Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3330 2498334 2489346 2026-04-17T18:44:19Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Fanciullo con canestro di frutta (Caravaggio).jpg]] → [[File:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 2498334 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|AdQ}} {{Infobox_País | carta = itàlia | nom_local = ''Repubblica Italiana'' ([[italian]]) | imne_nacional = {{Bes | «[[Fratelli d'Italia|Il Canto degli Italiani]]» | «Lo Cant dels Italians» }} | imatge_mapa = EU-Italy (orthographic projection).svg | devisa = | lengas_oficialas = [[Italian]]{{Refn|Lo bilingüisme en Itàlia es regit per l'article 6 de la Constitucion, que reconeis lei minoritats lingüisticas presentas sus lo territòri nacionau.|group=nt}} | capitala = [[Roma]] | coordenadas_capitala = {{coord|41|53|N|12|29|E}} | mai_granda_vila = [[Roma]] | tipe_govèrn = [[Republica|Republica parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents d'Itàlia|President de la Republica]] | cap_títol2 = [[Lista dels Presidents del Conselh d'Itàlia|Presidenta del conselh]] | cap1 = [[Sergio Mattarella]] | cap2 = [[Giorgia Meloni]] | superfícia_reng = 69 | superfícia_totala = 301270 | percentatge_aiga = {{unitat|3.4}} | populacion_reng = 23 | populacion_totala = 58989749 | populacion_ref = <ref>{{Ref-web |url=http://dati.istat.it/Index.aspx?DataSetCode=DCIS_POPRES1 |títol=Popolazione residente al 1° gennaio |autor=[[ISTAT]] |consulta=1r de decembre de 2024}}</ref> | populacion_an = 2024 | densitat = 195,8 | independéncia = [[Risorgimento|Unificacion]] | data_independéncia = 17 de març de 1861 | gentilici = Italian, Italiana | còde_país = IT | moneda = [[Èuro]] | còde_moneda = EUR | fus_orari = [[UTC]]+01:00 | domeni_internet = [[.it]] | indicatiu_telefonic = +39{{Refn|Levat la comuna de [[Campione|Campione d'Italia]], accessible per lo prefix +41.|group=nt}} | organizacions_internacionalas = [[ONU]], [[OTAN]], [[UE]] | nòtas = {{Referéncias|grop=nt}} }} '''Itàlia''' (''Italia'' en [[italian]]), oficialament la '''Republica Italiana''' (''Repubblica Italiana'' en italian), es un estat de l'[[Euròpa del Sud|Euròpa Meridionala]] que lo territòri coïncidís principalament amb la [[Peninsula Italica|peninsula eponima]]. La capitala n'es [[Roma]].<ref>{{Ref-web |url=https://www.senato.it/sites/default/files/media-documents/Costituzione.pdf |títol=Art. 114 - Costituzione della Repubblica Italiana |pagina=59 |autor=Senat italian}}</ref> Delimitada per l'[[Alps|arc aupenc]], Itàlia confronta au nòrd [[França]], [[Soïssa]], [[Àustria]] e [[Eslovènia]]; s'espandís dins la [[mar Mediterranèa]], inclusent de nombrosas illas (lei majoras son [[Sicília]] e [[Sardenha]]). Leis Estats de [[Sant Marin]] e de la [[Vatican|Ciutat de Vatican]] son enclavats dintre lo territòri italian. Una part d'[[Occitània]] caup dins l’Estat italian: las [[Valadas occitanas|Valadas Occitanas]], mas tanben l'enclava de [[La Gàrdia]]. == Geografia == {{veire|Geografia d'Itàlia}} === Geografia fisica === [[File:Italy topographic map-blank.svg|thumb|right|Topografia d'Itàlia.]] Itàlia ocupa principalament una [[peninsula]] situada au sud dau continent europèu e entre lei bacins occidentau e orientau de la mar Mediterranèa. A una superficia de {{formatnum:301277}} km² qu'es limitada per de [[frontiera]]s naturalas formadas per lei Aups ambé França au nòrd-oèst, Soïssa e Àustria au nòrd e Eslovènia au nòrd-èst. Lo territòri italian engloba tanben lei doas enclavas de Sant Marin e de Vatican. La peninsula Italica se pòu devesir entre tres zònas principalas que son lo nòrd [[montanha|montanhós]], la Vau de [[Pò]] e lei cadenas de montanhas deis [[Apenins]]. Lei cimas dau nòrd fan partida deis [[Aups]] e agantan d'[[altitud]]s autas ambé mai de 38 montanhas majoras que passan {{formatnum:4000}} [[mètre]]s. Lo ponch culminant es lo [[Mont Blanc]] ({{formatnum:4810}} m) situat a la [[frontiera]] francoitaliana. La Vau de [[Pò]] es un golf marin ancian comolat per leis [[alluvion]]s dei montanhas situadas a l'entorn (Aups au nòrd e a l'oèst e Apenins au sud). Pò es un [[riu|fluvi]] cort mai abondant (debit finau mejan d'aperaquí {{formatnum:1560}} m³/s) que forma un deltà dins lo nòrd-oèst de la [[mar Adriatica]]. Aquela vau es relativament plana e forma un axe de comunicacion aisat dins lo nòrd dau país. Leis [[Apenins]] forman l'òssa de la peninsula. Son de montanhas jovas formadas de 222 cimas principalas que son altitud se situa entre {{formatnum:2000}} e {{formatnum:3000}} m. Son enviroutadas per de plans litoraus situats de cada costat de la cadena e percorrudas per de fluvis relativament limitats coma [[Tibre]] (405 km de longor amb un debit finau mejan de 231 m³/s). En mai de la peninsula continentala, la geografia fisica d'Itàlia es completada per doas illas majoras de Mediterranèa que son Sicília ({{formatnum:25708}} km² e Sardenha ({{formatnum:24090}} km²). I a tanben quauqueis [[archipèla]]s entre [[Corsega]] e [[Toscana]] (illa d'Elbe) e au nòrd de [[Sicília]] ([[illas Eolianas]]). === Clima === La màger part dau territòri italian a un clima temperat que pòu presentar de variacions regionalas importantas liadas a la [[latitud]], a l'[[altitud]] e a l'influéncia de la mar Mediterranèa. Per exemple, la temperatura mejana evoluciona de 11°C a [[Turin]] a 16°C a [[Nàpols]] ò lei precipitacions anualas de 2000 mm dins certanei regions aupencas a 600 mm dins certaneis endrechs dau pendís orientau deis Apenins. Pasmens, en despiech d'aquelei variacions, se pòu devesir Itàlia entre tres zònas climaticas principalas. Au nòrd e au nòrd-oèst dins lei regions aupencas d'altitud auta, lo clima es de tipe montanhard ambé d'estius cauds e d'ivèrns fòrça fregs. La Vau de Pò e la mitat nòrd de la costat [[Mar Adriatica|adriatica]] an un clima subtropicau umid ambé d'estius cauds e d'ivèrns fregs. Lo rèsta, que representa la màger part de la peninsula, Sicília e Sardenha, a un [[clima mediterranèu]]. Leis estius i son cauds e secs amb una aumentacion de l'ariditat en direccion dau sud. Dura per exemple dos mes en Toscana dins lo centre de la peninsula e cinc en Calabra dins lo sud. Leis ivèrns i son doç e la prima e l'autona marcadas per de precipitacions importantas. === Demografia === {{Article detalhat|Demografia d'Itàlia}} [[File:Itàlia - Demografia.png|thumb|Demografia d'Itàlia.]] En [[2012]], Itàlia teniá 60,87 milions d'abitants qu'èra magerament concentrada dins la Vau de Pò e dins lei zònas litoralas en causa dei constrenchas impausadas per lo relèu montanhós deis Aups e deis Apenins ò per l'ariditat dei regions meridionalas. 67% de la populacion es urbana e lo ret de vilas e de rotas es fòrça dens dins la Vau de Pò e lo centre de la peninsula. S'i troba la capitala economica dau país, [[Milan]], e lei vilas de [[Turin]], de [[Gènoa]] e de [[Florença]]. Dins lo rèsta dau país, [[Roma]], [[Nàpols]] e [[Palèrme]] son lei centres de regions urbanas importantas situadas lòng de la costat occidentala mediterranèa. La populacion es vielhissenta en causa d'un taus de creissement naturau negatiu (taus de feconditat egau a 1,42 en [[2008]]) e d'una esperança de vida importanta (80,4 ans per leis òmes, 85,3 ans per lei fremas). L'aumentacion de la populacion es donc sostenguda per l'imigracion magerament dempuei lei regions [[Balcans|balcanicas]] ([[Romania]], [[Bulgaria]], [[Albania]]) e [[Magrèb|maugrabinas]]. Ansin, la populacion estrangiera conois una creissença rapida. Passèt per exemple de 2,8% de la populacion totala en [[2002]] a 6,5% en [[2008]]. Aperaquí un quart es estimat en situacion irregulara car Itàlia representa una intrada importanta per l'imigracion illegala dins l'[[Union Europèa]] gràcias a sa proximitat ambé lo [[continent]] [[africa]]n <table border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"> <caption><font size="+1">'''Las 10 primièras vilas d'Itàlia'''</font></caption> <tr style="background:#efefef" ;> <th>'''N°''' <th>Nom en occitan <th>Nom local <th>[[Region d'Itàlia|Region]] <th>Populacion </tr> <tr> <td>1</td> <td>[[Roma]]</td> <td>''Roma''</td> <td>[[Laci]]</td> <td>2 540 982</td> </tr> <tr> <td>2</td> <td>[[Milan]]</td> <td>''Milano'' o ''Milan''</td> <td>[[Lombardia]]</td> <td>1 256 002</td> </tr> <tr> <td>3</td> <td>[[Nàpols]]</td> <td>''Napoli'' o ''Napule''</td> <td>[[Campània]]</td> <td>979 409 </tr> <tr> <td>4</td> <td>[[Turin]]</td> <td>''Torino''</td> <td>[[Piemont]]</td> <td>902 252</td> </tr> <tr> <td>5</td> <td>[[Palèrme]]</td> <td>''Palermo'' o ''Palermu''</td> <td>[[Sicília]]</td> <td>668 560</td> </tr> <tr> <td>6</td> <td>[[Gènoa]]</td> <td>''Genova'' o ''Zena''</td> <td>[[Ligúria]]</td> <td>610 811</td> </tr> <tr> <td>7</td> <td>[[Bolonha]]</td> <td>''Bologna''</td> <td>[[Emília-Romanha]]</td> <td>373 745</td> </tr> <tr> <td>8</td> <td>[[Florença]]</td> <td>''Firenze''</td> <td>[[Toscana]]</td> <td>367 647</td> </tr> <tr> <td>9</td> <td>[[Bari (vila)|Bari]]</td> <td>''Bari''</td> <td>[[Polha]]</td> <td>325 867</td> </tr> <tr> <td>10</td> <td>[[Catània]]</td> <td>''Catania''</td> <td>[[Sicília]]</td> <td>302 884</td> </tr> </table> === Lengas === [[File:Itàlia - Lengas.png|thumb|Lengas principalas d'Itàlia.]] Itàlia es un país fòrça lingüisticament eterogenèu e sa politica linguïstica es relativament complèxa. L'[[italian]] es la lenga premiera de la màger part de la populacion. Pasmens, presenta una diversitat [[Dialècte|dialectala]] non negligibla e lei regions de lengas italianas se pòdon devesir entre unei zònas principalas caracterizadas per l'usatge de dialèctes especifics entre lo nòrd (grops nòrd-italian e venèt), lo centre e la màger part de la [[peninsula]] (grops toscan, centrau e meridionau) e Sicília e l'extrèm sud de la peninsula (grop sicilian). Lo dialècte toscan es la basa de l'italian normalizat utilizat coma [[lenga oficiala]]. Dins aquò, l'utilizacion dei dialèctes dins la vida vidanta conois una demenicion lenta mai regulara dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala. Ansin, certanei dialèctes, coma lo [[napolitan]], son d'ara endavant considerats coma vulnerables e començan de far l'objècte de politicas de proteccion per leis autoritats. En fòra dei populacions italofònas, divèrsei minoritats linguïsticas existisson sus lo territòri italian. Lei pus importantas son situadas dins lei regions aupencas [[frontiera|frontalieras]] e d'autrei son presentas dins d'endrechs que faguèron a passat temps partida d'estats estrangiers ([[Reiaume d'Aragon|Aragon]], [[Empèri Bizantin]]...) ò utilizats coma refugi per de populacions refugiadas, especialament originària dei [[Balcans]]. Aquelei minoritats representan solament una fraccion de la populacion italiana mai pòdon èstre localament majoritàrias. Ansin, lo [[francés]] dins la [[Val d'Aosta]], lo [[ladin]] (una lenga retoromanica) dins lo nòrd-oèst, l'[[alemand]] au sud de [[Tiròl]] e l'[[eslovèn]] a l'entorn de [[Trieste]] son de lengas cooficialas. D'autrei lengas an pas un estatut de cooficialitat mai son reconegudas e protegidas per l'estat italian coma lenga minoritària. Son l'[[occitan]] dins lei [[Valadas Occitanas]], l'[[arpitan]] dins la [[Val d'Aosta]], lo [[catalan]] de la vila d'Alghero, l'[[albanés]] parlat dins certanei províncias dau sud ò de [[Sicília]], lo grèc parlat dins lo sud de la peninsula, lo [[sarde]] en [[Sardenha]] e lo [[croat]] parlat dins certaneis endrechs dau centre de la peninsula. === Religion === Lo [[catolicisme]] es la religion predominanta (85% de la populacion) ; i a de comunautats de [[protestant]]s e de [[judaïsme|josièus]] e una comunautat creissenta de confession [[musulman]]a. == Istòria == {{veire|Istòria d'Itàlia}}'' === Preïstòria === Lei vestigis clars pus ancians indicant una preséncia [[Homo|umana]] en Itàlia descubèrts per leis [[arqueologia|arqueològs]] datan de {{formatnum:500000}} ans ([[Paleolitic]] inferior). Per la seguida, i a aperaquí {{formatnum:50000}} ans, durant lo [[Paleolitic]] mejan, ''[[Òme de Neandertal|Homo neanderthalensis]]'' s'installèt dins la region ([[Bauma Breuil]], [[bauma de Fumane]]). Enfin, ''[[Homo sapiens]]'' i arribèt i a {{formatnum:34000}} ans ([[Bauma de Fumane|Fumane]]). Aquela arribada se faguèt en parallèl de cambiaments climatics importants liats a la fin dau darrier [[glaciacion|periòde glaciari]] (formacion de la mar Adriatica, disparicion dei [[glacièr]]s alpins). Puei, a partir dau [[Neolitic]], se desvolopèt la [[cultura de la terralha cardiala]]. De populacions [[Indoeuropèu|indoeuropèas]] colonizèron la peninsula. Au nòrd de [[Pò]], se desvolopèt la [[civilizacion dei Terramare]] entre [[-1700|1700]] e [[-1150|1150 avC]]<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, pp. 13-14.</ref>. Foguèt remplaçada per la [[cultura de Villanova]] que foguèt a l'origina de la [[civilizacion]] [[Etruscs|etrusca]] e qu'aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament deis autrei pòbles italics<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, p. 15.</ref>. D'aqueu temps, Sardenha èra ocupada per la [[civilizacion nuragica]] caracterizada per la bastida de [[tor]]s [[fortificacion|fortificadas]] dichas [[nurag]]s. Apareguèt au sègle XX avC e se mantenguèt fins au sègle II avC avans la conquista sistematica de l'illa per lei Romans. === L'Itàlia preromana === Après la fin dei periòdes preistòric e protoistoric, lei migracions en direccion de la peninsula e leis influéncias dei culturas aparegudas localament foguèron a l'origina d'un poblament relativament complèx. Au nòrd, la [[cultura de Villanova]] se turtèt a una resisténcia importanta dei pòbles d'Itàlia centrala e demorèt limitada a la region de Toscana ont evolucionèt per formar la [[civilizacion]] [[Etruscs|etrusca]]. Gràcias a sa cultura de remarca, leis Etruscs aguèron una influéncia majora sus leis autrei pòbles locaus. En revènge, sa [[Batalha de Cumae|desfacha de Cumae]] còntra lei Grècs entraïnèt l'anientament de la màger part de sei capacitats militaras e bloquèt definitivament sei temptativas d'expansion vèrs lo sud<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, p. 21.</ref>. Leis Etruscs èran pas l'unic pòbles installats dins lo nòrd de la peninsula. D'efècte, d'importantei migracions de populacions vengudas dei regions montanhosas de l'èst e dau nòrd de la mar Adriatica entraïnèron la colonizacion dei litoraus meridionaus per divèrsei pòbles ilirians coma lei Venèts. Au sègle IV avC, de Cèltas colonizèron una partida de la vau de Pò<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, p. 25-26.</ref>. Dins leis autrei regions de l'Itàlia modèrna, se trobavan de pòbles italics coma lei Marses, lei Samnitas, lei Volsques, lei Sabins ò lei Latins<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, p. 11.</ref>. Son origina es supausada similara a aquelei dei [[Cèltas]]. Formavan dei federacions locaus que deguèron luchar a partir dau sègle VIII avC còntra l'installacion de colons [[Grècia antica|grècs]]<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, pp. 17-20.</ref>, [[Fenicia|fenicians]] ò [[Cartage|cartaginés]] lòng dau litorau<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, pp. 15-16.</ref>. Au començament dau sègle V avC, après divèrsei conflictes ([[Batalha d'Alalia|Alalia]], [[Batalha de Himera|Himera]], etc.), lei Grècs dominavan lei litoraus dau sud de la peninsula e de l'èst de Sicília e lei Cartaginés lei regions maritimas de Sardenha e de l'oèst de Sicília. Quauquei ciutats fenicianas demorèron independentas mai foguèron pauc a pauc integradas au sen dau domeni cartaginés. Leis Etrucs capitèron d'ocupar lo litorau de Corsega. === La Republica Romana === {{veire|Republica Romana}} [[Fichièr:Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png|thumb|Extension de la Republica Romana entre [[-500|500]] e [[-240|240 avC]].]] [[Roma]] foguèt fondada au sègle VIII avC (en [[-753|753 avC]] segon la tradicion<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, p. 27.</ref>) lòng de [[Tibre]] dins la zòna d'influéncia [[Etruscs|etrusca]] en Itàlia centrala<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, pp. 30-32.</ref>. Fins a la fin dau sègle VI avC ([[-509|509 avC]] segon la tradicion), foguèt dirigit per de rèis (sèt segon la tradicion que tres èran etruscs) que capitèron de conquistar la region a l'entorn de la vila. Gràcias a una tièra d'alianças ([[Liga Latina]] en [[-493|493 avC]], Hernics en [[-486|486 avC]]... etc.), Roma capitèt de se protegir còntra lei trèblos dau centre de la peninsula<ref name="Milza 33">'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, p. 33.</ref> puei poguèt luchar còntra lei vilas etruscas rivalas dau centre d'Itàlia, especialament Véies. Una tièra de guèrras victoriosas s'acabèron per la conquista de la vila en [[-396|396 avC]]<ref name="Milza 33"/> e Roma venguèt una vila importanta de la peninsula maugrat son pilhatge per de [[Cèltas]] en [[-390|390 avC]]. A partir dau sègle IV avC, acomencèt l'expansion de Roma sus tota la peninsula. D'etapas majoras foguèron lei [[Guèrras Samnitas]] ([[-343|343]] a [[-290|290 avC]]) que li permetèt de dominar son centre, la conquista de Tarenta ([[-272|272 avC]]) que li permetèt de s'estendre fins au sud e la destruccion de Faleries ([[-241|241 avC]]) que marquèt l'acabament de la somission dei [[ciutat-estat|ciutats-Estats]] etruscas. Après aquelei victòrias, lei [[Guèrras Punicas]] ([[-264|264]]-[[-146|146 avC]]) còntra [[Cartage]] e lei [[Guèrras de Macedònia]] ([[-215|215]]-[[-168|168 avC]]) s'acabèron per la destruccion de doas poissanças rivalas majoras e la Republica Romana foguèt d'ara endavant la premiera poissança de Mediterranèa. Aquò permetèt ai Romans d'ocupar una partida de la [[peninsula Iberica]], d'[[Africa]], de [[Grècia]] e d'[[Anatolia]]. Pasmens, aquelei conquistas renforcèron lo ròtle de l'armada e leis institucions republicanas perdiguèron pauc a pauc son autoritat en fàcia de generaus mai e mai ambiciós. Après una insureccion generala dei pòbles d'Itàlia ([[Guèrra Sociala]] de [[-91|91]] a [[-89|89 avC]] qu'obtenguèron la ciutadenetat romana, la Republica foguèt afeblida per una tièra de conflictes entre lei generaus [[Marius]] e [[Sulla]] de [[-88|88]] a [[-81|81 avC]]. Puei, dins leis annadas [[-50|50 avC]], lo poder foguèt partejat entre lei generaus [[Crassus]], [[Pompeu]] e [[Juli Cesar|Cesar]] (premier triumvirat). Après la mòrt de Crassus a [[Batalha de Carrhes|Carrhes]] en [[-53|53]] avC, una guèrra civila se debanèt entre Cesar e Pompeu de [[-49|49]] a [[-45|45 avC]] S'acabèt per la victòria dau premier e la mòrt dau segond. Acusat d'assaiar de restaurar la [[monarquia]], Cesar foguèt tuat per un complòt republican mai leis autors de l'assassinat foguèron finalament vencudas a [[Batalha de Filipos|Filipos]] ([[-42|42 avC]]). Enfin, fins a [[-30|30 avC]], un periòde de trèvas malaisadas e de conflictes entre lei partisans de Cesar s'acabèt per la victòria d'[[August]] que fondèt l'[[Empèri Roman]]. === L'Empèri Roman === {{veire|Empèri Roman}} [[File:Empèri Roman - Formacion.png|thumb|Expansion e formacion de l'Empèri Roman après la [[Segonda Guèrra Punica]].]] Maugrat lei guèrras civilas dau sègle I avC, la fin de la Republica veguèt unei conquistas aumentar lo territòri roman en [[Anatolia]], Orient Mejan, [[Gàllia]] e [[Hispania]]. [[August]] i apondiguèt [[Egipte]] e ordonèt la contuniacion d'aquela politica d'expansion. A sa mòrt en [[14]], la màger part dau bacin mediterranèu èra ansin tengut per lei Romans. Lo poder format per August gardèron leis institucions republicas mai son ròtle èra limitat per un emperaire dotat dei poders suprèms<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Lucien Jerphagnon, ''Histoire de la Roma antique'', Tallandier (2010), pp. 201-217.</ref>. Roma e Itàlia èran alora lo centre d'un empèri poderós e prospèr gràcias a l'establiment de la ''[[Pax Romana]]'' que favorizèt lo desvolopament dau comèrci e de l'economia. L'[[Empèri Roman]] contunièt una politica de conquistas fins au començament dau sègle II mai lo ritme demeniguèt rapidament. Après lo rèine d'[[Antonin lo Pietós|Antonin]] ([[138]]-[[161]]), lei conquistas s'arrestèron e l'Empèri acomencèt un declin lòng magerament entraïnat per l'influéncia creissenta de l'armada sus leis afaires politics. D'efècte, unei còps d'estat foguèron organizats per l'armada tre la premiera mitat dau sègle I. De mai, en l'abséncia de reglas de succession claras, la mòrt d'un emperaire èra sovent lo començament d'una guèrra civila entre unei generaus proclamats emperaires per lei sieunas tropas. Pasmens, au sègle III, la situacion degenerèt après l'assassinat de [[Sever Alexandre]] en [[235]]. Fins a [[285]], au mens setze emperaires ocupèron lo poder que deguèron luchar còntra de desenaus de temptativas d'usurpacion e la seccession de certanei territòris. Un autre fenomèn de remarca d'aqueu periòde foguèt lo desvolopament dau [[cristianisme|crestianisme]] persecutat en causa de son refús d'observar lo culte de l'emperaire. Pasmens, l'influéncia de la religion novèla aumentèt rapidament e foguèt finalament autorizada en [[313]]. En [[391]], lo [[paganisme]] foguèt oficialament enebit. La presa dau poder per [[Dioclecian]] permetèt d'estabilizar tornarmai leis institucions gràcias au sistèma de la [[Tetrarquia]] que devesiguèt l'Empèri entre unei generaus cargats de protegir diferentei regions. D'emperaires energics se succediguèron dins lo corrent de la fin dau sègle IV mai deguèron d'ara endavant faciar de menaças grèvas lòng dei frontieras germanicas ([[Batalha d'Andrinòple (378)|desfacha d'Andrinòple]] en [[378]]). Après lo rèine de [[Teodòsi I|Teodòsi]] en [[395]], l'Empèri foguèt devesit entre doas partidas. Itàlia faguèt partida de l'[[Empèri Roman d'Occident]] que deguèt faciar lei Grandeis Invasions Barbaras en [[406]] e s'afondrèt en [[476]]. D'aqueu temps, la peninsula foguèt pilhada mai d'un còp e son economia e sei vilas conoguèron un declin important. === Lei periòdes lombard, bizantin e franc === [[File:Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png|thumb|Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.]] Après la disparicion de l'[[Empèri Roman d'Occident]] en [[476]], Itàlia foguèt lo centre d'un reiaume dirigit per lo cap barbar Odoacre. En [[493]], foguèt vencut e tuat per leis [[Ostrogòts]] de [[Teodoric lo Grand]] que fondèt lo sieu reiaume centrat sus la peninsula. Son estat foguèt organizat sus lo mantenement de la societat romana e son integracion per leis Ostrogòts. Pasmens, a partir de [[535]], foguèt atacat e destruch per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] de [[Justinian Ier|Justinian]] que conquistèron tota la peninsula en [[553]]-[[554]] e i fondèron l'[[Exarcat de Ravenna|Exarcat de Ravena]]. Dich [[Guèrra dei Gòts]], aqueu conflicte entraïnèt la destruccion de la màger part d'Itàlia. La politica bizantina foguèt d'encoratjar la romanizacion de la peninsula per i restaurar l'[[Empèri Roman]]. Pasmens, tre [[568]], d'invasions lombardas comencèron dins la vau de Pò. Fins au començament dau sègle VII, capitèron d'ocupar tota lo nòrd, Toscana e lei regions interioras dau sud. Dins lo corrent d'aqueu sègle, lei Lombards, fòrça minoritaris au sen de la populacion, comencèron de fusionar ambé lei populacions latinas e seis elèits adoptèron lo [[latin]] coma lenga. Lei Bizantins se mantenguèron dins lei regions maritimas, a [[Roma]] e a [[Ravena]]. Per favorizar la defensa d'aquelei territòris, adoptèron un sistèma relativament descentralizat que favorizèt pauc a pauc l'emergéncia de poders locaus autonòms, especialament [[Venècia]]. En [[751]], la conquista de Ravena per lei Lombards marquèt la rompedura de l'equilibri. Lo [[papa]] perdiguèt la proteccion — sovent pesanta — de [[Constantinòple]] e cridèt a l'ajuda lei [[Empèri Carolingian|Francs]] de [[Pepin lo Brèu]]. Ocupèt la capitala lombarda e son fiu [[Carlesmanhe]] annexèt definitivament lo Reiaume Lombard en [[774]] après una temptativa de sètge còntra Roma. En cambi d'un sostèn religiós de la [[papa]]utat, lei [[Carolingians]] laissèron au papa un territóri en Itàlia Centrala que foguèt a l'origina deis [[Estats Pontificaus]]. L'òrdre gardèt en plaça la màger part de l'[[aristocracia]] lombarda e foguèt gaire contestat maugrat quauquei temptativas dau duc de Benevent per venir independent. Lei Bizantins gardèron quauquei territòrins a l'entorn de [[Venècia]] e dins lo sud de la [[peninsula]]. Au sègle IX, la peninsula venguèt la buta d'incursions de pilhatges menats per de [[naviri]]s sarrasins e, en Sicília, aqueleis incursions aprofichèron la division dei [[Empèri Bizantin|Bizantin]]s per realizar la conquista de l'illa de [[827]] a [[902]]. Palèrme i venguèt la capitala novèla e conoguèt un desvolopament economic important. Lei Sarrasins s'installèron tanben sus lei litoraus de Sardenha e de Corsega. Lo succès sarrasin foguèt tanben favorizat per la guèrra civila entre Carolingians que comencèt en [[875]] per lo contraròtle d'Itàlia. Lo caòs politic foguèt contuniat per de guèrras intèrnas a l'[[aristocracia]] italiana fins a l'integracion dau nòrd de la peninsula au sen dau reiaume d'[[Oton II (emperaire roman germanic)|Oton II]] en [[936]]. En [[962]], foguèt coronat emperaire per lo papa e fondèt lo [[Sant Empèri Roman Germanic]]. === Lo desvolopament dei comunas === [[File:Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png|thumb|Itàlia vèrs 1250.]] L'autoritat dau [[Sant Empèri Roman Germanic]] se concentrèt inicialament sus la [[papa]]utat e leis afaires religiós. Ansin, en despiech dei tensions creissentas entre l'emperaire e lo papa, se formèt divèrsei poders locaus dins lei comunas italianas que venguèron mai e mai autonòmas e desvolopadas<ref name="Procacci 23-28">'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 23-28.</ref>. Lei pus favorizadas per aqueu procès foguèron lei ciutats totjorn oficialament sota la senhoriá [[Empèri Bizantin|bizantina]] coma [[Republica de Venècia|Venècia]] ò [[Amalfi]] que venguèron de republicas marchandas aprofichant lo comèrci maritim per s'enriquir<ref name="Procacci 19-22">'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 19-22.</ref>. Pilhada en [[1073]] per lei [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] e dins leis annadas 1130 per lei [[Republica de Pisa|Pisans]], Amalfi perdiguèt rapidament son importància<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 19.</ref>. Sa plaça foguèt ocupada per Venècia que venguèt la poissança dominanta de la mar Adriatica e desvolopèt de relacions fruchosas ambé lo rèsta de l'[[Empèri Bizantin]]<ref name="Procacci 20">'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 20.</ref>. En cambi, i obtenguèt d'avantatges comerciaus importants<ref name="Procacci 20"/> mai l'introduccion de rivaus ([[Republica de Pisa|Pisa]], [[Republica de Gènoa|Gènoa]]) en Orient Mejan après la [[Primièra Crosada|Premiera Crosada]] ([[1096]]-[[1099]]) entraïnèt una desgradacion progressiva dei relacions ambé [[Constantinòple]] desirós d'aprofichar lei rivalitats entre republicas marchandas per defendre lei sieus interès. En [[1204]], Venècia favorizèt donc lo destornament de la [[Quatrena Crosada]] vèrs la capitala bizantina que foguèt conquistada e pilhada<ref name="Procacci 21">'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 21.</ref>. Venècia i averèt unei territòris grècs e gardèt sei posicions comercialas dins la region<ref name="Procacci 21"/>. Au sen dau Sant Empèri Roman Germanic, lei doas ciutats marchandas principalas foguèron [[Republica de Pisa|Pisa]] e [[Republica de Gènoa|Gènoa]]<ref name="Procacci 19-22"/>. La premiera ocupèt Corsega e una partida de [[Sardenha]]. Au sègle XI, èra la premiera poissança navala de Mediterranèa Occidentala mai se turtèt rapidament au desvolopament de [[Republica de Gènoa|Gènoa]] que foguèt capabla de rivalizar ambé Venècia. En [[1284]], la [[batalha de la Meloria]] s'acabèt per una desfacha grèva dei Pisans fàcia ai Genoès. Pisa acomencèt de declinar. De son caire, Gènoa fondèt una rota comerciala fins a [[Brujas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 41.</ref> e, aliada ai Bizantins<ref>Gènoa foguèt ansin un sostèn major de la restauracion de l'[[Empèri Bizantin]]. Sei fòrças ajudèron a la destruccion de l'[[Estat latin de Constantinòple|Empèri Latin]] protegit per Venècia en [[1261]] e participèron a la defensa de la [[Constantinòple]] en [[1453]].</ref>, obtenguèt d'avantatges comerciaus majors dins la [[Mar Negra]]. En fòra de l'emergéncia dei republicas marchandas, dos autrei poissanças apareguèron en Itàlia dins lo corrent dau periòde : lo [[Reiaume de Sicília]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 28-32.</ref> e la vila de Florença. D'efècte, a partir dau sègle XI, Sicília e lo sud de la [[peninsula]] venguèt la buta d'aventuriers normands qu'acomencèron sa conquista, encoratjats a partir de [[1059]] per lo papa en conflicte ambé l'[[Empèri Bizantin]] après l'esquisme de [[1055]]. En [[1091]], Sicília èra fondat e lo [[Reiaume de Sicília]] foguèt unificat en [[1127]]. En [[1156]], la màger part de la mitat sud d'Itàlia èra plaçada sota son autoritat. De son caire, Florença capitèt d'obtenir un ròtle economic e culturau major illustrat per l'emission d'una [[moneda]] d'[[aur]] tre [[1252]], l'influéncia de sei bancas sus lo continent europèu e sa plaça centrala dins lei cambis intellectuaus de l'epòca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 45 e 51-58.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 105-109.</ref>. Enfin, lo periòde dei sègles XI e XII foguèt pereu marcat per lo conflicte lòng entre l'emperaire e lo papa que sostenguèt lpei demandas d'autonòmias dei comunas dau nòrd d'Itàlia. Regardant leis afaires religiós, la [[Querèla deis Investiduras]] ([[1075]]-[[1122]]) foguèt una victòria clara de la papautat que restaurèt son independéncia espirituala a respèct de l'emperaire. Puei, en [[1167]], la formacion d'una Liga dei ciutats lombardas e la [[Batalha de Legnano|desfacha imperiala de Legnano]] en [[1176]] confirmèt l'autonòmia quasi totala dei comunas italianas<ref name="Procacci 32">'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 32.</ref>. Enfin, au sège XIII, se debanèt la darriera fasa. Leis elèits italianas se devesiguèron entre partisans dau papa (Guelfs) e partisans de l'emperaire (Gibelins) e la lucha se centrèt sus lei conflictes entre lei comunas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 32-36.</ref> e sus lo contraròtle dau Reiaume de Sicília que sa dinastia dispareguèt a la fin dau sègle XII. Après doas temptativas deis emperaires per venir rèi de Sicília, la papautat donèt lo reiaume a l'Ostau d'Anjau que lo conquistèt en [[1266]]. Pasmens, aquela dominacion foguèt mau acceptada e en [[1282]], una revòuta donèt lo reiaume au [[Reiaume d'Aragon|rèi d'Aragon]]<ref name="Procacci 37">'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 37.</ref>. Aquò entraïnèt una intervencion francesa e lo partiment dau reiaume entre Anjau (region continentala) e Aragon (Sicília). === La fin de l'Edat Mejana e la patz de Lodi === [[Fichièr:Itàlia - Patz de Lodi (1454).png|thumb|Itàlia en 1454 après la Patz de Lodi.]] A partir dau sègle XIV, Itàlia foguèt quasi independenta dau Sant Empèri Roman Germanic que gardèt solament un ròtle limitat dins leis afaires de la [[peninsula]]. Lei comunas i ocupèron la premiera plaça, situacion renfòrçada per l'alunchament de la [[papa]]utat en [[Avinhon]] de [[1309]] a [[1423]]. Ansin, lei guèrras entre comunas evolucionèron a l'avantatge dei vilas pus ricas e pobladas entraïnant l'emergéncia d'unei poders regionaus coma [[Milan]] e lo renfòrçament deis ancians coma Venècia, Gènoa ò Florença<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 72.</ref>. Lo periòde de la fin de l'[[Edat Mejana]] foguèt donc relativament agitat. A partir de la Pèsta de [[1348]], foguèt tanben marcat per una tièra d'epidemias grèvas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 61-62.</ref> que van favorizar de transformacions socialas, especialament au sen de l'[[aristocracia]] urbana<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 63-64.</ref>. De'n premier, Sardenha foguèt lo teatre d'una conquista malaisada de part deis [[Reiaume d'Aragon|Aragonés]], politicament sostengut per lo papa, a partir deis annadas 1320. Capitèron d'eliminar lei preséncias genoesa e pisana dins l'illa mai se turtèron a la resisténcia opiniastra dei populacions indigènas ([[1391]]-[[1409]]). Après aquelei dificultats, leis Aragonés ataquèron pas Corsega que passèt sota lo contraròtle de la [[Republica de Gènoa]]. En Sicília, una revòuta de l'aristocracia en [[1377]] entraïnèt la quasi disparicion dau poder centrau que foguèt conquistat per leis Aragonés<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 83.</ref>. Après lei conquistas de Sardenha e de Sicília, Aragon s'interressèt au reiaume de Nàpols que foguèt ocupat en [[1442]] permetent a la corona d'Aragon puei a [[Espanha]] après lo maridatge dei Rèis Catolics de venir una poissança importanta en Itàlia. Pasmens, per assegurar sa posicion, lo rèi aragonés [[Anfós V d'Aragon|Anfós V]] deguèt reconóisser toteis leis usurpacions feodalas realizadas dins lo corrent dau periòde d'anarquia de la fin dau sègle XIV<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 84.</ref>. Aquò venguèt una basa de la poissança feodala dins lo sud de la peninsula. Dins lo nòrd de la peninsula, lo periòde foguèt marcat per l'emergéncia de Milan<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 43-45.</ref> dirigida per lei Visconti. Formèron au sègle XIV un estat poderós que se turtèt rapidament a l'ostilitat de Florença<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 73.</ref> e de Venècia. Au sègle XV, Venècia adoptèt una politica d'expansion dins la vau de Pò qu'entraïnèt una tièra de guèrras. I annexèt unei vilas coma [[Pàdoa]], [[Verona]] ò [[Breissa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 68-69.</ref>. La patz de Lodi en [[1454]] sancionèt aquelei progrès e establiguèt un equilibri important fins ais intervencions francoespanhòlas dau sègle seguent. De son caire, Florença capitèt de se renfòrçar en Toscana après lei conquistas d'[[Arezzo]] ([[1384]]) e de [[Pisa]] ([[1406]]). Pasmens, l'afrontament pus important dau sègle XIV foguèt la lucha lònga per la supremàcia comerciala entre Venècia e Gènoa. Son apogèu foguèt la saunosa [[Guèrra de Chioggia]] ([[1376]]-[[1381]]) que s'acabèt per la destruccion de la flòta de Gènoa e de pèrdas fòrça importanta per aquela de Venècia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 67.</ref>. Dins aquò, lei doas ciutats mau capitèron de s'eliminar maugrat lo mantenement d'una leugiera superiotat de Venècia. De mai, après la [[Sètge de Constantinòple (1453)|presa de Constantinòple]] per leis [[Empèri Otoman|Otomans]] en [[1453]] e la descubèrta de rotas comercialas novèlas per lei [[Portugal|Portugués]], anavan desenant subretot luchar per defendre e gardar sei possessions. === Lei guèrras d'Itàlia e lo periòde espanhòu === [[File:Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png|thumb|Itàlia en 1559 après la fin dei [[Guèrras d'Itàlia]].]] A la fin dau sègle XV, lei rèis de [[França]] eiretèron de l'Ostau d'Anjau divèrsei revendicacions sus de territòris italians, especialament lo [[Reialme de Sicília|Reiaume de Sicília]]. De [[1494]] a [[1559]], aquelei revendicacions se turtèron ai drechs d'[[Espanha]] eissits de la [[Reiaume d'Aragon|corona d'Aragon]] entraïnant lei [[Guèrras d'Itàlia]]. S'acabèron per una victòria [[Espanha|espanhòla]] que venguèt la poissança dominanta de la [[peninsula]]. Lo conflicte centrau dau periòde acomencèt en [[1494]] quand [[Carles VIII de França|Carles VIII]] ([[1483]]-[[1498]]) ocupèt [[Nàpols]] amb una armada e s'i faguèt coronar rèi de Nàpols. Una coalicion gropant [[Espanha]], lei Habsborg, la papautat, [[Republica de Venècia|Venècia]] e [[Ducat de Milan|Milan]] l'obliguèt de se retirar mai son successor [[Loís XII de França|Loís XII]] ([[1498]]-[[1515]]) contunièt de revendicar Nàpols. Eiretier dei Visconti, apondiguèt tanben Milan ais ambicions [[França|francesas]]. Capitèt d'ocupar Milan e Nàpols entre [[1499]] e [[1501]] mai leis Espanhòus, sostenguts per la màger part deis estats italians, capitèron de lei reconquistar de [[1504]] a [[1513]] après divèrsei cambiaments d'alianças. Après sa revirada, son successor [[Francés Ièr de França|Francés I{{èr}}]] ([[1515]]-[[1547]]) assaièt a son torn de conquistar l'eiretatge d'Anjau e dei Visconti<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 114.</ref>. En [[1515]], sa [[batalha de Marignan|victòria de Marignan]] li donèt lo [[Ducat de Milan]] mai sa [[batalha de Pavia|desfacha de Pavia]] permetèt a [[Carles Quint]] ([[1516]]-[[1555]]) de gardar Nàpols e d'annexar Milan au sieu domeni<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 125.</ref>. Après Pavia, d'autrei guèrras d'Itàlia se debanèron entre Francés e Espanhòus<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 126-134.</ref> mai l'importància de la region dins l'encastre de la confrontacion entre lei rèis de França e lei Habsborg demeniguèt. En [[1559]], lei Francés èran finalament laissats en fòra d'Itàlia e Espanha i assegurava son egemònia gràcias a la possession de Sardenha, de Sicília, de Nàpols, de [[Milan]] (demenit de Parma venguda independenta e de territòris aupencs ocupat per [[Soïssa]]) e de quauquei zònas maritimas de Toscana<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 130-137.</ref>. De revòutas còntra la [[Feudalitat|feodalitat]] fòrça pesanta de Sardenha, de Sicília e de Nàpols aguèron luòc mai foguèron esquichadas dins lo corrent dau sègle XVI confirmant l'òrdre de l'aristocracia de la region. En revènge, Milan conoguèt un desvolopament economic rapide. Per leis estats italians, lo periòde dei Guèrras d'Itàlia foguèt marcat per de fortunas variablas e per lo començament dau declin de [[Republica de Venècia|Venècia]] e de [[Republica de Gènoa|Gènoa]] menaçats sus lo continent e mai sus la mar per leis avançadas de l'[[Empèri Otoman]]. Sota la direccion dei [[papa]]s [[Alexandre VI]] ([[1492]]-[[1503]]), [[Juli II]] ([[1503]]-[[1513]]) e [[Leon X]] ([[1513]]-[[1521]]), la Glèisa anava capitar de sometre a son autoritat — relativa car lo bregandatge demorèt una mença non negligibla<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 167.</ref> — leis [[Estats Pontificaus]]. Pasmens, i cambièt pas l'organizacion de la societat que demorèt de tipe feodau coma dins lo sud<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 167-168.</ref>. Lo desvolopament i demorèt donc fòrça feble<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 168.</ref>. De mai, lo gras de corupcion agantat per lei papas d'aqueu periòde anava venir una causa dau succès de la [[Reforma]] Protestanta començadas tre leis annadas 1510. En [[Toscana]], lei Medicis capitèron d'utilizar leis alianças francesa e espanhòla a son profiech per fondar en [[1532]] un Ducat de Toscana dirigit per la [[dinastia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 127-128.</ref>. De mai, en [[1555]], obtenguèron una ajuda militara espanhòla per conquistar Siena. Pasmens, dins lo procès, la classa dirigenta de [[Florença]] perdiguèt son influéncia dins leis afaires financiers d'[[Euròpa]] e se concentrèt magerament sus l'esplecha agricòla de Toscana<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 147-151.</ref>. En [[Savòia]], lei ducs conoguèron unei periòdes d'ocupacion estrangiera mai aprofichèron finalament lei Guèrras d'Itàlia per s'estendre en direccion de [[Pò]]. Entre [[1588]] e [[1601]], una tièra de conflictes e d'acòrds ambé [[França]] renforcèt lei posicions italianas dau ducat que cedèt en revènge divèrsei fèus occidentaus ai Francés<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 153.</ref>. Lo Ducat venguèt donc pauc a pauc un estat mai e mai italian mai la cultura francesa i gardèt de posicions importantas. Ansin, Savòia qu'èra alora una marcha entre [[França]] e Itàlia venguèt pauc a pauc un estat italian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 151-152.</ref>. Enfin, entre [[Toscana]], [[Milan]] e [[Gènoa]], divèrsei estats pichons capitèron de demorar ò de venir independents. Poguèron venir de còps la causa de conflictes d'amplor coma la [[Guèrra de succession de Mantòa]] ([[1628]]-[[1631]]). [[File:Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png|thumb|Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.]] Regardant leis afaires de las republicas de Venècia e de Gènoa, leis annadas seguents la disparicion de l'[[Empèri Bizantin]] foguèron jalonadas de reculaments còntra l'[[Empèri Otoman]] en Mediterranèa Occidentala e en [[Mar Negra]] mentre que lei Portugués acomencèron de lei concurrenciar gràcias ai rotas comercialas passant au sud d'[[Africa]]. Lei doas ciutats conoguèron tanben d'annadas malaisadas dins lo corrent dei Guèrras d'Itàlia. Pasmens, aqueu declin foguèt lòng e progressiu car tant Venècia que Gènoa avián encara d'arguments d'opausar ais Otomans. De mai, lo comèrci d'espècias portugués lòng d'[[Africa]] èra perilhós e representèt lòngtemps una fraccion febla a respèct deis importacions europèas passant per Itàlia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 138-139.</ref>. Venècia opausèt ansin una resisténcia acarnada ais atacas otomanas e lei Turcs deguèron sostenir de guèrras lòngas e saunosas ([[batalha de Lepanta]] en [[1571]]) per conquistar pauc a pauc lei comptadors e territòris venecians d'Orient. De son caire, Gènoa se reconvertiguèt amb succès dins leis afaires financiers gràcias a sei bancas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 138.</ref>. Pasmens, dins lei fachs, lei bancas prenguèron lo contraròtle de l'estat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 69-72.</ref>. Lo declin economic vertadier d'aquelei ciutats — e de tota la [[peninsula]] — se debanèt dins lo corrent dau sègle XVII quand lei poissanças occidentalas ([[Províncias Unidas]], [[Reialme Unit|Anglatèrra]] e [[França]]) s'afirmèron tanben coma poissanças marchandas. Acomencèt per un periòde d'estagnacion avans de se transformar en crisi prefonda qu'anava entraïnar una agitacion sociala mai ò mens importanta segon lei regions. Per exemple, la produccion de pèças de lana demeniguèt a Venècia de {{formatnum:29000}} en [[1602]] a solament {{formatnum:2000}} a la fin dau sègle. La populacion aumentèt gaire durant aqueu periòde (per exemple, de 1,07 milions en [[1570]] a solament 1,123 milions en [[1714]] per [[Sicília]]). Enfin, leis estats italians perdiguèron sa supremàcia [[mar]]itima au profiech dei marchands anglés e olandés<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 181.</ref>. En fàcia d'aquela crisi, l'[[aristocracia]] arrestèt de finançar d'expedicions comercialas perilhosas per s'orientar vèrs l'investiment dins la tèrra ò la bastida immobiliàri. Aquò empachèt ò limitèt leis esfòrç deis estats italians per assaiar de se redreiçar. === La guèrra de succession d'Espanha e la redistribucion territòriala dau sègle XVIII === [[File:Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png|thumb|Itàlia en 1789 avans la Revolucion Francesa.]] Au sègle XVIII, la [[Guèrra de Succession d'Espanha]] ([[1701]]-[[1714]]) s'acabèt per un afebliment marcat de la preséncia espanhòla. Fins au començament de la [[Revolucion Francesa]] en [[1789]], aquò entraïnèt divèrsei redistribucions territòrialas dins la peninsula a l'avantatge d'[[Àustria]] e de [[Savòia]]. La Guèrra de Succession d'Espanha foguèt causada per la menaça d'una unificacion dei coronas de França, premiera poissança mondiala, e d'Espanha, premiera poissança coloniala. Per defugir la formacion d'un estat tant poderós en Euròpa Occidentala, se formèt alora una coalicion antifrancesa gropant la màger part deis estats europèus. S'acabèt militarament per una revirada dei Francés capables de protegir sei frontieras maugrat una tièra de desfachas mai incapables de protegir totei lei territòris espanhòus e de destrurre la coalicion enemiga. En particular, en Itàlia, la màger part dei possessions de la corona d'Espanha foguèron conquistadas per lei fòrças d'[[Reialme Unit|Anglatèrra]], d'Àustria e de Savòia. Ansin, a la signatura de la [[Tractat d'Utrecht|patz d'Utrecht]] en [[1714]], lei territòris espanhòus de Milan, de Sardenha, de Toscana e lo Reiaume de Nàpols foguèron annexadas per leis Austrians e Sicília foguèt annexada per Savòia. Pasmens, Espanha acceptèt pas son exclusion de la peninsula Italica; atau [[Felip V d'Espanha|Felipe V]] ([[1700]]-[[1746]]) aprofichèt son maridatge ambé la filha dau duc de Parma per trobar d'aliats e atacar lei possessions austrianas en [[1717]]. Una intervencion francoanglesa limitèt la desfacha austriana mai permetèt ais Espanhòus de retrobar certanei territòris. Entraïnèt tanben un cambi territòriau entre Savòia e Àustria : Sicília venguèt austriana e Sardenha foguèt integrada au sen de Savòia que venguèt d'ara endavant lo [[Reiaume de Sardenha]] en [[1720]]. Dins lo corrent de la [[Guèrra de Succession de Polonha]] ([[1733]]-[[1738]]), [[Espanha]] e [[Reiaume de Sardenha|Sardenha]] aprofichèron son aliança ambé França per atacar tornarmai lei possessions austrianas. Una tièra de victòrias li permetèt de conquistar lo sud de la peninsula (Sicília, Nàpols). Pasmens, en causa de l'ostilitat britanica, [[Madrid]] poguèt pas annexar dirèctament aquelei regions mai poguèt lei fixar a un prince de l'Ostau Borbon. Aquò entraïnèt la formacion d'un Reiaume de Nàpols e de Sicília que venguèt un aliat de França e d'Espanha. De son caire, Sardenha conquistèt e annexèt una partida de la region de Milan. Puei, en [[1748]], la fin de la [[Guèrra de Succession d'Àustria]] ([[1740]]-[[1748]]) permetèt a un Borbon de venir duc de Parma e a Sardenha d'avançar mai en direccion de Milan. De [[1748]] a [[1796]], la peninsula conoguèt un periòde de [[patz]] marcat per un renfòrçament dei posicions de l'Ostau dei Habsborg gràcias a una tièra de maridatges ambé lei princes Borbons, especialament aquelei de Parma e de Nàpols. Dins lo corrent d'aqueleis annadas, lo nòrd-oèst (Milan e la region continentala de Sardenha) de la peninsula aprofichèt una tièra de sobeirans inspirats per leis [[Sègle de las Luses|idèas dei Lutz]] ò la preséncia de foncionaris austrians ben formats per se desvolopar economicament<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 213-221.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 230-234.</ref>. Venècia e Gènoa, dirigidas per d'[[oligarchia]]s conservatritz<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 227-228.</ref>, deguèron faciar de dificultats economicas e socialas en causa de la demenicion de son comèrci e de son trafeg portuari maugrat d'esfòrç venecians a la fin dau sègle per restaurar una partida de sa capacitat maritima gràcias a d'acòrds navaus ambé d'estats musulmans mediterranèus. Dins lo rèsta d'Itàlia, de temptativas de reformas se turtèron a de resisténcias importantas e mau capitèron<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 235.</ref>. Ansin, lo [[Reiaume de Nàpols]] e leis [[Estats Pontificaus]] demorèron fòrça pauc desvolopats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 221-226.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 227-229.</ref>. En fòra de sei dificultats intèrnas, Gènoa aguèt tanben de dificultats importantas en Corsega que se revoutèt a partir de [[1729]]. Aquò foguèt lo començament d'un cicle de repression e d'insureccions novèlas (formacion d'un reiaume efemèr en [[1736]]-[[1738]] puei d'una republica en [[1755]]-[[1769]]). Entraïnèt pauc a pauc l'afebliment de la preséncia genoesa que gardèt finalament solament lei pòrts importants gràcias a un sostèn militar francés. En [[1768]], Gènoa vendèt l'illa au rèi de França per pagar sei dèutes. En [[1769]], lei Francés esquichèron lo movement independentista de [[Pasquale Paoli]] a [[Batalha de Ponte Novu|Ponte Novu]] e l'illa quitèt l'esfèra italiana per intrar dins aquela de França. De son caire, Venècia perdiguèt a cha pauc sei possessions en Mediterranèa Orientala après una tièra de guèrras novèlas que s'acabèron en [[1718]] maugrat una resisténcia acarnada ([[sètge de Candia]] de [[1648]] a [[1669]], reconquista provisòria de Peloponés en [[1699]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 180.</ref>. En revènge, capitèt d'estendre sei possessions de Dalmàcia. === Lo periòde francés === [[File:Itàlia - Periòde francés.png|thumb|Itàlia durant lei guèrras napoleonencas.]] A partir de [[1796]], Itàlia venguèt un teatre d'operacions dei guèrras revolucionàrias e napoleoncas e foguèt ocupada per França de [[1801]] a [[1814]]. Aqueu periòde foguèt relativament cort mai aguèt una infuéncia importanta sus l'istòria de la [[peninsula]] e l'emergéncia dau movement d'unificacion dins lo corrent dau sègle XIX<ref name="Procacci 253">'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 253.</ref>. Lei victòrias de [[Napoleon Bonaparte]] entre [[1796]] e [[1799]] entraïnèron l'ocupacion d'una partida importanta dau nòrd (Piemont, Milan...) e l'annexion de Venècia per Àustria per compensar la pèrda de Milan. A partir de [[1801]], leis ocupacions venguèron d'annexions e, dins lo corrent dei conflictes europèus d'aqueu temps, lei Francés ocupèron tota la peninsula que foguèt reorganizat per l'emperaire [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]]. Lei regions de Turin, de Gènoa, de Parma, de Florença e de Roma venguèron dirèctament dei departaments de l'Empèri Francés. Lo nòrd e lo nòrd-oèst ([[Lombardia]], [[Venèt]], [[Emília e Romanha|Emília]]) formèron la Republica Italiana que venguèt lo Reiaume d'Itàlia en [[1805]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 242.</ref>. Napoleon n'èra lo rèi e son fiu adoptiu e generau [[Eugène de Beauharnais]] lo vice-rèi. Lo sud formèt un Reiaume de Nàpols que foguèt fisat a [[Josèp Bonaparte]] de [[1806]] a [[1808]] puei a [[Joachim Murat]] de [[1808]] a [[1813]]. Enfin, quauquei territòris magerament situadas a l'entorn de [[Massa]] e de [[Lucca]] formèron un ensems de principats dirigidas per [[Elisa Bonaparte]]. Lei Francés adoptèron de politicas de modernizacion deis institucions politicas e economicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 240.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 242-246.</ref>. Pasmens, lei besonhs dei guèrras ([[impòst]]s, [[conscripcion]], etc.), lo refús de la preséncia estrangiera ò de la politica jutjada anticrestiana de la Republica Francesa entraïnèron d'insureccions regularas de còps renfòrçadas per d'incursions britanicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 241.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 245-246.</ref>. En abriu de [[1814]], après l'abdicacion de l'emperaire, [[Eugène de Beauharnais]] deguèt retirar lei fòrças francesas de la peninsula maugrat la revirada dei temptativas d'invasions austrianas ([[batalha de Mincio]]) sostengudas per lei Napolitans après lo cambiament de camp de Murat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 249.</ref>. Pasmens, Murat perdèt son reiaume a l'eissida de la premiera desfacha de Napoleon e jonhèt tornarmai lo camp imperiau en 1815. En octòbre, assaièt de lo reconquistar mai foguèt vencut, capturat e fusilhat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 250.</ref>. Lo [[Congrès de Viena]] restaurèt principalament la situacion de [[1796]] franc de la [[Republica de Venècia]] annexada per l'[[Àustria|Empèri Austrian]] e de [[Republica de Gènoa|Gènoa]] annexada per lo Reiaume de Sardenha. Lo ducat de Parma foguèt fisat a Maria Loïsa, l'anciana frema de Napoleon. A sa mòrt, lei Borbons de Parma devián recuperar la direccion dau ducat. Dins aquò, aquela restauracion deis estats italians e de la preséncia italiana deguèt rapidament faciar d'agitacions politicas desirosas de luchar per l'unificacion d'Itàlia. === La Restauracion e lei premierei temptativas d'unificacion === [[File:Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png|thumb|Itàlia en 1815 après lo Congrès de Viena.]] Après lo Congrès de Viena en [[1815]], la restauracion politica deis estats italians conoguèt de dificultats variadas. Lei dos problemas principaus foguèron lo mantenement ò non dei reformas napoleonencas e, subretot, l'aparicion d'una oposicion politica desirosa de defendre leis idèas novèlas e l'unitat italiana parcialament instaurada per lei Francés. La restauracion politica prenguèt de formas variadas dins lei diferents estats italics. Dins lo Reiaume de Sardenha per exemple, leis autoritats assaièron d'eliminar totei lei traças de la preséncia francesa<ref name="Procacci 253"/>. Dins d'autrei regions , certanei reformas foguèron en revènge conservadas ò inspirèron de movements reformators coma dins lo Reiaume dei Doas Sicílias<ref name="Procacci 253"/>. Pasmens, lo conservatisme foguèt la politica pus frequenta e deguèt faciar de movements d'oposicion gropats au sen d'organizacions secrètas fòrça devesidas entre elei. Aquò entraïnèt donc dins totei leis estats un renfòrçament dei mesuras de contraròtle politic (polícia, susvelhança dei [[frontiera]]s...) e una afirmacion novèla dei frontieras entre estats qu'avián disparegut dins lo corrent dau periòde francés<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 251-252.</ref>. Dins aquò, aquelei decisions poguèron pas defugir d'insureccions regularas en [[1820]]-[[1821]] dins lo [[Reiaume dei Doas Sicílias]] e en [[1831]] dins la màger deis estats d'Itàlia, compres leis Estats Pontificaus. Foguèron reprimidas per l'armada austriana que restabliguèt lo ''statu quo ante''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 255.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 262-265.</ref>. Pasmens, après aquelei desfachas, lei movements populars italians acomencèron de s'estructurar a l'entorn de programas politics. En particular, apareguèt una idèa republicana desvolopada per [[Giuseppe Mazzini]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 267-269.</ref>, una idèa dicha neo-guelfa que prepausèt un modèle basat sus de comunas fòrça autonòmas plaçadas sus l'autoritat morala de la papautat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 269-272.</ref> e un movement desirós l'unificacion de la peninsula a l'entorn dau Reiaume de Sardenha. Entre [[1846]] e [[1848]], l'eleccion dau papa [[Piu IX]], considerat coma favorable a l'unitat italiana<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 274-276.</ref>, entraïnèt un envam en favor de reformas d'inspiracion liberalas e obliguèt leis Austrians de mandar de tropas suplementàrias. Aquò renforcèt l'òdi antiaustriana e entraïnèt una tièra d'insureccions en [[1848]]. En [[1848]] e [[1849]], ajudadas per unei revòutas dins lei vilas principalas de la peninsula, lei tropas de Piemont assaièron de vencre lei fòrças austrianas mai foguèron desfachas entraïnant l'abdicacion dau rèi [[Carles-Albèrt de Sardenha]] e son exil<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 277-280.</ref>. Puei, Àustria, sostenguda per [[França]] dins la region romana, capitèt d'esquichar leis insureccions republicanas de Venècia e deis estats d'Itàlia Centrala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 280-281.</ref>. Dins lo sud, lei Borbons capitèron de restaurar son poder. A la fin de [[1849]], lo ''[[statu quo ante]]'' èra restablit. Au sen dau movement d'unificacion italian, lei movements republican e neo-guelf èran descreditats ò tròp afeblits per gardar un ròtle important. Demorèt solament l'idèa d'unificar Itàlia a l'entorn dei rèis de Sardenha<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 285.</ref>. Pasmens, en causa de la superiotat militara austriana, aquela opcion necessitava de trobar d'aliats poderós en Euròpa. === Lo Risorgimento e l'unificacion d'Itàlia === [[File:Itàlia - Unificacion.png|thumb|Formacion e expansion d'Itàlia entre 1859 e 1919.]] {{veire|Risorgimento}} Après [[1849]], lo Reiaume de Sardenha venguèt lo centre dau procès d'unificacion dau país gràcias a l'òbra de [[Camillo Cavour]] e de [[Josèp Garibaldi]]. Dins lo corrent d'emergéncia dau nacionalista en Euròpa Centrala e Orientala, capitèron de trobar de sostèns internacionaus e de suscitar de movements insureccionaus dins leis autreis [[estat]]s italians per unificar la peninsula a partir de Piemont de [[1861]] a [[1870]]. D'efècte, après l'[[abdicacion]] de [[Carles-Albèrt de Sardenha]], Piemont aprofichèt lo govèrn novèu per se liberalizar e desvolopar son potenciau economic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 286-289.</ref>. A partir de [[1852]], dirigit per [[Camillo Cavour|Cavour]], anava aprofichar lei cambiaments politics de la segonda mitat dau sègle XIX per crear de condicions favorablas au procès d'unificacion. De'n premier, capitèt de se raprochar de la [[França]] de [[Napoleon III]] e dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] gràcias a la participacion dau [[Reiaume de Sardenha]] a la [[Guèrra de Crimèa]] ([[1853]]-[[1856]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 289-290.</ref>. En [[1858]], Cavour negocièt un acòrd ambé l'emperaire francés per permetre la creacion d'una confederacion italiana sota la direccion morala dau [[papa]], l'annexion dau nòrd d'Itàlia per [[Piemont]], lo regropament deis estats centraus au sen d'un reiaume novèu, lo mantenement dau Reiaume dei Doas Sicílias e lo mantenement deis Estats Pontificaus<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 290-291.</ref>. En cambi, [[Savòia]] e lo [[Comtat de Niça]] foguèron promes a França. Après una tièra de provocacions, una guèrra aguèt luòc en [[1859]] entre lo Reiaume de Sardenha, sostengut per França, e Àustria. Desfachs a [[Batalha de Magenta|Magenta]] e a [[Batalha de Solferino|Solferino]], leis Austrians deguèron cedir Milan au Reiaume de Sardenha<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 291.</ref>. Puei, en [[1860]], una tièra d'insureccions acomençadas en [[1859]] dins leis estats centraus d'Itàlia entraïnèron la signatura d'un acòrd novèu entre França e Sardenha. En cambi de la confirmacion de la cession de [[Savòia]] e de [[Niça]], Piemont poguèt annexar lei regions de Parma, de Modena, de Bolonha e de Florença<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 291-292.</ref>. Pasmens, lo [[Reiaume dei Doas Sicílias]] e leis Estats Pontificaus èran encara en plaça. Totjorn en [[1860]], una expedicion militara foguèt organizada per [[Josèp Garibaldi|Garibaldi]] còntra lo reiaume napolitan. Gràcias a un sostèn de la flòta britanica, lei volontaris de Garibaldi capitèron de desbarcar e de conquistar Sicília<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 292-293.</ref>. Puei, ataquèron dirèctament lo sud de la peninsula que foguèt tanben conquistat au començament de [[1861]] gràcias au renfòrç de l'armada sarda. Aqueu movement permetèt tanben d'ocupar la màger part deis Estats Pontificaus. A la fin de l'annada, de [[plebiscite]]s foguèron organizats per [[Camillo Cavour|Cavour]] per proclamar [[Victor Manuel II d'Itàlia|Victor Manuel II]] rèi d'Itàlia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 294-295.</ref>. En [[1865]], una aliança foguèt concluda ambé la [[Prússia]] deu temps deu cancelièr [[Otto von Bismarck]] còntra Àustria. Militarament desfacha, Itàlia aprofichèt la victòria prussiana per annexar la region de Venècia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 302-303.</ref>. En revènge, en [[1867]], una expedicion de volontaris comandats tornarmai per [[Josèp Garibaldi|Garibaldi]] foguèt vencuda a [[Batalha de Mentana|Mentana]] per lei tropas francovaticanas<ref name="Procacci 304">'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 304.</ref>. [[Roma]] e sa region demorèron ansin en fòra d'Itàlia fins a la retirada de sa [[garnison]] francesa en [[1870]] après l'afondrament dau regime de [[Napoleon III]], defensor de l'independéncia de la papautat<ref name="Procacci 304"/>. Après la pèrda de son territòri, lo [[papa]] se considerèt coma presonier de Vatican entraïnant un conflicte diplomatic lòng (fins a [[1929]]) ambé lo govèrn italian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 305.</ref>. === Lo Reiaume d'Itàlia === La proclamacion dau Reiaume d'Itàlia favorizèt la formacion de l'Estat italian modèrne. La separacion entre lo nòrd e lo sud de la peninsula s'afirmèt rapidament en causa de la concentracion deis investiments dins la Vau de Pò. Pauc a pauc, lo país venguèt una poissança regionala puei mondiala après sa participacion victoriosa a la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, lo resultat d'aquela guèrra causèt una crisi intèrna grèva que favorizèt la presa dau poder per lei [[faissisme|faissistas]] de [[Benito Mussolini|Mussolini]]. Desirós d'estendre la dominacion italian en Mediterranèa e en [[Africa]], son regime s'afondrèt en [[1943]] après una tièra de reviradas. Descreditada, la [[monarquia]] foguèt abolida après lo conflicte. D'efècte, après [[1861]], l'unificacion d'Itàlia se faguèt a l'entorn de [[Piemont]] e l'administracion sarda s'estendèt a cha pauc a tota la peninsula. Pasmens, l'introduccion d'[[impòst]]s novèus e de la [[conscripcion]] obligatòria i causèt rapidament de contestacions e d'insureccions armadas, especialament entre [[1861]] e [[1865]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 298-301.</ref>. Aquò agravèt lei dificultats e lei retards economics dei regions meridionalas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 306-307.</ref> onte comencèron de se formar d'organizacions criminalas poderosas a l'origina dei [[mafia]]s actualas. Puei, la [[Revolucion industriala]] renforcèt aquela tendància en orientant vèrs leis investiments realizats dins lo nòrd leis [[impòst]]s levats dins lo sud<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 319-320.</ref>. Durant lo govèrn d'[[Agostino Depretis]] ([[1876]]-[[1887]]), la borgesiá dau nòrd conquistèt la supremàcia economica — e venguèt una poissança industriala importanta a partir de 1900<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 306-307.</ref> — e l'aristocracia dau sud capitèt de mantenir sei posicions. Entraïnèt tanben lo començament de l'emigracion massiva d'Italians en direccion dau [[continent]] [[america]]n ([[Argentina]], [[USA|Estats Units]]...)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 346-349.</ref>. De mai, per assegurar e estabilizar son poder, Depretis inaugurèt una politica dicha transformisme basada sus la manipulacion dei parlementaris gràcias a l'atribucion de divèrsei favors. Sei sucessors contunièron aquela politica mai la question dau sud s'agravèt ambé la partença d'aperaquí dos milions de personas entre 1872 e 1900<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 315.</ref>. En parallèl, Itàlia acomencèt de desvolopar una politica estrangiera pus ambiciosa. Comencèt de participar a la corsa ai colonias<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 322-323.</ref> (conquista d'[[Eritrèa]], revirada còntra [[Etiopia]] en [[1896]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 335.</ref> e conquista de Libia en [[1911]] après una guèrra còntra leis [[Empèri Otoman|Otomans]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 362-363.</ref>) e intrèt dins lo sistèma d'alianças defensivas europèas au sen dau camp austroalemand<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 321.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 327-328.</ref>. Aqueu raprochament foguèt entraïnat per de tensions ambé [[França]] aparegudas après l'instauracion d'un [[protectorat]] francés en [[Tunisia]] puei per un conflicte doanier lòng<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 328.</ref> entre lei dos país. Pasmens, en [[1914]], aquelei tensions èran en cors de reglament e Itàlia mantenguèt sa neutralitat après l'ultimatum austrian e la declaracion de guèrra [[Alemanha|alemanda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 366.</ref>. Puei, en [[1915]], cambièt d'aliança e intrèt en guèrra còntra leis Empèris Centraus per conquistar lei territòris austrians poblats per de populacions italianas lòng de la mar Adriatica e dins leis Aups. Marcats per de batalhas saunosas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 368-369.</ref>, lo teatre italian veguèt finalament la victòria deis Aliats. Pasmens, la [[Tractat de Versalhas|Conferéncia de Versalhas]] de [[1919]] donèt solament una partida dei regions revendicadas per [[Roma]]. [[File:Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png|thumb|Itàlia durant la Segonda Guèrra Mondiala.]] Aqueu resultat decebable<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 372.</ref> entraïnèt una crisi politica que se conjuguèt rapidament ambé la crisi economica causada per lo conflicte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 372-379.</ref>. Aquò donèt una crisi intèrna majora que s'acabèt per la presa dau poder per lo movement [[faissisme|faissista]] dirigit per [[Benito Mussolini]] en [[1922]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 379-382.</ref>. Après un periòde de transicion fins a [[1925]], lei faissistas transformèron a cha pauc leis institucions dau país segon un modèle fòrça nacionalista e autoritari<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 385-387.</ref>. Egalament volontarista regardant leis afaires economics, lo regime de Mussolini capitèt de reglar la crisi intèrna deis annadas 1920<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 384.</ref> mai mau capitèt de reglar la question dau desesquilibri nòrd/sud ò de l'aumentacion de la corupcion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 389.</ref>. En revènge, negocièt leis acòrds de Latran en [[1929]] que permetèron de normalizar lei relacions ambé la papautat e la Glèisa. Dins lo corrent deis annadas 1930, chausiguèt de s'aliar ambé l'[[Tresen Reich|Alemanha Nazia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 394-395.</ref> e afirmèt l'ambicion italiana de venir la poissança dominanta de la mar Mediterranèa. En [[1935]], conquistèt Etiopia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 393-394.</ref> puei participèt a la [[Guèrra Civiu Espanhòla|Guèrra d'Espanha]] dins lo camp [[Francisco Franco|franquista]]. Pasmens, a partir de [[1940]], lei fòrças italianas, mau preparadas e equipadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 402.</ref>, conoguèron una tièra de desfachas sus totei lei teatres de la [[Segonda Guèrra Mondiala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 403-405.</ref> que minèron lo prestigi dau regime. En [[1943]], lei desbarcaments aliats en Itàlia entraïnèron l'afondrament dau faissisme italian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 405-406.</ref> e lo govèrn novèu declarèt la guèrra ais Alemands<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 409.</ref>. De son caire, Mussolini, arrestat mai rapidament liberat per leis Alemands, creèt un regime satellit (la Republica de Salo) dau Reich alemand dins lo nòrd d'Itàlia. Gràcias a una reaccion rapida après lo reversament de Mussolini, l'armada alemanda ocupèt la màger de la [[peninsula]] e leis Aliats deguèron menar una campanha lònga e malaisada per agantar la Vau de [[Pò]] a la prima de [[1945]]. Après l'execucion de Mussolini en abriu de [[1945]] e la capitulacion dei fòrças alemandas d'Itàlia en mai de [[1945]], un poder provisòri s'installèt a la tèsta de l'[[estat]]. Dirigit per lei partits de la resisténcia antialemanda (Partit Comunista, Partit Socialista e Democracia Crestiana), organizèt un [[referendum]] en mai de [[1946]] que proclamèt la [[republica]] e l'eleccion d'una assemblada constituenta. === La Republica Italiana === L'assemblada constituenta aprofichèt l'actitud concilianta dei [[comunisme|comunista]]s de [[Palmiro Togliatti]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 419-421.</ref> per acabar l'escritura d'una constitucion novèla adoptada en [[1948]]. Creèt un regime [[parlament|parlamentari]] [[bicamerisme|bicamerau]] per defugir la restauracion d'un poder autoritari. Puei, gràcias a l'aliança [[USA|estatsunidenca]] assegurada tre [[1947]] e l'intrada au sen de l'[[OTAN]], [[Alcide de Gasperi]] e Democracia Crestiana (DC) rompèron sei relacions ambé lei comunistas e averèron leis eleccions legislativas. Aqueu partit de centre drech dominèt la vida politica italiana fins a sa disparicion dins leis annadas 1990. A partir deis annadas 1950, Itàlia participèt au procès de [[Union Europèa|construccion de l'Union Europèa]]. Après la guèrra, la republica deguèt faciar tres questions diferentas. La premiera regardèt lei frontieras, especialament aquelei amb [[Iogoslavia]] que finiguèt per annexar una partida dei territòris conquistats a l'eissida de la Premiera Guèrra Mondiala. Quauquei territòris aupencs foguèron tanben cedits a [[França]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 416.</ref>. Totei lei colonias, franc de Somalia, foguèron perdudas. Puei, per amaisar lei temptativas regionalistas de restaurar d'autonòmia larga, especialament aquelei de [[Sicília]], foguèt adoptada una politica de creacion d'autonòmia locala dins lei regions perifericas. Enfin, foguèt creat una administracion especiala, dotada de budgets importants, per assaiar de reglar la question dau retard de desvolopament de la mitat sud gràcias a una politica volontarista d'investiments. Pasmens, en despiech de certanei capitadas dins lei regions pus pobladas (Nàpols, Bari, Palèrme...), lei resultats foguèron limitats. D'efècte, lei revenguts son totjorn dos còps superiors au nòrd e una emigracion massiva se debanèt en direccion dau nòrd. De mai, aquò entraïnèt de reaccions virulentas d'una partida dei populacions dau nòrd que comencèron de revendicar l'independéncia. Dins lo corrent deis annadas 1990, la fin de la [[Guèrra Freja]] e l'aumentacion dau nombre d'escàndols de corupcion entraïnèt l'esclatament, la disparicion dei tres partits principaus (PC, PS e DC) e una reformacion totala de la vida politica italiana. Dos personalitats dominèron aqueu periòde : [[Silvio Berlusconi]] a drecha e [[Romano Prodi]] a senèstra. Itàlia intrèt dins la zòna [[Èuro|èuro]] au començament dau sègle XXI. Pasmens, leis escàndols de corupcion contunièron d'agitar sa vida politica, especialament durant leis annadas dau segond e dau tresen govèrn Berlusconi ([[2001]]-[[2006]] e [[2008]]-[[2011]]). Dempuei [[2008]], Itàlia dèu faciar una crisi economica grèva. == Politica e administracion == === Administracion generala === Itàlia es una [[republica]] [[democracia|democratica]] [[parlament]]ària [[partit politic|multipartita]] descentralizada e aplicant lei principis de la [[Separacion dels poders|separacion dei poders]] que son organizacion es fondada sus una [[constitucion]] adoptada lo 1{{èr}} de genier de [[1948]] après la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e la fin de la [[monarquia]]. Un pensament important de l'assemblada constituenta èra d'empachar una restauracion dau [[faissisme]] italian ò d'un regime autoritari. Lo centre deis institucions italianas es donc format per [[bicamerisme|parlament bicamerau]] compausat de doas chambras egalas e d'un [[poder executiu]] relativament feble e instable que pòu èstre reversat relativament aisament per lo [[poder legislatiu]]<ref>Dempuei [[1946]], ges de [[govèrn]] a capitat de demorar en plaça durant un periòde legislatiu complèt.</ref>. En [[1996]], lo refús per [[referendum]] d'una modificacion constitucionala destinada a renfòrçar l'executiu e crear un [[monocamerisme|parlament monocamerau]] per lo vòte dei [[lei|lèis]] pus importantas confirmèt aquel equilibri. Enfin, lo [[Justícia|poder judiciari]] conoguèt un periòde de formacion lòng (fins ais annadas 1950) e veguèt sei poders pauc a pauc renfòrçats, especialament dins l'encastre de la lucha còntra la [[criminalitat]] endemica de certanei regions ([[mafia]], [[corrupcion]]...). === Poder executiu === Lo poder executiu italian es devesit entre un [[president de la republica]], lo cap dau [[govèrn]], dich President dau Conseu dei ministres, e lo [[govèrn]]. Lo premier es elegit per un mandat de sèt annadas<ref>Tradicionalament, un president italian complís solament un mandat e se presenta pas a sa succession.</ref> durant una sesilha comuna dei doas chambras dau [[Parlament]] completadas per 58 delegats dei regions. Sei poders son subretot simbolic. Lei pus importants son la nominacion dau cap dau govèrn e lo drech de dissòuvre una ò lei doas chambras dau Parlament. Lo sèti de la presidéncia es installat au [[Palais dau Quirinal]]. Lo President dau Conseu dei ministres tèn la màger part dau poder executiu. Es nomat per lo president e responsable davans eu. Dèu tanben obtenir un vòte de fisança dei doas chambras dau Parlament. Enfin, es generalament chausit entre lei deputats e lei senators. Es cargat de la formacion dau govèrn qu'es compausat de ministres, de ministres sensa pòrtafuelha, de vice-ministres e de secretaris d'estat. Pòu de còps nomar un ò unei vice-presidents dau Conseu. Lo sèti dau cap dau govèrn es installat au [[Palais Chigi]]. === Poder legislatiu === Lo poder legislatiu es tengut per un [[bicamerisme|parlamanet bicamerau]] que consistís en una [[chambra bassa]] dicha Chambra dei Deputats (630 deputats) e una [[chambra auta]] dicha Senat (320 senators). La premiera es installada au [[Palais Montecitorio]] e la segonda au [[Palais Madama]]. Lei doas chambras son cargadas de la preparacion e dau vòte dei projèctes de [[lei|lèi]] presentats per lo govèrn, de parlamentaris, de conseus regionaus ò de ciutadans. A tanben lo poder de modificar la [[constitucion]] dau país. Son egalas, es a dire qu'un projècte dèu èstre aprovat per lei doas assembladas per intrar en vigor. Lei mòdes d'eleccion dei doas chambras son diferents, ço qu'explica la formacion eventuala de majoritat diferenta au sen de cada assemblada maugrat un debanament sovent simultanèu dei doas eleccions. La Chambra dei Deputats es elegida per lei ciutadans de mai de 18 ans amb un escrutinh proporcionau de listas amb una prima per lo venceire. Lei [[partit politic|partits]] pòdon se gropar au sen de coalicion ò se presentar solets. Lo venceire de l'eleccion avera au mens 55% dei deputats de la chambra. Lo rèsta dei sètis es distribuit proporcionalament entre lei coalicions aguent agantat 10% dei votz e lei partits solets aguent agantat 4%. Regardant lo Senat, l'escrutinh es tanben proporcionau de listas mai es organizat segon una basa regionala e amb un còrs electorau pus limitat car lo temps minimom per votar i es de 25 ans. Lo venceire avera automaticament au mens 55% dei senators designats per la region. Lo rèsta es distribuit proporcionalament entre lei coalicions aguent agantat 20% dei votz e lei partits solets aguent agantat 8%. Aqueu sistèma permet de designar 315 senators. Cinc autrei sètis de senators son reservats ai presidents de la republica ancians ò a de ciutadans designats per lo president en activitat. === Poder judiciari === Lo poder judiciari es devesit entre un òrdre administratiu e un òrdre judiciari regardant respectivament leis afaires administratius e leis afaires ordinaris. Lo premier es supervisat per lo Conseu d'Estat e lo segond per la Cort Suprèma de Cassacion. L'administracion dei dos òrdres es fisada per lo Conseu superiora de la magistratura (òrdre judiciari) presidit per lo [[president de la republica]] e per lo Conseu de la presidéncia de la justícia administrativa (òrdre administratiu) presidit per lo president dau Conseu d'Estat. Lei [[lei|lèis]] italianas son magerament basadas sus lo [[drech roman]] modificat per lo [[còde napoleonenc]] e leis estatuts subsequents. Regardant lo contraròtle dei vòtes dei [[lei|lèis]] per lo Parlament ò leis autoritats regionalas e l'arbitratge dei conflictes entre lo poder centrau e lei poders regionaus, existís una Cort constitucionala cargada de verificar la conformitat dei tèxtes a respèct de la [[constitucion]]. Es formada de 15 jutges nomats per lo president de la republica, lo Parlament e lei magistrats de la Cort Suprèma de Cassacion. Completada per 16 ciutadians chausits a l'asard, pòu formar un tribunau cargat de jutjar lo president dins lo cas de traïson ò d'atacas còntra la constitucion. === Organizacion territòriala === [[File:Autonomous Regions of Italy.svg|thumb|Regions dotadas d'un estatut normau (gris) e d'un estatut autonòm especiau (roge).]] {{veire|Regions d'Itàlia}} L'organizacion territòriala d'Itàlia se compausa de tres nivèus principaus formats de 20 regions, 104 províncias e de {{formatnum:7958}} comunas. Existís tanben localament d'estatuts especiaus per leis [[aglomeracion]]s pus importantas, per lei zònas [[montanha|montanhosas]] e de gropaments de vilatges dins lei sectors ruraus. Lei regions foguèron creadas après la [[Segonda Guèrra Mondiala]] dins leis endrechs presentant una identitat regionala fòrta. Puei, lo dispositiu foguèt pauc a pauc estendut a tota la [[peninsula]]. Cada region a lei sieus parlament e poder executiu que son dotats d'una autonòmia importanta franc dau domeni dei finanças que son contraròtladas per l'autoritat centrala. En mai d'aquò, cinc regions, assostant generalament de minoritats linguïsticas, an una autonòmia renfòrçada en matèria de finanças e de legislacion locala. Lei províncias foguèron creadas tre l'independéncia d'Itàlia au sègle XIX. Son dirigidas per un prefècte representant lo govèrn de la republica e per una assemblada provínciala e un executiu provínciau. Dempuèi la refòrma de 2014, las províncias se perdèron lo poder legislatiu e sas competéncias foguèron partidas entre las regions e las comunas. D'unas venguèron de Ciutats Metropolitanas, d'autras de Consòrcis liures de comunas (Sicília), enfin aquelas de Friül Venècia Juliana son suprimidas (3 en 2017, la darrièra, Udine, en 2018). Lei comunas son dirigidas per un conseu elegit que designa un executiu. Son cargadas d'afaires locaus coma la gestion deis escòlas mairalas e elementàrias, lo netejatge dei carrieras, l'accion sociala ò la gestion d'una fòrça de polícia comunala. === Simbòls nacionaus === Lo drapèu italian actuau foguèt adoptat après la Segonda Guèrra Mondiala lo 1{{èr}} de [[1948]]. Es compausat de tres bendas verticalas egalas verda, blanca e roja. Lo vèrd representa l'esperança, lo blanc la fe catolica e lo roge la caritat. Es eissit dei drapèus adoptats per lei [[regiment]]s italians que sostenguèron [[Napoleon Bonaparte]] e per lei republicas satellitas fondadas per lei Francés (en particular la Republica Cisalpina) sus lo modèl de la [[França]] Revolucionària. En [[1848]], lo drapèu de tres bendas verda, blanca e roja completadas per de simbòls locaus foguèt adoptat per totei lei movements revolucionaris italians. Après la victòria austriana, lo rèi de [[Sardenha]] adoptèt aqueu drapèu e i apondiguèt son blason au centre. En [[1861]], aqueu drapèu venguèt lo drapèu dau Reiaume d'Itàlia fins a [[1946]] quand la [[monarquia]] foguèt abolida entraïnant la disparicion dau blason reiau dins lo drapèu republican. Lo blason actuau dau país foguèt adoptat lo 5 de mai de [[1948]] per remplaçar lo blason de la [[monarquia]] abolida. L'[[estela|estèla]] blanca es un simbòl tradicionau d'Itàlia introduch per [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] en [[1804]]. La roda representa lo trabalh e lo progrès, la branca de rove la fòrça e la branca d'olivier la [[patz]]. L'imne nacionau d'Itàlia es dich ''[[Fratelli d'Italia]]'' que foguèt escrich en [[1847]] per [[Goffredo Mameli]]. Èra un cant patriotic que conoguèt una popularitat gròssa durant lei guèrras dei Revolucions de 1848. En [[1862]], [[Giuseppe Verdi]] li donèt lo ròtle de simbòl nacionau italian. Après l'abolicion de la [[monarquia]] e de la marcha reiala coma imne, foguèt adoptat coma imne nacionau per la republica en [[1946]]. Enfin, existís una figura allegorica femenina dau país dicha [[Italia turrita]]. <gallery> File:Flag of Italy.svg|Drapèu actuau d'Itàlia adoptat lo 1{{èr}} de genier de [[1948]]. File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|Drapèu dau [[Reiaume de Sardenha]] ([[1848]]-[[1861]]) e dau Reiaume d'Itàlia de [[1861]] a [[1946]]. File:Flag of the Republic of Venice 1848-49.gif|Drapèu de Venècia durant lei Revolucions de 1848. File:Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg|Drapèu dau Reiaume d'Itàlia napoleonenc de [[1805]] a [[1814]]. File:Flag of the Repubblica Cisalpina.svg|Drapèu de la Republica Cisalpina. File:Emblem of Italy.svg|Blason actuau d'Itàlia adoptat lo 5 de mai de [[1948]]. File:Reggio calabria monumento all'italia.jpg|Estatua de l'[[Italia turrita]], figura allegorica d'Itàlia. </gallery> == Afaires estrangiers e defensa == === Afaires estrangiers === Itàlia es una poissança regionala [[Euròpa|europèa]] e [[Mar Mediterranèa|mediterranèa]] que fa partida dei principaleis organizacions internacialas mondialas ([[ONU]], [[OMC]]...) e regionalas ([[OTAN]], [[UE]]...). L'[[Union Europèa]], l'aliança ambé leis [[Estats Units d'America]] au sen de l'[[OTAN]] e lei relacions ambé lei regions [[Balcans|balcanica]] e [[Mar Mediterranèa|mediterranèa]] constituisson lei ponchs principaus de la [[diplomacia]] italiana. L'[[Union Europèa]] i es un axe fondamentau car a un ròtle decisiu dins la modernizacion economica dau país e dins son raionament internacionau. L'[[OTAN]] e lo liame transatlantic a tanben una influéncia majora sus leis afaires estrangiers de [[Roma]] car permet d'assegurar la seguritat dau país. Itàlia es ansin generalament un sostèn diplomatic deis Estats Units (participacion ai guèrras d'[[Iraq]] e [[Afganistan]] per exemple). Enfin, lei relacions balcanicas e mediterranèa son d'importància en causa de rasons culturalas (preséncia de minoritats italianas ò de liames istorics ancians) ò economica ([[petròli]], gas naturau...). === Fòrças armadas === Lei fòrças armadas italianas fan partida deis armadas principalas dau [[continent]] [[Euròpa|europèu]] e de l'[[OTAN]] gràcias a d'efectius relativament importants e a un armament modèrne. En [[2012]], alinhavan {{formatnum:183000}} [[militar]]s e {{formatnum:186000}} policiers organizats segon un sistèma paramilitari amb un budget de 21,3 miliards d'[[Èuro|èuro]]s (10{{e}} reng mondiau) siá 1,2% de son [[PIB]]. Lei fòrças militaras èran devesidas entre una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana e una fòrça navala. Seis equipaments son de tresena generacion e son magerament eissits de l'[[industria]] nacionala. Lei pus importants èran 200 [[carri de combat|carris de combat]], aperaquí {{formatnum:4400}} veïculs militars de divèrsei tipes, 470 pèças d'[[artilhariá]], 275 [[elicoptèr]]s, 270 [[aeronau|avions]] de combat, 35 avions de transpòrt, 2 [[pòrta-avions]] CVH, 6 [[sosmarin|sosmarins d'ataca]] convencionau, 3 naviris d'assaut amfibí, 13 [[fregata (naviri)|fregata]]s, 3 fregatas leugieras, 6 [[corveta]]s, 14 [[patrolhaire]]s e 10 [[naviri]]s de [[guèrra dei minas]]. == Economia == ''Article principau: [[Economia d'Itàlia]]'' En [[2012]], Itàlia èra la 9{{e}} poissança economica mondiala e la 5{{e}} dau [[continent]] [[Euròpa|europèu]] après [[Alemanha]], [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[Russia]]. En [[2012]], son [[PIB]] èra estimat a {{formatnum:1987}} miliards de [[dolar]]s e èra caracterizat per una importància gròssa dau [[sector segondari|sector industriau]] a respèct d'autrei país desvolopats coma [[França]]. Lei partenaris economics principaus d'Itàlia son [[Alemanha]], [[França]], leis [[Estats Units d'America]], [[Soïssa]], [[Espanha]], lei [[Païses Basses|País Bas]], [[Republica Populara de China|China]] e [[Belgica]]. La valor mejana de son [[PIB]] per abitant es auta e aperaquí egala a {{formatnum:32270}} $/ab. Pasmens, aquò dissimula de contrastes regionaus marcats entre lo nòrd e lo sud de la peninsula (lei revenguts mejans son quasiment dos còps inferiors au sud), un taus de caumatge important (pus important au sud qu'au nòrd) e de dificultats persistentas coma una criminalitat organizada fòrça desvolopada ò un dèute important. === Sector primari === [[File:Itàlia - Agricultura.png|thumb|Agricultura d'Itàlia.]] Lo [[sector primari]] italian ocupava en [[2012]] 3,9% de la populacion activa e representava 2% dau [[PIB]]. Lei culturas despendon de la geografia e dau clima. Lo nòrd es ansin caracterizat per de produccions similaras au rèsta dau continent europèu coma lo [[blat]], lo [[Milh|gròs blat]], lo [[ris]] ò, la [[Beta vulgaris|bleda-rada]]. Lo sud es mai marcat per de culturas de tipe mediterranèu coma l'[[Òli d'oliva|òli d'oliva]] ò leis agrumes. Lei vinharés e lo norrigatge ([[Bovinae|bovins]], [[Ovis aries|ovins]], [[Sus scrofa domesticus|pòrcs]]...) son presents sus la màger part dau territòri e Itàlia es lo premier productor mondiau de [[vin]]. Lo modèle agricòla es basat sus de tenements familiaus de talha relativament febla (aperaquí 5 [[ectara]]s). Lei sistèmas de produccion son pus modèrnes au nòrd qu'au sud. Lei ressorsas naturalas de la peninsula son feblas car i a ges de jaciment important de [[fèrre]], de [[carbon]] ò d'[[idrocarbur]]s. Ansin, mai de 80% dei [[matèria premiera|matèrias premieras]] utilizadas per l'economia italiana son [[importacion|importadas]]. Lei ressorsas pus importantas esplechadas localament son formadas per de venas de fèrre sus l'illa d'Elbe (a l'ora sarrats), per de jaciments de gas naturau dins la Vau de [[Pò]] e dins la mar Adriatica e per de situacions fòrça favorables a la produccion d'[[energia renovelabla]] d'origina idraulica, eoliana, solara ò geotermica dins mai que d'una region (en 2009, Itàlia èra lo 1{{èr}} productor mondiau d'[[energia renovelabla]]). === Sector secondari === [[File:Industria e Energia.png|thumb|Industria, energia e ressorsas naturalas principalas d'Itàlia.]] En [[2012]], lo [[sector segondari]] representava 24,3% dau [[PIB]] [[nacion]]au e 28,3% de la populacion activa. Coma l'[[agricultura]], l'industria èra magerament concentrada (60% deis activitats) dins lo nòrd dau país a l'entorn d'un triangle format per lei vilas de [[Milan]], de [[Turin]] e [[Gènoa]] que s'èra pauc a pauc estendut en direccion de la [[Mar Adriatica]]. Lo rèsta èra subretot concentrat a l'entorn dei vilas de [[Florença]], de [[Roma]], de [[Nàpols]] ò de [[Palèrme]]. Lei produccions principalas èran similaras a aquelei deis autrei poissanças economicas d'[[Euròpa]]. Èran formadas per la [[siderurgia]], la [[metallurgia]] dei [[metal|metaus]] non ferrós ([[alumini]]), la produccion automobila, la construccion navala, la [[construccion aeronautica]], la [[quimia]] (pesuca compres la petroquimia ò leugiera), la mecanica de precision, l'electromecanica, la produccion tèxtila, la produccion de mòbles ò la produccion de [[papièr]]. La màger part èra organizada a l'entorn de grops industriaus fòrça importants (FIAT, ENI...) e sovent dirigits per una familha fondatritz (Agnelli, Pirelli...). Aquelei grops dominan de regions entieras que son fòrça especializadas e organizadas au servici de sa produccion. Aquò permet de demenir lei còsts favorisant leis exportacions. Pasmens, a l'ora d'ara, aqueu modèle comença de presentar de sinhau de feblessa en causa de la crisi de certanei bacins industriaus tròp especializats ò de companhiás d'una talha tròp per tenir un ròtle important au nivèu important. Ansin, d'esfòrç d'adaptacion importants d'inspiracion liberala (demeccion dei còsts dau trabalh, disparicion de divèrsei proteccions socialas dei salariats, compradas de companhiás estrangieras...) son actualament en cors de realizacion per mantenir la competitivitat dau país. Dins certanei brancas, per exemple lo sector de textils, l'industria aprofichava tanben leis avantatges de « l'economia sosterrana » (evasion fiscala, abséncia de factura, man d'òbra pauc costosa...) per demenir sei còsts e se mantenir en fàcia dei produccions asiaticas. === Sector terciari === Lo sector terciari representava en [[2012]] 73,8% dau [[PIB]] e 67,8% de la populacion activa. Leis activitats de servici principalas son lo [[torisme]], lo comèrci, lo sector bancari e lei servicis destinats ai personas vièlhas. === Crime organizat === A respèct deis autrei país d'[[Euròpa]] Occidentala, la criminalitat organizada es un sector relativament important au sen de l'economia italiana en causa de l'existéncia d'unei grops fòrça organizats ([[mafia]]) probablament apareguts au sègle XIX dins lo corrent dau procès d'unificacion dau país. Una mafia es caracterizada per una estructura e de reglas intèrnas partejadas per sei membres (certanei an d'institucions quasiment similaras a aquelei d'un [[estat]]), per una utilizacion de la violéncia per s'enrichir e per protegir l'organizacion gràcias a de tacticas d'intimidacion, per un ròtle sociau important (certanei membres pòdon aver de situacions importantas dins la vida politica, economica ò sociala), per un ancoratge territòriau poderós, per una coexisténcia d'activitats legalas ò illegalas e per de liames importants ambé leis institucions politicas ò nacionalas. Aquò permet d'estructurar de rets fòrça desvolopats e de limitar ò d'alentir leis enquistas dirigidas còntra l'organizacion. Lei mafias italianas pus importantas son situadas dins la mitat sud de la peninsula. Lei domenis d'activitats son largas e van dei trafecs de [[dròga]] e d'armas ais intervencions dins leis administracions publicas cargadas de l'atribucion dei contractes publics. Son expansion economica es sovent estimat a 7% dau PIB nacionau. == Cultura == {{veire|Cultura d'Itàlia}} === Arquitectura === Marcat precòçament per lo desvolopament de [[civilizacion]]s a l'origina d'una [[arquitectura]] brilhanta ([[Civilizacion nuragica]], [[Etruscs]], [[Grècia antica|Grècs]]), Itàlia presenta una arquitectura rica e variada que va de l'[[Antiquitat]] au periòde contemporanèu. D'efècte, tre lo començament dau millenari I avC, se desvolopèt o s'installèt dins la peninsula, en Sicília e en Sardenha de civilizacions indigènas ([[Civilizacion nuragica]], [[Etruscs]]<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard, 2005, p. 25.</ref>) ò estrangieras (Grècs, Fenicians) que bastiguèron de monuments de remarca e desvolopèron generalament d'ensems urbans ([[temple]]s, [[tomba]]s, [[fortificacion]]s) impausants e sovent rics. Puei, vèrs lo sègle II avC, la civilizacion romana — venguda la poissança majora de la mar Mediterranèa a la fin dau sègle III avC — adoptèt l'estile grèc (ambé d'influéncia etrusca) e lo transformèt pauc a pauc. Fins a sa disparicion, l'Empèri Roman foguèt ansin a l'origina de la bastida d'unei monuments urbans importants, especialament dins la capitala Roma, que son considerats coma d'òbras majoras de l'istòria umana ([[Colisèu]], forum de Roma, catacomba). Après leis Invasions Barbaras e la disparicion de l'Empèri Roman d'Occident, l'arquitectura italiana foguèt dominada per la Glèisa Catolica e per lei Bizantins que bastiguèron unei monuments d'estile orientau, especialament dins lo sud de la peninsula. Puei, entre lei sègles IX e XII, la màger part dei regions italianas adoptèron l'arquitectura romanica que caracteriza unei monuments bastits per lei comunas dins lo corrent dau periòde de formacion dei vilas italianas. Per exemple, es lo cas de Pisa famosa per sa tor penjada realizat a la fin dau sègle XII. Après l'art romanic, Itàlia adoptèt l'art gotic importat de França que dominèt fins au sègle XVI. Au contrari deis autrei país europèus, lo gotic italian desvolopèt pauc de tecnicas de trabalh novèlas mai preferiguèt gardar leis ancianas. Ansin, desvolopèt un estil leugierament diferent inicialament marcat en particular per una autor mens importanta a respèct dei monuments gotics dau nòrd-oèst d'Euròpa. Pasmens, a la fin dau periòde gotic, aquelei diferéncias èran mens importantas e Milan ò Roma bastiguèron de catedralas que fan totjorn partida dei glèisas pus autas dau monde. A partir dau sègle XV, Itàlia venguèt lo brèç dau movement de la Renaissença europèa que marquèt una « redescubèrta » deis arts antics, lo desvolopament de tecnicas novèlas e una aumentacion fòrça rapida de la produccion d'òbras culturalas sostenguda per lo dinamisme economic dei vilas, de l'aristocracia italiana e de la Glèisa Catolica. Conjugats a sei desvolopaments dins lo domeni intellectuau, la Renaissença faguèt d'Itàlia lo centre culturau d'Euròpa fins ai sègles XVII-XVIII. Regardant l'arquitectura, de vilas coma Florença e Roma veguèron la bastida d'unei monuments importants coma la Glèisa Sant Pèire ò lei palais de l'Ostau Medicis. A partir dau sègle XVII, Itàlia perdiguèt sa posicion centrala dins l'arquitectura europèa en causa dau desvolopament de l'art francés sostengut per la monarquia absoluda formada per [[Loís XIV de França|Loís XIV]] puei dau desvolopament deis autrei poissanças europèas (Reiaume Unit, [[Prússia]], etc.). Pasmens, garda un ròtle major dins la vida culturala europèa e mondiala. Lo periòde dei sègles XVII-XVIII veguèt lo desvolopament deis estiles rococò e barròc tardiu. Foguèron caracterizats per una abondància ò una subreabondància d'ornaments. Au sègle XIX, s'impausèt au contrari un estile austèr. Dich neoclassic, èra inspirada per l'arquitectura antica grèga ò romana especialament, après sa descubèrta, per lei vestigis de Pompeii e de Herculaneum. En parallèl, acomencèron de se desvolopar l'arquitectura modèrna. Lo pus important foguèt lo corrent futurista desvolopèt una arquitectura racionalista que foguèt encoratjada per lo regime [[faissisme|faissista]]. Enfin, dempuei la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Itàlia adoptèt una arquitectura modernista similara ais autrei país occidentaus. <gallery mode="packed"> Fichièr:Nuraghe Su Nuraxi.jpg|[[Nurag]] dau vilatge de [[Su Naraxi]]. Fichièr:Populonia Necropoli di San Cerbone Tomba.jpg|[[Tomba]]s etruscas. Fichièr:Agrigent BW 2012-10-07 12-24-45.JPG|Vestigis de la ciutat grèga d'Agrigente. Fichièr:Rome-Forum romanum.jpg|Vestigis dau forum roman de [[Roma]]. Fichièr:Colosseo 2020.jpg|Vestigis dau [[Colisèu]] roman. Fichièr:Rome-ForumRomain-ArcheSeptime.jpg|[[Arc de trionf]] de Septim Sevèr. Fichièr:Monreale1(js).jpg|Catedrala de Monreale d'estile [[Empèri Bizantin|bizantin]] en [[Sicília]]. Fichièr:Leaning tower of pisa 2.jpg|Tor de Pisa. Fichièr:Facade cathédrale d'Orvieto.JPG|Catedrala gotica d'Orvieto. Fichièr:Milan Cathedral from Piazza del Duomo.jpg|Catedrala gotica de Milan. Ca' Rezzonico - Interno della basilica di San Pietro a Roma - Giampaolo Pannini.jpg|Basilica Sant Pèire de Roma. Fichièr:0 Place Saint-Pierre - Vatican (4).JPG|Basilica Sant Pèire de Roma. Fichièr:Stupinigi centrale hal boven.jpg|Palais de Stupinigi d'estiles baroc e rococò. Fichièr:Santa Maria della Salute in Venice 001.jpg|Basilica baroca Santa Maria della Salute de [[Venècia]]. Fichièr:Possagno Canova-Tempel.png|Temple neoclassic de Canova. Fichièr:Palazzo della Civiltà Italiana, Rome, Italy.jpg|Palazzo della Civiltà Italiana bastit durant lo periòde faissista. Fichièr:Chiesa dio padre misericordioso roma.JPG|Glèisa modernista de la fin dau sègle XX. </gallery> === Escultura === Coma l'[[arquitectura]], l'escultura italiana a d'originas anticas datan dei premierei [[civilizacion]]s establidas dins la peninsula e leis illas adjacentas coma leis [[Etruscs]] ò lei [[Grècia antica|Grècs]]. En particular, lei cavaments an mostrat l'existéncia d'un art estatuari etrusc fòrça desvolopat que, conjugat ais influéncias grègas, foguèt a l'origina deis esculturas romanas entre lei sègles VI avC e sègle V apC. Après l'afondrament de l'Empèri Roman, l'art estatuari de l'[[Edat Mejana]] se concentrèt sus lei subjèctes [[religion|religiós]] coma la decoracion deis [[autar]]s ò dei [[crucific|crucifiç]]. A partir de [[1200]], lo movement iniciat per [[Nicola Pisano]] e son fiu Giovanni adoptèt un estile novèu basat totjorn sus de tematicas religiosas mai sus d'influéncias romanas e goticas per la decoracion de [[sarcofag]]s ò de mobiliers religiós (autars, pupitres, etc.). Aqueleis evolucions aguèron una influéncia de remarca sus l'aparicion de l'art estatuari de la [[Renaissença]] au començament dau sègle XV. La Renaissença foguèt un periòde faste per l'escultura italiana marcat per lo restabliment deis idèas classicas e per una generacion d'artistas fòrça famós coma Donatello, acopo della Quercia, Michelozzo, Bernardo e Antonio Rossellino, Agostino di Duccio e Michelangelo. Uneis ostaus aristocraticas e la papautat rivalizèron per leis engatjar entraïnant una produccion fòrça importanta e per una dominacion incontestada deis artistas italians sus lo continent europèu. Après la Renaissença, Itàlia conoguèt un periòde baroc dominat per [[Gian Lorenzo Bernini]]. Foguèt caracterizat per de presentacions teatralas ambé de combinason d'emocions e de movements e tanben ambé d'abondàncias d'ornaments (lutz, fònts...). Puei, tre leis annadas 1700, apareguèt l'estile neoclassic dins l'art estatuari que foguèt caracterizat per un retorn ai tematicas e ai reglas classicas. Aqueu movement foguèt sostengut per l'existéncia d'unei jaciments de maubre de qualitat granda dins la peninsula. Enfin, dempuei lo començament dau sègle XX, leis escultors italians an un ròtle major dins lo desvolopament de l'art modèrne, especialament gràcias au movement futurista qu'estudièt la representacion de l'espaci, dau movement e dau temps e son influéncia sus lei formas. <gallery mode="packed"> File:Paris - Louvre - Sarcophage.jpg|Estatuas etruscas. File:Etruscan warrior near Viterbe Italy circa 500 BCE.jpg|Estatua d'un soudat etrusc. File:Chimera di Arezzo.jpg|Estatua etrusca. File:Statue-Augustus.jpg|Estatua romana de l'emperaire [[August]]. File:Battisteros Pulpito (without flash) (1622021151).jpg|Pupitre realizat per [[Nicola Pisano]]. File:Giovanni Pisano, Pulpito di Sant'Andrea, 1298-1301, Crocifissione 03 - Photo by Sailko Light corrections by Paolo Villa.jpg|Estatua de [[Giovanni Pisano]]. File:Zuccone Donatello OPA Florence.jpg|Estatua de la Renaissença realizada per Donatello. File:David von Michelangelo.jpg|Estatua de la Renaissença realizada per Michelangelo. File:Estasi di Santa Teresa.jpg|Estatua baroca de Gian Lorenzo Bernini. File:Canova-Three Graces 0 degree view.jpg|Estatua neoclassica d'Antonio Canova. File:Umberto Boccioni, 1913, Synthèse du dynamisme humain (Synthesis of Human Dynamism), location unknown, destroyed.jpg|Estatua futurista d'Umberto Boccioni. </gallery> === Pintura === Tre l'[[Antiquitat]], la [[civilizacion]] [[etruscs|etrusca]] semblèt desvolopar lo sieu art de la [[pintura]] coma lo mostra lei descubèrtas de frescas realizadas magerament dins de [[tomba]]s. Ai sègles seguents, l'[[Empèri Roman]] mestrejava aquel art qu'èra un element important de decoracion. Ambé lo desvolopament dau crestianisme, apareguèt una pintura religiosa utilizada per l'ornament dei glèisas. Après l'afondrament de l'[[Empèri Roman]], la pintura realizada sus lo territòri italian conoguèt divèrseis influéncias. Dins lo sud, l'art bizantin, contuniacion de l'art roman, se mantenguèt dins lo sud de la [[peninsula]]. Dins lo nòrd e lo centre, la pintura aguèt una evolucion relativament similara au rèsta d'Euròpa Occidentala e foguèt magerament limitada a la decoracion dei [[glèisa]]s e dei [[monastèri]]s. A partir de la [[Renaissença]], la pintura italiana conoguèt un periòde de desvolopament fòrça importanta a l'iniciativa d'unei generacions d'artistas. Se concentrèron magerament sus la realizacion de retrachs ò de representacions realistas. Lei tematicas principalas foguèron [[religion|religiosas]] car la Glèisa comandèt mai d'una òbra. A la fin dau sègle XIV e au començament dau sègle XV, la pintura italiana foguèt dominada per [[Michelangelo Buonarroti]], [[Raffaello Sanzio]] e [[Leonardo da Vinci]] que melhorèron lei tecnicas dau començament de la Renaissença e aguèron mai de libertat per s'inspirar de l'[[Antiquitat]]. Ansin, realizèron d'òbras majoras de l'istòria umana coma la [[Capèla Sixtina]] ò la [[La Gioconda]]. Enfin, lo movement evolucionèt vèrs lo manierisme que foguèt la darriera tendància important de la Renaissença en Itàlia. Après la Renaissença, lei pintres italians contunièron de dominar lo continent europèu dins lo corrent dei periòdes rococò e baroc gràcias a d'artistas coma [[Caravaggio]]. [[Roma]] demorèt un centre d'atraccion per d'autrei pintres majors coma lo [[França|francés]] [[Nicolas Poussin]]. Au sègle XVIII, lo centre de la pintura d'Itàlia se desplacèt a Venècia, especialament gràcias a [[Giovanni Battista Tiepolo]]. Au sègle XIX, la pintura italiana adoptèt l'estil neoclassic que foguèt inspirat coma en Euròpa per l'Antiquitat e tanben dins la peninsula per la Renaissença italiana. Puei, a la fin dau sègle, desvolopèt un impressionisme especific dich ''Macchiaioli''. Enfin, au sègle XX, la pintura italiana participèt a l'emergéncia de l'art modèrne e formèt divèrsei movements que lo pus famós es lo futurisme. <gallery mode="packed"> File:Museo Nazionale Napoli Perseus And Andromeda.jpg|Fresca romana de la vila de Pompeii. File:Pompejanischer Maler um 70 001.jpg|Fresca romana de la vila de Pompeii. File:Giotto di Bondone 051 Ascension of St John adjusted.jpg|Fresca dau començament de la [[Renaissença]] realizada per Giotto. File:The Tribute Money by Masaccio.jpg|Pintura dau començament de la [[Renaissença]] realizada per Masaccio. File:Lightmatter_Sistine_Chapel_ceiling.jpg|Fresca de la [[Capèla Sixtina]] realizada durant la [[Renaissença]] per [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]]. File:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|Fresca de la [[Capèla Sixtina]] realizada durant la [[Renaissença]] per [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]]. File:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|Retrach de [[La Gioconda]] realizat durant la [[Renaissença]] per [[Leonardo da Vinci]]. File:Raffael 058.jpg|Fresca realizada durant la [[Renaissença]] per [[Raffaello Sanzio|Raffaello]]. Fichièr:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|Pintura de [[Caravaggio]]. File:Giovanni Battista Tiepolo 034.jpg|Pintura de Giovanni Battista Tiepolo. File:Haystacks painting.jpg|Pintura impressionista dau movement ''Macchiaioli''. File:Boccioni Noise.jpg|Pintura futurista dau començament dau sègle XX. </gallery> === Musica === Itàlia ocupa una plaça major au sen de la [[musica]] car foguèt lo luòc onte se fondèt la musica modèrna dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]]. D'efècte, dins leis annadas 1000, un monge dich [[Guido d'Arezzo]] inventèt un sistèma novèu de notacion de la [[musica]] que conoguèt un succès gròs e foguèt a l'origina dau sistèma de notacion actuau. A l'ora d'ara, la màger part dei tèrmes musicaus an donc una origina italiana. En mai d'aquò, divèrseis instruments fòrça importants coma lo [[violon]] ò lo [[piano]] foguèron inventats en Itàlia. Dins lo corrent de la Renaissença, apareguèt tanben en Itàlia l'[[opèra]] que venguèt rapidament un estile musica major. Ansin, dempuei lo periòde medievau e en despiech de l'aparicion de tradicions musicalas capablas de rivalizar dins d'autrei país vesins (Alemanha, França, Àustria), lei musicians italians an totjorn gardat un ròtle important dins la musica europèa e mondiala e lo país tèn unei luòcs d'espectacle musicau fòrça prestigiós coma l'opera ''La Scala'' a [[Milan]]. === Literatura === La literatura apareguèt tre l'[[Antiquitat]] sus lo territòri de l'Itàlia actuala. Ansin, uneis autors [[latin]]s, influenciats per la literatura grèga anciana, dau periòde de l'Empèri Roman escriguèron uneis òbras [[istòria|istoricas]], [[filosofia|filosoficas]], [[Sciéncia|scientificas]] ò [[Poesia|poeticas]] que fan partida deis òbras majoras de l'istòria umana e son totjorn estudiadas a l'ora d'ara. Après l'afondrament de l'Empèri Roman e lo periòde de declin relatiu dei premiers sègles de l'Empèri Roman, la literatura en lenga italiana apareguèt a partir dau sègle XIII. Lei premiers autors faguèron partida de l'elèit [[religion|religiosa]] ([[Francés d'Assís]]) ò de la Cort reiala de [[Sicília]] ([[Giacomo da Lentini]]) que foguèt influenciat per la literatura [[Provença|provençala]]. Puei, aquelei corrents desvolopèron una dimension pus [[poesia|poetica]] ambé d'autors coma [[Guido Guinizelli]], [[Dante Alighieri]], autor de la [[Divina Comèdia]]; [[Francesco Petrarca|Petrarca]] ò [[Giovanni Boccaccio]] e dominèron la fin de l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), pp. 88-91.</ref>. Dins lo corrent de la [[Renaissença]], lo desvolopament intellectuau consecutiu a l'Umanisme (aparegut en Itàlia) favorizèt la publica d'òbras importantas dins la peninsula. La pus importanta foguèt ''lo Prince'' de [[Nicolau Maquiavèl]] que depintèt lei metòdes politics per conquistar e gardar lo poder<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998), p. 121-124.</ref>. Pasmens, en fòra de la filosofia e de la politica, d'autreis estiles coma lo roman de chavalariá conoguèron d'autors majors ambé [[Ludovico Ariosto]] autor de ''Roland furiós'', coma lo libre d'etiqueta ambé [[Baldassare Castiglione]] autor dau ''Libre dau cortesan'' ò coma la [[poesia]] ambé [[Torquato Tasso]]. Puei, au sègle XVII durant lo periòde baroc, la literatura italiana contunièt de tenir de poetas famós coma [[Giambattista Marino]]. Aqueu sègle veguèt tanben la publicacion deis òbras scientificas de [[Galileo Galilei]]. Enfin, a partir de la fin dau sègle, se desvolopèt un movement que son objectiu èra de simplificar tornarmai lei formas d'escritura ambé d'escribans coma Metastasio. Lo corrent romantic dau sègle XIX foguèt caracterizat en Itàlia per lo patriotisme que sostenguèt lo procès d'unificacion dau país. Ansin, la tematica principala deis autors majors d'aqueu periòde tractèt de la restauracion de la nacion italiana, especialament entre lei poetas ([[Vittorio Alfieri]], [[Ugo Foscolo]], [[Giacomo Leopardi]]...) ò au sen d'un corrent realista dich verisme que foguèt dominat per [[Giovanni Verga]]. Au començament dau sègle XX, lo futurisme dominèt la literatura italiana e tractèt magerament de la velocitat, dau dinamisme e de la violéncia de la [[maquina]]. Puei, d'autrei corrents literaris apareguèron avans e après la Segonda Guèrra Mondiala. D'existéncia generalament corta, permetèron l'emergéncia d'autors internacionaus coma [[Gabriele D'Annunzio]], [[Luigi Pirandello]] e [[Grazia Deledda]] avans la guèrra e coma [[Ignazio Silone]], [[Alberto Moravia]], [[Italo Calvino]], [[Umberto Eco]], [[Dario Fo]], [[Salvatore Quasimodo]] e [[Eugenio Montale]] après. === Teatre === Lo teatre apareguèt dins la peninsula gràcias a l'apòrt dei [[Grècia antica|Grècs]] qu'aguèron una influéncia importanta sus lo teatre roman. Ansin, una partida importanta deis òbras romanas foguèron de traduccion d'òbras grègas pus ancianas ò foguèron basadas sus l'esquèma narratiu de pèças grègas. Pasmens, aquel art foguèt fòrça actiu e lo teatre èra un monument urban frequent fins au desvolopament de la Glèisa que s'opausèt au [[teatre]] a partir dau sègle IV. Après l'afondrament de l'Empèri Roman, lo teatre dispareguèt quasiment de la peninsula franc de pèças [[religion|religiosas]] inspiradas per la [[Bíblia]] e donc sostenguts per la Glèisa. Au sègle XVI, lo teatre venguèt independent dei pèças religiosas e fins au sègle XVIII, se desvolopèt un art riche de la [[comedia]]. Dich ''Commedia dell'arte'', adoptèt una dimension importanta d'improvizacion e marquèt prefondament lo teatre mondiau gràcias a sei personatges. Puei, ai sègles XIX e XX, Itàlia contunièt de tenir d'autors importants coma [[Luigi Pirandello]]. === Cinèma === Lo [[cinèma]] italian apareguèt entre [[1903]] e [[1908]] e conoguèt rapidament un succès internacionau. Pasmens, la [[Primièra Guèrra Mondiala|Premiera Guèrra Mondiala]] entraïnèt un declin important dei premierei companhiás cinematograficas en causa de l'utilizacion dei materiaus per contentar lei besonhs de l'armada. Ansin, ges de fim important foguèron produchs dins lo corrent deis annadas 1920 e 1930. En revènge, la [[Segonda Guèrra Mondiala]] aguèt una influéncia importanta sus una generacion novèla de cineastas coma [[Vittorio De Sica]], [[Roberto Rossellini]] e [[Luchino Visconti]] que se concentrèron sus lei problemas de la societat italiana e creèron lo premier movement europèu d'importància, dich neorealisme, après lo conflicte mondiau. Dins lo corrent deis annadas 1950 e 1960, de tematicas novèlas se desvolopèron coma lei comedias e lei western ([[Sergio Leone]]) que conoguèron un important succès internacionau. En parallèl, lo cinèma italian venguèt o brèç d'unei cineastas de dimension internacionala coma [[Michelangelo Antonioni]], [[Federico Fellini]], [[Vittorio De Sica]], [[Roberto Rossellini]] e [[Luchino Visconti]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Empèri Roman]]. * [[Italian]]. * [[Roma]]. === Liames extèrnes === === Bibliografia === {{Commons}} * {{Fr}} Pierre Milza, ''Histoire de l'Italie : des origines à nos jours'', Fayard (2005). * {{Fr}} Giuliano Procacci, ''Histoire des Italiens'', Fayard (1998). === Nòtas e referéncias === <div class="reflist4" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px" > <references /></div> {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Itàlia|*]] 4f99e9cu4s5zcbdukv6cdmax5defi3s 0 4272 2498353 2486187 2026-04-18T11:20:44Z Lojwe 39457 2498353 wikitext text/x-wiki {{Comentaris|la ciutat de Barcelona|Per la subdivision administrativa|Província de Barcelona|lo club de fotbòl|FC Barcelona}} {{Infobox Subdivision administrativa |imatge={{Montatge fotografic | photo1a = Avinguda de la Reina Maria Cristina Barcelona 2013 modified.jpg|Avenguda de la Reina Maria Cristina | photo2a = Torre de Collserola 2013 edited.jpeg{{!}}[[Torre de Collserola ]] | photo2b = Σαγράδα Φαμίλια 2941.jpg{{!}}[[Sagrada Familha]] | photo2c = Barcelona March 2015-2a.jpg{{!}}[[Torre Glòries]] | photo3a = Port Vell, Barcelona, Spain - Jan 2007.jpg{{!}}[[Port Vell]] | photo4a = Casa Milà, general view.jpg{{!}}[[Casa Milà]] | photo4b = Park Güell 02.jpg{{!}}[[Pargue Güell]] | size = 300 | color_border = #FFFFFF | spacing = 3 | color = #FFFFFF }} | legenda = Lo [[Palatz Nacional (Barcelona)|Palatz Nacional]], la [[Torre de Collserola]], la [[Sagrada Familha]], la [[Torre Glòries]], lo [[Port Vell]], la [[Casa Milà]], lo [[Pargue Güell]] | gentilici=barcelonin -a<br>barcelonés -esa }} [[Fichièr:3d7ps fmg09.jpg|thumb|right|200px|3 de 7 enauçat per dejos, fait pendent la Vòta de Gràcia (22/08/2009)]] '''Barcelona'''{{Refn|group=nt|{{AFI-oc|baɾseˈlunɑ|pron|Oc-Barcelona.wav}}, {{AFI-oc|baɾseˈluna}}; {{AFI|[bəɾsəˈlonə]|LL-Q7026 (cat)-Unjoanqualsevol-Barcelona.wav|pronóncia en catalan central:}};<ref>{{Ref-web|url_accès=pdf|url=https://www.icgc.cat/bd/pubs/nomenclator/barcelones/barcelona.pdf|pagina=2|títol=Nomenclator oficial de toponimia màger de Catalonha|editor=Institut Cartografic e Geologic de Catalonha|an=2017}}</ref> en [[occitan ancian]]: ''Barsalona'' o ''Barssalona''.<ref>{{PichòtTalamus|B|Barssalona}}</ref>}} es una ciutat a la còsta mediterranèa. Es la [[capitala]] de [[Catalonha]],<ref>{{Ligam web|lenga=ca|url=https://www.parlament.cat/document/cataleg/48089.pdf|títol=Estatut de Catalonha de 2006|consulta=11 de novembre de 2015}}</ref> aital coma de la [[Barcelona (província)|província omonima]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Barcelonés (comarca)|Barcelonés]]. Es la segonda vila en tèrme de populacion e per pes economic d'Espanha,<ref>{{Ligam web|url=https://www.ine.es/en/infografias/infografia_padron_en.pdf|títol=Municipal Spain 2022|autor=[[Institut Nacional d'Estatistica]]|lenga=en|url_accès=pdf|data=2022|consulta=5 de genièr de 2024}}</ref> après [[Madrid]]. En [[{{popes08|0}}]], la [[populacion]] metropolitana èra estimada a {{formatnum:{{popes08|019}}}} abitants per [[Aira|superfícia]] totala de 100,4&nbsp;km². Es una de las vilas pus importantas de la [[mar Mediterranèa]] e la mai importanta dels [[Païses Catalans]]. == Geografia == Barcelona se situa sus la còsta mediterranèa entre las embocaduras dels rius de [[Llobregat]] e [[Besòs]]. Es limitada al nòrd pel riu de [[Besòs]] e los municipis de [[Santa Coloma de Gramenet]] e [[Sant Adrià de Besòs]]; al sud per [[l'Hospitalet de Llobregat]] e [[Esplugues de Llobregat]]; a l'èst per la mar; a l'oèst per [[Montcada i Reixac]] e [[Sant Cugat del Vallès]]. Lo territòri de la ciutat presenta tres zonas plan diferenciadas: la sèrra de [[Collserola]] (amb lo suc del [[Tibidabo]] coma ponch culminant: 512&nbsp;m), la plana e las bocas dels rius de [[Besòs]] e [[Llobregat]], que tancan amb lo litoral los limits de la vila. La partida de la plana de Barcelona pus vesina de la sèrra litorala se tròba escampilhada de pichons puèges que qualques uns son urbanizats: lo Carmèl (267&nbsp;m), Monterols (121&nbsp;m), lo Puxet (181&nbsp;m), la Rovira (261&nbsp;m) e la Peira (133&nbsp;m). Prèp del litoral s'enauça la montanha de [[Montjuïc]] (173&nbsp;m). Barcelona ten 7 platjas, a mai al front marítim i a lo pòrt de Barcelona, lo pòrt vièlh, lo pòrt olimpic e se deu construire lo novèl zoo marin. [[Imatge:Platges de Barcelona.svg|thumb|600px|Platjas de Barcelona]] == Istòria == Los primièrs vestigis de poblament uman a Barcelona datan del neolitic (2000 a 1500 abC). Dels sègles VII a VI abC la preséncia de tribús laietanas (ibèras) es documentada. Sembla qu'a aquela epòca tanben i aguèsse una colònia grèga ([[Kallipolis]]), malgrat que i a un desacòrdi sus l'emplaçament exacte. Los [[Cartage|cartagineses]] l'ocupèron durant la Segonda Guèrra Punica e apuèi los romans s'i establiguèron. Al sens estricte doncas, sembla que la ciutat de Barcelona foguèt fondada pels romans a la fin del sègle I abC, sul meteis plaçament iberic anterior ont ja s'èran installats dempuèi l'an 218 abC e lo tresmudèron en una fortificacion militara sonada ''lulia Augusta Paterna Faventia [[Barcino]]'' qu'èra situada sul ''Mons Taber'', una pichona elevacion ont uèi se tròba lo quartièr de la catedrala e la [[plaça Sant Jaume]]. Al sègle II apC foguèt emmuralhada per òrdre de Claudi. A partir del [[sègle III]] apC la populacion de la [[Barcino]] romana èra estimada entre 4000 e 8000 estatjants. Al [[sègle V]] Barcelona foguèt ocupada pels [[Visigòts]] d'[[Ataülf]] (an 415) venent del nòrd d'[[Euròpa]]. En 531 [[Amalric]] i foguèt assassinat. Mai tard al sègle VII, foguèt conquista pel vizir [[Al Hurr]] e comencèt una passa de gaireben un sègle de dominacion musulmana. En l'an 801 foguèt ocupada pels Carolingians que ne faguèron la capitala del [[Comtat de Barcelona]] e la restaquèron a la [[Marcha Ispanica]]. La poténcia economica de la ciutat e sa situacion estrategica faguèron que los musulmans i tornèron en [[985]], comandats per [[Almansòr]] que l'ocupèt pendènt qualques meses; puèi [[Borrell II]] entreprenguèt la reconstruccion. A partir del [[sègle XIV]] la vila comencèt una estapa de decadéncia que se perlonguèt pendent los sègles seguents. L'union dels reialmes de [[Castelha]] e [[Aragon]], oficializada amb lo maridatge entre [[Ferrand II d'Aragon]] e [[Isabèl Ièra de Castelha]], provoquèt entre castelhans e catalans de tensions qu'arribèron a lor moment pus critic amb l'esclatament de la [[Guèrra dels Segaires]] entre [[1640]] e [[1651]] e mai tard amb la [[Guèrra de Succession]] de [[1706]] a [[1714]] que menèt a la capitulacion de la vila, l'abolicion de las institucions pròprias de [[Catalonha]], la destruccion d'una bona part del quartièr de la Ribera e fin finala a la construccion de la ciutadèla. Cap a la fin del [[sègle XVIII]], Barcelona comencèt una recuperacion economica que favorizèt l'industrializacion progressiva al sègle seguent. La segonda mitat del sègle XIX coïncidiguèt amb lo projècte d'agrasament de las muralhas qu'enrodavan la ciutat, çò que menèt a l'incorporacion a la {{cita|Gran Barcelona}} dels vilatges de [[Gràcia]], [[Sarrià]], [[barri d'Horta|Horta]], [[Sant Gervasi de Cassoles]], [[Les Corts]], [[Sants]], [[Sant Andreu de Palomar]] e [[Sant Martí de Provençals]] ; aquò permetèt a la ciutat de realizar los projèctes de l'Eixample (engrandiment) e de desvolopament de l'indústria, e d'arribar al [[sègle XX]] coma una de las vilas pus importantas d'[[Espanha]]. I aguèt a Barcelona doas Exposicions Universalas, en [[1888]] e [[1929]]. == Luòcs e monuments == Fòrça monuments de Barcelona son dins la [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]] === La Vila Vièlha === ;La Rambla, {{Article detalhat|La Rambla de Barcelona}} [[Fichièr:Ramblas1.JPG|thumb|Estatua viventa sus [[La Rambla de Barcelona|La Rambla]]]] ;Lo ''Barri Gòtic'' {{Article detalhat|Barri Gòtic}} ;Quartièr de Sant Pèire * [[Palau de la musica catalana]] * [[Espital de Sant Pau]] [[Fichièr:Barcelona-placa-reial.JPG|thumb|[[Plaça Reiala]]]] === L'''Eixample'', la vila modernista === {{Article detalhat|Districte de l'Eixample|Plan Cerdà}} ;Passeig de Gràcia [[Imatge:Casa mila ag1.jpg|thumb|Casa Milà, dicha ''La Pedrera'']] Se pòt veire al [[Passeig de Gràcia]] :* La ''Casa Ametller'' de [[Josep Puig i Cadafalch]]; :* La ''[[Casa Batlló]]'' e ''[[Casa Milà|Pedrera]]'' d'[[Antoni Gaudí]]; :* La ''Casa Lleó Morera'' de [[Lluís Domènech i Montaner]]. === La Ciutadèla === {{Article detalhat|Parc de la Ciutadella}} [[Imatge:Bcn06.jpg|thumb|Arc de trionf]] * [[Arc de trionf (Barcelona)|Arc de trionf]] de per ont se i dintrava al musèu e al pargue zoologic, * Musèu geologic, * Ancian arsenal de la ciutadèla qu'abriga lo [[Parlament de Catalonha]] === Lo pargue Güell === {{Article detalhat|Pargue Güell}} [[Imatge:Guell-3.jpg|thumb|[[Pargue Güell]]]] Aquel [[pargue]] situat suls nauts de la vila foguèt comandat pel comte Güell a [[Antoni Gaudí|Gaudí]]: la natura e l'[[arquitectura]] se confondan e se completan. === Montjuïc === {{Article detalhat|Montjuïc}} [[Imatge:Font Màgica de Montjuïc 10 (2009-05-24).JPG|thumb|[[Font magica de Montjuïc]]]] === Sagrada Familha === {{Article detalhat|Sagrada Familha}} Cap d'òbra postum d'[[Antoni Gaudí]], la catedrala de la Sagrada Familha es venguda l'emblèma de Barcelona. == Articles connèxes == * [[Mètro de Barcelona]] * [[plan ipodamic]] == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Referéncias == <references /> {{Modèl:Patrimòni Mondial de l'Unesco en Espanha}} {{Municipis de|08}} [[Categoria:Barcelona|*]] [[Categoria:Vila olimpica]] {{Portal Catalonha}} bbvkbmsn9x85h4p0z29a7zekn1v03yq 0 26015 2498339 2498283 2026-04-18T07:19:17Z Toku 7678 /* Exercici fisic e metabolisme */ 2498339 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles esqueletics aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat mitocondriala dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo diabèta de tipe 2, l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] nxfwi27ci30fn6sagip8ooxv1ylfykc 2498340 2498339 2026-04-18T07:20:04Z Toku 7678 /* Exercici fisic e metabolisme */ 2498340 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 8sr3hos3iq17ksjhf0e94qtwazh1gbo 2498341 2498340 2026-04-18T07:20:55Z Toku 7678 /* Exercici fisic e metabolisme */ 2498341 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 4nfeurdtn39c0fnrdqkbspf8g3de42v 2498342 2498341 2026-04-18T07:21:28Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2498342 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] r2q14pvhto3dmv831g8574siz4a31rm 2498343 2498342 2026-04-18T08:22:57Z Toku 7678 /* Nutricion e metabolisme */ 2498343 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] icyygdgbfzi3ew67el82x52bhu49ncg 2498344 2498343 2026-04-18T08:30:21Z Toku 7678 /* Nutricion e metabolisme */ 2498344 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolicas. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 5vywl00gse60jl223nuejms0ksxv6g4 2498345 2498344 2026-04-18T08:31:55Z Toku 7678 /* Nutricion e metabolisme */ 2498345 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolicas. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] i75sjly5moju0zb31mamn7ngub0ysgb 2498346 2498345 2026-04-18T08:36:06Z Toku 7678 /* Nutricion e metabolisme */ 2498346 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] jzthyjw4tm9soofq0nshtukg5sbdzpe 2498347 2498346 2026-04-18T08:51:53Z Toku 7678 /* Las errors innadas del metabolisme */ 2498347 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] q4f35b7n8stfrstgjg8nnij2w7jw676 2498348 2498347 2026-04-18T08:52:08Z Toku 7678 /* Las malautiás metabolicas */ 2498348 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 032ivbgxaj33nz55xfof4uz4eb0au38 2498349 2498348 2026-04-18T08:52:44Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2498349 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] gwc3pd6tg54p4c3qcmmlmzewnonrfve 0 31416 2498337 2441347 2026-04-17T18:47:54Z Nicolas Eynaud 6858 2498337 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] En [[paleontologia]], los '''fossils''' (del latin: ''fodere'', "cavar") son las restas preservadas d'organisme<ref name="FL2000">{{Ref-libre |nom=Fernández |cognòm=López, S. R. |an=2000 |url=http://www.ucm.es/centros/cont/descargas/documento11157.pdf |títol=Temas de Tafonomía |editor=Universitat de Madrid, Departament de Paleontologia}}</ref> –generalament per un procès de [[mineralizacion]]– o traças d'un temps geologic passat. La paleontologia se declina en tres disciplinas: la paleobiologia, que estúdia los organismes del passat, la biocronologia, que estúdia l'interval de temps geologia d'un organisme fossil, e la tafonomia, que s'ocupa de fossilizar aqueles organismes. Aquela preservacion se fa principalament dins las ròcas, mas se pòt egalament far dins de materials tals coma los sediments, lo gèl, lo piche, la resina, lo sòlo e la cauna, e los exemples mai citats son los òsses e las cambas fossilizats, las cauquilhas, los uòus e las pegadas.<ref>{{Ref-libre |cognòm=Cassab |nom=R.C.T |an=2004 |títol=Paleontologia |editor=Editora Interciência |edicion=2a edicion |volum=Volum 1 |isbn=85-7193-107-0}}</ref> Las restas d'èssers vivents enrobats dins l'ambre, momificats dins lo bitum o congelats dins lo permafròst non son realament de fossils, perqué non i a agut un procès de fossilizacion via l'aplicacion d'elements mineralizats. Un fossil es determinat per l'ocurréncia conjunta d'un resta identificable coma l'origina biologica dins un contèxte geologic, independament del sieu tipe e de la sieuna edat. En 1999, a l'entorn de 250 000 espècias fossilas foguèron descritas scientificament.<ref>{{Ref-libre |nom=Donald |cognòm=Prothero |capítol=Fossil Record |títol=Encyclopédie de paléontologie |editor=Fitzroy Dearborn Publishers |luòc=Chicago |an=1999 |isbn=1-884964-96-6 |pagina=491}}</ref> == Referéncias == [[Categoria:Paleontologia]] 9vr93it07ypxt8tp6cx3z1inkkcfffd 0 65649 2498335 2497783 2026-04-17T18:44:21Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Fanciullo con canestro di frutta (Caravaggio).jpg]] → [[File:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 2498335 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|BA}} '''Michelangelo Merisi<ref>o '''Merigi''' o '''Amerighi'''.</ref> da Caravaggio''', dich '''Caravaggio''', nascut a [[Milan]] lo [[28 de setembre]] de 1571, mòrt a Porto Ercole lo [[18 de julhet]] de 1610, foguèt un pintre italian. Actiu a [[Roma]], [[Nàpols]], [[Malta]] e en [[Sicília]] entre [[1593]] e [[1610]], es considerat coma lo premier grand representant de l'escòla [[Barròc|barròca]] e un dei pintres pus celèbres dau Mond. [[Imatge:Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg|right|thumb|250px|Retrach de Caravaggio, Ottavio Leoni, 1621]] {{cita|Quand i a pas d'energia i a pas de color, pas de forma, pas de vida|Caravaggio}} == Biografia == === La joventut (1571-1595) === Michelangelo Merisi nasquèt en 1571, a [[Milan]] coma o pròva lo certificat de naissença descubèrt en 2007<ref>La descubèrta clava un debat dubèrt en 1973, quand per lo premier còp se metèt en dobte que foguèsse nascut a [[Caravaggio (Itàlia)|Caravaggio]] dins la [[província de Bergam]], tradicion sensa fondament, mai comunament acceptada dempuei de sègles. Segon de recèrcas recentas dins leis archius parroquiaus lombards, Michelangelo Merisi nasquèt dins la parròquia de Santo Stefano in Brolo (Milan) lo 28 de setembre de 1571 e i foguèt batejat lo 30: {{cita|Adi 30 fu bat[tezzato] Michel Angelo f[ilio] de D[omino] Fermo Merixio et d[omina] Lutia de Oratoribus. Compare Francesco Sessa}}. Cf. [http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Tempo%20libero%20e%20Cultura/2007/06/carminati-caravaggio.shtml?uuid=4d415878-19a4-11dc-ac19-00000e251029&DocRulesView=Libero ''Sole24ore, suplement dominicau, 25 de febrier de 2007''].</ref>. Son paire, Fermo Merisi, èra intendent e arquitècte decorator ({{cita|magister}}) de Francesco I{{exp|er}} Sforza, marqués de Caravaggio. Sa maire, Lucia Aratori, aparteniá a una familha aisada de l'encontrada. En 1576 la familha se mudèt a Caravaggio en [[Lombardia]] per fugir l'epidemia de [[pèsta]] que devastava Milan. Lo paire e lo grand i moriguèron en 1577. Se supausa que lo futur artista cresquèt ailà, e que la familha restèt en relacion amb lei [[Sforza]] e seis aliats (per maridatge), lei poderós [[Colonna]], que devián jogar puei un ròtle major dins la vida de Caravaggio. En 1584, dins sei tretze ans, Michelangelo intrèt per aprendís dins l'obrador dau pintre [[Lombardia|lombard]] [[Simone Peterzano]], actiu a Milan, d'una cèrta renomada a l'epòca, e escolan de [[Tician]]<ref>Segon lo contracte d'aprendissatge.</ref>; i deviá restar quatre ans. Entandaumens, aprenguèt la leiçon dei mèstres de l'escòla lombarda e [[Venèt|venèta]]. Giulio Mancini, un de sei biografs, dins lei ''Considerazioni sulla pittura'' de 1621, sotalinha lo fòrt caractèr de l'artista ja dins aquelei premiereis annadas: «''Estudièt dins son enfança pendent quatre o cinc ans a Milan, amb diligéncia, e mai de temps en temps faguèsse quauqua extravagança causada per aquel afogament e aquel esperit tant viu.''»<ref>{{cita|''Studiò in fanciullezza per quattro o cinque anni in Milano, con diligenza ancorché di quando in quando, facesse qualche stravaganza causata da quel calore e spirito così grande.''}}</ref> Lo 6 d'abriu de 1588 tombava tèrme lo contracte amb son mèstre; tant se pòt que lo jove pintre n'aprofichèt per visitar [[Venècia]] e veire leis òbras dei grands mèstres de la color, [[Giorgione]], [[Tician]] e [[Tintoretto]]. ==== Lo sejorn a Roma (1592) ==== [[Fichièr:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|thumb|250px|''Dròlle amb una canestèla de frucha'', 1593, òli sus tela, 70&nbsp;cm × 67&nbsp;cm, Roma, Gallerie Borghese.]] Quauquei biografs dau pintre (subretot Giovanni Baglione), fan allusion a un omicidi probable que Caravaggio, qu'aviá alora gaire mai de vint ans, auriá comés aquel an, supausant que lo viatge a Roma foguèsse estat en fach una fugida. Lei premiers temps foguèron durs e depriments, subretot a causa de son caractèr menèbre e agressiu que facilitava pas sei relacions amb leis autrei. Giovanni Pietro Bellori, un istorian de l'epòca e un dei premiers [[biografia|biografs]] de Caravaggio, lo descriu ja afectat an aqueu moment per la [[malària]], malautiá que condicionèt tota la vida son sistèma nerviós e rendèt son fisic fragil e vulnerable, en contrast perfiech amb son temperament irascible.[[Fichièr:Baco, por Caravaggio.jpg|right|thumb|285px|''Bacus'', 1593-1594, òli sus tela, 95&nbsp;cm x 85&nbsp;cm, [[Florença]], Galariá deis Oficis.]]Dins lo premier periòde roman, Caravaggio se veguèt obligat de faire de còpias de quadres sagrats: se'n serviá per pagar son lotjament modèst dins la pension menada per un ''monsignor'' Pandolfo Pucci (que se li disiá {{cita|Monsignor Insalata}}, a causa dau manjar gaire regissent qu'aviá costuma de servir a sei clients). Alassat d'aquela situacion, l'artista s'installèt près de l'obrador de Lorenzo lo Sicilian, pintre mediòcre que saupèt pas valorar e sasir lo talent dau jove aprendís en cu fasiá pintar ren que de tèstas de sants. Après lo Sicilian, Caravaggio aguèt brevament per mèstre Antiveduto Gramatica, un pintre manierista [[Siena|sienés]] alambicat. Gràcias a l'aprendissatge dins leis obradors d'aquelei dos artistas, Caravaggio aquistèt la rapiditat d'execucion: estent que lei dos pintres produsián d'òbras {{cita|en seria}}, en un grand nombre de còpias, elei e seis escolans, que seguissián sei directivas, èran constrenchs de pintar rapidament. Foguèt tanben gràcias a sei premiers mèstres se Caravaggio dins lo corrent de vint ans de carriera capitèt a crear tant de caps d'òbra. ==== L'obrador dau Cavalier d'Arpino ==== Après l'experiéncia en cò de Gramatica, Caravaggio faguèt tèsta dins l'obrador de Giuseppe Cesari, dich lo ''Cavalier d'Arpino'', un dei pintres qu'èran en vòga a Roma sus lo mercat de l'art. En cò d'aqueu mèstre, coma o ditz Bellori: «''s'apliquèt a pintar de flors e de fruchs tant ben imitats, que ne venguèt a li donar la beutat incomparabla que nos agrada tant uei.''»<ref>{{cita|''fu applicato a dipinger fiori e frutti sì bene contraffatti, che da lui vennero a frequentarsi a quella maggior vaghezza che oggi tanto diletta.''}}</ref> Aquelei flors e fruchs representan en fach la començança dau genre picturau que serà puei conegut coma [[natura mòrta]]. L'ensenhament dau Cavalier d'Arpino satisfasiá pas lo jove pintre que se sentiá gaire estimulat per çò que li prepausava lo mèstre. Aquela insatisfaccion, aponduda an un episòdi que veguèt Caravaggio espitalizat per la reguitnada d'un cavau, sensa que son mèstre li faguèsse visita, foguèt motiu de garrolha entre lei dos; lo caractèr marridàs de l'escolan menèt a la rompedura dei liames amb l'obrador de Cesari. Caravaggio, se volent afirmar, decidiguèt de s'establir a son còmpte. Durant aqueu periòde, coma tota sa vida, aguèt un comportament puslèu desreglat; sovent se citèt dins lei rancuras per divèrs actes de violéncia dins lei quartiers mau famats de la ciutat, çò qu'a mai que mai alimentat lo mite de l'artista ''boèmi'' que tirava l'inspiracion de la vida de la carriera e dei maufachs que i èra acostumat. Dins lo ''[[Jove Bacus malaut]]'', una de sei premiereis òbras complidas, se representa lo Caravaggio d'aquelei premiereis annadas romanas; son regard viu e intens contrasta amb la malanconiá provocada per la malautiá que ne patissiá lo jove pintre e que l'acompanhèt fins a la mòrt. Lei personatges que pausavan per sei pinturas venián directament de la carriera: èran de gents dau pòble que eu trevava cada jorn; de mai, Caravaggio se podiá pas permetre de pagar de modèls de profession, en rason dau pauc de comandas qu'obteniá, amb malei penas. === Lei succès deis annadas romanas (1595-1606) === ==== L'amistat amb lo cardinau Del Monte ==== [[Fichièr:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|right|thumb|250px|''La devinarèla'', 1596-1597, òli sus tela, 99&nbsp;cm x 131&nbsp;cm, [[París]], Musèu dau Lovre.]] [[Fichièr:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|thumb|250px|''Repaus pendent la fugida en Egipte'', 1596-1597, òli sus tela, 133,5&nbsp;cm x 166,5&nbsp;cm, [[Roma]], [[Galleria Doria Pamphilj|Galleria Doria Pamphilij]].]] Gràcias a Prospero Orsi (que se conois mielhs coma Prosperino delle Grottesche), pintre per cu aviá una gròssa amistat, Merisi en 1595 rescontrèt son premier protector: lo cardinau Francesco Maria Del Monte, òme d'una vasta cultura e apassionat d'art que, pivelat per sa pintura, aquistèt quauqueis uns de sei quadres; lo jove lombard intrèt a son servici, i restant per environ tres ans. Segon Bellori, Del Monte «''metèt Michele dins l'aisança'' ''e l'aucèt en li donant una plaça onorabla dins l'ostau entre lei gentilòmes.''»<ref>{{cita|''ridusse in buono stato Michele'' ''e lo sollevò dandogli luogo onorato in casa fra i gentiluomini.''}}</ref> Gràcias a son important mecènas, la renomada de l'artista comencèt de s'espandir dins lei pus importants salons de l'auta noblesa romana. Lo mitan foguèt bolegat per sa pintura revolucionària que se trobèt immediatament au centre de discussions animadas e de polemicas enfuocadas. Bònadich lei comandas e lei conseus dau prelat influent e esclairat, Caravaggio tremudèt son [[estil]]: abandonèt lei telas de pichonei dimensions e lei retrachs individuaus e comencèt de se consagrar a la realizacion d'òbras complèxas amb de gropes de mai d'un personatge interagissent entre elei, descrivent dins un luòc un episòdi especific. Una dei premiereis òbras d'aqueu periòde es lo [[Repaus pendent la fugida en Egipte (Caravaggio)|''Repaus pendent la fugida en Egipte'']]. En pauc d'annadas sa renomada cresquèt d'un biais espectaclós; Caravaggio venguèt un mite vivent per una generacion entiera de pintres que n'exaltavan l'estil e lei tematicas. ==== Lei premierei comandas importantas ==== [[Fichièr:CappellaContarelli.jpg|300px|thumb|right|La Capèla Contarelli amb leis òbras de Caravaggio]] En [[1599]] Caravaggio, gràcias a l'ajuda dau cardinau Del Monte, recebèt la premiera comanda publica de doas grandei telas per plaçar dins la Capèla Contarelli de la [[Glèisa de Sant Loís dei Francés]] a Roma. Lei pinturas que Caravaggio deviá realizar pertocavan d'episòdis de la vida de [[Matieu apòstol e evangelista|Sant Matieu]]: [[Vocacion de Sant Matieu (Caravaggio)|la vocacion]] e [[Martiri de Sant Matieu (Caravaggio)|lo martiri]]. En mens d'un an lo pintre acabèt lei doas òbras; aguèron un tau succès que Caravaggio recebèt immediatament un autre pretzfach important per la Glèisa de Santa Maria dau Pòble. Per òrdre de monsignor Tiberio Cerasi, qu'aviá aquistat una capèla de la glèisa romana, se li comandèt doas pinturas: la ''[[Crucifixion de Sant Pèire]]'' e la [[Conversion de Sant Pau (Caravaggio)|''Conversion de Sant Pau'']]. En meteis temps se li demandèt de realizar una tresena tela per la Glèisa de Sant Loís dei Francés: [[Sant Matieu e l'Àngel (Caravaggio)|''Sant Matieu e l'Àngel'']]. Lo pintre, e mai coneguèsse ben lei gosts estetics de sei clients, chausiguèt de modèls populars per exprimir lo debanar deis eveniments dins son costat reau e dramatic, representant ansin lei valors espiritualas dau corrent {{cita|pauperista}} a l'interior de la [[Glèisa Catolica]]. La premiera version dau ''Sant Matieu e l'Àngel'', destrucha en [[Alemanha]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt pasmens refusada puei remplaçada per aquela que se i tròba encara, pintada en 1602. Ansin foguèt dei dos quadres comandats per la Capèla Cerasi de Santa Maria dau Pòble, qu'après èsser estats refusats, foguèron crompats per lo cardinau Giacomo Sannesio. La descripcion per Bellori de l'episòdi dau refús dau [[retaule]] de ''Sant Matieu e l'Àngel'' sèrve d'introduccion a un autre protector important de Caravaggio: :{{cita|D'aqueu temps un eveniment destorbèt mai que mai Caravaggio e lo metèt quasi au desespèr, que crenhiá per sa reputacion; en fach, quand aguèt acabat lo quadre centrau dau retaule de Sant Matieu e que l'aguèt plaçat sus l'autar, lei prèires lo levèron, disent qu'aquela figura aviá ni la dignitat ni la semblança d'un sant, car se teniá d'assetada, cambas crosadas e mostrant lei pès au pòble d'un biais desconvenent. Caravaggio èra desesperat, que l'avián escornat per sa premiera òbra destinada a una glèisa, quand lo marqués Vincenzo Giustiniani lo venguèt sostar, e lo desliurèt d'aqueu pensament: s'entremetèt dins lo litigi, se crompèt lo quadre e li ne faguèt faire un autre, diferent, qu'es aqueu que se vei ara sus l'autar.}}<ref>{{cita|''Qui avvenne cosa, che pose in grandissimo disturbo, e quasi fece disperare Caravaggio in riguardo de la riputazione; poiché avendo egli terminato il quadro di mezzo di San Matteo e postolo sù l'altare, fu tolto via dai Preti, con dire che quella figura non aveva decoro, né aspetto di santo, stando à sedere con le gambe incavalcate, e co' piedi rozzamente esposti al popolo. Si disperava il Caravaggio per tale affronto nella prima opera da esso pubblicata in chiesa, quando il Marchese Vincenzo Giustiniani si mosse à favorirlo, e liberollo da questa pena; poiché interpostosi con quei Sacerdoti, si prese per sé il quadro, e glie ne fece fare un altro diverso, che è quello che si vede ora sul'altare.''}}</ref> Lo marqués Giustiniani èra un ric banquier genovés dins l'orbita de la cort pontificala — e vesin d'ostau, amb son fraire lo cardinau Benedetto Giustiniani, dau cardinau Del Monte. Protector de Caravaggio pendent fòrça annadas, colleccionèt tot plen de seis òbras e contribuiguèt grandament a la formacion culturala dau pintre. En mai d'una ocasion, gràcias a seis influéncias multiplas, capitèt a sortir l'artista dei dificultats judiciàrias onte se trobava sovent en rason de son naturau agressiu. [[Fichièr:The Cardsharps.jpg|left|0.5em|300px|thumb|''Lei trichaires'', 1594-1595, òli sus tela, 94,3&nbsp;cm x 131,1&nbsp;cm, Fort Worth, Kimbell Art Museum.]] ==== Lei problèmas amb la justícia ==== Lo 28 de novembre de 1600, dau temps que sejornava au Palazzo Madama, demòra dau cardinau Del Monte, Merisi maumenèt e piquèt amb un baston Girolamo Stampa, un nòble qu'èra l'òste dau prelat; s'enseguiguèt una rancura. Après aquel incident, leis episòdis de chafarets, batèstas e violéncias anèron aumentant; sovent lo pintre foguèt arrestat e menat a la preson de Tor di Nona. Coma que siá, sembla pas que foguèsse son premier problèma amb la justícia. Bellori va fins a sostenir que devèrs 1590-1592, Caravaggio, ja conegut per de [[bagarra]]s entre bandas de marriàs, auriá comés un [[omicidi]] qu'a causa d'eu s'èra enfugit de [[Milan]], d'en premier per [[Venècia]] (ont estudièt la pintura locala, en particular aquela de [[Giorgione]]), puei per [[Roma]]. Sa partença per la Ciutat Etèrna, doncas, seriá pas estada premeditada, mai puslèu la consequéncia d'una fugida. En 1602 pintèt [[Arrestacion dau Crist (Caravaggio)|''L'arrestacion dau Crist'']] e [[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|''Amor Vincit Omnia'']] (tanben conegut coma l'''Amor victoriós''). En 1603 lo jutgèron per aver difamat un autre pintre, Giovanni Baglione, que portèt rancura còntra Caravaggio amb sei discípols Orazio Gentileschi e Onorio Longhi, copables d'aver escrich de rimas ofensantas a son esgard. Gràcias a l'intervencion de l'ambaissador de França, Merisi, condemnat, foguèt liberat puei mes per gaire de temps ais arrèsts domiciliaris (qu'aperavans, aviá ja complit un mes de preson a Tor di Nona). Entre mai e octobre de 1604, lo pintre foguèt arrestat mai d'un còp per possession illegala d'armas e injúrias ai gàrdias de la ciutat; de mai, lo citèt en justícia un garçon de tavèrna per li aver mandat a la figura un plat de carchòfas. En 1605 se deguèt sauvar a [[Gènoa]] per environ tres setmanas, qu'aviá nafrat grevament un notari, Mariano Pasqualone da Accumuli, a causa d'una frema: Lena, l'amanta de Caravaggio. L'intervencion dei protectors de l'artista permetèt d'enterrar l'afaire e mai se, quand tornèt a Roma, lo pintre foguèt citat per Prudenzia Bruni, sa proprietària, estent qu'aviá pas pagat lo loguier; per se venjar, Merisi mandèt de nuech de pèiras sus sa fenèstra, e foguèt citat un còp de mai. En novembre de la meteissa annada, lo pintre foguèt espitalizat per una nafra, qu'a son dire se l'èra facha solet en tombant sus son espasa. Pasmens, lo fach mai grèu se debanèt a Campo Marzio, lo vèspre dau 28 de mai de 1606, jorn que l'artista tuèt, benlèu involontariament, Ranuccio Tommasoni. En seguida d'una garrolha per una fauta au jòc de pauma, lo pintre foguèt nafrat e, a son torn, nafrèt a mòrt lo rivau, amb cu aviá ja agut aperavans de rasons, sovent conclusas per de batèstas. Tanben aqueu còp èra question d'una frema, Fillide Melandroni, que totei dos se disputavan sei gràcias. Probablament darrier lo murtre de Ranuccio i aviá pereu de questions de sòus (benlèu quauque deute de jòc que lo pintre auriá pas pagat) o quitament politicas: d'efècte, la familha Tommasoni èra notoriament dau partit espanhòu, mentre que Merisi èra assostat per l'ambaissador de França. Lo verdicte dau procès per lo crime de Campo Marzio foguèt implacable: la mòrt per decapitacion. Après la condemnacion de Caravaggio, comencèron d'aparéisser dins seis òbras, coma una idèa fixa, de personatges supliciats amb la tèsta copada, onte son autoretrach preniá sovent la plaça dau condemnat. ==== La fugida de Roma ==== Caravaggio podiá plus restar dins la Ciutat Etèrna: es lo prince Filippo I Colonna que l'ajudèt a fugir, e que lo recaptèt dins un de sei [[fèu]]s [[Laci|laciaus]] de Marino, Palestrina, Zagarolo e Paliano. Lo nòble roman apliquèt una seria d'escapadors, sostengut per lei membres de sa familha que testimonièron de la preséncia dau pintre en d'autrei vilas d'Itàlia, fasent ansin pèrdre sei traças. An aquela epòca, Caravaggio executèt divèrsei pinturas per lei Colonna, la pus importanta estent la [[Cena a Emmaús (Caravaggio Milan)|''Cena a Emmaús'']], dins la version esplendida e sòbria qu'es uei a la Pinacotèca de Brera. === Lei darriereis annadas (1606-1610) === ==== Lo periòde napolitan ==== A la fin de 1606 Caravaggio arribèt a [[Nàpols]], onte restèt aperaquí un an. La renomada dau pintre dins la ciutat èra ben establida. Lei Colonna lo recomandèron a una branca collaterala de la familha: lei Carafa-Colonna, membres importants de l'aristocracia napolitana. Ailà Merisi visquèt un periòde urós e fecond en çò que pertòca lei comandas: la pus importanta, d'un mercant [[Croàcia|croat]] de [[Ragusa (Croàcia)|Ragusa]], Nicola Radulovic, foguèt la [[Madòna dau Rosari (Caravaggio)|''Madòna dau Rosari'']]; lo client eu meteis definiguèt l'iconografia de la pintura, mai fin finala vouguèt plus de l'òbra; aquesta foguèt modificada per lo pintre e plaçada a l'interior de la Capèla dau Rosari dins la glèisa dei dominicans. D'aqueu temps realizèt lei ''[[Sèt òbras de Misericòrdia]]''. ==== Lo sejorn a Malta ==== [[Fichièr:Le Caravage - Portrait d'Alof de Wignacourt.jpg|thumb|250px|right|''Retrach d'Alof de Wignacourt'', 1607-1608, òli sus tela, 195&nbsp;cm x 134&nbsp;cm, París, Musèu dau Lovre.]] En 1607 Michelangelo Merisi partiguèt per [[Malta]], sostat un còp de mai per lei Colonna. Ailà intrèt en contacte amb lo Grand Mèstre de l'[[Òrdre de Malta|Òrdre dei Cavaliers de Sant Joan]], [[Alof de Wignacourt]], que lo pintre ne faguèt tanben un [[Retrach d'Alof de Wignacourt (Caravaggio)|retrach]]. Sa tòca èra de venir Cavalier per obtenir l'immunitat, que sus eu pesava encara la senténcia de mòrt. En 1608 Caravaggio pintèt la ''[[Degolacion de Sant Joan Baptista]]'', son quadre mai grand per lei dimensions, totjorn conservat dins la Catedrala de [[La Valeta (Malta)|La Valeta]]. Après un an de noviciat, lo 14 de julhet de 1608, Caravaggio foguèt investit de la carga de ''Cavalier de gràcia'', de reng inferior an aquela de ''Cavalier de justícia'' (reservada ai nòbles). Ailà tanben aguèt de problèmas: l'arrestèron per violéncias còntra un cavalier de reng superior e perque se saupèt que sus eu pesava una condemnacion a mòrt. Embarrat dins la preson de Sant Àngel a [[La Valeta (Malta)|La Valeta]], lo 6 d'octòbre, capitèt a s'escapar e a se refugiar en [[Sicília]], a [[Siracusa]]. Lo 6 de decembre, lei Cavaliers l'embandiguèron de l'Òrdre «''Coma membre fetid e putrid.''» ==== Caravaggio en Sicília ==== [[Fichièr:Syrakus Ohr des Dionysios.jpg|thumb|150px|left|L'aurelha de Danís a [[Siracusa]].]] A [[Siracusa]], Caravaggio foguèt l'òste de Mario Minniti, son amic de vièlha data, conegut durant lei darriereis annadas romanas. Dins la ciutat siciliana s'interessèt fòrça a l'arqueologia, estudiant lei pèças ellenisticas e romanas; pendent una visita amb l'istorian Vincenzo Mirabella, creèt lo nom d'''Aurelha de Danís'' per designar la ''Grotta delle Latomie'' ({{cita|Bauma dei Latomias}})<ref>{{fr}} Catherine Puglisi : ''Caravage'', traduit de l'anglais par Denis-Armand Canal, Paris : Phaidon, 2005, p. 313 {{ISBN|978-07-1489-475-1}}.</ref>.<br /> Durant aqueu sejorn pintèt per la Glèisa de Santa Lúcia un retaule de l'''[[Enterrament de Santa Lúcia (Caravaggio)|Enterrament de Santa Lúcia]]'' (la patrona de la ciutat siciliana), que son decòr sembla d'èsser precisament aqueu dei baumas vesinas qu'admirava tant. Pendent son viatge, segon fòrça critics e segon l'escrivan Andrea Camilleri, se seriá arrestat a Licata, pintant lo ''[[Sant Jiròni dins la fòssa dei lions]]'' (pintura supausada d'èsser a l'origina dau culte de la fèsta dau Divendres Sant dins aquela localitat de l'[[Província d'Agrigent|Agrigentin]]) e lo Sant Jaume de la misericòrdia present dins la glèisa omonima. A [[Messina]] pintèt la ''[[Resurreccion de Làzer (Caravaggio)|Resurreccion de Làzer]]'', dei colors mau conservadas, que sa part centrala es ocupada per Làzer, {{cita|sostengut fòra dau sepulcre e durbent lei braç a la votz dau Crist que lo sòna}} (segon la descripcion de Bellori), e l'''[[Adoracion dei pastres (Caravaggio)|Adoracion dei pastres]]'', umila, reculhida, essenciala, serena.<br /> Faguèt a [[Palèrme]] per l'Oratòri de la Companhiá de Sant Laurenç una ''[[Nativitat amb Sant Laurenç e Sant Francés]]'', mencionada per Giovanni Pietro Bellori, puei sostracha per [[Cosa nostra]] dins la nuech dau 17 au 18 d'octòbre de 1969. Segon lo repentit Gaspare Spatuzza, l'òbra, passada de {{cita|familha}} en {{cita|familha}} e expausada dins leis acamps de caps coma simbòl de poder e de prestigi, foguèt cremada dins leis [[annadas 1980]] car rosegada per lei ratas dau temps que lei Pullarà la gardavan dins un estable<ref>{{en}} {{Liame web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6950256.ece |títol=Lost Caravaggio painting 'was burnt by Mafia' |opera=[[The Times]] |accesso=10-12-2009}}</ref>. L'episòdi dau raubament inspirèt lo darrier roman de [[Leonardo Sciascia]], ''Una storia semplice'', {{cita|Una istòria simpla}}. ==== Lo retorn e la fin ==== A la fin de l'estiu de 1609 Caravaggio tornèt a [[Nàpols]]. Lo 24 d'octòbre, atacat per quauqueis òmes que se saup pas cu leis assoudava, restèt desbregat e la novèla de sa mòrt comencèt de circular denantora. La fasa creativa de son segond periòde napolitan es reconstituida per leis istorians amb fòrça conjecturas: de tot segur pintèt lo [[Martiri de Santa Orsula (Caravaggio)|''Martiri de Santa Orsula'']] per Marcantonio Doria, lo [[Renegament de Sant Pèire (Caravaggio)|''Renegament de Sant Pèire'']], e lo ''[[Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Sant Joan Baptista]]'' conservat a la [[Galleria Borghese]]. Atribuits au periòde [[Nàpols|napolitan]] o, se se preferís de considerar la comanda, [[Malta|maltés]], son lei dos quadres amb lo meteis tèma: ''[[Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista (Caravaggio Londres)|Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista]]'' expausat dempuei gaire en prest a la [[National Gallery (Londres)|National Gallery]] a [[Londres]], que lo pintre auriá degut remetre ai Cavaliers de l'Òrdre de Malta, e ''[[Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista]]'', conservat a [[Madrid]]. En mai d'aquò, lo ''Sant Francés recebent leis Estigmatas'', lo ''Sant Francés meditant'' e una ''Resurreccion'' (aquesta se conois uei per una còpia de Louis Finson as [[Ais de Provença]]) foguèron perduts durant lo [[tèrratrémol]] de 1805 amb la derrunada de la Glèisa de Santa Anna dei Lombards, per la quala èran estats pintats. <br />De [[Roma]] se li mandèt la novèla que lo [[Papa]] [[Papa Pau V|Pau V]] èra a preparar una revocacion dau bandiment. Caravaggio, de Nàpols, ont abitava vèrs la marquesa [[Costanza Colonna]], s'encaminèt dins una feloca que cada setmana fasiá lo trajècte Nàpols-Porto Ercole e retorn; se gandissiá secretament a Palo, [[fèu]] deis Orsini en territòri papau, luòc situat a 40&nbsp;km de Roma. I auriá esperat en part de sauvetat la gràcia papala avans de tornar a Roma, en òme libre. <br />La seguida es pas clara. Sembla qu'a l'escala de Palo, Caravaggio foguèt arrestat (per error o mauvolença), restèt dos jorns en preson, onte tombèt malaut, avans d'èsser alargat. Sei bagatges èran restats dins la feloca. Anèt a Porto Ercole per lei recuperar, e i moriguèt lo 18 de julhet de 1610, sus la plaja segon la tradicion, en realitat a l'espitau locau de Santa Maria Ausiliatrice<ref>[http://www.portoercole.org/webs/caravaggio1/index.htm Lo document atestant la mòrt de Michelangelo Merisi.]</ref>. Lo perdon papau foguèt expedit quauquei jorns après a la Marquesa Costanza. ==Activitat artistica == === Estil picturau === [[Fichièr:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|300px|thumb|''[[Cena a Emmaús (Caravaggio Londres)|Cena a Emmaús]]'', 1602, òli sus tela, 139&nbsp;cm x 195&nbsp;cm, Londres, National Gallery.]] La tecnica particulara picturala e d'execucion de Caravaggio foguèt una dei claus de son succès. Avans son aveniment dins la pintura, i predominava un estil fondat mai que mai subre l'estudi academic de l'art classic, amb d'influéncias fòrtas dei grands artistas de l'edat d'aur de la [[Renaissença]] italiana, especialament [[Michelangelo Buonarroti|Miquèl Àngel]] e [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] en [[Itàlia]] centrala, [[Tician]], [[Correggio (pintre)|Correggio]] e [[Leonardo da Vinci]] en [[Itàlia]] septentrionala. La revolucion de Caravaggio tèn au naturalisme de son òbra, que s'exprimís dins lei subjèctes de sei pinturas e mai dins lo tractament de la lutz, que sotalinha teatralament lei volums dei còrs sorgissent de la sorniera. Son rars lei quadres onte lo mèstre pinta lo fons, segondari a respècte dei personatges, lei veritables e solets protagonistas de son òbra. Per realizar sei pinturas, Caravaggio plaçava dins son obrador de lantèrnas en d'endrechs chausits per que lei modèls foguèsson esclairats ren qu'en partida, laissant lo restant dau còrs dins l'escuritat de la pèça. === Lei personatges === ==== Lei personatges efebics e l'[[omosexualitat]] presumida ==== [[Fichièr:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|right|thumb|220px|''L'Amor victoriós'', 1602-1603, òli sus tela, 154&nbsp;cm x 110&nbsp;cm, [[Berlin]], Gemäldegalerie.]] Leis òbras de joventut de Caravaggio mòstran sovent de dròlles sedusents, ocupats de costuma a jogar d'un instrument (acompanhament tradicionau de l'amor) o a manjar un fruch (simbòl de la satisfaccion dei sens); son de jovents rescontrats per carrieras, o dins d'endrechs que eu trevava volontiers coma lei tavèrnas, ostaus de jòc, bordèus e luòcs mau famats de la ciutat. La preséncia continuala d'aquelei personatges a portat de critics nombrós a emetre de suposicions per quant a l'omosexualitat presumida de l'artista e de sei dos crompaires pus importants, lo cardinau Del Monte e lo marqués Giustiniani, que gardavan fòrça d'aqueleis òbras dins son gabinet particular; la mai famosa es [[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|''l'Amor victoriós'']], pintura de la forta tonalitat sensuala, que l'artista ne deguèt faire una replica per cadun dei dos crompaires. E mai sián plausiblas, aquelei tendéncias omosexualas son pas establidas e rèstan que de presompcions. ==== Leis autrei personatges ==== ==== La natura ==== [[Fichièr:Michelangelo Caravaggio 019.jpg|thumb|220px|right|''Canestèla de frucha'', circa 1597, òli sus tela, 46&nbsp;cm × 64&nbsp;cm, Milan, Pinacoteca Ambrosiana.]] Dins lei premiereis òbras de Caravaggio s'atròba sovent d'elements esplendids de natura mòrta, mai nos es pervengut ren qu'una composicion completa, la [[Canestèla de frucha (Caravaggio)|''Canestèla de frucha'']], contemporanèa dau periòde d'aprendissatge dins l'obrador dau [[Cavalier d'Arpino]]. ==== Lei retrachs ==== Lo pintre pintèt gaire de retrachs e ne sobra solament quatre o cinc (l'unic retrach femenin, aqueu d'una cortesana, probable Fillide Melandroni, que serviguèt de modèl a l'artista, foguèt destruch a Berlin, dins lo [[Bode-Museum|Kaiser Friedrich Museum]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]). En mai d'aquò, rèstan lo retrach dau cardinau [[Papa Urban VIII|Maffeo Barberini]] (que vendrà papa sota lo nom d'[[Papa Urban VIII|Urban VIII]]), aqueu dau Grand Mèstre dei [[Òrdre de Malta|Cavaliers de Malta]] [[Alof de Wignacourt]] amb un patge, lo retrach d'un autre Cavalier de Malta, Antonio Martelli, aqueu d'un gentilòme desconegut e aqueu dau Papa Pau V (d'atribucion mausegura). ==== Comandas importantas ==== Entre 1600 e 1606 Caravaggio pintèt per quauquei glèisas romanas quatre telas lateralas importantas e cinc retaules (compresa la Mesa au tombèu, ara a la Pinacotèca Vaticana, mai pintada per la segonda capèla a drecha a Santa Maria in Vallicella, la glèisa Nòva de Roma), que tres d'entre elei (Sant Matieu e l'Àngel, la Mòrt de la Verge e la Madòna dei Palafreniers) foguèron refusadas o levadas perqué consideradas coma de representacions gaire convenentas d'un subjècte sagrat. Fòrça quadres de Caravaggio representan de sants; lei tres pus representats son [[Francés d'Assisi|Sant Francés]], [[Sant Jiròni]] e [[Joan Baptista|Sant Joan Baptista]]. Sant Francés apareis en generau coma una figura ascetica en preguiera, Sant Jiròni coma un vièlh ocupat a escriure e Sant Joan coma un jovent, practicament nus, dins lo desèrt. === La ''redescubèrta'' === [[Fichièr:Lire 100000 (Caravaggio).JPG|220px|right|thumb|Caravaggio sus lo bilhet de {{formatnum:100000}} liras]] Celèbre e admirat de son vivent, Caravaggio foguèt oblidat quasi completament dins lei sègles que seguiguèron sa mòrt, e cauguèt esperar lo començament dau [[sègle XX]] per que se reconeguèsse universalament son importància dins lo desvolopament de l'art picturau modèrne. Maugrat aquò, son influéncia subre lo Barròc novèu — l'estil picturau qu'emergiguèt dei roïnas dau [[Manierisme]] — foguèt fonsa. André Berne-Joffroy, autor de ''Le Dossier Caravage'', ditz d'eu: {{cita|Çò que comença amb l'òbra de Caravaggio es tot simplament la pintura modèrna}}<ref>{{fr}} André Berne-Joffroy, ''Le Dossier Caravage'', Ed. de Minuit (1959)</ref>. == Òbras == * ''[[Dròlle amb una canestèla de frucha (Caravaggio)|Dròlle amb una canestèla de frucha]]'' (1593-1594) - [[Roma]], [[Galleria Borghese]]''. * ''[[Jove Bacus malaut]]'' (1593 - 1594) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Lei trichaires]]'' (1594'') - [[Fort Worth]], [[Kimbell Art Museum]].'' * ''[[Devinarèla (Caravaggio Roma)|Devinarèla]]'', (1594) - Roma, Musei Capitolini. * ''[[Sant Francés en extasi (Caravaggio)|Sant Francés en extasi]]'' (1594-1595) - [[Hartford (Connecticut)|Hartford]] ([[Connecticut]]), [[Wadsworth Atheneum de Hartford|Wadsworth Atheneum]]. * ''[[Magdalena penitenta (Caravaggio)|Magdalena penitenta]]'' (1594-1595) - Roma, [[Galleria Doria Pamphilj]]. * ''[[Concèrt (Caravaggio)|Concèrt]]'' (1595) - [[Nòva York]], [[Metropolitan Museum of Art]]. * ''[[Jogaire de laüt]]'' (1595 - 1596) - [[Sant Petersborg]], Musèu de l'Ermitage. * ''[[Dròlle mordut per un laïmbèrt (Caravaggio)|Dròlle mordut per un laïmbèrt]]'' (1595 - 1596) - [[Florença]], Fondazione Longhi. * ''[[Repaus pendent la fugida en Egipte (Caravaggio)|Repaus pendent la fugida en Egipte]]'' (1595 - 1596) - Roma, Galleria Doria-Pamphilj. * '' [[Bacus (Caravaggio)|Bacus]]'' (1596-1597) - Florença, Galariá deis Oficis. * ''[[Devinarèla (Caravaggio París)|Devinarèla]]'' (1596-1597) - [[París]], [[Musèu dau Lovre]]. * ''[[Santa Catarina d'Alexàndria (Caravaggio)|Santa Catarina d'Alexàndria]]'' (1597) - [[Madrid]], Museo Thyssen-Bornemisza. * ''[[Canestèla de frucha]]'' (1597-1598) - Milan, Pinacotèca Ambrosiana. * ''[[Dàvid e Goliat (Caravaggio)|Dàvid e Goliat]]'' (1597-1598) - Madrid, [[Musèu dau Prado]]. * ''[[Medusa (Caravaggio)|Tèsta de Medusa]]'' (1598) - Florença, Galariá deis Oficis. * ''[[Vocacion de Sant Pèire e Sant Andrieu|La vocacion de Sant Pèire e Sant Andrieu]]'' (1598) - Londres, Hampton Court Palace, Royal Gallery. * ''[[Crist a la colomna (Caravaggio)|Crist a la colomna]]'' (1598) - [[Cantalupo in Sabina]] ([[província de Rieti|Rieti]]), [[Palazzo Camuccini]] * ''[[Judit e Olofèrnes (Caravaggio)|Judit e Olofèrnes]]'' (1599) - Roma, [[Palazzo Barberini]]. * ''[[Narcís (Caravaggio)|Narcís]]'' (1599) - Roma, [[Palazzo Barberini]]. * ''[[Vocacion de Sant Matieu (Caravaggio)|Vocacion de Sant Matieu]]'' (1599-1600) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés. * ''[[Martiri de Sant Matieu]]'' (1600-1601) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés. * ''[[Conversion de Sant Pau (Caravaggio Odescalchi)|Conversion de Sant Pau]]'' (1600) - Roma, Colleccion privada Odescalchi. * ''[[Conversion de Sant Pau (Caravaggio)|Conversion de Sant Pau]]'' (1600 - 1601) - Roma, Capèla Cerasi, Glèisa de Santa Maria dau Pòble. * ''[[Crucifixion de Sant Pèire (Caravaggio)|Crucifixion de Sant Pèire]]'' (1600 - 1601) - Roma, Capèla Cerasi, Glèisa de Santa Maria dau Pòble. * ''[[Incredulitat de Sant Tomàs (Caravaggio)|Incredulitat de Sant Tomàs]]'' (1600 - 1601) - Potsdam, Bildergalerie. * ''[[Cena a Emmaús (Caravaggio Londres)|Cena a Emmaús]]'' (1601) - Londres, National Gallery. * ''[[Sacrifici d'Isaac (Caravaggio)|Sacrifici d'Isaac]]'' (1602) - [[Modena]], colleccion privada. ([https://web.archive.org/web/20130730235214/http://www.comune.castelvetro-di-modena.mo.it/servizi/notizie/notizie_fase02.aspx?ID=4371 *]) * ''[[Sant Matieu e l'Àngel (Caravaggio)|Sant Matieu e l'Àngel]]'' (1602) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés. * ''[[Arrestacion dau Crist (Caravaggio)|Arrestacion dau Crist]]'' (1602) - [[Dublin]], National Gallery of Ireland. * ''[[Coronament d'espinas (Caravaggio Prato)|Coronament d'espinas]]'' (1602-1603) - Prato, Galleria di Palazzo degli Alberti. * ''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Vincit Omnia]]'' (1602-1603) - Berlin, Staatliche Museen. * ''[[Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Sant Joan Baptista]]'' (1602) - Roma, [[Musei capitolini|Pinacotèca Capitolina]]. * ''[[Mesa au tombèu (Caravaggio)|Mesa au tombèu]]'' (1602-1604) - Roma, Pinacotèca Vaticana. * ''[[Coronament d'espinas (Caravaggio)|Coronament d'espinas]]'' (1603) - [[Viena (Àustria)|Viena]], Kunsthistorisches Museum. * ''[[Sacrifici d'Isaac (Caravaggio)|Sacrifici d'Isaac]]'' (1603-1604) - Florença, Galariá deis Oficis. * ''[[Mòrt de la Verge]]'' (1604) - París, Musèu dau Lovre. * ''[[Madòna dei Pelegrins]]'' (1604-1606) - Roma, Glèisa de Sant Agustin. * ''[[Sant Jiròni meditant (Caravaggio)|Sant Jiròni meditant]]'' (ca. 1605) - [[Monastèri de Montserrat]], [[Catalonha]]. * ''[[Madòna dei Palafreniers]]'' (1605- 606) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Sant Francés meditant (Caravaggio Roma)|Sant Francés meditant]]'' (1605) - Glèisa de Sant Pèire, Carpineto Romano, en depaus a la Galleria Nazionale d'Arte Antica, Palazzo Barberini, Roma. * ''[[Santa Familha amb Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Santa Familha amb Sant Joan Baptista]]'' (1605-1606) - [[Caracas]], colleccion privada, en depaus au Metropolitan Museum, Nòva York. * ''[[Sant Jiròni (Caravaggio)|Sant Jiròni]]'' (1605-1606) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Sant Francés meditant (Caravaggio Cremona)|Sant Francés en preguiera]]'' (1605-1606) - [[Cremona]], Museo Civico. * ''[[Dàvid amb la tèsta de Goliat (Caravaggio Roma)|Dàvid amb la tèsta de Goliat]]'' (1605-1606) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Cena a Emmaús (Caravaggio Milan)|Cena a Emmaús]]'' (1606) - [[Milan]], Pinacotèca de Brera. * ''[[Madòna dau Rosari (Caravaggio)|Madòna dau Rosari]]'' (1607) - Viena, Kunsthistorisches Museum. * ''[[Dàvid amb la tèsta de Goliat (Caravaggio Viena)|Dàvid amb la tèsta de Goliat]]'' (1607) - Viena, Kunsthistorisches Museum. * ''[[Sèt òbras de Misericòrdia (Caravaggio)|Sèt òbras de Misericòrdia]]'' (1607) - [[Nàpols]], Pio Monte della Misericordia. * ''[[Crucifixion de Sant Andrieu (Caravaggio)|Crucifixion de Sant Andrieu]]'' (1607) - [[Cleveland]], Museum of Art. * ''[[Flagelacion dau Crist (Caravaggio Roan)|Flagelacion dau Crist]]'' (1607) - [[Roan]], Musée des Beaux-Arts. * ''[[Flagelacion dau Crist (Caravaggio)|Flagelacion dau Crist]]'' (1607-1608) - Nàpols, Museo di Capodimonte. * ''[[Retrach d'Alof de Wignacourt (Caravaggio)|Retrach d'Alof de Wignacourt]]'' (1608) - París, Musèu dau Lovre. * ''[[Retrach de fra Antonio Martelli (Caravaggio)|Retrach de fra Antonio Martelli, Cavalier de Malta]]'' (1608-1609) - Florença, Galleria Palatina di Palazzo Pitti. * ''[[Degolacion de Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Degolacion de Sant Joan Baptista]]'' (1608) - [[La Valeta (Malta)|La Valeta]] (Malta), Musèu de la Cocatedrala de Sant Joan. * ''[[Sant Jiròni escrivent (Caravaggio)|Sant Jiròni escrivent]]'' (1608) - La Valeta (Malta), Musèu de la Cocatedrala de Sant Joan. * ''[[Amor dorment (Caravaggio)|Amor dorment]]'' (1608) - Florença, Galleria Palatina di Palazzo Pitti. * ''[[Enterrament de Santa Lúcia (Caravaggio)|Enterrament de Santa Lúcia]]'' (1608) - [[Siracusa]], Glèisa de Santa Lúcia, en depaus a la Galleria Regionale di Palazzo Bellomo. * ''[[Nativitat amb Sant Laurenç e Sant Francés]]'' (1609) - [[Palèrme]], Sostrach de l'Oratòri de Sant Laurenç. * ''[[Resurreccion de Làzer (Caravaggio)|Resurreccion de Làzer]]'' (1609) - [[Messina]], Museo Nazionale. * ''[[Adoracion dei pastres (Caravaggio)|Adoracion dei pastres]] '' (1609) - Messina, Museo Nazionale. * ''[[Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista (Caravaggio Madrid)|Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista]]'' (1609) - Madrid, Palais Reau. * ''[[Anonciacion (Caravaggio)|Anonciacion]]'' (1609-1610) [[Nancí]], Musée des Beaux-Arts. * ''[[Renegament de Sant Pèire (Caravaggio)|Renegament de Sant Pèire]]'' (1609-1610) - Metropolitan Museum, Nòva York. * ''[[Martiri de Santa Orsula (Caravaggio)|Martiri de Santa Orsula]]'' (1609-1610) - Nàpols, Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano. * ''[[Sant Joan Baptista (Caravaggio Borghese)|Sant Joan Baptista]]'' (1610) - Roma, Galleria Borghese. == Musèus == Lista dei musèus que tènon d'òbras de l'artista: * [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Académia de Bellas Artes de San Fernando a Madrid]] * [[Galleria Borghese]] a Roma * [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]] a Roma * [[Galariá deis Oficis]] a Florença * [[Galleria Doria Pamphilj|Galleria Doria Pamphilij]] a Roma * [[Metropolitan Museum of Art|Metropolitan Museum of Art a Nòva York]] * [[Musèu dau Lovre]] a París * [[Reggia e gallerie nazionali di Capodimonte|Musèu de Capodimonte]] a Nàpols * [[Musèu dau Prado|Musèu dau Prado a Madrid]] * [[Musèu de l'Ermitage a Sant Petersborg]] * [[Museo Nazionale di Palazzo Bellomo]] a Siracusa * [[Museo regionale (Messina)|Museo Regionale di Messina]] * [[Museo Thyssen-Bornemisza|Museo Thyssen-Bornemisza a Madrid]] * [[National Gallery (Londres)|National Gallery a Londres]] * [[National Gallery of Ireland a Dublin]] * [[Palazzo degli Alberti|Palazzo degli Alberti di Prato]] * [[Galleria Palatina di Palazzo Pitti di Firenze]] * [[Musei capitolini|Pinacotèca Capitolina a Roma]] * [[Pinacoteca del Museo Civico di Cremona]] * [[Pinacotèca de Brera]] * [[Musèus Vaticans|Pinacotèca Vaticana]] * [[Musèus nacionaus de Berlin|Staatliche Museen a Berlin]] * [[Kimbell Art Museum a Fort Worth]] * [[Kunsthistorisches Museum]] == Liames intèrnes == * [[Barròc]] * [[Clarescur]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == {{referéncias|2}} {{commons|Michelangelo Merisi da Caravaggio|Caravaggio}} {{DEFAULTSORT:Caravaggio}} [[Categoria:Naissença a Milan]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVI]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVII]] [[Categoria:Pintre barròc]] [[Categoria:Pintre d'art sagrat]] [[Categoria:Pseudonim]] [[Categoria:Naissença en 1571]] [[Categoria:Decès en 1610]] [[Categoria:Cavalièr de l'Òrdre de Malta]] adrmq4tuv0r7tcu1slxpkhk13gkesse 0 103934 2498325 2313127 2026-04-17T12:08:57Z Poiuytrell 61256 2498325 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cocumont | nom2 = ''Cocumont'' | imatge = Cocumont Mairie.jpg | descripcion = L'ostau de comuna « meria ». | lògo = cap | escut = Blason ville fr Cocumont (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Gasconha}}<br/> [[Vasadés]] | parçan = | insee = 47068 | cp = 47250 | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Òut e Garona}} | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = Marmanda-1 ([[Canton de Milhan|Milhan]] avant 2015) | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | cònsol = Jean-Luc Armand | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.449722 | longitud = 0.026944 | alt mini = 33 | alt mej = 135 | alt maxi = 148 | km² = 25.44 |}} '''Cocumont''' (en [[francés]] tanplan com en [[occitan]]) es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Vasadés]] <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f159.item.zoom</ref>, situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 47068.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [kɔky'muŋ]. las fòrmas ancianas son : ''de Acoculomonte'', en latin, au sègle XI, ''juratis et habit. de Cogutmont en 1224, ''homines, fideles de Cocumond, Cogutmund'' en 1242-1255, ''Cocumundo'', en latin, en 1242-1255, Nemore del Perer in tenemento del Cogutmont'' en 1274, ''Coqmont'', en 1274, ''Cogutmonte'', en latin, en 1289, ''Cogutmount'', ''Cogutmond'' en 1307-1317, ''Cogut-Mont'' en 1389, ''Coqmont'' en 1542<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 95-97</ref>. '' Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], A. Vincent interprèta « mont cornut »; seré puslèu un compausat de ''*cucut'' > ''*cocut'' (dissimilacion), adjectiu que ven deu preindoeuropèu ''*cūcc-'', « hautor arredondida », e de ''mont''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 198</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per [[Bénédicte Boyrie-Fénié]], explica lo nom per l'occitan ''cogul'', « cocut (ausèth) », vengut ''cocut'' dens la lenga modèrna, e per ''mont''. ''Cocumont'' seré « lo mont deu cocut » (!). Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, es per l'arrigada preindoeuropèa ''*kukk-'', « hautor », damb ''mont'', resultat deu latin ''montem''<ref name = bbf/>. Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, la fòrma mei anciana marca que l'origina es l'oronimic preindoeuropèu ''*cucc-'', com, per exemple, dens lo Mont Cucullo ([[Corsega]]), 372 m. Lo mot latin ''cucullus'', « capucha », es « deu medish camp semantic ». Estant que ''mont(em)'' a lo medish sens, l'ensemble es ua tautologia. L'evolucion que seré : ''*cucullu(m) monte(m)'' > ''coguth mont'' (damb la sonorizacion regulara de ''-c-'' intervocalic e evolucion gascona ''-ll-'' finau > ''th''), « mont en fòrma de capucha » (implicitament, l'autora hè derivar lo nom deu mot latin ''cucullus'' e non pas dirèctament de la basa preindoeuropèa ''*cucc-'')<ref name = bbf/>. La prononciacion de locutors neishuts au començament de las annadas 1920 es marcada per l'articulacion en [ɔ] (ò ubèrt) de la prumèra sillaba. Cèrtas, lo nom es compausat, pr'aquò seré estonable que lo prumèr element estusse accentuat sus la sillaba iniciala. La fòrma ''Coqmont'' dèisha aquera possibilitat dubèrta. La grafia non pòt exprimir aquera particularitat<ref name = bbf/>. N.B. Dens ua fòrma regulara [kuky'muŋ], i a dus còps lo son [u] e lo son pauc diferent [y]; prononciar [kɔky'muŋ] pòt estar ua dissimilacion; la fòrma ''Coqmont'' sèrv a evitar ua allusion desplasenta per l'aunor deus abitants. ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=47068 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] <ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/26/le-conseil-municipal-en-place-7514223-3666.php</ref> |Identitat= Jean-Luc Armand |Partit= [[Partit Radical d'Esquèrra|PRG, MRSL]] |Qualitat= ensenhaire }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Joseph Lorenzon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1995 |Identitat= Roger Boyancé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1965 |Identitat= Gilbert Claverie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=47068 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1664 |1846=1732 |1851=1706 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1675 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1350 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1142 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=888 |2004= |2005= |2006=934 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|068}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|068}}/25.44) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee =47068}} [[Categoria:Comuna de Vasadés]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] 8bcdb5twyg9xw2sp3705m1yhjfxcxa1 2498326 2498325 2026-04-17T12:09:50Z Poiuytrell 61256 2498326 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cocumont | nom2 = ''Cocumont'' | imatge = Cocumont Mairie.jpg | descripcion = L'ostau de comuna « meria ». | lògo = cap | escut = Blason ville fr Cocumont (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Gasconha}}<br/> [[Vasadés]] | parçan = | insee = 47068 | cp = 47250 | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Òut e Garona}} | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = Marmanda-1 ([[Canton de Milhan|Milhan]] avant 2015) | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | cònsol = Jean-Luc Armand | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.449722 | longitud = 0.026944 | alt mini = 33 | alt mej = 135 | alt maxi = 148 | km² = 25.44 |}} '''Cocumont''' o '''Cocut'''('''h''')'''mont''' (en [[francés]] tanplan com en [[occitan]]) es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Vasadés]] <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f159.item.zoom</ref>, situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 47068.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [kɔky'muŋ]. las fòrmas ancianas son : ''de Acoculomonte'', en latin, au sègle XI, ''juratis et habit. de Cogutmont en 1224, ''homines, fideles de Cocumond, Cogutmund'' en 1242-1255, ''Cocumundo'', en latin, en 1242-1255, Nemore del Perer in tenemento del Cogutmont'' en 1274, ''Coqmont'', en 1274, ''Cogutmonte'', en latin, en 1289, ''Cogutmount'', ''Cogutmond'' en 1307-1317, ''Cogut-Mont'' en 1389, ''Coqmont'' en 1542<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 95-97</ref>. '' Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], A. Vincent interprèta « mont cornut »; seré puslèu un compausat de ''*cucut'' > ''*cocut'' (dissimilacion), adjectiu que ven deu preindoeuropèu ''*cūcc-'', « hautor arredondida », e de ''mont''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 198</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per [[Bénédicte Boyrie-Fénié]], explica lo nom per l'occitan ''cogul'', « cocut (ausèth) », vengut ''cocut'' dens la lenga modèrna, e per ''mont''. ''Cocumont'' seré « lo mont deu cocut » (!). Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, es per l'arrigada preindoeuropèa ''*kukk-'', « hautor », damb ''mont'', resultat deu latin ''montem''<ref name = bbf/>. Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, la fòrma mei anciana marca que l'origina es l'oronimic preindoeuropèu ''*cucc-'', com, per exemple, dens lo Mont Cucullo ([[Corsega]]), 372 m. Lo mot latin ''cucullus'', « capucha », es « deu medish camp semantic ». Estant que ''mont(em)'' a lo medish sens, l'ensemble es ua tautologia. L'evolucion que seré : ''*cucullu(m) monte(m)'' > ''coguth mont'' (damb la sonorizacion regulara de ''-c-'' intervocalic e evolucion gascona ''-ll-'' finau > ''th''), « mont en fòrma de capucha » (implicitament, l'autora hè derivar lo nom deu mot latin ''cucullus'' e non pas dirèctament de la basa preindoeuropèa ''*cucc-'')<ref name = bbf/>. La prononciacion de locutors neishuts au començament de las annadas 1920 es marcada per l'articulacion en [ɔ] (ò ubèrt) de la prumèra sillaba. Cèrtas, lo nom es compausat, pr'aquò seré estonable que lo prumèr element estusse accentuat sus la sillaba iniciala. La fòrma ''Coqmont'' dèisha aquera possibilitat dubèrta. La grafia non pòt exprimir aquera particularitat<ref name = bbf/>. N.B. Dens ua fòrma regulara [kuky'muŋ], i a dus còps lo son [u] e lo son pauc diferent [y]; prononciar [kɔky'muŋ] pòt estar ua dissimilacion; la fòrma ''Coqmont'' sèrv a evitar ua allusion desplasenta per l'aunor deus abitants. ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=47068 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] <ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/26/le-conseil-municipal-en-place-7514223-3666.php</ref> |Identitat= Jean-Luc Armand |Partit= [[Partit Radical d'Esquèrra|PRG, MRSL]] |Qualitat= ensenhaire }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Joseph Lorenzon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1995 |Identitat= Roger Boyancé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1965 |Identitat= Gilbert Claverie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=47068 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1664 |1846=1732 |1851=1706 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1675 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1350 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1142 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=888 |2004= |2005= |2006=934 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|068}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|068}}/25.44) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee =47068}} [[Categoria:Comuna de Vasadés]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] or9k1lt4l6vscq4y0vkb6jl5r07o5hk 0 126002 2498338 2498323 2026-04-17T19:00:46Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498338 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. Comparar ambe [[Lo Castelar (Agenés)]]. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ===Igüerri=== La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa ''a''. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ''ò''. L'influéncia metafonica de ''i-'' a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant ''gorri'' en ''gurri''. Igüerri ven de ''gorri'', « roge », ambe conservacion de ''I-'' amovibla de la toponimia iberica, coma ''Ilerda''/''Lersda'' (> [[Lleida]]), ''Iluro(n)'' / ''luron'' = ''Llerona'' / ''Alarona'' / [[Alaró]]; ''Itúrissa'' / ''Túrissa'' > ''Torsa'' > [[Tossa de Mar|Tossa]]; ''Iturres'' > ''Dorres''; ''Egósale'' > ''Gósal'' > [[Gósol]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 412 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21880</ref>. ===Adons=== La prononciacion es [a'dons]. Las mencions ancianas son ''Atonze'' en 982, ''Adonze'' en 961, ''Adoncem'' en 1066, ''Adonce'' en 1072. Los toponimes basques ''Ataondo'', ''Atondo'', ''Ataun'', ''Atauri'', ''Atazabal'', aparentats ambe ''Adons'', contenon la rasic ''at(he)'', « pòrta », que pòt préner lo sens de « còl, pòrt », çò que correspond a la situacion d'Adons. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 11 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} mf38rmsxypydsa76c023yv54z6aofpa 2498350 2498338 2026-04-18T09:32:00Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498350 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. Comparar ambe [[Lo Castelar (Agenés)]]. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ===Igüerri=== La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa ''a''. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ''ò''. L'influéncia metafonica de ''i-'' a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant ''gorri'' en ''gurri''. Igüerri ven de ''gorri'', « roge », ambe conservacion de ''I-'' amovibla de la toponimia iberica, coma ''Ilerda''/''Lersda'' (> [[Lleida]]), ''Iluro(n)'' / ''luron'' = ''Llerona'' / ''Alarona'' / [[Alaró]]; ''Itúrissa'' / ''Túrissa'' > ''Torsa'' > [[Tossa de Mar|Tossa]]; ''Iturres'' > ''Dorres''; ''Egósale'' > ''Gósal'' > [[Gósol]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 412 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21880</ref>. ===Adons=== La prononciacion es [a'dons]. Las mencions ancianas son ''Atonze'' en 982, ''Adonze'' en 961, ''Adoncem'' en 1066, ''Adonce'' en 1072. Los toponimes basques ''Ataondo'', ''Atondo'', ''Ataun'', ''Atauri'', ''Atazabal'', aparentats ambe ''Adons'', contenon la rasic ''at(he)'', « pòrta », que pòt préner lo sens de « còl, pòrt », çò que correspond a la situacion d'Adons. Que pòt èsser lo segond element ? A costat del sufixe ''une'', « espaci », i a una fòrma compausada ambe ''-unza'' o ''-unce'' plan productiva. L'etime seriá donc ''*Atauntze'' (puèi ''au'' > ''o''), mès, segon Xavier Terrado, l'ipotèsi se truca ambe'l timbre barrat de ''o'' d'Adons [veire çaquelà [[La Guingueta d'Àneu|Berrós < ''Berrauntze'']], tanben ambe un resultat ''o'' barrada]. Aquela objeccion mena l'autor a postular una varianta ''*Atuntze'' per explicar ''Adons'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 11 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6</ref>. ===La Beguda d'Adons=== Una beguda es una tavèrna o ostalariá pichona sus un camin ''ral''. Usatge substantivat del participi passat de ''beure'', citat per Du Cange per la Nauta Edat Mejana : ''beguta'', « hospitium, diversorium » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6862</ref>. ===Abella d'Adons=== Desabitat o gaireben segon las annadas. Veire [[Abella de la Conca]]. ===Ventolà=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46276</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} q3rd85j6akqnk9qv6zn9b9v9eo6ycnq 4 133067 2498336 1739275 2026-04-17T18:44:22Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Fanciullo con canestro di frutta (Caravaggio).jpg]] → [[File:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 2498336 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|thumb]] '''Michelangelo Merisi da [[Caravaggio]]''', dich '''Caravaggio''', nascut a [[Milan]] lo [[28 de setembre]] de 1571, mòrt a Porto Ercole lo [[18 de julhet]] de 1610, foguèt un pintre italian. Actiu a [[Roma]], [[Nàpols]], [[Malta]] e en [[Sicília]] entre [[1593]] e [[1610]], es considerat coma lo premier grand representant de l'escòla [[Barròc|barròca]] e un dei pintres pus celèbres dau Mond. hxez71wib6oi4o0i7yup81m79hg04u1 0 173279 2498351 2447247 2026-04-18T11:05:11Z Bernieyrou 44598 RIP Nathalie Baye. 2498351 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:BAYE Nathalie-24x30-1994.jpg|vinheta|Retrach de Nathalie Baye per l'[[estúdio Harcourt]] (1994).]] '''Nathalie Baye''', nascuda lo [[6 de julhet]] de [[1948]] a [[Mainneville]] ([[Eure (departament)|Eure]]) e defuntat lo [[17 d'abrial]] de [[2026]] a [[París]], es una [[Actor|actritz]] [[França|francesa]]. A obtengut quatre [[Cesar del cinèma|Cesar]] : dos còps aquel de la [[Cesar de la melhora actritz dins un segond ròtle|melhora actritz dins un segond ròtle]], per ''[[Sauve qui peut (la vie)]]'' ([[1981 al cinèma|1981]]) e ''[[Une étrange affaire]]'' ([[1982 al cinèma|1982]]), e dos còps aquel de la [[Cesar de la melhora actritz|melhora actritz]], per ''[[La Balance]]'' ([[1983 al cinèma|1983]]) e ''[[Le Petit Lieutenant]]'' ([[2006 al cinèma|2006]]). Es la maire de [[Laura Smet]], filha qu'a agut en 1983 de sa ligason ambe lo cantaire popular [[França|francés]] [[Johnny Hallyday]]. {{DEFAULTSORT:Baye, Nathalie}} [[Categoria:Naissença en 1948]] [[Categoria:Naissença dins Eure]] [[Categoria:Actritz francesa]] [[Categoria:Oficièr de la Legion d'Onor]] 3dy1xfdgiym9kcs951or4krxxnqx11v 2498352 2498351 2026-04-18T11:05:49Z Bernieyrou 44598 Correccion pichona. 2498352 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:BAYE Nathalie-24x30-1994.jpg|vinheta|Retrach de Nathalie Baye per l'[[estúdio Harcourt]] (1994).]] '''Nathalie Baye''', nascuda lo [[6 de julhet]] de [[1948]] a [[Mainneville]] ([[Eure (departament)|Eure]]) e defuntada lo [[17 d'abrial]] de [[2026]] a [[París]], es una [[Actor|actritz]] [[França|francesa]]. A obtengut quatre [[Cesar del cinèma|Cesar]] : dos còps aquel de la [[Cesar de la melhora actritz dins un segond ròtle|melhora actritz dins un segond ròtle]], per ''[[Sauve qui peut (la vie)]]'' ([[1981 al cinèma|1981]]) e ''[[Une étrange affaire]]'' ([[1982 al cinèma|1982]]), e dos còps aquel de la [[Cesar de la melhora actritz|melhora actritz]], per ''[[La Balance]]'' ([[1983 al cinèma|1983]]) e ''[[Le Petit Lieutenant]]'' ([[2006 al cinèma|2006]]). Es la maire de [[Laura Smet]], filha qu'a agut en 1983 de sa ligason ambe lo cantaire popular [[França|francés]] [[Johnny Hallyday]]. {{DEFAULTSORT:Baye, Nathalie}} [[Categoria:Naissença en 1948]] [[Categoria:Naissença dins Eure]] [[Categoria:Actritz francesa]] [[Categoria:Oficièr de la Legion d'Onor]] hvhyjvfs4c9159204o3bru4wpe6cn5a 0 201006 2498327 2026-04-17T17:25:05Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lemosin}} L’'''Òme de Java''' es lo nom donat a un ensemble de [[fossile|fossiles]] apartenent a l'[[espècia (biologia)|espècia]] ''[[Homo erectus]]'' descuberts a [[Trinil]] dins l'est de l'[[illa|isla]] de [[Java]]. Los prumiers vestigis fugueren descuberts en [[1891]] e [[1892]] per lo [[medecina|metge]] [[Païses Basses|neerlandés]] [[Eugène Dubois]] ([[1858]]-[[1940]]). Quò li permetet de definir l'espècia ''Pithecanthropus erectu... » 2498327 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} L’'''Òme de Java''' es lo nom donat a un ensemble de [[fossile|fossiles]] apartenent a l'[[espècia (biologia)|espècia]] ''[[Homo erectus]]'' descuberts a [[Trinil]] dins l'est de l'[[illa|isla]] de [[Java]]. Los prumiers vestigis fugueren descuberts en [[1891]] e [[1892]] per lo [[medecina|metge]] [[Païses Basses|neerlandés]] [[Eugène Dubois]] ([[1858]]-[[1940]]). Quò li permetet de definir l'espècia ''[[Pithecanthropus erectus]]'' en [[1894]] (tornada nommar ''[[Homo erectus]]'' durant los [[ans 1960]]). == Liams internes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> f9gv377eblk3qt7p2iumm5wfgcbh7kf 2498328 2498327 2026-04-17T17:40:20Z Nicolas Eynaud 6858 2498328 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} L’'''Òme de Java''' es lo nom donat a un ensemble de [[fossile|fossiles]] apartenent a l'[[espècia (biologia)|espècia]] ''[[Homo erectus]]'' descuberts a [[Trinil]] dins l'est de l'[[illa|isla]] de [[Java]]. Los prumiers vestigis fugueren descuberts en [[1891]] e [[1892]] per lo [[medecina|metge]] [[Païses Basses|neerlandés]] [[Eugène Dubois]] ([[1858]]-[[1940]]). Quò li permetet de definir l'espècia ''[[Pithecanthropus erectus]]'' (tornada nommar ''[[Homo erectus]]'' durant los [[ans 1960]]). == Liams internes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Java, Òme de}} o57kcz2eeg282wivoxp32mobll7nqmw 2498330 2498328 2026-04-17T17:41:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liams internes */ 2498330 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} L’'''Òme de Java''' es lo nom donat a un ensemble de [[fossile|fossiles]] apartenent a l'[[espècia (biologia)|espècia]] ''[[Homo erectus]]'' descuberts a [[Trinil]] dins l'est de l'[[illa|isla]] de [[Java]]. Los prumiers vestigis fugueren descuberts en [[1891]] e [[1892]] per lo [[medecina|metge]] [[Païses Basses|neerlandés]] [[Eugène Dubois]] ([[1858]]-[[1940]]). Quò li permetet de definir l'espècia ''[[Pithecanthropus erectus]]'' (tornada nommar ''[[Homo erectus]]'' durant los [[ans 1960]]). == Liams internes == * ''[[Homo erectus]]''. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Java, Òme de}} ramcya81v4kza5n77xswu1cbqdphccn 2498331 2498330 2026-04-17T17:44:24Z Nicolas Eynaud 6858 2498331 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} [[Fichièr:Pithecanthropus-erectus.jpg|thumb|right|Dessenh daus fossils descuberts en [[1891]]-[[1892]] per [[Eugène Dubois]].]] L’'''Òme de Java''' es lo nom donat a un ensemble de [[fossile|fossiles]] apartenent a l'[[espècia (biologia)|espècia]] ''[[Homo erectus]]'' descuberts a [[Trinil]] dins l'est de l'[[illa|isla]] de [[Java]]. Los prumiers vestigis fugueren descuberts en [[1891]] e [[1892]] per lo [[medecina|metge]] [[Païses Basses|neerlandés]] [[Eugène Dubois]] ([[1858]]-[[1940]]). Quò li permetet de definir l'espècia ''[[Pithecanthropus erectus]]'' (tornada nommar ''[[Homo erectus]]'' durant los [[ans 1960]]). == Liams internes == * ''[[Homo erectus]]''. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Java, Òme de}} bkcqdsscexyl75ri23zoon3fiv82cs3 2498332 2498331 2026-04-17T17:45:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2498332 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} [[Fichièr:Pithecanthropus-erectus.jpg|thumb|right|Dessenh daus fossils descuberts en [[1891]]-[[1892]] per [[Eugène Dubois]].]] L’'''Òme de Java''' es lo nom donat a un ensemble de [[fossile|fossiles]] apartenent a l'[[espècia (biologia)|espècia]] ''[[Homo erectus]]'' descuberts a [[Trinil]] dins l'est de l'[[illa|isla]] de [[Java]]. Los prumiers vestigis fugueren descuberts en [[1891]] e [[1892]] per lo [[medecina|metge]] [[Païses Basses|neerlandés]] [[Eugène Dubois]] ([[1858]]-[[1940]]). Quò li permetet de definir l'espècia ''[[Pithecanthropus erectus]]'' (tornada nommar ''[[Homo erectus]]'' durant los [[ans 1960]]). == Liams internes == * ''[[Homo erectus]]''. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Robin Dennell, ''The Palaeolithic Settlement of Asia'', Cambridge, Cambridge University Press, 2009. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Java, Òme de}} 3xfbbni47ewbq2o54x1jw5tnrtt7opd 2498333 2498332 2026-04-17T18:20:59Z Nicolas Eynaud 6858 2498333 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} [[Fichièr:Pithecanthropus-erectus.jpg|thumb|right|Dessenh daus fossils descuberts en [[1891]]-[[1892]] per [[Eugène Dubois]].]] L’'''Òme de Java''' es lo nom donat a un ensemble de [[fossile|fossiles]] apartenent a l'[[espècia (biologia)|espècia]] ''[[Homo erectus]]'' descuberts a [[Trinil]] dins l'est de l'[[illa|isla]] de [[Java]]. Los prumiers vestigis fugueren trobats en [[1891]] e [[1892]] per lo [[medecina|metge]] [[Païses Basses|neerlandés]] [[Eugène Dubois]] ([[1858]]-[[1940]]). Quò li permetet de definir l'espècia ''[[Pithecanthropus erectus]]'' (tornada nommar ''[[Homo erectus]]'' durant los [[ans 1960]]). L'Òme de Java presenta de caracteristicas intermediàrias entre l'[[Homo sapeisn|uman moderne]] e los [[monin]]s. Quela descuberta fuguet plan importanta dins l'[[istòria]] de la [[paleoantropia]]. Confirmet que l'espècia umana era pas limitada au [[continent]] [[Euròpa|europenc]]. Permetet d'establir l'existéncia de formas umanas primitivas en [[Asia]] fai un milion d'ans. == Liams internes == * ''[[Homo erectus]]''. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Robin Dennell, ''The Palaeolithic Settlement of Asia'', Cambridge, Cambridge University Press, 2009. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Java, Òme de}} p1tas6917yl850721m7rktv61bwlwtd 0 201007 2498329 2026-04-17T17:40:49Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Fossil]] 2498329 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Fossil]] trfuv5onfaan8culkrbj3pdb5k4ghlp