostèla}} {{Vilas Occitània 100 000}}{{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas de la Nauta Garona}} {{Multibendèl | Portal Lengadòc | Portal Gasconha | Portal Occitània}} [[Categoria:Comuna del Tolosan]] [[Categoria:Tolosa|*]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] 46k7r151rje4f3d5yqdp5jnwlkuqmbm 0 5562 2498302 2371580 2026-04-16T20:12:59Z Toku 7678 2498302 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Region d'Itàlia | nom = Molise | blason = Regione-Molise-Stemma.svg | bandièra = Flag of Molise.svg | imatgeloc = Molise in Italy.svg | zòna = ITF | capitala = [[Campobasso]] | latitud = 41.666667 | longitud = 14.5 | president = [[Paolo Di Laura Frattura]] | partit = [[Partit democrata (Itàlia)|Partit democrata]] | mandat president= 2013-2018 | superfícia = 4438 | populacion = 311211 | annada_pop = 30/05/2016 | províncias = 2 | comunas = 136 | còdi ISTAT = | site = [http://www.regione.molise.it regione.molise.it] }} '''Molise''' es una de las [[regions d'Itàlia|20 regions]] d'[[Itàlia]]. == Ligams intèrnes == * [[Regions d'Itàlia]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{regions d'Itàlia}} [[Categoria:Molise]] [[Categoria:Region d'Itàlia]] i11dqr4zwnaq6lfvebw8pq4v3t66hbu 0 9339 2498286 2416422 2026-04-16T19:52:50Z Toku 7678 2498286 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Geografia politica |cap_estat=NONE |moneda=[[dolar american]] |moneda_ISO_4217=USD ​}} Las '''Illas Marshall''' (en [[marshallés]]: ''Ṃajeḷ''), oficialament la '''Republica de las Illas Marshall''' (en marshallés: ''Aolepān Aorōkin Ṃajeḷ''), son un país format per d'[[archipèla]]s, d'[[atòl]]s e d'illas pichonas situats dins lo sud de l'[[ocean Pacific]]. ==Istòria== L'explorador [[Espanha|espanhòl]] Álvaro de Saavedra Cerón las descobriguèt e i desbarquèt en [[1529]], ne'n prenent possession al nom del Rei d'Espanha. Se sap pauc de causas de la [[preïstòria]] de las Illas Marshall. Pasmens, d'ondas migratòrias successivas venentas del sud-èst [[asia]]tic arribèron dins lo Pacific Occidental fa a l'entorn de 3000 ans e atenguèron aquestas illas. Los [[Reialme Unit|angleses]] las nomenèron "Marshall" en las sieunas mapas, en omenatge a un explorator del meteis nom que las visitèt en [[1799]], mas foguèron reclamadas per Espanha en [[1874]] e foguèt reconeguda la siá sobeiranetat per la diplomacia internacionala. Part de l'[[Oceania]] espanhòla, foguèron vendudas a Alemanha en [[1884]] après la mediacion papala. [[Alemanha]] establiguèt un protectorat en [[1885]] e d'estacions de comèrci dins las illas de Jaluit e Ebon per menar a tèrme lo comèrci florescent de la còpra (carn seca de [[cocoter|coco]]). Los Iroij (nauts caps locals) marshalleses contunhèron de governar jos una administracion alemanda indirecta. Durant lo començament de la [[Primièra Guèrra Mondiala]], [[Japon]] prenguèt lo contraròtle de las illas Marshall. Las siás casèrnas demorèron dins lo centre alemand d'administracion, Jaluit. Lo [[31 de genièr]] de [[1944]], las tropas nòrd-americanas desbarquèron en l'atòl de Kwajalein e prenguèron lo contraròtle de las illas dels japoneses lo [[3 de febrièr]], seguit d'intensas luchas dins los atòls de Kwajalein e Enewetak. En [[1947]], los [[Estats Units]], coma la poténcia ocupanta, arribèron a un acòrd amb lo Conselh de Seguretat de l'[[ONU]] per administrar [[Micronesia]], inclusas las Illas Marshall, coma lo Territòri Fiduciari de las illas del Pacific. De [[1946]] fins a [[1958]] i aguèt 67 ensages nuclears dins divèrses atòls. Un important radar foguèt bastit en l'atòl de Kwajalein. Lo [[1 de mai]] de [[1979]], en reconeissença de l'evolucion de l'estatut politic de las illas Marshall, los Estats Units admetèron la [[constitucion]] de las illas e l'establiment del govèrn de la Republica de las Illas Marshall. La constitucion incorpòra de concèptes nòrd-americans e britanics. L'independéncia complèta en acòrd amb la legalitat internacionala arribèt en [[1990]], quand las Nacions Unidas donèron oficialament per acabar lo "fideicomis" per lo territòri. ==Politica== Lo president de Illas Marshall es [[cap d'Estat]] e [[cap de govèrn]]. Lo president, qu'es elegit pels membres del ''Nitijela'' (Parlament) entre los sieus integrants, nomena lo sieu pròpri gabinet. Las eleccions pel parlament, qu'a 33 deputats, son cada quatre ans. ==Geografia== Lo [[clima]] de las illas es caud e umid, amb un periòde sec entre mai e novembre. Ocasionalament sofrís de [[tifon]]s. ==Economia== :''De veire: [[Economia de las Illas Marshall]].'' ==Cultura== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Oceania}} {{DEFAULTSORT:Marshall, Illas}} [[Categoria:Illas Marshall| ]] [[Categoria:Archipèla de Micronesia]] 76aow7wqu4jatyamnpvkr1xozt9pjnd 0 17106 2498320 2498253 2026-04-17T04:51:18Z Nicolas Eynaud 6858 /* Pensaa e eiretatge */ 2498320 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] qe0yymgd7frt7512o0k6fldjkoe7mrb 2498321 2498320 2026-04-17T04:58:56Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498321 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] r6cm7ve6gi1d6v98z85d18oxs8ba4v5 0 26015 2498262 2498155 2026-04-16T16:25:54Z Toku 7678 /* Lo metabolisme de las plantas */ 2498262 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] k8ztiadurpt8yw2obl5pqrxixlsaxw6 2498263 2498262 2026-04-16T16:26:31Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2498263 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Fotosintèsi]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 8o3pg2vrd57cppqj5iwh9l14jdzjzie 2498264 2498263 2026-04-16T16:35:25Z Toku 7678 /* Autres aspèctes */ 2498264 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicoli]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]]). Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Fotosintèsi]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] ma059xnt41q3kveeu05hq97v2tvk3aa 2498271 2498264 2026-04-16T19:29:58Z Toku 7678 /* Lo metabolisme dels microorganismes */ 2498271 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicoli]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Fotosintèsi]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 0vmjzc9zl7bsndzji8h1hal7l3nvxji 2498273 2498271 2026-04-16T19:35:30Z Toku 7678 /* Lo metabolisme dels microorganismes */ 2498273 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicoli]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)]]''' K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Fotosintèsi]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] fuxg41nqlfta6fnqvp6wfgr1bpe7v29 2498274 2498273 2026-04-16T19:35:50Z Toku 7678 /* Lo metabolisme dels microorganismes */ 2498274 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicoli]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Fotosintèsi]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 01taok9kyn3d3zthhfpnhrej2ugxe1l 2498277 2498274 2026-04-16T19:45:01Z Toku 7678 /* Lo metabolisme dels microorganismes */ 2498277 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicoli]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Fotosintèsi]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] eoike5yo1bzs90ovrg2m0zca2f0fqqs 2498278 2498277 2026-04-16T19:48:20Z Toku 7678 /* Lo metabolisme dels microorganismes */ 2498278 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Fotosintèsi]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 79tp7dualval9ys7wd1sbz2d485unl2 2498279 2498278 2026-04-16T19:48:44Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2498279 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Cadena respiratòria]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] ap13ywly4o5sb1kp1fwjvsor53qfexb 2498280 2498279 2026-04-16T19:49:15Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2498280 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Anabolisme]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 5zobs1m89wiigzehtl52jkksll32p1j 2498281 2498280 2026-04-16T19:50:05Z Toku 7678 /* Annèxas */ 2498281 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] <div/> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] fax9fngunsxg1rdkebzrwyaerxajnwk 2498282 2498281 2026-04-16T19:50:16Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2498282 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] gu3cj4nfidn0dn1q0aprl5ycdsxca6j 2498283 2498282 2026-04-16T19:51:00Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2498283 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 0njzg9nlj5e268agj75kc6ye8fj0pvf 0 26019 2498261 2470506 2026-04-16T16:25:32Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2498261 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Leaf 1 web.jpg|thumb|right|Lei fuelhas dei plantas son lo luòc principau onte se debana la fotosintèsi.]] La '''fotosintèsi''' es un procès [[bioquimia|bioquimic]] [[anabolisme|anabolic]] que permet a una [[plantae|planta]] [[clorofilla|clorofiliana]] de sintetizar de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas ([[glucòsa]], etc.) a partir de [[compausat quimic|substàncias]] [[quimia inorganica|mineralas]] ([[aiga]] e [[dioxid de carbòni]]) e d'[[energia solara]]. Dins lo mond vivent actuau, la fotosintèsi es realizada per lei [[plantae|plantas]] (compres leis [[alga]]s), lo [[fitoplancton]] e quauquei grops de [[bactèri|bacterias]] e de [[protista|protistas]]. En mai de produrre de [[matèria|materiaus]] [[quimia organica|organics]], la fotosintèsi libèra tanben de [[dioxigèn]]. Per aquela rason, leis [[organisme vivent|organismes]] fotosintetics ocupan una plaça centrala dins leis [[ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]]. Au nivèu [[bioquimia|bioquimic]], la fotosintèsi es assegurada per d'[[organit|organits]] [[cellula (biologia)|cellulars]] nomats [[cloroplast|cloroplasts]]. Lo mecanisme principau seguís lei reaccions dau [[cicle de Calvin]], un ensemble de mecanismes [[quimia|quimics]] que presenta de similituds amb lo [[cicle de Krebs]]. Pasmens, de procès alternatius existisson en certanei [[familha (biologia)|familhas]] de vegetaus. == Istòria evolutiva == Lei premiereis organismes fotosintetics son probable apareguts precòçament dins lo corrent de l'[[evolucion (biologia)|evolucion]]. La data de 3,8 miliards d'ans avans lo present es frequentament avançat, mai lei pròvas materialas mancan. Aqueleis organismes devián utilizar de reductors coma lo [[diidrogèn]] H_{<small>2</small>} o lo [[sulfur d'idrogèn]] H_{<small>2</small>}S en luòga de l'[[aiga]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John M. Olson, « Photosynthesis in the Archean Era », ''Photosynthesis Research'', vol. 88, n° 2, mai de 2006, pp. 109-117.</ref>. Pus tard, serián apareguts de microorganismes fotosintetics liberant de [[dioxigèn]]. I a 2,4 miliards d'ans, lei [[cianobacteria]]s a l'origina d'aquelei mecanismes aurián liberats de quantitats fòrça importantas d'aqueu [[gas]]. Aquò auriá entraïnat l'oxigenacion de l'atmosfèra terrèstra (« [[Granda Oxidacion]] »)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Roger Buick, « When did oxygenic photosynthesis evolve? », ''Philosophical Transactions of the Royal Society B, Biological Sciences'', vol. 363, n° 1504, aost de 2008, pp. 2731-2743.</ref>. Aquò auriá tanben provesit lo supòrt necessari a l'aparicion de formas de [[vida]] pus complèxas. == Descripcion dau mecanisme == === Principi generau === La fotosintèsi correspònd a la captura de l'[[energia]] de la [[lutz]] [[Solelh|solara]] e a son estocatge sota forma de [[matèria]] [[quimia organica|organica]], generalament sota forma de [[glucid]]s. Aqueu mecanisme permet ai [[vegetalia|vegetaus]] e ai [[bactèri|bacterias]] fotosinteticas de produrre elei meteissei sei constituents a partir de l'energia solara. Leis [[organisme vivent|organismes vivents]] d'aqueu tipe son dichs [[autotrofia|autotròfs]]. La fotosintèsi es un mecanisme consumator d'[[aiga]] H_{<small>2</small>}O e de [[dioxid de carbòni]] CO_{<small>2</small>}. Es generalament productor de [[dioxigèn]] O_{<small>2</small>}. Pasmens, existís un cas particular, lei [[bacteria porpra|bacterias porpras]] e lei [[bacteria sulfurosa verda|bacterias verdas]], que produson principalament de compausats [[sofre|sofrats]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Donald A. Bryant e Niels-Ulrik Frigaard, « Prokaryotic photosynthesis and phototrophy illuminated », ''Trends in Microbiology'', vol. 14, n° 11, novembre de 2006, pp. 488-496.</ref>. Coma l'energia de basa es eissida dau raionament solar, la [[lutz]] es un factor decisiu dins lo foncionament dau procès mai l'intensitat luminosa optimala varia segon leis [[espècia (biologia)|espècias]]. === Localizacion === Segon leis [[espècia (biologia)|espècias]], la fotosintèsi se debana pas dins lo meteis endrech. En lei [[plantae|plantas]] e leis [[alga]]s, s'efectua au nivèu de totei lei partidas [[verd|verdas]]. Pasmens, lei fuelhas son la zòna privilegiada. Sei [[cellula (biologia)|cellulas]] contènon de [[cloroplast]]s que son d'[[organit]]s especializats dins la fotosintèsi<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Camefort, ''Morphologie des végétaux vasculaires : cytologie.anatomie.adaptations'', Doin, 2{{a}} edicion, 1996, pp. 32-49.</ref>. Per aquò, contènon de quantitats importants de [[clorofilla]], un pigment verd que permet la captacion de l'[[energia]] [[lutz|luminosa]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. H. Raven, R. F. Evert e S. E. Eichhorn (trad. Jules Bouharmont e Carlo Evrardt), ''Physiologie Végétale'', coll. « Editions De Boeck Université », 2007.</ref>. Aquò pertòca pereu lei vegetaus que son pas visualament verds. Dins aqueu cas, la [[clorofilla]] e lei [[cloroplast]]s son totjorn presents mai lor coloracion es esconduda per d'autrei pigments. En lei [[bactèri|bacterias]] fotosinteticas, la fotosintèsi a luòc dins lo [[citoplasma]] sus d'invaginacions de la [[membrana plasmica|membrana cellulara]] o de corpusculs dichs [[clorosòma]]s, que contèn de [[bacterioclorofilla]]s. Aquelei [[molecula]]s son relativament similaras a la [[clorofilla]] dei vegetaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Mathias O. Senge e Kevin M. Smith, « Biosynthesis and Structures of the Bacteriochlorophylls », ''Anoxygenic Photosynthetic Bacteria. Advances in Photosynthesis and Respiration.'', vol. 2, 2004, pp. 137-151.</ref> mai produson pas d'[[dioxigèn|oxigèn]] e utilizan de [[longor d'ondas|longors d'ondas]] leugierament diferentas. Tant dins lei vegetaus que dins lei bacterias, lei pigments fotosintetics son gropats en fotosistèmas. Aquelei sistèmas son compausats d'una antena collectritz de fotons (formada de [[clorofilla]] b, de carotenoïds e de [[proteïna]]s) e d'un centre reaccionau (format de doas moleculas de [[clorofilla]] a). Aquela estructura permet de transferir d'[[electron]]s vèrs una cadena capabla de leis acceptar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher Gisriel, Iosifina Sarrou, Bryan Ferlez, John H. Golbeck, Kevin E. Redding e Raimund Fromme, « Structure of a symmetric photosynthetic reaction center–photosystem », ''Science'', vol. 357, n° 6355, 8 de setembre de 2017, pp. 1021-1025.</ref>. Existís dos fotosistèmas distints que son numerotats I e II. === Lo fotosintèsi vegetala === La fotosintèsi vegetala se debana en doas fasas distintas. Una premiera fasa vetz la captacion de l'energia solara per la clorofilla e una segonda fasa permet a la planta d'utilizar aquela energia per realizar de [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] destinadas a fabricar de [[glucid]]s. En causa de la dependéncia de la premiera partida dau procès a la lutz, l'ensemble dei mecanismes fotosintetics foncionan unicament durant la jornada. ==== La fasa fotoquimica ==== La fasa fotoquimica (o « fasa clara » dins de tèxtes ancians) a luòc dins de replecs de la membrana dei [[cloroplast]]s que son dichs tilacoïds<ref>[[anglés|'''(en)''']] E. Shimoni, O. Rav-Hon, I. Ohad, V. Brumfeld e Z. Reich, « Three dimensional organisation of higher-plant chloroplast thylakoid membranes revealed by electron tomography », ''The Plant Cell'', vol. 17, 2005, pp. 2580-2586.</ref>. Dins lo corrent d'aquela fasa, lo fotosistèma I es tocat per de [[foton]]s de la [[lutz]] [[Solelh|solara]]. Aquò entraïna l'ejeccion d'[[electron]]s que son transferits vèrs una cadena de transportaires d'electrons. Durant aqueu procès, son utilizats per redurre la forma oxidada d'un [[enzim]], la [[Nicotinamida adenina dinucleotid fosfat|NADP]], segon la reaccion : NADP^{<small>+</small>} → NADPH + H^{<small>+</small>}. De [[foton]]s tòcan tanben lo fotosistèma II que libèra egalament d'electrons que son transferits, per una cadena de transferiments d'electrons, a un complèx dich « citocròma ». Aquò entraïna l'intrada d'ions H^{<small>+</small>} dins lo croroplasta, çò que permet a un enzim, l'ATP-sintetesa, de produrre de [[molecula|moleculas]] d'[[ATP]]. Puei, leis electrons quitan lo citocròma per anar au fotosistèma I per compensar la pèrda d'electrons causada per l'accion dei fotons. Lei fotons entraïnan tanben la dissociacion de moleculas d'aiga ([[fotolisi]] de l'[[aiga]]) segon la reaccion H_{<small>2</small>}O + ''hν'' → 2 H^{<small>+</small>} + 1/2 O_{<small>2</small>} + 2 e^{<small>–</small>}<ref>''hν'' representa un foton de longor d'ondas ''ν'' ; ''h'' es la [[constanta de Planck]].</ref>. Aquò permet de mantenir l'equilibri electric de la planta per migracion dei [[proton]]s vèrs lo cloroplasta e migracion deis electrons vèrs lo fotosistèma II. Es aquela reaccion qu'es responsable de la produccion de [[dioxigèn]] per la màger part dei vegetaus terrèstres<ref>'''(en)''' Yulia Pushkar, Junko Yano, Kenneth Sauer, Alain Boussac e Vittal K. Yachandra, « Structural changes in the Mn4Ca cluster and the mechanism of photosynthetic water splitting », ''PNAS'', vol. 105, n° 6, 12 de febrier de 2008, pp. 1879-1884.</ref> . ==== La fasa non fotoquimica ==== {{veire|Cicle de Calvin}} La fasa non fotoquimica, (o « fasa sorna » dins de tèxtes ancians), a luòc dins l'[[estròma]] dau [[cloroplast]] e necessita pas de [[lutz]]. Correspònd a la [[reaccion quimica|sintèsi]] de [[quimia organica|matèria organica]], amb consumacion d'[[aiga]] e de [[dioxid de carbòni]], segon lei reaccions dau [[cicle de Calvin]]<ref>'[[francés|(fr)]] J.-L. Guignard, ''Biochimie végétale'', Dunod, 2006.</ref>. Aqueu procès permet d'utilizar la NADPH, l'ATP e leis ions H^{<small>+</small>} produchs per la fasa fotoquimica per transformar lo [[dioxid de carbòni]] en [[glucid]]s. Un [[enzim]] cataliza aquelei reaccions. Dich [[RuBisCO]], es la [[proteïna]] pus abondosa de la [[biosfèra]] [[Tèrra|terrèstra]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Amit Dhingra, Archie R. Portis Jr. e Henry Daniell, « Enhanced translation of a chloroplast-expressed RbcS gene restores small subunit levels and photosynthesis in nuclear RbcS antisense plants », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 101, n° 16, 20 d'abriu de 2004, pp. 6315-6320.</ref><ref>'[[anglés|'''(en)''']] Urs Feller, Iwona Anders e Tadahiko Mae, « Rubiscolytics: fate of Rubisco after its enzymatic function in a cell is terminated », ''Journal of Experimental Botany'', vol. 59, n° 7, 2008, pp. 1615-1624.</ref>. Un exemple de reaccion permesa per lo cicle de Calvin es aquela de la sintèsi dau [[gliceraldeïd-3-fosfat]]<ref>La notacion ''P_{<small>i</small>}'' designa lo fosfat inorganic de formula H_{<small>3</small>}PO_{<small>3</small>}. Pasmens, dins lei condicions de l'organisme, la forma preponderanta d'aquel [[acid]] pòu variar, çò qu'explica l'utilizacion d'una notacion especifica per lei [[bioquimia|bioquimistas]].</ref> :<br/> <center>3 CO_{<small>2</small>} + 6 NADPH + 9 ATP + 5 H_{<small>2</small>}O → C_{<small>3</small>}H_{<small>5</small>}PO_{<small>6</small>}^{<small>2–</small>} + 6 NADP^{<small>+</small>} + 9 ADP + 8 P_{<small>i</small>} + 3 H^{<small>+</small>}</center> Lei [[glucid]]s produchs per lo [[cicle de Calvin]] pòdon se combinar per formar de [[molecula]]s pus complèxas fins a l'obtencion de [[molecula]]s coma la [[sacaròsa]] e l'[[amidon]]. Certanei substàncias eissidas dei [[reaccion quimica|reaccions]] dau cicle de Calvin son egalament de precursors de [[lipid]]s e d'[[acid aminat|acids aminats]]. ==== Lei cas particulars ==== {{veire|Fixacion dau carbòni en C4}} Lo [[cicle de Calvin]] classic produtz principalament de triòsas, es a dire de glucids constituïts de tres [[atòm]]s de [[carbòni]]. Pasmens, existisson de cas particulars de [[plantae|vegetaus]] utilizant d'autrei mecanismes. Ansin, de [[graminèas]] originàrias de regions caudas, coma lo [[gròs blat]], la [[milhòca comuna|milhòca]] ò la [[cana de sucre]], utilizan un ensemble de reaccions permetent la fabricacion de [[glucid]]s compausats de quatre [[carbòni]]. Aqueu mecanisme implica d'enzims suplementaris, pus eficaç que la [[RuBisCO]], que permèton de reaccions de sintèsi de [[sucre]]s dins lo [[mesofille]], es a dire la partida intèrna de la [[fuelha]], e dins l'estug de [[cellula (biologia)|cellulas]] a l'entorn dei conduchs conductors de [[saba]]. Aquelei reaccions produson egalament de [[dioxid de carbòni]] qu'es utilizat dins lei reaccions dau [[cicle de Calvin]]. Lei plantas qu'utilizan donc de mecanismes de [[fixacion dau carbòni en C4]] son fòrça eficaç per produrre de [[glucid]]s, çò que li conferisse un avantatge adaptatiu dins lei regions secas. Ansin, forman uei 3 % deis espècias vegetalas descrichas mai 5 % de la [[biomassa]] vegetala<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. J. Bond, F. I. Woodward e G. F. Midgley, « The global distribution of ecosystems in a world without fire », ''New Phytologist'', vol. 165, n° 2, febrier de 2005, pp. 525-538.</ref> (e fins a 60 % dins lei [[savana]]s eissuchas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Erika J. Edwards, Colin P. Osborne, Caroline Stromberg, Stephen Andrew Smith, « The Origins of C₄ Grasslands: Integrating Evolutionary and Ecosystem », ''Science'', vol. 328, n° 5978, 2010, p. 587.</ref>). De mai, son responsables de 25 % de la fotosintèsi terrèstra<ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher J. Still, Joseph A. Berry, G. James Collatz e Ruth S. DeFries, « Global distribution of C3 and C4 vegetation: Carbon cycle implications », ''Global Biogeochemical Cycles'', vol. 17, n° 1, 2003.</ref>. Pasmens, lo mecanisme C4 demanda una quantitat d'[[energia]] pus importanta que lo mecanisme classic per foncionar. {{veire|Metabolisme acid crassulacean}} Un autre cas particular de remarca es aqueu dau [[metabolisme acid crassulacean]] (sovent dich CAM<ref>Per l'[[anglés]], ''crassulacean acid metabolism''.</ref>) qu'es frequentament observat en lei [[planta grassa|plantas grassas]]<ref>'[[francés|(fr)]] J. Farineau e J.-F. Morot-Gaudry, ''La photosynthèse, Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Inra, 2006, pp. 310-312.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Micheal J. Crawley, ''Plant ecology'', Blackwell Scientific Publications, 1986, p. 368.</ref>. Aquelei vegetaus fixan lo [[dioxid de carbòni]] durant la [[nuech]] per formar d'[[acid malic]]. Aquò es necessari car, durant la jornada, sarran seis estròmas per limitar l'evapotranspiracion<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. P. Ting, « Crassulacean Acid Metabolism », ''Annual Review of Plant Physiology'', vol. 36, junh de 1985, pp. 595-622.</ref> . Pasmens, aquel [[acid]] pòu alora èsser decompausat en [[dioxid de carbòni]] e introduch dins un [[cicle de Calvin]] classic. Lei plantas CAM pòdon ansin subreviure dins d'environaments [[ariditat|arides]] e cauds<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ana Herrera, « Crassulacean acid metabolism and fitness under water deficit stress: if not for carbon gain, what is facultative CAM good for? », ''Annals of Botany'', vol. 103, n° 4, 2009, pp. 645-653.</ref>. Pasmens, aqueu metabolisme necessita egalament mai d'[[energia]] que lo cicle de Calvin normau. De plantas aqüaticas utilizan pereu aqueu mecanisme car, de còps, durant la jornada lo dioxid de carbòni es consumat per de plantas pus eficaças per assegurar sa fixacion<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jon E. Keeley, « CAM photosynthesis in submerged aquatic plants », ''The Botanical Review'', vol. 64, n° 2, abriu-junh de 1998, pp. 121-175.</ref>. == L'importància de la fotosintèsi == L'eqüacion bilanç simplificada de la fotosintèsi es : <center>6 CO_{<small>2</small>} + 12 H_{<small>2</small>}O + fotons → C_{<small>6</small>}H_{<small>12</small>}O_{<small>6</small>} + 6 O_{<small>2</small>} + 6 H_{<small>2</small>}O</center> Lo mecanisme consuma donc de [[dioxid de carbòni]] CO_{<small>2</small>} [[gas|gasós]], d'[[aiga]] H_{<small>2</small>}O e d'[[energia solara]] per fabricar una [[molecula]] de [[glucòsa]] e de [[dioxigèn]] O_{<small>2</small>}<ref>Lo bilanç per l'[[aiga]] es negatiu mai, en realitat, s'equilibra gràcias ai mecanismes d'evapotranspiracion.</ref>. Son eficacitat se situa entre 0,1 e 8 %. Aqueu ròtle de productors de [[dioxigèn]] dona ai plantas un ròtle irremplaçable dins leis [[ecosistèma]]s [[Tèrra|terrèstres]]. En mai d'aquò, lei reaccions de sintèsi de [[Quimia organica|materiaus organics]] a partir de [[Compausat quimic|substàncias]] [[Minerau|mineralas]] permèton de fixar 35 miliards de tonas de [[carbòni]] cada an per crear de teissuts vegetaus que son la basa dei cadenas alimentàrias. == Cas particulars == === Fotosintèsi animala === Quauquei cas d'[[animalia|animaus]] capables d'utilizar de [[reaccion quimica|reaccions]] de fotosintèsi per produrre d'[[energia]] son estats identificats. Lo pus conegut es la limaça de mar ''[[Elysia chlorotica]]'' que sequèstra dins son [[sistèma digestiu|tube digestiu]] lei [[cloroplast|cloroplasts]] de l'alga ''[[Vaucheria litorea]]'' qu'es sa fònt principala de norridura. Aquela relacion entraïnèt lo transferiment d'una partida dei [[gèn]]s necessaris au bòn foncionament de la fotosintèsi de l'alga vèrs la limaça. Pasmens, a l'ora d'ara, manca encara un gèn per permetre un foncionament autonòm de la fotosintèsi de la limaça<ref>[[anglés|'''(en)''']] Mary E. Rumpho, Jared M. Worful, Jungho Lee, Krishna Kannan, Mary S. Tyler, Debanish Bhattacharya, Ahmed Moustafa e James R. Manhart, « Horizontal gene transfer of the algal nuclear gene psbO to the photosynthetic sea slug Elysia chlorotica », ''PNAS'', vol. 105, n° 46, 18 de novembre de 2008, pp. 17867-17871.</ref>. Dempuei aquela descubèrta, d'autreis animaus aguent establit de [[simbiòsi]] amb d'algas son estats trobats. La màger part son d'[[invertebrat|invertebrats]] coma de vèrmes, de [[coralh|coraus]], d'[[anemona de mar|anemonas de mar]], de limaças de mar, etc. Pasmens, i a un [[vertebrat]], la salamandra ''[[Ambystoma maculatum]]'' a establit una [[simbiòsi]] amb una alga per provesir d'[[energia]] a seis uòus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Anna Petherick, « A solar salamander – Photosynthetic algae have been found inside the cells of a vertebrate for the first time », ''Nature'', 30 de julhet de 2010.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Anna Petherick, « Salamander's egg surprise – Algae enjoy symbiotic relationship with embryos », ''Nature'', vol. 466, n° 7307, 5 d'aost de 2010, p. 675.</ref><ref>'[[anglés|'''(en)''']] Victor H. Hutchinson e Carl S. Hammen, « Oxygen Utilization in the Symbiosis of Embryos of the Salamander, Ambystoma maculatum and the Alga, Oophila amblystomatis », ''The Biological Bulletin'', vol. 115, n° 3, decembre de 1958, pp. 483-489.</ref>. === Fotosintèsi artificiala === {{veire|Fotosintèsi artificiala}} Lei recèrcas sus la [[fotosintèsi artificiala]] s'interèssan generalament a reprodurre una dei doas fasas de la fotosintèsi naturala. En 1998, una còla dau [[National Renewable Energy Laboratory]] creèt un sistèma permetent de dissociar lo [[dioxigèn]] e lo [[diidrogèn]] de l'[[aiga]] a partir d'[[energia solara]]. Pasmens, emplegava d'[[element quimic|elements rars]] e lo foncionament èra instable<ref>[[anglés|'''(en)''']] Oscar Khaselev e John A. Turner, « A Monolithic Photovoltaic-Photoelectrochemical Device for Hydrogen Production via Water Splitting », ''Science'', vol. 280, 1998, p. 425.</ref>. En 2011, aquelei problemas foguèron corregits per una còla dau MIT que capita de concebre un dispositiu estable a partir de materiaus pus ordinaris<ref>[[anglés|'''(en)''']] Samir Bensaid, Gabriele Centi, Edoardo Garrone, Siglinda Perathoner e Guido Saracco, « Towards Artificial Leaves for Solar Hydrogen and Fuels from Carbon Dioxide », ''ChemSusChem'', vol. 5, n° 3, 12 de març de 2012, pp. 500-521.</ref>. Dins aquò, aquelei reaccions son diferentas d'aquelei de la fotosintèsi naturala. Aquò foguèt lo cas dei trabalhs menats per una còla de l'[[Universitat de Quiòto]] que creèt en 2007 un procès capable de captar lo [[dioxid de carbòni]] de l'[[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] amb una eficacitat 300 còps superiora a aquela dei plantas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aiga]]. * [[Bacteria]]. * [[Bacteria porpra]]. * [[Bacteria sulfurosa verda]]. * [[Bacterioclorofilla]]. * [[Cicle de Calvin]]. * [[Cicle de Krebs]]. * [[Clorofilla]]. * [[Dioxid de carbòni]]. * [[Dioxigèn]]. * [[Planta]]. * [[Soleu]]. </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018. * [[anglés|'''(en)''']] Rowan Sage, ''C4 Plant Biology'', Academic press, 1999. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Fotosintèsi|*]] [[Categoria:Bioquimia]] e9fb9wu91ggmvq6fv6ifw38s0eu6n3c 0 27803 2498257 2455177 2026-04-16T14:32:12Z Capsot 279 /* Istòria */ 2498257 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta tablèu país | nom_local= Comtat Venaicin| imatge_bandièra=Flag of Comtat Venaissin.svg‎| ligam_bandièra= bandièra | imatge_blason= Blason comtat Venaissin.svg| ligam_blason= blason | imatge_carta=17_Comtat_Venaissin_par_Stephano_Ghebellino_(vers_1580)_Médiathèque_Ceccano.jpg| devisa=(cap)| }} {{lengas oficialas país| latin}} |- | [[Capitala]] | [[Carpentràs]] |- | Poder civil ancian | Rector |- | [[Aira|Superfícia]] | {{unitat|802.03|km²}} |- | [[Populacion]] | {{unitat|{{popcv|110}}|ab}}. ({{popcv|0}}) |- | [[Moneda]] anciana | Florin |- | [[Moneda]] actuala | Èuro |- |} {{omon|Comtat (omonimia)}} [[Image:Blason comtat Venaissin.svg|thumb|right|150px|Escut de la Comtat]] Lo '''Comtat Venaicin''' o la '''Comtat''' (sinonims arcaïcs: ''Venaicin, Venissa, Venisse'') es un ancian país e un [[parçans d'Occitània|parçan d’Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situat en [[Provença]]. La capitala dau país es [[Carpentràs]]. Sa populacion actuala es de {{formatnum:{{popcv|110}}}} abitants. Es administrativament partit entre lei departaments francés de Vauclusa ({{formatnum:{{popcv|84}}}} abitants de {{formatnum:{{popfrd|84}}}}) e de Droma ({{formatnum:{{popcv|26}}}} abitants de {{formatnum:{{popfrd|26}}}}). Lo gentilici n’es '''comtadin -a'''. Dins son acceptacion contemporanèa, la Comtat correspond sovent al departament de Vauclusa, e totjorn inclaus [[Avinhon]]. ==Istòria== Lo Comtat es cedida al papa en 1274 pel rei de França Falip lo tresen. La capitala n'es Venasca, emai se lo sèti de la Curia es a Carpentràs. Carpentràs ven capitala en 1320. Après la venda d’Avinhon al papa en 1348, lo Comtat e Avinhon son administrats cotria, mas lei doas entitats demòran legalament distintas. L'airau es ocupat mai d’un còp per França als s. XVII e XVIII. A la Revolucion francesa, au contrari d’Avinhon qu’una municipalitat favorabla a l’annexion francesa i pren lo poder, los comtadins sembla que vòlon venir una monarquia constitucionala amb lo papa coma sobeiran. Après un conflicte armat amb Avinhon, la majoritat dei comunautats de la Comtat decidís finalament de votar l’annexion a França. Aquela se fa en 1791, Avinhon e Carpentràs venon dos districtes non restacats a un departament. Cal demorar 1793 per la creacion dau departament de Vauclusa, qu'agropa lei dus districtes, lo rèire principat d'Aurenja, e una part de Provença presa ais Bocas de Ròse e ais Basseis Aups. ==Imatges== <gallery> Fichièr:Comtat venaissin.png|Mapa de la Comtat contemporanèa (en francés) Fichièr:Carpentras1.jpg|La vila de [[Carpentràs]] Fichièr:Frankrijk juni 2005 032.jpg|La vila de [[Vauriàs]] es lo centre de l'enclava dins lo Daufinat </gallery> ==Nòtas== <references /> {{Comunas dau Comtat Venaicin}} {{RegOc}} {{RegFr}} [[Categoria:Comtat Venaicin]] [[Categoria:Ancian país d'Euròpa]] [[Categoria:Parçan occitan]] nvsa028r9nywoxtjwp3sp094urq5w5w 0 27961 2498293 2491994 2026-04-16T20:07:45Z Toku 7678 2498293 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Castèlfranc | nom2 = ''Castelfranc'' | imatge = Castelfranc Mairie et église.JPG | descripcion = L'ostal de comuna e la glèisa. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Caors|Caors]] | canton = [[Canton de Lusèg|Lusèg]] | intercom = [[Comunautat de comunas de la Val d'Òut e del Vinhal|CC de la Val d'Òut e del Vinhal]] | insee = 46062 | cp = 46140 | cònsol = Laurent Bolos | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.5019444444 | longitud = 1.22361111111 | alt mini = 80 | alt mej = 110 | alt maxi = 270 | km² = 5.71 |}} '''Castèlfranc'''{{RepTopMP}} (''Castelfranc'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin]]òla situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46062.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Dens ''Castèlfranc'', ''castèl'' ven del latin ''castellum'' (derivat de ''castrum'') e l'adjectiu ''franc'' a lo sens de « liure » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 154</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=46062 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Laurent Bolos |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat=André Bessière|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Roger Milhau |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=46062 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=767 |1846=806 |1851=779 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=811 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=426 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=361 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=413 |2006=422 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== * [[Joan La Vaissièra]] (1821-1892), soldat de la conquèsta coloniala en [[Argeria]]. ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Bastida medievala]] [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] blwem847d7z93l0ahutuqu7mtwfyi1x 0 37204 2498294 1861453 2026-04-16T20:08:02Z Toku 7678 2498294 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Imatge:Francis1-1.jpg|200px|thumb|Francés I]] '''Francés I''' ([[Conhac (vila)|Conhac]], lo [[12 de seteme]], de [[1494]] – [[Castèth de Rambouillet]], lo [[31 de març]], de [[1547]]) que ho un rei de [[França]] coronat a [[Rems]] en [[1515]]. Durant lo son regnat que desvolopè las arts en important l'estil de la [[Reneishença]] italiana, qu'establí (dab l'[[ordonança de Villers-Cotterêt]]) l'emplec de la lenga vulgara (lo [[francés]]) en lòc deu [[latin]] peu actes legaus, que ganhè la famosa victòria de [[Marignan]] suber las òsts soïssas e que ho lo rivau de [[Carles I d'Espanha e V d'Alemanha]] e deu son empèri. {{clr}} {{Debuta dinastia|nom=Francés {{Ièr}}}} {{Inserir dinastia |color1=#FFFFFF |color3=#FFFFFF |abans=[[Carles d'Orleans (1459-1496)|Carles d’Engoleime]] |nom=[[Lista dels comtes d'Engoleime|Comte d’Engoleime]] |icòneG=Blason_comte_fr_Angouleme_(Valois).svg |aprèp=[[Loïsa de Savòia]] |periòde=[[1496]]-[[1515]] }} {{Inserir dinastia|color2=skyblue |icònaG=Blason France moderne.svg |nom=[[Lista dels reis de França|Rei de França]] |abans=[[Loís XII de França|Loís {{XII}}]] |aprèp=[[Enric II de França|Enric {{II}}]] |periòde=[[1515]]-[[1547]]}} {{Inserir dinastia |color1=#B0E0E6 |color3=#B0E0E6 |abans=[[Maximilien Sforza]] |nom=[[Lista dels sobeirans de Milan|Duc de Milan]] |aprèp=[[Francés II Sforza|Francés {{II}} Sforza]] |periòde=[[1515]]-[[1525]] }} {{Fin dinastia}} {{Modèl:Rei de França‎}} {{DEFAULTSORT:Frances 01 de Franca}} [[Categoria:Personalitat francesa del sègle XVI]] [[Categoria:Personalitat del Regim Ancian]] [[Categoria:Prince de sang reial francés]] [[Categoria:Monarca de la Renaissença]] [[Categoria:Dinastia dels Valés]] [[Categoria:Guèrras d'Itàlia]] [[Categoria:Personalitat de Nòva França]] [[Categoria:Ostatge]] [[Categoria:Cavalièr de la Cambaliga]] [[Categoria:Comte d'Engoleime]] [[Categoria:Rei de França]] [[Categoria:Naissença en 1494]] [[Categoria:Decès en 1547]] jmlc8ls10d1meqki710fdi7cfmpt4gu 0 40187 2498275 2497825 2026-04-16T19:39:59Z Alaric 506 44932 /* Sort */ 2498275 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Sort.jpg|thumb|right|250px|Vista generala de Sort]] [[Imatge:Escut de Sort.svg|thumb|left|100px|Escut de Sort]] '''Sort''' es la capitala de la [[comarca]] [[Catalonha|catalana]] del [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Es una vila de 2236 abitants (2025) situada dins la província de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. La prononciacion catalana es [sɔ́ɾt], segon lo Diccionari català-valencià-balear (L'Onomasticon Cataloniæ non ditz ren). ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sòrt | nòrd = [[Espot]] | nòrd-èst = [[Rialp|Rialb]] | èst = | sud-èst = [[Soriguera]] | sud = | sud-oèst = [[Baix Pallars]] | oèst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Sort, La Bastida de Sort, Bressui e Pernui (desabitat) èran de l'ancian municipi de Sort. Enviny, Castellviny, Llarvén, Montardit de Baix, Montardit de Dalt, Olp e Pujalt èran de l'ancian municipi d'Enviny. Llessui, Meneurí (desabitat) e Saurí èran de l'ancian municipi de Llessui. Altron, Bernui e Sorre èran de l'ancian municipi d'Altron. ===Sort=== L'etimologia es parallèla ambe la del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]]. L'Acte de 839 non cita lo nom, sonque la localitat contigüa de ''Vilamflor'' (< ''Villa Furoris''), despareguda ara. La menaça dels moros empachèt tota formacion de vilatge, en mai de la dominacion exclusiva del monestièr de [[Baix Pallars|Gerri]], que non daissava subrondar que de vilatges. Solament i aviá un pont, tan necessari que lo paratge es citat en 947 la ''ribera de Saorte'' (del basc ''çubi'', « pont »), de ''çuburi-ti'', SŬBŬRĬTI, ambe'l sufixe d'adjectiu -TI e ''uri'', « vilatge »; ''çuburi-ti'' èra donc l'endret (''-ti''), dins la practica la val del vilatge (''uri'') del pont (''çubi''). La fòrma ''Suort'' de 981 daissa intacta lo Ŭ etimologic, mès en general i agèt una dissimilacion en ''Sa(v)ort'', completament normala, puèi ''Saort'' > ''Sort''. Çaquelà, i aviá en [[Reiaume de Navarra|Navarra]] una localitat del nom de ''Çubiurruti'' citada en 1277, donc ''urruti'', « luènh » o sa varianta ''irruti'' poiriá èsser una autra etimologia, ''Çubi-urruti''. Auriam donc siá « lo vilatge del pont » siá « delà lo pont », vist de l'autra riba. [[Sòrt]] ([[Shalòssa]]) seriá un nom semblable ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref> ===La Bastida de Sort=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ===Bressui=== La prononciacion es [bre'suj]. I a un nom femenin germanic citat a Alaó en 972 : ''Ego Ecco et uxor mesa Brexunio''. S'agís de ''Bergsuind'' (près d'un autre, ''Bergsind''). Regularament, ''nd'' > ''nn'', puèi lo nom venguèt quicòm coma ''Breksuin'', puèi ''Bres(s)uin''. Enfin l'atraccion dels nombroses noms en ''-ui'' menèt al resultat actual <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10796</ref>. ===Pernui=== La prononciacion es [per'nuj], atestat ''Pernui'' en 966. Lo sufixe [-ŏi] > catalan ''-ui'', supausa pas exclusivament que lo nom siá ibèrobasc, cf. lo Santuari de Pedrui, de ''pedra''; aicí, deriva de ''Peró'' (Pedró), derivat de ''pedra'', donc ''Pero(n)ui'', contractat en ''Pernui'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31258</ref>. ===Enviny=== La prononciacion es [am'biɲ] o intermediària entre [am'biɲ] e [em'biɲ]. Las fòrmas ancianas son ''Invicinio'' en 839, ''Inbicinio'' en 1014, ''Invecing'' en 1066, ''Envezino'', ''Envezin'' en 1163, ''Envey'' en 1281, etc. Deriva de ''in vicinio'', « dins lo vesinat, -atge, a l'entorn, compréner « a l'entorn de Sort » <ref name = viny>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 74-75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17127</ref>. ===Castellviny=== La prononciacion es [kasteʎ'biɲ] o [kastel'biɲ] [dissimilacion]. Deriva de ''castellum vicinii'', probablament un genitiu latin <ref name = viny/>. Veire lo precedent. ===Llarvén=== La prononciacion es [ʎar'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Lertuen'' en 1080, ''Leruent'' en 1094, ''Lartuen'' en 1281. Lo càmbiament de ''Lertŭén'' en ''Lertvén'', puèi a ''Lervén'' es de fonetica normala. Enfin, abans ''r'' e ''é'' accentuats, la mudason de ''e'' en ''a'' es una dissimilacion normala, facilitada per la situacion darrèr ''r''. D'un autre costat, la sillaba iniciala istorica ''Lert-'' coïncidís ambe la de ''Lertamon'', [lɛrta'mon], municipi de [[Lladorre]]. L'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'', trobat dins ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana. Veire [[Senterada|Larén]]. Per explicar l'ensemble del nom, se pòt postular un compausat ''*Lertuondo'', ambe'l basc ''ondo'', « fons, soca, lòc de fondament »; la seguida seriá ''lertŭón'', puèi seriá diferenciacion de ''lertŭón'' en ''ler(t)ŭén'' — coma ''vou'' > ''veu'', ''crou'' > ''creu'', e enfin Llarvén <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23418</ref>. ===Montardit (de Baix, de Dalt)=== Lo vilatge principal es Montardit (de Dalt). Al pè d'aqueste es Montardit de Baix (o Ribera de Montardit, o els Hostals de Montardit). La prononciacion es [muntar'dit]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ardit'' en 1163, ''Monte Ardit'' en 1164, ''Montardit'' en 1408. ''Montardit'' es de segur un compausat ambe l'adjectiu ''ardit'', « coratjós », siá ambe un sens metaforic de castèl que non se rend, siá coma subrenom del senhor del lòc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 330-331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27000</ref>. ===Olp=== La prononciacion es [olp]. Las fòrmas ancianas son ''Olve'' en 977, ''condominas de Olb'' en 983, ''Olbis'' en 981-985, ''Olbe'' en 1076 (prop de Mur), ''Olb'' en 1257-1269, ''Olp'' en 1276, etc. I agèt un omonime dins 22223 [[Sopeira]], citada ''Olobe'' en 841-45. L'origina es ''olo'', « pichon edifici rustic » , de meteissa origina que ''o(h)ol'', « pòst, madièr », ambe ''-be'', « jos, dejós ». Lo resultat es ''ólobe'', « a cobèrt de las pòsts, jos lo refugi », aparentat a de mots basques actuals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29106</ref>. ===Pujalt=== Pas citat dins l'ONCAT. Probablament Puialt, puèg naut. ===Llessui=== Es lo vilatge pus naut de la val d'Àssua (situada entre ''Lles'' e ''Llesp''). La prononciacion es [ʎe'suj]. Lo nom es atestat ''La Suy'' en 1359 e ''Lessui'' en 1525, ''Llaçuy'' en 1518, ''Llassuy'' en 1645 e 1770. Siquenon, es quasi absent de las fonts medievalas, coma lòc refractari a la penetracion, qu'a per exemple conservat de basquismes coma ''lido'', « lavanca, lit, lhavet » e donc que gardèt tardivament lo monolingüisme basc. L'essencial es la rasic ''Leç-'', comuna ambe Lles i Llesp. Lo mot basc ''leçe'' o ''leize'' amassa las nocions d'espeluga, avenc, bauç, gòrja e tanben un valat. La terminason ''-ui'' es tipica de la toponimia basca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23630</ref>. ===Meneurí o Menaurí=== Lòc desabitat. La prononciacion locala es [menew'ri]. Lo nom es citat en 1645 ''Menorí'' e ''Benaurí''; lo segond compòrta una dissimilacion, a la manièra del latin MERENDARE > ''berenar'', o del mot prelatin MUNO > catalan ''bony''. Çò pus probable es que ven del nom d'un repoblaire francés del nom de ''Maunoury'' (puslèu que d'un nom basc), que significa « mal noirit », que se pòt compréner coma « mal ensenhat » o puslèu coma « afamat, atalentat »; la proximitat de ''Saurí'', vilatjòt un pauc pus important, que [[Joan Coromines]] interprèta coma una fòrma lemosina o sentongesa ''Saverí'' (del nom germanic d'òme ''sabi-rik'') ambe pèrda de ''-k'' final coma en francés, va tanben dins aquel sens. Lo gascon ''neurir'', « noirir », de NUTRIRE, foguèt benlèu una influéncia, o lo vèrbe ''menar'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 250-251 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25955</ref>. ===Saurí o Seurí=== La prononciacion locala es [sew'ri] o de còps (benlèu) [saw'ri]. Las fòrmas ancianas son ''in territorio Savarisi'' en 899, ''in villa Savariense'' en 979 e cap a 980, ''in Sabarisi'' en 981, ''Sauri'' en 1359, ''Seuri'' en 1566, ''Saurí'' en 1645. Lo nom patronimic ''Savarís'' es benlèu palharés. L'origina es lo nom germanic d'òme ''Sabiriks'', varianta de ''Sabirik'', ''Sabarik'', ambe sincòpa. Per explicar la tombada de ''-k'', cal supausar un nom lemosin o auvernhàs, o quitament francés. I a una varianta en ''-eu'' coma dins Meneurí<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37857</ref>, que [[Joan Coromines]] explica pas. ===Altron=== La prononciacion es [al'trɔn] a l'entorn de Sort, [al'tron] endacòm mai. Las fòrmas ancianas son ''Otron'' en 1164, ''Loch del Torn'' (per ''Eltron''), ''lloch del Tron'' en 1435, ''loci del Trohon'' en 1455, ''lo Tron'' en 1518, ''Altron'' en 1525 e 1541. L'etimologia es ''Alt Tron'', « cima aplatida », motivada per la nautor planièra que lo vilatge es dessús <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 177 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2453</ref>. </br> ''Tron'' o ''trony''. Es un adjectiu arcaïc, d'origina celtica, de sens « aplatit, camús » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 354 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44795</ref>. ===Bernui=== Se ditz [plans de Ber'nuj]. Es un nom aparentat a [[La Torre de Cabdella|Beranui]]. La terminason (probablament) basca ''-ŏi'' mena a ''-ui''. Per la basa, [[Gerhard Rohlfs]] causís lo cognomen latin ''Veranus'' e dins d'autres cases lo nom celtic ''Brennus'', mentre que Menéndez Pidal, seguit al mens provisòriament per J. Coromines, aima mai l'adjectiu substantivat ''veranus'', « primaverenc »; çaquelà, Coromines penava a creire qu'un nom pauc frequent coma ''Veranus'' aja pogut donar tant de toponimes dins un airal estret. Demòra un escrupul a acceptar un mot latin e una terminason basca. I a una autra solucion, benlèu preferibla, lo basc ''bera'', « mòl, doç », en parlant del terren, que correspond a de lòcs aigaloses, aptes a far de pastencs e a donar una èrba abondosa. ''Bera'' se pòt jónher ambe ''-ŏi'' pel mejan de ''-n-'' unitiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 454-455 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059</ref>. ===Sorre=== La prononciacion es ['sorre] a Sort, tanben ['sɔrri] a Sort e a l'entorn. Las fòrmas ancianas son ''Saore'' en 1248 (ipèrcorreccion segon lo modèl ''Saort'' > ''Sort''), ''Sorre'' en 1359, 1556, 1645. S'agís d'un nom ibèrobasc. L'etime es ''çur'', « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament ''çurr(a)'', ambe l'article ''-a'' e ''rr'' dobla. Coma ''u'' ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, ''Surp'', municipi de [[Rialp]], (nom ambe la pòstposicion ''-be'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39540</ref>. ==Istòria== En 1970, los municipis d'Enviny e Llessui foguèron incorporats a Sort, puèi ne foguèt atal per Altron en 1976. ==Ligams extèrnes == *[http://sort.ddl.net/ Sit de la comuna] *Diccionari català-valencià-balear d'Alcover-Moll [http://dcvb.iec.cat/] *Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 186-187 [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558]. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} cz4ckq54gxxli62cln0o976xgsoaq8a 0 54273 2498284 2008538 2026-04-16T19:51:47Z Toku 7678 2498284 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} '''Imotz''' es una comuna de la [[Comunautat Forala de Navarra]] al nòrd d'[[Espanha]]. {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Comuna de Navarra]] fxjox3bkx6dkqqnt5wqhulkjommqm72 0 66228 2498298 2248927 2026-04-16T20:09:45Z Toku 7678 2498298 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Imatge:Argentina - Buenos Aires - Avellaneda.svg|thumb|200px|Sarandí dehens lo Gran Buenos Aires]] '''Sarandí''' qu'ei ua comuna deu [[Gran Buenos Aires]] e tanhenta de [[Buenos Aires]] ; que hè partida deu [[Partit d'Avellaneda]] dens la [[Província de Buenos Aires]]. La soa population en [[2001]] qu'èra de 60 752 abitants. Que deu lo son nom a l'arbuste [[Phyllanthus sellowianus]] aperat locaument ''sarandí''. A la debuta deu [[sègle XX]], la famosa equipa de [[River Plate]] qu'i avó un modèste estadi abans de tornar a [[Buenos Aires]]. {{Portal Argentina}} [[Categoria:Província de Buenos Aires]] mci25jq3w7bny0zlukqn09uyoyf8idl 0 67566 2498300 2356659 2026-04-16T20:10:55Z Toku 7678 2498300 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {|class="infobox_v2" width="290px" |+<font size="+1">额尔古纳市 |- | [[Aira|Superfícia]] | {{NaU|28400|km²}} |- | [[Populacion]] | {{NaU|85162|ab.}} <small>([[2006]])</small></font> |- | Sit oficiau | [https://web.archive.org/web/20120103001141/http://www.eegn.gov.cn/ eegn.gov.cn] |} '''Ergun''' (额尔古纳市 ''É'ěrgǔnà Shì'' en [[chinés]], Аргунь-Юци ''Argun-Iutzi'' en [[rus]], Эргүн ''Ergün'' en [[mongòl]]) qu'ei ua comuna de la Region Autonòma de la [[Mongolia Interiora]], dens la [[Republica Populara de China]]. Qu'a un estatut administratiu de vila-districte devath la jurisdiccion la [[vila-prefectura]] de Hulunbuir. [[Categoria:Comuna de la Mongolia Interiora]] r5nntd85t68nlmnqbo6fr53j7mb3osf 0 69810 2498295 2452340 2026-04-16T20:08:33Z Toku 7678 2498295 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Ancian país | nom = Reiaume de França | p1 = [[Francia Occidentau]] | s1 = [[Republica Francesa]] | s2 = [[Guèrra de la Setena Coalicion|Empèri Francés]] | annada debuta = 987 | annada fin = 1792 | annada debuta2 = 1814 | annada fin2 = 1815 | annada debuta3 =1815 | annada fin3 = 1848 | status = {{Br entradas separadas|Monarquia feudala <small>([[sègle X|X]]–[[sègle XI|XI]] sègles)</small>|Monarquia absoluda <small>([[sègle XV]]–[[1789]])</small>|Monarquia constitucionala <small>([[1789]]–[[1792]]; [[1814]]–[[1848]])</small>}} | capitala= [[París]] {{·}}[[Versalhas]] {{Small|(1682–1789)}} |lengas=[[latin]] <small>(fins en 1539)</small> {{·}} [[francés]] {{Small|(dempuèi 1539)}} | devisa = Monjoie Saint-Denis! | religion = [[Catolicisme]] | títol cap=[[Lista dels reis de França|Monarcas]] |data cap=843–877 | cap =[[Carles lo Calvet]] (primièr) | data cap2=1830–1848 | cap2=[[Loís-Filip I]] (darrièr) | moneda = {{Br entradas separadas|[[Liura francesa]] {{Small|(987–1792)}}|[[Franc francés]] {{Small|(1814–1848)}}}} }} [[Imatge:Grand Royal Coat of Arms of France & Navarre.svg|thumb|200px|left|Armas deu Reiaume de França e de Navarra]] Lo '''Reiaume de França''' (var. '''Reialme de França''') qu'èra un estat [[monarquia|monarquic]] feodau fondat per [[Uc Capet]] en [[987]] e qui s'acabè en [[1791]] dab l'instauracion de la [[Monarquia Constitucionau Francesa]] après la [[Revolucion Francesa]], devath lo regnat de [[Loís XVI de França]]. Lo Reiaume de França que ho establit sus lo territòri de la [[Francia Occidentau]], era medisha gessida de la particion de l'[[Empèri Carolingian]] qui èra estat partajat e dividit enter los eretèrs de [[Carlesmanhe]]. Uc Capet que succedí a [[Loís V de França]] (en vertat "Rei deus Francs") e, durant lo periòde conegut com l'[[Regim Ancian|Ancian Regim]], los sons descendents que regnèn suu reiaume (qui hore vertadièrament aperat ''Reiaume de França'' sonque quauques generacions adarrond). Durant aqueth periòde, los descendents d'Uc Capet que's succedín en tres dinastias : los Capecians dits "dirèctes", los Valés e los Borbons. Lo Reiaume de França que ho associat dab lo [[Reiaume de Navarra]] devath lo regnat de [[Felip IV de França]] e deus son successors dinc au rei [[Carles IV de França]] ; que tornèn definitivament a s'associar après lo coroament deu Noste Enric ([[Enric III de Navarra]] e IV de França) ; que constuín atau lo '''Reiaume de França e de Navarra'''. {{DEFAULTSORT:França, Reiaume de}} [[Categoria:Istòria de França]] jsqloc4n7c6yls9bw283putow32a02r 2498296 2498295 2026-04-16T20:08:47Z Toku 7678 2498296 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Ancian país | nom = Reiaume de França | p1 = [[Francia Occidentau]] | s1 = [[Republica Francesa]] | s2 = [[Guèrra de la Setena Coalicion|Empèri Francés]] | annada debuta = 987 | annada fin = 1792 | annada debuta2 = 1814 | annada fin2 = 1815 | annada debuta3 =1815 | annada fin3 = 1848 | status = {{Br entradas separadas|Monarquia feudala <small>([[sègle X|X]]–[[sègle XI|XI]] sègles)</small>|Monarquia absoluda <small>([[sègle XV]]–[[1789]])</small>|Monarquia constitucionala <small>([[1789]]–[[1792]]; [[1814]]–[[1848]])</small>}} | capitala= [[París]] {{·}}[[Versalhas]] {{Small|(1682–1789)}} |lengas=[[latin]] <small>(fins en 1539)</small> {{·}} [[francés]] {{Small|(dempuèi 1539)}} | devisa = Monjoie Saint-Denis! | religion = [[Catolicisme]] | títol cap=[[Lista dels reis de França|Monarcas]] |data cap=843–877 | cap =[[Carles lo Calvet]] (primièr) | data cap2=1830–1848 | cap2=[[Loís-Filip I]] (darrièr) | moneda = {{Br entradas separadas|[[Liura francesa]] {{Small|(987–1792)}}|[[Franc francés]] {{Small|(1814–1848)}}}} }} Lo '''Reiaume de França''' (var. '''Reialme de França''') qu'èra un estat [[monarquia|monarquic]] feodau fondat per [[Uc Capet]] en [[987]] e qui s'acabè en [[1791]] dab l'instauracion de la [[Monarquia Constitucionau Francesa]] après la [[Revolucion Francesa]], devath lo regnat de [[Loís XVI de França]]. Lo Reiaume de França que ho establit sus lo territòri de la [[Francia Occidentau]], era medisha gessida de la particion de l'[[Empèri Carolingian]] qui èra estat partajat e dividit enter los eretèrs de [[Carlesmanhe]]. Uc Capet que succedí a [[Loís V de França]] (en vertat "Rei deus Francs") e, durant lo periòde conegut com l'[[Regim Ancian|Ancian Regim]], los sons descendents que regnèn suu reiaume (qui hore vertadièrament aperat ''Reiaume de França'' sonque quauques generacions adarrond). Durant aqueth periòde, los descendents d'Uc Capet que's succedín en tres dinastias : los Capecians dits "dirèctes", los Valés e los Borbons. Lo Reiaume de França que ho associat dab lo [[Reiaume de Navarra]] devath lo regnat de [[Felip IV de França]] e deus son successors dinc au rei [[Carles IV de França]] ; que tornèn definitivament a s'associar après lo coroament deu Noste Enric ([[Enric III de Navarra]] e IV de França) ; que constuín atau lo '''Reiaume de França e de Navarra'''. {{DEFAULTSORT:França, Reiaume de}} [[Categoria:Istòria de França]] a1h2gg670vnf72ltrbahfvtasimi69z 2498297 2498296 2026-04-16T20:09:15Z Toku 7678 2498297 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Ancian país | nom = Reiaume de França | p1 = [[Francia Occidentau]] | s1 = [[Republica Francesa]] | s2 = [[Guèrra de la Setena Coalicion|Empèri Francés]] | annada debuta = 987 | annada fin = 1792 | annada debuta2 = 1814 | annada fin2 = 1815 | annada debuta3 =1815 | annada fin3 = 1848 | status = {{Br entradas separadas|Monarquia feudala <small>([[sègle X|X]]–[[sègle XI|XI]] sègles)</small>|Monarquia absoluda <small>([[sègle XV]]–[[1789]])</small>|Monarquia constitucionala <small>([[1789]]–[[1792]]; [[1814]]–[[1848]])</small>}} | capitala= [[París]] {{·}}[[Versalhas]] {{Small|(1682–1789)}} |lengas=[[latin]] <small>(fins en 1539)</small> {{·}} [[francés]] {{Small|(dempuèi 1539)}} | devisa = Monjoie Saint-Denis! | religion = [[Catolicisme]] | títol cap=[[Lista dels reis de França|Monarcas]] |data cap=843–877 | cap =[[Carles lo Calvet]] (primièr) | data cap2=1830–1848 | cap2=[[Loís-Filip I]] (darrièr) | moneda = {{Br entradas separadas|[[Liura francesa]] {{Small|(987–1792)}}|[[Franc francés]] {{Small|(1814–1848)}}}} }} Lo '''Reiaume de França''' (var. '''Reialme de França''') qu'èra un estat [[monarquia|monarquic]] feodau fondat per [[Uc Capet]] en [[987]] e qui s'acabè en [[1791]] dab l'instauracion de la [[Monarquia Constitucionau Francesa]] après la [[Revolucion Francesa]], devath lo regnat de [[Loís XVI de França]]. Lo Reiaume de França que ho establit sus lo territòri de la [[Francia Occidentau]], era medisha gessida de la particion de l'[[Empèri Carolingian]] qui èra estat partajat e dividit enter los eretèrs de [[Carlesmanhe]]. Uc Capet que succedí a [[Loís V de França]] (en vertat "Rei deus Francs") e, durant lo periòde conegut com l'[[Regim Ancian|Ancian Regim]], los sons descendents que regnèn suu reiaume (qui hore vertadièrament aperat ''Reiaume de França'' sonque quauques generacions adarrond). Durant aqueth periòde, los descendents d'Uc Capet que's succedín en tres dinastias : los Capecians dits "dirèctes", los Valés e los Borbons. Lo Reiaume de França que ho associat dab lo [[Reiaume de Navarra]] devath lo regnat de [[Felip IV de França]] e deus son successors dinc au rei [[Carles IV de França]] ; que tornèn definitivament a s'associar après lo coroament deu Noste Enric ([[Enric III de Navarra]] e IV de França) ; que constuín atau lo '''Reiaume de França e de Navarra'''. == Ligams intèrnes == * [[França]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:França, Reiaume de}} [[Categoria:Istòria de França]] 0s3vi1pf2nd2y7cnix6r2dze5zwy05c 0 98952 2498292 2210019 2026-04-16T20:06:48Z Toku 7678 /* Geografia */ 2498292 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=frp | nomcomuna= La Chapelle-de-Surieu | nomcomuna2= La Chapelle-de-Surieu | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Daufinat}}<br/>{{Arpitània}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Vienne|Vienne]] | canton= [[Canton de Roussillon|Roussillon]] | insee = 38077 | sitweb= | cp = 38150 | cònsol = M. Gabriel Girard | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Chapelains (en [[francés]]) | longitud= 4.91055555556 | latitud= 45.3919444444 | alt mini = 252 | alt mej = | alt maxi = 407 | km² = 11.22 }} '''La Chapelle-de-Surieu''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Arpitània|arpitana]] dau [[Daufinat]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Isèra (departament)|Isèra]] e la [[regions francesas|region]] de [[Ròse-Aups]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|La Chapelle-de-Surieu]]'''La Chapelle-de-Surieu'''}} {{Image label|x=0.366639043677|y=0.537787344219|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 296 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Romain-de-Surieu]] (2,0km)}}}} {{Image label|x=0.282092186725|y=0.355450353625|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1257 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Assieu]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.521957866123|y=0.806186708424|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1246 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sonnay]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.79164335524|y=0.628984711107|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 912 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bellegarde-Poussieu]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.380052157658|y=0.177529253926|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1097 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vernioz]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.181225157613|y=0.646793433543|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1106 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ville-sous-Anjou]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.378944266994|y=0.88067754938|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 950 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Anjou (Isèra)|Anjou]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.759362264516|y=0.160904640595|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 710 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Monsteroux-Milieu]] (5,4km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 38077 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= M. Gabriel Girard|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 38077 |1793=474 |1800=448 |1806=504 |1821=587 |1831=584 |1836=581 |1841=615 |1846=594 |1851=548 |1856=548 |1861=551 |1866=548 |1872=569 |1876=580 |1881=563 |1886=566 |1891=508 |1896=490 |1901=506 |1906=467 |1911=468 |1921=427 |1926=419 |1931=403 |1936=369 |1946=392 |1954=374 |1962=362 |1968=345 |1975=289 |1982=326 |1990=409 |1999=477 |2004= |2005= |2006=613 |2007= 633 |2008= 627 |2009=673 |cassini=8151 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal|Daufinat|Arpitània}} {{Comunas de| insee = 38077 }} [[Categoria:Comuna arpitana dau Daufinat]] [[Categoria:Comuna d'Isèra]] 48ji565vbphzmxo5309pgwvem2hovjf 0 100497 2498291 2208394 2026-04-16T20:05:06Z Toku 7678 /* Geografia */ 2498291 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Plancher-Bas | nomcomuna2=Plancher-Bas | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Lure|Lure]] | canton= [[Canton de Champagney|Champagney]] | insee = 70413 | sitweb= | cp = 70290 | cònsol = Roland Germain | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 6.7336 | latitud= 47.7219 | alt mini = 366 | alt mej = | alt maxi = 850 | km² = 29.12 }} '''Plancher-Bas''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Sòna]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Franca Comtat]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Plancher-Bas]]'''Plancher-Bas'''}} {{Image label|x=0.714429254806|y=0.387091182945|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 474 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Auxelles-Bas]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.684781130725|y=0.33402623701|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 305 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Auxelles-Haut]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.273038651012|y=0.568944892446|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3601 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champagney (Nauta Sòna)|Champagney]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.523065882668|y=0.228312941867|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1089 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Plancher-les-Mines]] (4,6km)}}}} {{Image label|x=0.693176635117|y=0.717089427917|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 240 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Errevet]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.558518898357|y=0.870932507498|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1122 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Frahier-et-Chatebier]] (6,3km)}}}} {{Image label|x=0.790198644701|y=0.755241293574|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2011 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Évette-Salbert]] (6,5km)}}}} {{Image label|x=0.502958492756|y=0.889336556991|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 202 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Échavanne]] (6,5km)}}}} {{Image label|x=0.890271264668|y=0.576443382838|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 672 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lachapelle-sous-Chaux]] (6,6km)}}}} {{Image label|x=0.894990700254|y=0.315699084971|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3259 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Giromagny]] (7,3km)}}}} {{Image label|x=0.170678409025|y=0.236724512537|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 713 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fresse]] (7,5km)}}}} {{Image label|x=0.500472551196|y=0.0672577854283|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 68 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Belfahy]] (7,5km)}}}} {{Image label|x=0.952745616786|y=0.571278553289|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1066 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaux (Territòri de Belfòrt)|Chaux]] (7,7km)}}}} {{Image label|x=0.946274730588|y=0.647616913057|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 831 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sermamagny]] (7,8km)}}}} {{Image label|x=0.871067171982|y=0.217965179419|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1203 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lepuix]] (7,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 70413 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Roland Germain|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 70413 |1793=1513 |1800=1505 |1806=1635 |1821=1898 |1831=2028 |1836=2124 |1841=2131 |1846=2114 |1851=2102 |1856=2017 |1861=2149 |1866=2206 |1872=2216 |1876=2323 |1881=2348 |1886=2365 |1891=2296 |1896=2245 |1901=2174 |1906=2227 |1911=2007 |1921=1733 |1926=1688 |1931=1583 |1936=1493 |1946=1220 |1954=1321 |1962=1341 |1968=1293 |1975=1402 |1982=1538 |1990=1644 |1999=1637 |2004= |2005= |2006=1 816 |2007= 1834 |2008=1 864 |2009=1 893 |cassini=27015 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 70413 }} [[Categoria:Comuna de la Nauta Sòna]] 15sd0bue59414f80cqjkhwz07yyr5cz 0 114702 2498315 1861216 2026-04-16T20:27:28Z Stardsen 14080 2498315 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Façade de la Cathédrale Gothique Notre-Dame d'Amiens - Amiens.jpg|thumb|Fachada principala]] '''Nòstra Dòna d'Amians''' es la catedrala d'[[Amians]]. La catedrala actuala foguèt bastida entre 1220 et 1288. Pasmens, au sègle dètz-e-nòu, foguèt restaurada per part per [[Eugène Viollet-le-Duc]], que, dau mesme biais que faguèt per la [[Ciutat de Carcassona|Ciutat de Carcassona]], li apondèt d'elements exteriors e anacronics. [[File:AmiensDB363.jpg|thumb|Plànol interior]] De per son volum interior ({{unitat|200000|m|3}}), es la catedrala mai bèla de França tota. Son estil generau [[gotic]] classic si vetz tanben completat de partidas d'estil gotic raionant e gotic flambejant. Fa {{unitat|145|m}} de longor e l'autor de sa vòuta es de {{unitat|42.30|m}}, quasi lo maximum que podriá suportar tala estructura. Nòstra Dòna d'Amians fa partida despuei 1981 dau [[Patrimòni Mondiau de l'Umanitat|Patrimòni Mondiau]] de l'[[UNESCO]]. [[Categoria:Catedrala]] [[Categoria:Catedrala de França]] [[Categoria:Amians]] psr9dd00hw5fm2gknktfwvmsaa6xrrt 2498316 2498315 2026-04-16T20:27:42Z Stardsen 14080 2498316 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Façade de la Cathédrale Gothique Notre-Dame d'Amiens - Amiens.jpg|thumb|Fachada principala]] '''Nòstra Dòna d'Amians''' es la catedrala d'[[Amians]]. La catedrala actuala foguèt bastida entre 1220 et 1288. Pasmens, au sègle dètz-e-nòu, foguèt restaurada per part per [[Eugène Viollet-le-Duc]], que, dau mesme biais que faguèt per la [[Ciutat de Carcassona|Ciutat de Carcassona]], li apondèt d'elements exteriors e anacronics. [[File:AmiensDB363.jpg|thumb|Plànol interior]] De per son volum interior ({{unitat|200000|m|3}}), es la catedrala mai bèla de França tota. Son estil generau [[gotic]] classic si vetz tanben completat de partidas d'estil gotic raionant e gotic flambejant. Fa {{unitat|145|m}} de longor e l'autor de sa vòuta es de {{unitat|42.30|m}}, quasi lo maximum que podriá suportar tala estructura. Nòstra Dòna d'Amians fa partida despuei 1981 dau [[Patrimòni Mondiau de l'Umanitat|Patrimòni Mondiau]] de l'[[UNESCO]]. [[Categoria:Catedrala]] [[Categoria:Catedrala de França|Amians]] [[Categoria:Amians]] ep43x2jfu1bxjhm0a5z54rtpkytc4bo 0 125490 2498285 1876327 2026-04-16T19:52:02Z Toku 7678 2498285 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} '''Pozán de Vero''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] d'[[Òsca (província) |Òsca]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|22}} k4y1yb4z1vzhkeegjvqtc4qi23x8a4u 0 125611 2498290 1874693 2026-04-16T20:03:45Z Toku 7678 2498290 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} '''Navas de San Juan''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]]de [[Jaén (província)|Jaén]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Andalosia]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|23}} p7rrys41snfdgngh5500qyw9iuwyhws 0 125949 2498322 2497664 2026-04-17T05:13:12Z Alaric 506 44932 2498322 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Gósol''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Berguedà]]. Los autres municipis de Berguedà son dins la [[província de Barcelona]]. Lo 7 de decembre de 2025, los abitants del municipi votèron per s'integrar a la província de Barcelona. Aquel cambiament dependrà de la validacion de la Generalitat e de l'aprovacion al Congrés dels Deputats. ==Toponimia== La prononciacion es ['gozul]; coma la localitat es plan coneguda, se pòt tanben ausir la prononciacion segondària ['gɔzul]. Lo gentilici es ''gosolans''. Las fòrmas ancianas son ''Gosal'' en 839, 1010, 1030, 1107 e dins de nombroses documents d'aquí a 1250. Après se generalizèt la fòrma ''Gosol'', ''Gósol'' segon lo cambiament fonetic catalan de ''al'' pòsttonic en ''-ol'' : 1053 (plan datat ?), 1257-69, 1273, 1289, 1359; i a un ''Gosel'' intermediari en 1255. Es un nom prelatin, probablament ibèr. Ptolemèu la cita ''Egosa''. Se pòt admetre, per religar aquel nom ambe las fòrmas medievalas, un derivat *EGÓSALE, ambe'l sufixe -LE, basc e probablament iberic. Fa pensar a un nom del [[Sobrarb]]e ''Iguácel'' (diftongason ''ŏ'' > ''uá'' dins l'airal). La vocala iniciala ''E-'' tombèt, coma sovent los ''I-'' inicials en toponimia iberica. I a plan de noms en 'o-al o 'o-ar dins la toponimia iberica e tanben de noms ambe l'iniciala ''Eg-'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 370-372 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20784</ref>. ===Sorribes=== La prononciacion es [sur'ribəs]. Nom frequent de lòcs definits per la situacion, de ''sub rīpas'' SUB RÌPAS, « dejós de ribas o de bòrns de tucs ». Aicí situat al pè sud-oèst dels travèrses rabents del Pedraforca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 385 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39552</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} hxddrcbf7b3l5y6nihqs23chrgtfrcd 0 126002 2498270 2498254 2026-04-16T19:28:21Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498270 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''uri'' al lòc de ''iri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[J o a n Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} lzuy76ii78wt51j0med94yand62yxel 2498276 2498270 2026-04-16T19:40:33Z Alaric 506 44932 /* el Pont de Suert */ 2498276 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[J o a n Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 16wli74fo5ktl6fxe48nfix5i1rs5wo 2498317 2498276 2026-04-16T21:09:32Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498317 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl. Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. ===Irgo, Iran=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} oxoyjr1fwsxl1ryvdlbzlkpe9dgsdnc 2498319 2498317 2026-04-17T03:50:40Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498319 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 5r1e37t1tot0l2plei157jmpn6xpxet 2498323 2498319 2026-04-17T05:56:14Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498323 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. Comparar ambe [[Lo Castelar (Agenés)]]. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ===Igüerri=== La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa ''a''. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ''ò''. L'influéncia metafonica de ''i-'' a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant ''gorri'' en ''gurri''. Igüerri ven de ''gorri'', « roge », ambe conservacion de ''I-'' amovibla de la toponimia iberica, coma ''Ilerda''/''Lersda'' (> [[Lleida]]), ''Iluro(n)'' / ''luron'' = ''Llerona'' / ''Alarona'' / [[Alaró]]; ''Itúrissa'' / ''Túrissa'' > ''Torsa'' > [[Tossa de Mar|Tossa]]; ''Iturres'' > ''Dorres''; ''Egósale'' > ''Gósal'' > [[Gósol]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 412 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21880</ref>. ===Adons=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 11 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} qmd91d03rt8wuvdi361iu8ij2jgm7zg 0 137183 2498301 2340700 2026-04-16T20:12:08Z Toku 7678 2498301 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox|tematica=esqueletonaira|carta=}} [[Fichièr:Amy Williams.jpg|thumb|Amy Williams (2010)]] '''Amy Joy Williams''' ([[Cambridge]], [[29 de setembre]] de [[1982]]) es una anciana [[esqueleton]]aira [[Anglatèrra|anglesa]]. Ganhèt una medalha d'aur als [[Jòcs Olimpics]] de 2010. == Ligams intèrnes == * [[Esqueleton]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Williams, Amy}} [[Categoria:Naissença en 1982]] kiil8txkom4mr1gozwy98a4qvyw5x2u 0 145316 2498303 2312370 2026-04-16T20:14:26Z Toku 7678 2498303 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[File:Cluedo_board.svg|thumb|Cluedo]] Lo '''Cluedo''' es un [[jòc]] de [[jòc de taula|taula]] aparegut en [[1949]]. Son objectiu es de descubrir lo murtrier d'un crime comes dins una mansion [[Anglatèrra|anglesa]]. == Ligams intèrnes == * [[Jòc de taula]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 81nt5dzyy27iye8qatvhwnny3bxswdq 0 153438 2498287 2013973 2026-04-16T19:54:24Z Toku 7678 2498287 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:178-7866 IMG - Gregorius III AV (2).jpg|thumb|right|Perfieu dau [[papa]] Gregòri III sus una pèça de [[moneda]].]] '''Gregòri III''' (mòrt lo 28 de novembre de [[741]]) foguèt lo 90{{e}} [[papa]] de la [[Glèisa Catolica Romana]] dau 11 de febrier de [[731]] au 28 de novembre de [[741]]. Succediguèt a [[Gregòri II]] ([[715]]-[[731]]) e foguèt remplaçat per [[Zacàrias (papa)|Zacàrias]] ([[741]]-[[752]]). Son pontificat foguèt marcat per la perseguida deis esfòrç d'evangelizacion de Germania ambé la creacion d'un arquediocèsi e d'unei diocèsis. Pasmens, son afaire pus important foguèt sa condamnacion e sa lucha còntra l'[[iconoclasme]] defendut per l'emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Leon III (emperaire roman)|Leon III]]. Aquò entraïnèt una desgradacion importanta dei relacions entre [[Roma]] e [[Constantinòble]]. Unei representents dau papa foguèron arrestats e estremats en [[Constantinòble]]. L'emperaire assaièt tanben de demenir lo poder papau e mandèt una flòta en [[Itàlia]] atacar lei domenis pontificaus en [[Sicília]] e en [[Calàbria]]. Per s'aparar còntra aquela menaça, Gregòri III demandèt l'ajuda e la proteccion dei [[França|Francs]] de [[Carles Martèl]]. Aquò foguèt a l'origina de l'aliança entre lei papas e lei [[Empèri Carolingian|Carolingians]]. == Liames intèrnes == * [[Lista dels papas]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Papa]] 4qmvq0uzeemnb89s7ir5bm7e1picrd6 2498288 2498287 2026-04-16T19:56:19Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2498288 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:178-7866 IMG - Gregorius III AV (2).jpg|thumb|right|Perfieu dau [[papa]] Gregòri III sus una pèça de [[moneda]].]] '''Gregòri III''' (mòrt lo 28 de novembre de [[741]]) foguèt lo 90{{e}} [[papa]] de la [[Glèisa Catolica Romana]] dau 11 de febrier de [[731]] au 28 de novembre de [[741]]. Succediguèt a [[Gregòri II]] ([[715]]-[[731]]) e foguèt remplaçat per [[Zacàrias (papa)|Zacàrias]] ([[741]]-[[752]]). Son pontificat foguèt marcat per la perseguida deis esfòrç d'evangelizacion de Germania ambé la creacion d'un arquediocèsi e d'unei diocèsis. Pasmens, son afaire pus important foguèt sa condamnacion e sa lucha còntra l'[[iconoclasme]] defendut per l'emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Leon III (emperaire roman)|Leon III]]. Aquò entraïnèt una desgradacion importanta dei relacions entre [[Roma]] e [[Constantinòble]]. Unei representents dau papa foguèron arrestats e estremats en [[Constantinòble]]. L'emperaire assaièt tanben de demenir lo poder papau e mandèt una flòta en [[Itàlia]] atacar lei domenis pontificaus en [[Sicília]] e en [[Calàbria]]. Per s'aparar còntra aquela menaça, Gregòri III demandèt l'ajuda e la proteccion dei [[França|Francs]] de [[Carles Martèl]]. Aquò foguèt a l'origina de l'aliança entre lei papas e lei [[Empèri Carolingian|Carolingians]]. == Liames intèrnes == * [[Lista dels papas]]. == Bibliografia == * [[alemand|'''(de)''']] Rudolf Schieffer, « Gregor III », dins ''Lexikon des Mittelalters'', vol. 4, Artemis & Winkler, Munic/Zuric, 1989. == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Papa]] 5yak7ssncs0paxa1u0lbwp6d5em74nv 0 165560 2498318 2434004 2026-04-16T22:23:50Z Milenioscuro 13700 ([[c:GR|GR]]) [[File:Chimborazo.JPG]] → [[File:Mapa de la provincia de Chimborazo (político 2020).svg]] svg 2498318 wikitext text/x-wiki {{omon|Chimborazo}} {{Infobox subdivision|nom=Província de Chimborazo|imageloc=Chimborazo in Ecuador (+Galapagos).svg|drapèu=|tipe subdivision=Província|país={{Eqüator}}|títol capitala=Capitala|nom capitala=Riobamba|títol dirigent=Predècte|dirigent=Mariano Curicama|data de creacion={{Date|25|juin|1824}}|superfícia=6499|populacion=458581|data populacion=2010|latitud=-1.6667|longitud=-78.6500}} Lo '''Chimborazo''' es una [[Províncias de l'Eqüator|província]] de l'[[Eqüator (país)|Eqüator]] creada lo 25 de junh de 1824. S'espandís sus una superfícia de {{Unité|6499|km|2}}<ref name="Densité">{{Lien web|langue=es|format=xlsx|titre=Población, superficie(km²), densidad poblacional a nivel parroquial|url=http://www.inec.gob.ec/tabulados_CPV/2_Densidad_Pobla_Nac_Prov_Cant_Parr.XLSX|année=2010|site=Instituto Nacional de Estadística y Censos(Institut National de Statistique et Recensements)}}.</ref>. Sa capitala es [[Riobamba]]. Ten lo non del [[Chimborazo (volcan)|volcan Chimborazo]]. Aquela província es situada dins la [[Andes|Cordilhièra dels Andes]] al centre de l'Eqüator. Es limitada al nòrd per la [[Províncias de l'Eqüator|província]] de [[Tungurahua (província)|Tungurahua]], a l'èst per la província de [[Morona-Santiago]], al sud per la província de [[Cañar]], al sud oèst per la província de [[Guayas]] e a l'oèst per la província de [[Bolívar (província)|Bolívar]]. La província es divisada en 10 [[Cantons de l'Eqüator|cantons]]<ref name="Densité" /> : [[Fichièr:Mapa de la provincia de Chimborazo (político 2020).svg|esquèrra|vinheta|Cantons du Chimborazo.]] {| class="wikitable sortable" ! Canton ! Population<br> (2010) ! Superficie<br> (km²) ! Chef-Lieu |- | Alausí | align="right" |{{formatnum:44089}} | align="right" |{{formatnum:1657}} | Alausí |- | Chambo | align="right" |{{formatnum:11885}} | align="right" |{{formatnum:163}} | Chambo |- | Chunchi | align="right" |{{formatnum:12686}} | align="right" |{{formatnum:273}} | Chunchi |- | Colta | align="right" |{{formatnum:44971}} | align="right" |{{formatnum:836}} | Villa La Unión |- | Cumandá | align="right" |{{formatnum:12922}} | align="right" |{{formatnum:159}} | Cumandá |- | Guamote | align="right" |{{formatnum:45153}} | align="right" |{{formatnum:1221}} | Guamote |- | Guano | align="right" |{{formatnum:42851}} | align="right" |{{formatnum:459}} | Guano |- | Pallatanga | align="right" |{{formatnum:11544}} | align="right" |{{formatnum:378}} | Pallatanga |- | Penipe | align="right" |{{formatnum:6739}} | align="right" |{{formatnum:366}} | Penipe |- | Riobamba | align="right" |{{formatnum:225741}} | align="right" |{{formatnum:982}} | [[Riobamba]] |} == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Ligams extèrnes == 2gg7d6pfjphpt731uuspc0r7uoj21gj 0 175782 2498299 2384292 2026-04-16T20:10:06Z Toku 7678 2498299 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Lenga |Lenga=Gamit |País=[[Índia]] |Regions=[[Asia]] |personas=380 000 |n= |tipologia= |familha=[[lengas indoeuropèas]]<br />&nbsp;[[lengas indoiranianas|indoiranian]]<br />&nbsp;&nbsp;[[lengas indoarianas|indoarian]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[lengas indoarianas centralas|centre]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;bhil<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;gamit |status= |academia= |iso-1= |iso-2= |iso-3=gbl |iso-6= |iso-6P= |sil= |grop= }} <!--Article redigit en lengadocian--> Lo '''gamit''' (o gavit) es una lenga [[lengas indoarianas|indoariana]] parlada en [[Índia]]. == Localisacion == La lenga es parlada per una populacion bhil, dins los districtes de [[districte de Surat|Surat]] e [[districte de Navsari|Navsari]], dins lo sud de [[Gujarat]]<ref name="M428">Masica 1991, p. 428.</ref>. Lo mawchi (o mauchi) es sens dobte la mateissa lenga<ref name="M428"></ref>. == Classificacion == Lo gamit fa partida del grop bhil de las [[lengas indoarianas centralas]], una branca de las [[lengas indoarianas]], que fan partida de la familha [[lengas indoeuropèas|indoeuropèa]]. == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} Colin P. Masica, 1991, ''The Indo-Aryan languages'', Cambridge language surveys, Cambridge, Cambridge University Press. {{Portal lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga indoariana]] [[Categoria:Lenga d'Índia]] 7980kjuca9ph20njo2luqv2ed87ixpk 0 183452 2498307 2277562 2026-04-16T20:19:22Z Stardsen 14080 2498307 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} La '''catedrala de Nòstra Dòna''' de Chartres es una catedrala del sègle XIII que se tròba a [[Chartres]] dins la [[Beauce]]. {{Portal França}} [[Categoria:Monument de França]] iecjkfsyiiax8qkxjx5dahjaskklfzr 2498308 2498307 2026-04-16T20:19:44Z Stardsen 14080 2498308 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} La '''catedrala de Nòstra Dòna''' de Chartres es una catedrala del sègle XIII que se tròba a [[Chartres]] dins la [[Beauce]]. {{Portal França}} [[Categoria:Catedrala de França]] gazzsyq3kets5dcplo6vu70hf3e9qzr 2498313 2498308 2026-04-16T20:25:43Z Stardsen 14080 2498313 wikitext text/x-wiki [[File:Cathédrale Notre-Dame (Chartres) (2).jpg|thumb|250px|La catedrala vista de la ciutat bassa.]] {{Infobox |tematica= |carta= }} La '''catedrala de Nòstra Dòna''' de Chartres es una catedrala del sègle XIII que se tròba a [[Chartres]] dins la [[Beauce]]. {{Portal França}} [[Categoria:Catedrala de França]] ay8bl6z8vxqmqgd4s0dzxk2aiualoo3 2498314 2498313 2026-04-16T20:25:50Z Stardsen 14080 2498314 wikitext text/x-wiki [[File:Cathédrale Notre-Dame (Chartres) (2).jpg|thumb|350px|La catedrala vista de la ciutat bassa.]] {{Infobox |tematica= |carta= }} La '''catedrala de Nòstra Dòna''' de Chartres es una catedrala del sègle XIII que se tròba a [[Chartres]] dins la [[Beauce]]. {{Portal França}} [[Categoria:Catedrala de França]] pyjy4aofvoo9jccppf2zgct17oy4tdl 0 189153 2498289 2467558 2026-04-16T20:03:19Z Toku 7678 2498289 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Politician | carta = Cap de governament | nom = Rishi Sunak | imatge = Portrait_of_Prime_Minister_Rishi_Sunak_(cropped).jpg | legenda = Rishi Sunak (2022). | foncion1 = [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]] | a partir del foncion1 = 24 d'octobre de 2022 | jusqu'au fonction1 = 4 de julhet de 2024 | monarca 1 = [[Carles III (Reialme Unit)|Carles III]] | monarca 2 = | predecessor 1 = [[Liz Truss]] | successor 1 = [[Keir Starmer]] | foncion2 = [[Cap del Partit conservador (Reialme Unit)|Cap del Partit conservador]] | dempuèi lo foncion2 = octobre de [[2022]] | nationalitat = [[Reialme Unit|britanica]] | parti = [[Libéraux-démocrates (Royaume-Uni)|Libéraux-démocrates]] <br><small>(jusqu'en 1996)</small><br>[[Parti conservateur (Royaume-Uni)|Parti conservateur]] <br><small>(depuis 1996)</small> | conjoint = <!-- Akshata Murty <small>FCA</small> (conditions d'utilisation de l'Infobox--> | université = [[Merton College (Oxford)|Merton College]] [[Université d'Oxford|d'Oxford]] | profession = Analista financièr | religion = [[Indoïsme]] | résidence = [[Carlton House Terrace]], [[Londres]] <small>(officielle)</small><br>[[Greenwich (Londres)|Greenwich]], [[Londres]] <small>(personnelle)</small> | emblème = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg | liste = |fins al foncion1=5 de junh de 2024}} '''Rishi Sunak''' ([[Southampton]], [[12 de mai]] de [[1980]]), es un oligarca e òme politic [[Reialme Unit|britanic]], que foguèt [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]] de 2022 a 2024. Sos parents, nascuts dins las colonias britanicas d’Africa (paire al [[Kenya]], maire al [[Tanganyika Britanic|Tanganyika]]) son d'origina [[panjab]]esa. Succedís a [[Liz Truss]] en seguida a la demission d’aquesta coma cap del partit conservator e cap del govèrn britanic. Es lo primièr ''Premier'' nommat pel rei [[Carles III (Reialme Unit)|Carles III]]. Organiza d’eleccions anticipadas que son lo 4 de julhet de 2024 una desfacha istorica pel sieu partit (121 deputats de 650 al lòc de 365). {{clear}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Liz Truss]]|aprèp=[[Keir Starmer]] |nom=[[Fichièr:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg|50px]]<br />[[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]]<br />[[24 d'octobre]] de [[2022]]-4 de julhet de 2024}} {{O|Sunak}} {{Leaders del G8}}{{nais|1980}} [[Categoria:Primièr ministre del Reialme Unit]] [[Categoria:Naissença en Anglatèrra]] qttwx5dvrq8j90seo4z20jyv8rq3qve 0 192128 2498272 2379579 2026-04-16T19:31:39Z Raymond Trencavel 26125 2498272 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Patrick Bruel Cabourg 2012.jpg|vignette|gauche|redresse|'''Patrick Bruel''' en 2012.]] '''Patrick Benguigui''', conegut coma '''Patrick Bruel''', es un actor e cantaire [[francés|francés]] de soca ''[[Pès negres|pè negre]]'' ([[Jusieus|jusieu]] [[Berbèr]]) nascut a [[Tlemcen]] ([[Argeria]]) lo [[14 de mai]] de 1959. A prés l'escais de ''Bruel'' en referéncia a [[Jacques Brel]]. Fòrça popular jà coma actor en [[França]] tre la fin de las annadas 1970 (ten un ròtle màger en 1979 dins lo film ''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Le_Coup_de_sirocco Le Coup de sirocco]'' qu'evòca justament la question dels [[Pès negres]], comunautat que n'es eissit), a tanben l'astre de devenir l'un dels cantaires los mai populars en [[França]], mai que mai a partir de 1989 amb son segond album ''Alors regarde'' que conten los tubes ''Casser la voix'' (1989), ''J'te l'dis quand même'' (1990), ''Alors regarde'' (1990), ''Place des grands hommes'' (1991) e ''Décalé'' (1991). Au som de sa popularitat en 1991, es n°1 de las vendas de disques en França al mes de novembre amb lo [[45 torns]] de la cançon ''Qui a le droit''. A n'aquesta periòda, compausa tanben la cançon ''Et puis je sais'' (succès en [[França]] en 1992) per [[Johnny Hallyday]]. A enregistat en 1995 un album en [[espanhòu]], ''Plaza de los heroes''. En 2015, canta ''Corsica'', una cançon en [[Còrs (lenga)|còrs]] en duò amb [[Patrick Fiori]], represa d'un tròç de [[Petru Guelfucci]]. '''Patrick Bruel''' es tanben un jogaire de [[poker]] professional. ==Filmografia== ==== Annadas 1970-1980 ==== * 1979 : ''Le Coup de sirocco'' d'[[Alexandre Arcady]] * 1980 : ''La Mort en sautoir'' de [[Pierre Goutas]] * 1982 : ''Ma femme s'appelle reviens'' de [[Patrice Leconte]] * 1982 : ''Les Diplômés du dernier rang'' de [[Christian Gion]] * 1983 : ''Le Bâtard '' de [[Bertrand Van Effenterre]] * 1983 : ''Le Grand Carnaval'' d'[[Alexandre Arcady]] * 1984 : ''La Tête dans le sac'' de [[Gérard Lauzier]] * 1984 : ''Marche à l'ombre'' de [[Michel Blanc]] * 1985 : ''Profs'' de [[Patrick Schulmann]] * 1985 : ''Mariage Blues'' de [[Patrick Jamain]] * 1986 : ''Champagne amer'' de [[Ridha Béhi]] (film sortit en 1994) * 1987 : ''Attention bandits !'' de [[Claude Lelouch]] * 1988 : ''La Maison assassinée'' de [[Georges Lautner]] * 1989 : ''Force majeure'' de [[Pierre Jolivet]] * 1989 : ''L'Union sacrée'' d'[[Alexandre Arcady]] ==== Annadas 1990 ==== * 1992 : ''Toutes peines confondues'' de [[Michel Deville]] * 1993 : ''Profil bas'' de [[Claude Zidi]] * 1995 : ''Sabrina'' de [[Sydney Pollack]] * 1996 : ''Le Jaguar'' de [[Francis Veber]] * 1997 : ''K'' d'[[Alexandre Arcady]] * 1998 : ''Paparazzi'' d'[[Alain Berberian]] * 1998 : ''Les Folies de Margaret'' de [[Brian Skeet]] * 1998 : ''Hors jeu'' de [[Karim Dridi]] * 1999 : ''Une fille qui a du chien'' de [[Jeff Pollack]] ==== Annadas 2000 ==== * 2001 : ''Les Jolies Choses'' de [[Gilles Paquet-Brenner]] * 2001 : ''Le Lait de la tendresse humaine'' de [[Dominique Cabrera]] * 2004 : ''Une vie à t'attendre'' de [[Thierry Klifa]] * 2004 : ''El Lobo'' de [[Miguel Courtois]] * 2006 : ''L'Ivresse du pouvoir'' de [[Claude Chabrol]] * 2006 : ''Ô Jérusalem'' d'[[Élie Chouraqui]] * 2007 : ''Un secret'' de [[Claude Miller]] * 2009 : ''Le code a changé'' de [[Danièle Thompson]] ==== Annadas 2010 ==== * 2010 : ''Comme les cinq doigts de la main'' d'[[Alexandre Arcady]] * 2012 : ''Paris-Manhattan'' de [[Sophie Lellouche]] * 2012 : ''Le Prénom'' de [[Matthieu Delaporte]] e [[Alexandre de La Patellière]] * 2013 : ''Les Gamins'' d'[[Anthony Marciano]] * 2014 : ''Les Yeux jaunes des crocodiles'' de [[Cécile Telerman]] * 2014 : ''Tu veux ou tu veux pas'' de [[Tonie Marshall]] * 2015 : ''Ange et Gabrielle'' d'[[Anne Giafferi]] * 2017 : ''The Writer'' de [[Jim Houck]] * 2017 : ''Un sac de billes'' de [[Christian Duguay]] * 2017 : ''Una famiglia'' de [[Sebastiano Riso]] * 2019 : ''Holy Lands'' d'[[Amanda Sthers]] * 2019 : ''Le Meilleur reste à venir'' de [[Matthieu Delaporte]] e [[Alexandre de La Patellière]] ==== Annadas 2020 ==== * 2020 : ''Villa Caprice'' de [[Bernard Stora]] ==Discografia== *1986 : ''De face'' *1989 : ''Alors regarde'' *1994 : ''Bruel'' *1995 : ''Plaza de los heroes'' *1999 : ''Juste avant'' *2002 : ''Entre deux'' *2006 : ''Des souvenirs devant'' *2012 : ''Lequel de nous'' *2015 : ''Très souvent, je pense à vous…'' *2018 : ''Ce soir on sort…'' *2022 : ''Encore une fois'' ==Cançons mai conegudas== * ''Marre de cette nana-là'' (1984) * ''Comment ça va pour vous ?'' (1985) * ''Casser la voix'' (1989) * ''J'te l'dis quand même'' (1990) * ''Alors regarde'' (1990) * ''Place des grands hommes'' (1991) * ''Décalé'' (1991) * ''Qui a le droit'' (1991) * ''Bouge'' (1994) * ''Combien de murs'' (1994) * ''J'te mentirais'' (1999) * ''Pour la vie'' (2000) * ''Au café des délices'' (2000) * ''Tout s'efface'' (2000) * ''Mon amant de Saint-Jean'' (2002, represa de [[Lucienne Delyle]]) * ''La complainte de la butte'' (2002, amb [[Francis Cabrel]], represa de [[Cora Vaucaire]] e [[Patachou]]) * ''She's gone'' (2013) * ''Corsica'' (2015, amb [[Patrick Fiori]], represa de [[Petru Guelfucci]]) * ''Encore une fois'' (2022) {{DEFAULTSORT:Bruel, Patrick}} [[Categoria:Cantaire francés|Bruel, Patrick]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980|Bruel, Patrick]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990|Bruel, Patrick]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000|Bruel, Patrick]] [[Categoria:Naissença en 1959|Bruel, Patrick]] a6itb13l1sov2f2nq79jp0zqh5e2xsh 2498305 2498272 2026-04-16T20:15:14Z Toku 7678 2498305 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Patrick Bruel Cabourg 2012.jpg|vignette|droite|redresse|'''Patrick Bruel''' en 2012.]] '''Patrick Benguigui''', conegut coma '''Patrick Bruel''', es un actor e cantaire [[francés|francés]] de soca ''[[Pès negres|pè negre]]'' ([[Jusieus|jusieu]] [[Berbèr]]) nascut a [[Tlemcen]] ([[Argeria]]) lo [[14 de mai]] de 1959. A prés l'escais de ''Bruel'' en referéncia a [[Jacques Brel]]. Fòrça popular jà coma actor en [[França]] tre la fin de las annadas 1970 (ten un ròtle màger en 1979 dins lo film ''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Le_Coup_de_sirocco Le Coup de sirocco]'' qu'evòca justament la question dels [[Pès negres]], comunautat que n'es eissit), a tanben l'astre de devenir l'un dels cantaires los mai populars en [[França]], mai que mai a partir de 1989 amb son segond album ''Alors regarde'' que conten los tubes ''Casser la voix'' (1989), ''J'te l'dis quand même'' (1990), ''Alors regarde'' (1990), ''Place des grands hommes'' (1991) e ''Décalé'' (1991). Au som de sa popularitat en 1991, es n°1 de las vendas de disques en França al mes de novembre amb lo [[45 torns]] de la cançon ''Qui a le droit''. A n'aquesta periòda, compausa tanben la cançon ''Et puis je sais'' (succès en [[França]] en 1992) per [[Johnny Hallyday]]. A enregistat en 1995 un album en [[espanhòu]], ''Plaza de los heroes''. En 2015, canta ''Corsica'', una cançon en [[Còrs (lenga)|còrs]] en duò amb [[Patrick Fiori]], represa d'un tròç de [[Petru Guelfucci]]. '''Patrick Bruel''' es tanben un jogaire de [[poker]] professional. ==Filmografia== ==== Annadas 1970-1980 ==== * 1979 : ''Le Coup de sirocco'' d'[[Alexandre Arcady]] * 1980 : ''La Mort en sautoir'' de [[Pierre Goutas]] * 1982 : ''Ma femme s'appelle reviens'' de [[Patrice Leconte]] * 1982 : ''Les Diplômés du dernier rang'' de [[Christian Gion]] * 1983 : ''Le Bâtard '' de [[Bertrand Van Effenterre]] * 1983 : ''Le Grand Carnaval'' d'[[Alexandre Arcady]] * 1984 : ''La Tête dans le sac'' de [[Gérard Lauzier]] * 1984 : ''Marche à l'ombre'' de [[Michel Blanc]] * 1985 : ''Profs'' de [[Patrick Schulmann]] * 1985 : ''Mariage Blues'' de [[Patrick Jamain]] * 1986 : ''Champagne amer'' de [[Ridha Béhi]] (film sortit en 1994) * 1987 : ''Attention bandits !'' de [[Claude Lelouch]] * 1988 : ''La Maison assassinée'' de [[Georges Lautner]] * 1989 : ''Force majeure'' de [[Pierre Jolivet]] * 1989 : ''L'Union sacrée'' d'[[Alexandre Arcady]] ==== Annadas 1990 ==== * 1992 : ''Toutes peines confondues'' de [[Michel Deville]] * 1993 : ''Profil bas'' de [[Claude Zidi]] * 1995 : ''Sabrina'' de [[Sydney Pollack]] * 1996 : ''Le Jaguar'' de [[Francis Veber]] * 1997 : ''K'' d'[[Alexandre Arcady]] * 1998 : ''Paparazzi'' d'[[Alain Berberian]] * 1998 : ''Les Folies de Margaret'' de [[Brian Skeet]] * 1998 : ''Hors jeu'' de [[Karim Dridi]] * 1999 : ''Une fille qui a du chien'' de [[Jeff Pollack]] ==== Annadas 2000 ==== * 2001 : ''Les Jolies Choses'' de [[Gilles Paquet-Brenner]] * 2001 : ''Le Lait de la tendresse humaine'' de [[Dominique Cabrera]] * 2004 : ''Une vie à t'attendre'' de [[Thierry Klifa]] * 2004 : ''El Lobo'' de [[Miguel Courtois]] * 2006 : ''L'Ivresse du pouvoir'' de [[Claude Chabrol]] * 2006 : ''Ô Jérusalem'' d'[[Élie Chouraqui]] * 2007 : ''Un secret'' de [[Claude Miller]] * 2009 : ''Le code a changé'' de [[Danièle Thompson]] ==== Annadas 2010 ==== * 2010 : ''Comme les cinq doigts de la main'' d'[[Alexandre Arcady]] * 2012 : ''Paris-Manhattan'' de [[Sophie Lellouche]] * 2012 : ''Le Prénom'' de [[Matthieu Delaporte]] e [[Alexandre de La Patellière]] * 2013 : ''Les Gamins'' d'[[Anthony Marciano]] * 2014 : ''Les Yeux jaunes des crocodiles'' de [[Cécile Telerman]] * 2014 : ''Tu veux ou tu veux pas'' de [[Tonie Marshall]] * 2015 : ''Ange et Gabrielle'' d'[[Anne Giafferi]] * 2017 : ''The Writer'' de [[Jim Houck]] * 2017 : ''Un sac de billes'' de [[Christian Duguay]] * 2017 : ''Una famiglia'' de [[Sebastiano Riso]] * 2019 : ''Holy Lands'' d'[[Amanda Sthers]] * 2019 : ''Le Meilleur reste à venir'' de [[Matthieu Delaporte]] e [[Alexandre de La Patellière]] ==== Annadas 2020 ==== * 2020 : ''Villa Caprice'' de [[Bernard Stora]] ==Discografia== *1986 : ''De face'' *1989 : ''Alors regarde'' *1994 : ''Bruel'' *1995 : ''Plaza de los heroes'' *1999 : ''Juste avant'' *2002 : ''Entre deux'' *2006 : ''Des souvenirs devant'' *2012 : ''Lequel de nous'' *2015 : ''Très souvent, je pense à vous…'' *2018 : ''Ce soir on sort…'' *2022 : ''Encore une fois'' ==Cançons mai conegudas== * ''Marre de cette nana-là'' (1984) * ''Comment ça va pour vous ?'' (1985) * ''Casser la voix'' (1989) * ''J'te l'dis quand même'' (1990) * ''Alors regarde'' (1990) * ''Place des grands hommes'' (1991) * ''Décalé'' (1991) * ''Qui a le droit'' (1991) * ''Bouge'' (1994) * ''Combien de murs'' (1994) * ''J'te mentirais'' (1999) * ''Pour la vie'' (2000) * ''Au café des délices'' (2000) * ''Tout s'efface'' (2000) * ''Mon amant de Saint-Jean'' (2002, represa de [[Lucienne Delyle]]) * ''La complainte de la butte'' (2002, amb [[Francis Cabrel]], represa de [[Cora Vaucaire]] e [[Patachou]]) * ''She's gone'' (2013) * ''Corsica'' (2015, amb [[Patrick Fiori]], represa de [[Petru Guelfucci]]) * ''Encore une fois'' (2022) {{DEFAULTSORT:Bruel, Patrick}} [[Categoria:Cantaire francés|Bruel, Patrick]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980|Bruel, Patrick]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990|Bruel, Patrick]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000|Bruel, Patrick]] [[Categoria:Naissença en 1959|Bruel, Patrick]] ttsq20ndazjxjg7l9rma18bahjh3p33 0 201002 2498258 2026-04-16T15:48:26Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Gaël Faye 2025 im Münchner Literaturhaus.jpg|200px|right|thumb|Lo cantaire e escrivan francés Gaël Faye]] '''Gaël Faye''', nascut lo 6 d'agost de 1982 a [[Bujumbura]] ([[Burundi]]), es un rapaire, cantaire e escrivan [[francés]]. Es [[França|Francés]] per son paire, e [[Rwanda|Rwandés]] per sa maire, refugiada al [[Burundi]] pendent lo genocidi dels Tutsi. En 2016, publica un primièr roman, "Petit pays" (Pichon país), inspirat de sa pròp... » 2498258 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Gaël Faye 2025 im Münchner Literaturhaus.jpg|200px|right|thumb|Lo cantaire e escrivan francés Gaël Faye]] '''Gaël Faye''', nascut lo 6 d'agost de 1982 a [[Bujumbura]] ([[Burundi]]), es un rapaire, cantaire e escrivan [[francés]]. Es [[França|Francés]] per son paire, e [[Rwanda|Rwandés]] per sa maire, refugiada al [[Burundi]] pendent lo genocidi dels Tutsi. En 2016, publica un primièr roman, "Petit pays" (Pichon país), inspirat de sa pròpria istòria en 1994 al [[Burundi]], roman que gagna en [[França]] lo ''Prèmi Goncourt'' dels liceans. 718efrzqigrfrj7blyatexyp51atbfg 2498259 2498258 2026-04-16T15:48:47Z Raymond Trencavel 26125 2498259 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Gaël Faye 2025 im Münchner Literaturhaus.jpg|200px|right|thumb|Lo cantaire e escrivan francés '''Gaël Faye''']] '''Gaël Faye''', nascut lo 6 d'agost de 1982 a [[Bujumbura]] ([[Burundi]]), es un rapaire, cantaire e escrivan [[francés]]. Es [[França|Francés]] per son paire, e [[Rwanda|Rwandés]] per sa maire, refugiada al [[Burundi]] pendent lo genocidi dels Tutsi. En 2016, publica un primièr roman, "Petit pays" (Pichon país), inspirat de sa pròpria istòria en 1994 al [[Burundi]], roman que gagna en [[França]] lo ''Prèmi Goncourt'' dels liceans. 4vf4klqblogsnnaptml4y7nkpppxeff 2498260 2498259 2026-04-16T15:54:12Z Raymond Trencavel 26125 2498260 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Gaël Faye 2025 im Münchner Literaturhaus.jpg|200px|right|thumb|Lo cantaire e escrivan francés '''Gaël Faye''']] '''Gaël Faye''', nascut lo 6 d'agost de 1982 a [[Bujumbura]] ([[Burundi]]), es un rapaire, cantaire e escrivan [[francés]]. Es [[França|Francés]] per son paire, e [[Rwanda|Rwandés]] per sa maire, refugiada al [[Burundi]] pendent lo genocidi dels Tutsi. En 2016, publica un primièr roman, "Petit pays" (Pichon país), inspirat de sa pròpria istòria en 1994 al [[Burundi]], roman que gagna en [[França]] lo ''Prèmi Goncourt'' dels liceans. {{ORDENA:Faye, Gaël}} [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Naissença en 1982]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] ar5x7qr11160ln59lcqi5y500nx0bsg 2498306 2498260 2026-04-16T20:15:21Z Toku 7678 2498306 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Gaël Faye 2025 im Münchner Literaturhaus.jpg|200px|right|thumb|Lo cantaire e escrivan francés '''Gaël Faye''']] '''Gaël Faye''', nascut lo 6 d'agost de 1982 a [[Bujumbura]] ([[Burundi]]), es un rapaire, cantaire e escrivan [[francés]]. Es [[França|Francés]] per son paire, e [[Rwanda|Rwandés]] per sa maire, refugiada al [[Burundi]] pendent lo genocidi dels Tutsi. En 2016, publica un primièr roman, "Petit pays" (Pichon país), inspirat de sa pròpria istòria en 1994 al [[Burundi]], roman que gagna en [[França]] lo ''Prèmi Goncourt'' dels liceans. {{ORDENA:Faye, Gaël}} [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Naissença en 1982]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] 2ilud22ojp4dhvjwj3m4xiju2lurqo8 0 201003 2498265 2026-04-16T18:31:24Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Trevor George Smith Jr.''', mai conegut per son nom d'artista '''Busta Rhymes''', nascut als [[Estats Units d'America|Estats Units]] lo 20 de mai de 1972 a [[Nòva York]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[hip-hop]]. Es una de las icònas del [[rap]] de la Còsta Est dels [[Estats Units d'America|Estats Units]]. Es tanben actor. ==Discografia== * 1996 : ''The Coming'' * 1997 : ''When Disaster Strikes...'' * 1998 : ''E.L.E. (Extinction Level Event... » 2498265 wikitext text/x-wiki '''Trevor George Smith Jr.''', mai conegut per son nom d'artista '''Busta Rhymes''', nascut als [[Estats Units d'America|Estats Units]] lo 20 de mai de 1972 a [[Nòva York]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[hip-hop]]. Es una de las icònas del [[rap]] de la Còsta Est dels [[Estats Units d'America|Estats Units]]. Es tanben actor. ==Discografia== * 1996 : ''The Coming'' * 1997 : ''When Disaster Strikes...'' * 1998 : ''E.L.E. (Extinction Level Event): The Final World Front'' * 2000 : ''Anarchy'' * 2002 : ''It Ain't Safe No More...'' * 2006 : ''The Big Bang'' * 2009 : ''Back on My B.S.'' * 2012 : ''Year of the Dragon'' j8vjb5ike1416bo3ghrkjh3cmo9migz 2498266 2498265 2026-04-16T18:32:40Z Raymond Trencavel 26125 2498266 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Busta Rhymes (52380599657) (cropped).jpg|200px|thumb|right|Lo rapaire american '''Busta Rhymes''', aquí en 2022]] '''Trevor George Smith Jr.''', mai conegut per son nom d'artista '''Busta Rhymes''', nascut als [[Estats Units d'America|Estats Units]] lo 20 de mai de 1972 a [[Nòva York]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[hip-hop]]. Es una de las icònas del [[rap]] de la Còsta Est dels [[Estats Units d'America|Estats Units]]. Es tanben actor. ==Discografia== * 1996 : ''The Coming'' * 1997 : ''When Disaster Strikes...'' * 1998 : ''E.L.E. (Extinction Level Event): The Final World Front'' * 2000 : ''Anarchy'' * 2002 : ''It Ain't Safe No More...'' * 2006 : ''The Big Bang'' * 2009 : ''Back on My B.S.'' * 2012 : ''Year of the Dragon'' i1nzo51q1rlkj3k1mie9trqrq59o9kg 2498267 2498266 2026-04-16T18:34:27Z Raymond Trencavel 26125 2498267 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Busta Rhymes (52380599657) (cropped).jpg|200px|thumb|right|Lo rapaire american '''Busta Rhymes''', aquí en 2022]] '''Trevor George Smith Jr.''', mai conegut per son nom d'artista '''Busta Rhymes''', nascut als [[Estats Units d'America|Estats Units]] lo 20 de mai de 1972 a [[Nòva York]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[hip-hop]]. Es una de las icònas del [[rap]] de la Còsta Est dels [[Estats Units d'America|Estats Units]]. Es tanben actor. ==Discografia== * 1996 : ''The Coming'' * 1997 : ''When Disaster Strikes...'' * 1998 : ''E.L.E. (Extinction Level Event): The Final World Front'' * 2000 : ''Anarchy'' * 2002 : ''It Ain't Safe No More...'' * 2006 : ''The Big Bang'' * 2009 : ''Back on My B.S.'' * 2012 : ''Year of the Dragon'' * 2020 : ''Extinction Level Event 2: The Wrath of God'' * 2023 : ''Blockbusta'' 2rmfmm214gmdbbva2tuq8a6tni3efpf 2498268 2498267 2026-04-16T18:36:54Z Raymond Trencavel 26125 2498268 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Busta Rhymes (52380599657) (cropped).jpg|200px|thumb|right|Lo rapaire american '''Busta Rhymes''', aquí en 2022]] '''Trevor George Smith Jr.''', mai conegut per son nom d'artista '''Busta Rhymes''', nascut als [[Estats Units d'America|Estats Units]] lo 20 de mai de 1972 a [[Nòva York]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[hip-hop]]. Es una de las icònas del [[rap]] de la Còsta Est dels [[Estats Units d'America|Estats Units]]. Es tanben actor. ==Discografia== * 1996 : ''The Coming'' * 1997 : ''When Disaster Strikes...'' * 1998 : ''E.L.E. (Extinction Level Event): The Final World Front'' * 2000 : ''Anarchy'' * 2002 : ''It Ain't Safe No More...'' * 2006 : ''The Big Bang'' * 2009 : ''Back on My B.S.'' * 2012 : ''Year of the Dragon'' * 2020 : ''Extinction Level Event 2: The Wrath of God'' * 2023 : ''Blockbusta'' [[Categoria:Cantaire american]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Naissença a Nòva York]] l47turgto5zjlcazarb0hy3b1yih1np 2498269 2498268 2026-04-16T18:37:27Z Raymond Trencavel 26125 2498269 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Busta Rhymes (52380599657) (cropped).jpg|200px|thumb|right|Lo rapaire american '''Busta Rhymes''', aquí en 2022]] '''Trevor George Smith Jr.''', mai conegut per son nom d'artista '''Busta Rhymes''', nascut als [[Estats Units d'America|Estats Units]] lo 20 de mai de 1972 a [[Nòva York]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[hip-hop]]. Es una de las icònas del [[rap]] de la Còsta Est dels [[Estats Units d'America|Estats Units]]. Es tanben actor. ==Discografia== * 1996 : ''The Coming'' * 1997 : ''When Disaster Strikes...'' * 1998 : ''E.L.E. (Extinction Level Event): The Final World Front'' * 2000 : ''Anarchy'' * 2002 : ''It Ain't Safe No More...'' * 2006 : ''The Big Bang'' * 2009 : ''Back on My B.S.'' * 2012 : ''Year of the Dragon'' * 2020 : ''Extinction Level Event 2: The Wrath of God'' * 2023 : ''Blockbusta'' [[Categoria:Cantaire american]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] [[Categoria:Naissença a Nòva York]] o0a0cpyxaezsqx9uttgk168jc2wusxo 2498304 2498269 2026-04-16T20:14:58Z Toku 7678 2498304 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Busta Rhymes (52380599657) (cropped).jpg|200px|thumb|right|Lo rapaire american '''Busta Rhymes''', aquí en 2022]] '''Trevor George Smith Jr.''', mai conegut per son nom d'artista '''Busta Rhymes''', nascut als [[Estats Units d'America|Estats Units]] lo 20 de mai de 1972 a [[Nòva York]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[hip-hop]]. Es una de las icònas del [[rap]] de la Còsta Est dels [[Estats Units d'America|Estats Units]]. Es tanben actor. ==Discografia== * 1996 : ''The Coming'' * 1997 : ''When Disaster Strikes...'' * 1998 : ''E.L.E. (Extinction Level Event): The Final World Front'' * 2000 : ''Anarchy'' * 2002 : ''It Ain't Safe No More...'' * 2006 : ''The Big Bang'' * 2009 : ''Back on My B.S.'' * 2012 : ''Year of the Dragon'' * 2020 : ''Extinction Level Event 2: The Wrath of God'' * 2023 : ''Blockbusta'' [[Categoria:Cantaire american]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] [[Categoria:Naissença a Nòva York]] 0ce5bipo8qpcols6i5c3k367j1k8gyl 0 201004 2498309 2026-04-16T20:20:34Z Stardsen 14080 Creacion de la pagina amb « {{Infobox |tematica= |carta= }} La '''catedrala de Nòstra Dòna de l'Assompcion''' de Roan es una catedrala del sègle XIII que se tròba a [[Roan]] en [[Normandia]]. {{Portal França}} [[Categoria:Catedrala de França]] » 2498309 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} La '''catedrala de Nòstra Dòna de l'Assompcion''' de Roan es una catedrala del sègle XIII que se tròba a [[Roan]] en [[Normandia]]. {{Portal França}} [[Categoria:Catedrala de França]] 8v1apg9cu4pu6zqhe27e2hfuivhkxmt 2498310 2498309 2026-04-16T20:22:01Z Stardsen 14080 2498310 wikitext text/x-wiki [[Rouen Cathedral as seen from Gros Horloge 140215 4.jpg|thumb|250px|La façada de la catedrala vista del ''Gros Horloge''.]] {{Infobox |tematica= |carta= }} La '''catedrala de Nòstra Dòna de l'Assompcion''' de Roan es una catedrala del sègle XIII que se tròba a [[Roan]] en [[Normandia]]. {{Portal França}} [[Categoria:Catedrala de França]] 0lr8a4zr8unkk83bbkefbqobcixvohk 2498311 2498310 2026-04-16T20:22:11Z Stardsen 14080 2498311 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Rouen Cathedral as seen from Gros Horloge 140215 4.jpg|thumb|250px|La façada de la catedrala vista del ''Gros Horloge''.]] {{Infobox |tematica= |carta= }} La '''catedrala de Nòstra Dòna de l'Assompcion''' de Roan es una catedrala del sègle XIII que se tròba a [[Roan]] en [[Normandia]]. {{Portal França}} [[Categoria:Catedrala de França]] nazrwpltu3f7daljd9n42bihjo8z0gc 14 201005 2498312 2026-04-16T20:23:27Z Stardsen 14080 Creacion de la pagina amb « {{Multibendèl|Categoria França|Portal arquitectura}} [[Categoria:glèisa de França|Catedrala]] [[Categoria:Catedrala per país|França]] » 2498312 wikitext text/x-wiki {{Multibendèl|Categoria França|Portal arquitectura}} [[Categoria:glèisa de França|Catedrala]] [[Categoria:Catedrala per país|França]] foz7aau6ofhtbww4wcco9jzxyk8pd13