Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 252 2498406 2474381 2026-04-19T00:17:22Z Mistico Dois 45295 2498406 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Junh}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1790]] – [[José Antonio Páez]], militar e un òmi d'estat veneçolan (m. [[1873]]) * [[1826]] – [[Beneset Rocairòl]], engenhaire occitan (m. [[1875]]) * [[1865]] – [[William Butler Yeats]], escrivan e dramaturg irlandés (m. [[1939]]) * [[1870]] – [[Jules Bordet]], biologista e immunologista bèlga (m. [[1961]]) * [[1888]] – [[Fernando Pessoa]], [[poesia|poèta]] [[Portugal|portugués]] (m. [[1935]]) * [[1889]] – [[Amadeo Bordiga]], politician italian d'ideologia marxista (m. [[1970]]) * [[1908]] - [[Maria Helena Vieira da Silva]], pintra portuguesa (m. [[1992]]) * [[1911]] – [[Luis Walter Álvarez]], fisician nòrd-american (m. [[1988]]) * [[1917]] – [[Augusto Roa Bastos]], escrivan de Paraguai (m. [[2005]]) * [[1942]] – [[Abdulsalami Abubakar]], militar e politician nigerian * [[1943]] – [[Malcolm McDowell]], actor de cinèma anglés * [[1944]] – [[Ban Ki-moon]], diplomata sud-corean * [[1953]] – [[Tim Allen]], actor american * [[1959]] – [[Bojko Borisov]], primièr ministre de Bulgaria * [[1963]] – [[Félix Tshisekedi]], òme politic congolés * [[1977]] – [[Alaura Eden]], actritz de films pornografics == Decèsses == * [[1901]] – [[Leopoldo Alas]], escrivan d'Espanha (n. [[1852]]) * [[1951]] – [[Joan Ladotz]], escrivan e lingüista occitan (n. [[1870]]) * [[2014]] – [[Frank Schirrmacher]], jornalista, escrivan e critic literari alemand (n. [[1959]]) ---- Veire tanben : * [[12 de junh]] | [[14 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[categoria:Jorns]] 5d2bigkvgrah36pqu4tz0orpley8e0z 0 281 2498382 2497454 2026-04-18T21:05:46Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Jennifer Garner]] 2498382 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} Lo [[17 d'abril]] es lo 107{{e}} [[jorn]] de l'[[an]] (108{{e}} en cas d'[[annada bissextila]]) del [[calendièr gregorian]]. == Eveniments == * [[1946]] - [[Siria]] se fa independent dels empèris [[empèri britanic|britanic]] e [[França|francés]]. * [[2004]] - En [[Madrid]], [[Espanha]], [[José Luís Rodríguez Zapatero]] jura la carga de president del govèrn espanhòl. == Naissenças == * [[1794]] - [[Carl Friedrich Philipp von Martius]], botanista alemand (m. [[1868]]) * [[1814]] - [[August Grisebach]], botanista, geobotanista e fitogeograf alemand (m. [[1879]]) * [[1818]] - Tsar [[Alexandre II de Russia]] (m. [[1881]]) * [[1882]] - [[Artur Schnabel]], pianista e compositor austrian (m. [[1951]]) * [[1894]] - [[Nikita Khrushchov]], Secretari General del Partit Comunista de l'[[Union Sovietica]] (m. [[1971]]) * [[1885]] - [[Karen Blixen]], escrivana danesa (m. [[1962]]) * [[1901]] - [[Raúl Prebisch]], economista argentin (m. [[1986]]) * [[1909]] - [[Alain Poher]], politician francés (m. [[1996]]) * [[1911]] - [[Hervé Bazin]] (Jean-Pierre Hervé-Bazin dit), escrivan francés e president de l'[[Acadèmia Goncourt]] (m. [[1996]]) * [[1916]] - [[Sirimavo Bandaranaike]], primièra ministra de Sri Lanka (m. [[2000]]) * [[1946]] - [[Georges Jean Franz Köhler]], biològ alemand, Prèmi Nobel (m. [[1995]]) * [[1959]] - [[Peter Doig]], pintre escocés * [[1960]] - [[Didier Burkhalter]], politician soís * [[1961]] - [[Alfred Bosch]], escrivan, universitari africanista * [[1972]] - [[Jennifer Garner]], actritz e productora de cinèma americana * [[1974]] - [[Victoria Beckham]], cantaira britanica ([[Spice Girls]]), femna de [[David Beckham]] == Decèsses == * [[1696]] - [[Marie de Rabutin-Chantal, marquesa de Sévigné]], escrivana francesa (n. [[1626]]) * [[1790]] - [[Benjamin Franklin]], inventor e politician american (n. [[1706]]) * [[1892]] - [[Alexander Mackenzie (politician)|Alexander Mackenzie]], primièr ministre de Canadà (n. [[1822]]) * [[1902]] - [[Francés d'Assisi de Borbon]], rei consòrt d'Espanha (n. [[1822]]) * [[1936]] - [[Charles Ruijs de Beerenbrouck]], primièr ministre dels Païses Basses (n. [[1873]]) * [[1942]] - [[Jean Baptiste Perrin]], fisician francés, Prèmi Nobel (n. [[1870]]) * [[1946]] - [[Juan Bautista Sacasa]], president de Nicaragua (n. [[1874]]) * [[1948]] - [[Kantaro Suzuki]], primièr ministre de Japon (n. [[1867]]) * [[1960]] - [[Eddie Cochran]], musician american (n. [[1938]]) * [[1975]] - [[Sarvepalli Radhakrishnan]], president d'Índia (n. [[1888]]) * [[1976]] - [[Henrik Dam]], bioquimista e fisiologiista danés, Prèmi Nobel (n. [[1895]]) * [[1993]] - [[Turgut Özal]], president de Turquia (n. [[1927]]) * [[1994]] - [[Roger Wolcott Sperry]], neurobiològ american, Prèmi Nobel (n. [[1913]]) * [[1997]] - [[Chaim Herzog]], president d'Israèl (n. [[1918]]) * [[1998]] - [[Linda McCartney]], musiciana americana, femna de [[Paul McCartney]] (n. [[1941]]) * [[2008]] - [[Aimé Césaire]], poèta francés (n. [[1913]]) * [[2014]] - [[Gabriel García Márquez]], escrivan colombian, Prèmi Nobel (n. [[1927]]) * 2014 - [[Cheo Feliciano]], cantaire e compositor puertorican de musica salsa e bolero (n. [[1935]]) ---- Vejatz tanben: * [[16 d'abril]] | [[18 d'abril]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] kchz5pbadhxots99w3162trretuf0sl 0 297 2498387 1855236 2026-04-18T23:14:49Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Florian Vernet]], lingüista, pedagòg e escrivan occitan 2498387 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1320]] - Rei [[Pedro I de Portugal]] (m. [[1367]]) * [[1882]] - [[Getúlio Vargas]], president de Brasil (m. [[1954]]) * [[1912]] - [[Glenn T. Seaborg]], quimista american, [[Prèmi Nobel de Quimia]] (m. [[1999]]) * [[1925]] - [[Hugh O'Brian]], actor american (m. [[2016]]) * [[1930]] - [[Dick Sargent]], actor de comèdia american (m. [[1994]]) * [[1935]] - [[Dudley Moore]], actor e comedian anglés (m. [[2002]]) * [[1941]] - [[Florian Vernet]], lingüista, pedagòg e escrivan occitan * [[1968]] - [[Ashley Judd]], actritz americana * [[1979]] - [[Kate Hudson]], actritz americana * [[1987]] - [[Maria Sharapova]], jogaira de tennis russa == Decèsses == * [[1881]] - [[Benjamin Disraeli]], primièr ministre del Reialme Unit (n.[[1804]]) * [[1882]] - [[Charles Darwin]], scientific anglés (n. [[1809]]). * [[1906]] - [[Pierre Curie]], fisician francés, [[Prèmi Nobel de Fisica]] (n.[[1859]]) * [[1967]] – [[Konrad Adenauer]], cancelièr d'Alemanha (n.[[1876]]) * [[1998]] - [[Octavio Paz]], diplomata e escrivan mexican, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (n.[[1914]]) ---- Vejatz tanben: * [[18 d'abril]] | [[20 d'abril]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] g4lpflzle3its4qgd41gc40tk8inu4j 0 334 2498397 2060302 2026-04-18T23:55:19Z Mistico Dois 45295 2498397 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Julhet}} == Eveniments occitans == * [[1209]] - Chaple de la ciutat de [[Besièrs]] == Eveniments mondials == * [[1937]] - [[Mexic]] aculhís 500 mainatges espanhòls de la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra Civila]]. * [[1939]] - Arriba a [[Barcelona]], en visita oficiala, lo [[Philippe Pétain|Marescal Pétain]]. * [[1940]] – Lo [[Reialme Unit]] refusa una nòva ofèrta de patz alemanda. * [[1942]] - Comença la deportacion dels [[josieu]]s de [[Varsòvia]] a [[Treblinka]]. == Naissenças == * [[1689]] - [[Szymon Czechowicz]], pintor polonés (m. [[1775]]) * [[1844]] - [[Albèrt Arnavièla]], poèta e jornalista occitan (m. [[1927]]) * [[1882]] - [[Edward Hopper]], pintor american (m. [[1967]]) * [[1887]] - [[Gustav Ludwig Hertz]], fisician alemand, Prèmi Nobel (m. [[1975]]) * [[1888]] - [[Selman Waksman]], bioquimista ucraïnés, Prèmi Nobel (m. [[1973]]) * [[1892]] - [[Arthur Seyss-Inquart]], politician Nazi alemand (m. [[1946]]) * [[1898]] - [[Alexander Calder]], esculptor american (m. [[1976]]) * [[1899]] - Rei [[Sobhuza IInd de Swaziland]] (m. [[1982]]) * [[1922]] - [[Pierre Thibaud]], trompetista occitan (m. [[2004]]) * [[1931]] - [[Guido de Marco]], president de Malta (m. [[2010]]) * [[1941]] - [[George Clinton]], musician american * [[1945]] - [[Adele Goldberg]], informaticiana americana * [[1946]] - [[Mirèlha Mathieu]], cantaira francesa de Provença * 1946 - [[Johnson Toribiong]], president de Palaos * 1949 - [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]], primièr ministre dels [[Emirats Arabis Units]] * [[1962]] - [[Joan Carreras i Goicoechea]], jornalista, scenarista de television e escrivan catalan * [[1969]] - [[Despina Vandi]], cantaira grèca * [[1972]] - [[Pascal Vagnat]], vexilològ auvernhat (m. [[2016]]) * [[1973]] - [[Rufus Wainwright]], cantaire canadian-american * [[1977]] - [[Gustavo Nery]], fotbolaire brasilièr * [[1980]] - [[Kate Ryan]], cantaira bèlga * [[1982]] - [[Anna Chícherova]], atlèta russa * [[1983]] - [[Arsenie Todiraş]], cantaire moldau, èx-membre del grop [[O-Zone]] * [[1987]] - [[Denis Gargaud Chanut]], canoïsta occitan * [[1992]] - [[Selena Gomez]], cantaira americana * [[2013]] - Prince [[Jòrdi de Cambridge]] == Decèsses == * [[1461]] - Rei [[Carles VII de França]] (n. [[1403]]) * [[1645]] - Gaspar de Guzmán y Pimentel, [[Comte-duc d'Olivares]], nòble espanhòl (n. [[1587]]) * [[1676]] - [[Papa]] [[Clamenç X]] (n. [[1590]]) * [[1684]] - [[Josefa de Óbidos]], pintra portuguesa (n. c. [[1630]]) * [[1823]] - [[William Bartram]], naturalista american (n. [[1739]]) * [[1826]] - [[Giuseppe Piazzi]], astronòm e prèire italian (n. [[1746]]) * [[1832]] - Emperaire [[Napoleon II]] de França (n. [[1811]]) * [[1899]] - [[Frederic Donadieu]], notari, istorian, poèta, numismata e erudit occitan (n. [[1843]]) * [[1908]] - [[William Randal Cremer]], politician e pacifista anglés, Prèmi Nobel (n. [[1828]]) * [[1915]] - [[Sandford Fleming]], engenhaire e inventor canadian (n. [[1827]]) * [[1950]] - [[William Lyon Mackenzie King]], primièr ministre de Canadà (n. [[1874]]) * [[1990]] - [[Manuel Puig]], escrivan argentin (n. [[1932]]) * [[2000]] - [[Carmen Martín Gaite]], escrivana espanhòla (n. [[1925]]) * [[2006]] - [[Gianfrancesco Guarnieri]], dramaturg e actor de cinèma, teatre e television brasilièr (n. [[1934]]) ---- Vejatz tanben : * [[21 de julhet]] | [[23 de julhet]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 3jw00h4onforc8k9sb3cg5hyx7weqrl 0 444 2498407 2495792 2026-04-19T00:19:53Z Mistico Dois 45295 2498407 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{març}} == Eveniments == * [[1869]] - [[Dmitrii Ivanovich Mendeleiev]] presenta la primièra [[taula periodica]] dels [[element quimic|elements quimics]]. * [[1957]] - Independéncia de [[Ghana]]. == Naissenças == * [[1475]] - [[Michelangelo Buonarroti]], arquitècte e pintre [[Itàlia|italian]] (m. [[1564]]) * [[1906]] - [[Lou Costello]], actor american de comèdias (m. [[1959]]) * [[1925]] - [[Wes Montgomery]], musician american (m. [[1968]]) * [[1927]] - [[Gabriel García Márquez]], escrivan colombian (m. [[2014]]) * [[1937]] - [[Valentina Tereshkova]], cosmonauta de l'anciana Union Sovietica * [[1944]] - [[Kiri Te Kanawa]], ''soprano'' de [[Nòva Zelanda]] * [[1949]] - [[Shaukat Aziz]], primièr ministre de [[Paquistan]] * [[1968]] - [[Moira Kelly]], actritz americana * [[1972]] - [[Shaquille O'Neal]], jogaire de basquet american == Decèsses == * [[1900]] - [[Gottlieb Daimler]], engenhaire [[Alemanha|alemand]] (n.[[1834]]) * [[1932]] - [[John Philip Sousa]], musician e compositor american (n.[[1854]]) * [[1950]] - [[Albert Lebrun]], president de França (n. [[1871]]) * [[1967]] - [[Zoltán Kodály]], compositor ongrés (n.[[1882]]) * [[1973]] - [[Pearl S. Buck]], escrivan [[Estats Units d'America|americana]], Prèmi Nobel de Literatura (n. [[1892]]) * [[1986]] - [[Georgia O'Keeffe]], pintra e fotògrafa americana (n. [[1887]]) * [[1992]] - [[Maria Helena Vieira da Silva]], pintra portuguesa (n. [[1908]]) * [[1997]] - [[Michael Manley]], primièr ministre de [[Jamaica]] (n. [[1924]]) * 1997 - [[Cheddi Jagan]], president de [[Guyana]] (n. [[1918]]) * [[2005]] - [[Hans Bethe]], fisician alemand, Prèmi Nobel (n. [[1906]]) ---- Vejatz tanben: * [[5 de març]] | [[7 de març]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] cqaqoouqmkndhjoltbkor4t9ejffsgv 0 485 2498391 2487661 2026-04-18T23:44:26Z Mistico Dois 45295 2498391 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{novembre}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1840]] – [[Claude Monet]], pintre francés (m. [[1926]]) * [[1887]] - [[Amadeo de Souza-Cardoso]], pintre portugués (m. [[1918]]) * [[1889]] – [[Jawaharlal Nehru]], primièr ministre d'[[Índia]] (m. [[1964]]) * [[1891]] – [[Frederick Banting]], mètge canadian, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1941]]) * [[1907]] – [[Astrid Lindgren]], escrivana suedesa (m. [[2002]]) * [[1922]] – [[Boutros Boutros-Ghali]], Secretari General de las [[Nacions Unidas]] * [[1948]] – [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]], rei del Reialme Unit == Decèsses == * [[1716]] – [[Gottfried Wilhelm Leibniz]], filosòf, scientific, matematician, diplomata, jurista, bibliotecari e filològ alemand (n. [[1646]]) * [[1831]] – [[Friedrich Hegel]], filosòf alemand (n. [[1770]]) * [[1946]] – [[Manuel de Falla]], compositor espanhòl (n. [[1876]]) ---- Vejatz tanben : * [[13 de novembre]] | [[15 de novembre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] hqadhmk943l9ijeyckpuxxjavk0am1l 0 684 2498393 1979418 2026-04-18T23:46:34Z Mistico Dois 45295 2498393 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Octobre}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1789]] - [[Carlos María de Alvear]], general, politician e diplomata argentin (m. [[1852]]) * [[1806]] - [[Max Stirner]], filosòf alemand (m. [[1856]]) * [[1811]] - [[Évariste Galois]], matematician francés (m. [[1832]]) * [[1825]] - [[Johann Strauss II]], compositor austrian (m. [[1899]]) * [[1838]] - [[Georges Bizet]], compositor classic [[França|francés]] (m. [[1875]]) * [[1881]] - [[Pablo Picasso]], pintor espanhòl (m. [[1973]]) * [[1895]] - [[Levi Eshkol]], primièr ministre d'Israèl (m. [[1969]]) * [[1913]] - [[Klaus Barbie]], nazista alemand (m. [[1991]]) * [[1927]] - [[Jorge Batlle Ibáñez]], èx-president d'Uruguai * [[1947]] - [[Glenn Tipton]], musician britanic ([[Judas Priest]]) * [[1959]] - [[Ignacio Copani]], cantaire argentin * [[1969]] - [[Ilham Tohti]], economista oigur de nacionalitat chinesa * [[1971]] - [[Elif Şafak]], escrivana e cronicaira turca * [[1984]] - [[Katy Perry]], cantaira americana == Decèsses == * [[525]] - [[Boeci]], escrivan e filosòf roman (n. [[475]]) * [[625]] - Papa [[Bonifaci V]] * [[1400]] - [[Geoffrey Saucer]], escrivan anglés (n. [[1340]]?) * [[1495]] - Rei [[Joan II de Portugal]] (n. [[1455]]) * [[1647]] - [[Evangelista Torricelli]], fisician italian (n. [[1608]]) * [[1760]] - Rei [[Jòrdi II d'Anglatèrra]] (n. [[1683]]) * [[1833]] - [[Abbas Mirza]], princi pèrsa (n. [[1789]]) * [[1918]] - [[Amadeo de Souza-Cardoso]], pintre portugués (n. [[1887]]) * [[1920]] - Rei [[Alexandre Ièr de Grècia]] (n. [[1893]]) * [[1930]] - [[Eligio Ayala]], president de Paraguai (n. [[1879]]) * [[1934]] - [[Lauri Ingman]], primièr ministre de Finlàndia (n. [[1868]]) * [[1956]] - [[Risto Ryti]], èx-president de [[Finlàndia]] (n. [[1899]]) * [[1973]] - [[Abebe Bikila]], atlèta etiopian (n. [[1932]]) * [[1977]] - [[Félix Gouin]], primièr ministre francés (n. [[1884])) * [[1986]] - [[Forrest Tucker]], actor american (n. [[1919]]) * [[1992]] - [[Adelino da Palma Carlos]], primièr ministre de Portugal (n. [[1905]]) * [[1993]] - [[Vincent Price]], actor american (n. [[1911]]) * [[1999]] - [[Samson Kisekka]], primièr ministre d'Oganda (n. [[1912]]) * [[2010]] - [[Gregory Isaacs]], cantaire jamaïcan (n. [[1951]]) * [[2013]] - [[Marcia Wallace]], actritz americana (n. [[1942]]) ---- Vejatz tanben: * [[24 d'octobre]] | [[26 d'octobre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] etu41oqzuio07cd2xybr6784cefq7pq 0 3221 2498373 2435181 2026-04-18T17:36:24Z Alaric 506 44932 2498373 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lo Buçon | nom2 = ''Aubusson'' | imatge = 2009 Aubusson Creuse France 3820681551.jpg | descripcion = Vista aeriana dau Buçon. | lògo = | escut = Blason Aubusson 23.svg | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Cruesa}} | insee = 23008 | cònsol = Stéphane Ducourtioux | mandat = [[2023]]-[[2026]] | longitud = 2.16833 | latitud = 45.95694 | alt mini = 416 | alt mej = | alt maxi = 608 | km² = 19.21 | gentilici = buçon }} '''Lo Buçon''' (popularament ''Le Buçon / Le Beçon'') o ''Aubuçon''), o '''Au Buçon''' apres desglutinacion<ref>https://web.archive.org/web/20160910102935/http://www.creuse.com/atlas/pdf/16-Creusois-23.pdf</ref><ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', La Geste, 2022, {{nb p.|248}} {{ISBN|979-10-353-1852-9}}.</ref> segon l'[[Institut d'Estudis Occitans|IEO]] (''Aubussoun'' en [[nòrma mistralenca]] dau temps de [[Frederic Mistral]]<ref name=TdF>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Aubussoun</ref>; ''Aubusson'' en [[francés]]), es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Lemosin]], dins la region administrativa de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small> e lo departament de [[Cruesa (departament)|Cruesa]]. Tresena vila dau departament en nombre d'abitants (apres [[Garait]] e [[La Sostrana]]), es una de las vilas mai importantas de Cruesa. Foguèt sieti a l'[[Atge Mejan]] d'un [[Vescomtat dau Buçon|vescomtat]] e es totjorn reputada per sas [[tapissariás]]. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Lo Buçon'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Fichièr:Carta_occitan_lemosin_PDF.pdf|350px|left|thumb|''Lo Buçon'' dins lo Lemosin linguistic]] {{clr}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23008.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luec: * '''Lo Buçon''' - ''Vicecomes Albusiensis'' en [[936]]; ''Ramnulfus vicecomes de Albuzo'' en [[1048]]; ''Rainaldus vicecomes d’Albucio… a Albuzo ante domum Petri de Croza'' vers [[1060]]; ''Albuconensis ecclesia, Albuconii castrum'' en [[1070]]; ''Ego Rainaldus Vic. Albuconensis dono… mansum de Las Chauduras et de Gozac… et al Sestels… Factum … i…'' en [[1121]]-[[1151]]; ''Testes Guido vicecomes Albuconii'' en [[1188]]; ''Testes Guido vicecomes de Albuso et Ramnulfus frater ejus'' vers [[1194]]; ''Testes… P. d’Aubuzun'' en [[1198]]; ''Agnes Lobeta uxor Hugonis Cocci de Albuconio'' (sens data); ''Ademarus dominus de Barmont dono … pasturas omnium terrarum … ex parte Albuconii sicut dividit fluvi…'' en [[1201]]; ''Ego Petrus d’Albuso et ego P. et ego Stephanus et ego Johannes fratres filii supradicti Petri donamu…'' en [[1204]]; ''Factum … apud Albuconium in manu A. Abbatis Boni Loci et in manu Rainaudi vicecomitis'' en [[1208]]; ''Joh. Cachus porcarius vicecomitis Albuconii'' en [[1211]]; ''Rex R. vicecomiti de Abizun'' en [[1214]]; ''Rainaudus vicecomes Albuconii universis … cum ego cruce signatus contra Albigenses hereticos … in ma…'' au [[28 d'abriu]] de [[1221]]; ''P. Paneters de Albuconio serviens … testes … Joh. Gaudos serviens et bailus vicecomitis Albuconensis…'' en [[1246]]; ''In omnibus mansis (et) villis quas possidet abbatia Boni loci … in vicecomitatu Albuconii'' en [[1250]]; ''Ego Guido vicecomes Albuconensis … Factum (apud) Albuconium. Testes Ramnulfus frater vicecomitis ……'' en [[1250]]; ''Ego Aalardus et ego Aalbertus filius Amelii de Cambonio donamus … mansum dels Sestels … quem habebam…'' (sens data); ''Monsr. Rampnon et Monsr Guilleame de Chamborent, chastelain d’Aubuzcon'' vers [[1256]]; ''Exceptis castris et Castellaniis de Crousenc et de Albuconio'' en [[1270]]; ''Pro toto jure quod habebamus … in toto vicecomitatu de Albuconio'' en [[1273]]; ''Mansura de Albunonio'' en [[1276]]; ''Cum Contentio .… versaretur in curia de Albuconio coram senescallo domini comitis Marchie'' en [[1288]]; ''En les chapelles de nostres chasteaux et villes qui s’ensevent …… a Crosanc, a Guarayt, a Hun, a Alb…'' en [[1302]]; ''Johannes Celerarii custos sigilli quo utitur in castellania de Albuconio in manu illustris regis Fra…'' en [[1314]]; ''In judicio curie castellanie de Albuconio'' en [[1319]]; ''Guillelmus Dens, custos sigilli illustrissimi domini regis Francie in castellan. de Aged., de Albuco…'' en [[1323]]; ''Guiardus de Malevoisine castellanus d’Aubuisson'' en [[1326]]; ''Ad mensuram de Albuconio'' en [[1349]]; ''Donné au Buczon'' en [[1369]]; ''Arbertus de Sancto-Quintino prior Albuconii'' en [[1391]]; ''Frere Jehan Mauvoysin prieur d’Aubusson'' en [[1430]]; ''Pierre Lanne chastellain d’Aubuisson et de Felitin'' en [[1440]]; ''Jehan Froment capitaine d’Aubusson'' en [[1450]]; ''Pierre Lamy bachelier en droit chatelain d’Aubusson et de Felletin'' en [[1457]]; ''Loys d’Oubusson, escuyer, seigneur de Poux, comme vigier d’Oubusson'' en [[1462]]; ''Pour les mener aud. lieu d’Aubusson et furent mis en prison en icelluy chastel … et … le menèrent au…'' en [[1476]]; ''Certains compaignons estans du lieu du Busson'' en [[1490]]; ''Freneto de S. Aredio priore de Albuconio'' en [[1490]]; ''Jehan Seglière licencié en lois demourant à Aubusson procureur de Felletin et Aubusson.…'' en [[1501]]; ''Claude Potin, Barthoumer Mage et Jehan du Pré bourgeois et marchans de lad. ville d’Aubusson…'' en [[1504]]; ''François Arnault ; Grantjehan Pineton, Anthoine de Myoumandre et François Bertrand consulz ceste pré…'' en [[1509]]; ''Rue commune par laquelle l’on va de la place publique dud. lieu d’Aubuisson à l’église S. Nicolas…'' en [[1516]]; ''(Supplication) des manans et habitans du bourg d’Aubuisson situé ou comté de la Marche…'' en [[1526]]; ''Le grand chemin et lande que l’on va et vient de la ville de Bellac au Busson jusque au boys appellé…'' en [[1561]]; ''En la ville et chasteau d’Aubusson cent soldatz et pour leur commander le sr. de Ste Feyre…'' en [[1580]]; ''Rue publique allant daubusson en la ville de Bellegarde …'' en [[1591]]; ''César du Mont, escuier, sr. de Charrière, commandant pour le service du roy a la ville d’Aubusson en…'' en [[1593]]; ''Leurent du Plantadis sieur du Bost, chastellain de Felletin et d’Aubusson, demeurant en lad. ville d…'' en [[1599]]; ''Mesure du Bussont'' en [[1606]]; ''Mr. François Barbat marchant de la ville du Busson en la Marche.…'' en [[1619]]; ''Mathieu Perrin capitaine de ceste ville daubusson'' en [[1629]]; ''Le Busson'' en [[1653]]; ''Aubusson'' en [[1844]]<ref name="DicoTopo">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P56282649|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>.<br/>Lo nom ven de ''Albucius'', nom latin d'òme, emb lo sufixe latin ''-one(m)'', au cas-regime (ancian acusatiu) <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 155</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 9, a ''Albussac''</ref> *Les Arberstz (nom fr) - ''Village des Arbertz et de Beauvoir'' en [[1506]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P00671825</ref>.<br/>Feu<ref name="DicoTopo"/>. *L'Arbre de Bauze (nom fr) - ?<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P47700249</ref>.<br/>Quartier d'Aubuçon<ref name="DicoTopo"/>. *L'Arbre-de-la-Vierge (nom fr) - ''L’Arbre-de-la-Vierge'' en [[1882]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P90989116</ref>.<br/>Maison isolada<ref name="DicoTopo"/>. *Le Puis d'Ardere (nom fr) - ''Les champs et pescheries appelés… le Puis du Mont, le puis d’Ardere'' [[1679]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P03686714</ref>.<br/>Ancian nom de luecdich<ref name="DicoTopo"/>. *Basse-Lune (nom fr) - ?<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P77496890M</ref>.<br/>Luecdich<ref name="DicoTopo"/>. *Bat (nom fr) - ''Cartier du Bat … chemin allant du portal dudit Bat a la coste du Mont'' en [[1591]]; ''… faulbourgt de Bat tenant au grand chemin de la porte de ladite ville (d’Aubusson) appelle (e) de B…'' en [[1600]]; ''Quartier de Bac proche le cemittière de Saint Nicollas'' en [[1622]]; ''Rues de Bac, Reprize de Bac, fauxbourg de Bac'' en [[1727]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P13140304</ref>.<br/>Ancian nom de [[barri]]<ref name="DicoTopo"/>. *Beauplas (nom fr) - ''Les champs et pescheries appelés Beauplas, Marcillon …'' en [[1679]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P08253437</ref>.<br/>Ancien nom de luec dins la franchisa d'Aubuçon<ref name="DicoTopo"/>. * (nom fr) - ''''<ref></ref>.<br/><ref name="DicoTopo"/>. * (nom fr) - ''''<ref></ref>.<br/><ref name="DicoTopo"/>. * (nom fr) - ''''<ref></ref>.<br/><ref name="DicoTopo"/>. * (nom fr) - ''''<ref></ref>.<br/><ref name="DicoTopo"/>. * (nom fr) - ''''<ref></ref>.<br/><ref name="DicoTopo"/>. {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23008 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Michel Moine |Partit=[[PS]] puei divèrs esquèrra |Qualitat= president de la CC dau Buçon-Falatin, de la CC Cruesa Grand Sud, conselhier generau (2004-2011)}} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat=Pierre Henri Bos |Partit=RPR |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23008 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|008}} abitants. ==Luecs e monuments== * Anciana egleisa Sent Jan (s. 12) * Font de l'Anciana Ala (s. 18) * Font medievala * Maison a pans de bòsc (s. 15) * Maison daus Valenet (s. 17) * Maison dau Tapissier (s. 16) * Manufactura Gobelin (s. 19) * Manufactura Sent Jan (s. 19) * Pont de la Terrada (s. 17) * Tor dau Relòtge (s. 16) * Vestigis dau chasteu (s. 11) * Musèu Despartamentau de la Tapissariá ==Galariá== <gallery> Image:Aubusson pont terrade.JPG|Lo Pont de la Terrada Image:Aubusson grande rue.JPG|La [[Charriera]] Granda Image:Aubusson fontaine.JPG|Una font dins la Charriera Granda Image:Aubusson vierge.JPG|Estatua de la [[Maria (maire de Jèsus)|Verge Maria]], sola resta de la Chapela de Nòstra Dòna Image:Aubusson hotel de ville.JPG|La comuna vista de la [[Tor]] dau Relòtge Image:Aubusson tour de l horloge.JPG|La Tor dau Relòtge Image:France Summer 2008 070.JPG|L'[[egleisa (edifici)|egleisa]] de la Santa Crotz Image:France Summer 2008 068.JPG|Lo chapítol Image:Tapisserie d'Aubusson (Huet).JPG|Tapissariá </gallery> == Embessonatges == * [[Assen]] (Drenta, País Bas) * [[Eguisheim]] (Alsàcia, França) ==Personalitats liadas emb la comuna== *[[Margarida d'Aubuçon]], dama per que [[Gui d'Ussel]] chantada<ref name=TdF/>. ==Veire tanben== ===Liams connexes=== *[[Tapissariá d'Au Buçon]]<ref name=TdF/> ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] tr9iyfxrvod56brkkgnfzfknsduhpf1 2498375 2498373 2026-04-18T18:00:05Z Alaric 506 44932 2498375 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lo Buçon | nom2 = ''Aubusson'' | imatge = 2009 Aubusson Creuse France 3820681551.jpg | descripcion = Vista aeriana dau Buçon. | lògo = | escut = Blason Aubusson 23.svg | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Cruesa}} | insee = 23008 | cònsol = Stéphane Ducourtioux | mandat = [[2023]]-[[2026]] | longitud = 2.16833 | latitud = 45.95694 | alt mini = 416 | alt mej = | alt maxi = 608 | km² = 19.21 | gentilici = buçon }} '''Lo Buçon''' (popularament ''Le Buçon / Le Beçon'') o '''Aubuçon''', o '''Au Buçon''' apres desglutinacion<ref>https://web.archive.org/web/20160910102935/http://www.creuse.com/atlas/pdf/16-Creusois-23.pdf</ref><ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', La Geste, 2022, {{nb p.|248}} {{ISBN|979-10-353-1852-9}}.</ref> segon l'[[Institut d'Estudis Occitans|IEO]] (''Aubussoun'' en [[nòrma mistralenca]] dau temps de [[Frederic Mistral]]<ref name=TdF>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Aubussoun</ref>; ''Aubusson'' en [[francés]]), es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Lemosin]], dins la region administrativa de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small> e lo departament de [[Cruesa (departament)|Cruesa]]. Tresena vila dau departament en nombre d'abitants (apres [[Garait]] e [[La Sostrana]]), es una de las vilas mai importantas de Cruesa. Foguèt sieti a l'[[Atge Mejan]] d'un [[Vescomtat dau Buçon|vescomtat]] e es totjorn reputada per sas [[tapissariás]]. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Lo Buçon'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Fichièr:Carta_occitan_lemosin_PDF.pdf|350px|left|thumb|''Lo Buçon'' dins lo Lemosin linguistic]] {{clr}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23008.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luec: * '''Lo Buçon''' - ''Vicecomes Albusiensis'' en [[936]]; ''Ramnulfus vicecomes de Albuzo'' en [[1048]]; ''Rainaldus vicecomes d’Albucio… a Albuzo ante domum Petri de Croza'' vers [[1060]]; ''Albuconensis ecclesia, Albuconii castrum'' en [[1070]]; ''Ego Rainaldus Vic. Albuconensis dono… mansum de Las Chauduras et de Gozac… et al Sestels… Factum … i…'' en [[1121]]-[[1151]]; ''Testes Guido vicecomes Albuconii'' en [[1188]]; ''Testes Guido vicecomes de Albuso et Ramnulfus frater ejus'' vers [[1194]]; ''Testes… P. d’Aubuzun'' en [[1198]]; ''Agnes Lobeta uxor Hugonis Cocci de Albuconio'' (sens data); ''Ademarus dominus de Barmont dono … pasturas omnium terrarum … ex parte Albuconii sicut dividit fluvi…'' en [[1201]]; ''Ego Petrus d’Albuso et ego P. et ego Stephanus et ego Johannes fratres filii supradicti Petri donamu…'' en [[1204]]; ''Factum … apud Albuconium in manu A. Abbatis Boni Loci et in manu Rainaudi vicecomitis'' en [[1208]]; ''Joh. Cachus porcarius vicecomitis Albuconii'' en [[1211]]; ''Rex R. vicecomiti de Abizun'' en [[1214]]; ''Rainaudus vicecomes Albuconii universis … cum ego cruce signatus contra Albigenses hereticos … in ma…'' au [[28 d'abriu]] de [[1221]]; ''P. Paneters de Albuconio serviens … testes … Joh. Gaudos serviens et bailus vicecomitis Albuconensis…'' en [[1246]]; ''In omnibus mansis (et) villis quas possidet abbatia Boni loci … in vicecomitatu Albuconii'' en [[1250]]; ''Ego Guido vicecomes Albuconensis … Factum (apud) Albuconium. Testes Ramnulfus frater vicecomitis ……'' en [[1250]]; ''Ego Aalardus et ego Aalbertus filius Amelii de Cambonio donamus … mansum dels Sestels … quem habebam…'' (sens data); ''Monsr. Rampnon et Monsr Guilleame de Chamborent, chastelain d’Aubuzcon'' vers [[1256]]; ''Exceptis castris et Castellaniis de Crousenc et de Albuconio'' en [[1270]]; ''Pro toto jure quod habebamus … in toto vicecomitatu de Albuconio'' en [[1273]]; ''Mansura de Albunonio'' en [[1276]]; ''Cum Contentio .… versaretur in curia de Albuconio coram senescallo domini comitis Marchie'' en [[1288]]; ''En les chapelles de nostres chasteaux et villes qui s’ensevent …… a Crosanc, a Guarayt, a Hun, a Alb…'' en [[1302]]; ''Johannes Celerarii custos sigilli quo utitur in castellania de Albuconio in manu illustris regis Fra…'' en [[1314]]; ''In judicio curie castellanie de Albuconio'' en [[1319]]; ''Guillelmus Dens, custos sigilli illustrissimi domini regis Francie in castellan. de Aged., de Albuco…'' en [[1323]]; ''Guiardus de Malevoisine castellanus d’Aubuisson'' en [[1326]]; ''Ad mensuram de Albuconio'' en [[1349]]; ''Donné au Buczon'' en [[1369]]; ''Arbertus de Sancto-Quintino prior Albuconii'' en [[1391]]; ''Frere Jehan Mauvoysin prieur d’Aubusson'' en [[1430]]; ''Pierre Lanne chastellain d’Aubuisson et de Felitin'' en [[1440]]; ''Jehan Froment capitaine d’Aubusson'' en [[1450]]; ''Pierre Lamy bachelier en droit chatelain d’Aubusson et de Felletin'' en [[1457]]; ''Loys d’Oubusson, escuyer, seigneur de Poux, comme vigier d’Oubusson'' en [[1462]]; ''Pour les mener aud. lieu d’Aubusson et furent mis en prison en icelluy chastel … et … le menèrent au…'' en [[1476]]; ''Certains compaignons estans du lieu du Busson'' en [[1490]]; ''Freneto de S. Aredio priore de Albuconio'' en [[1490]]; ''Jehan Seglière licencié en lois demourant à Aubusson procureur de Felletin et Aubusson.…'' en [[1501]]; ''Claude Potin, Barthoumer Mage et Jehan du Pré bourgeois et marchans de lad. ville d’Aubusson…'' en [[1504]]; ''François Arnault ; Grantjehan Pineton, Anthoine de Myoumandre et François Bertrand consulz ceste pré…'' en [[1509]]; ''Rue commune par laquelle l’on va de la place publique dud. lieu d’Aubuisson à l’église S. Nicolas…'' en [[1516]]; ''(Supplication) des manans et habitans du bourg d’Aubuisson situé ou comté de la Marche…'' en [[1526]]; ''Le grand chemin et lande que l’on va et vient de la ville de Bellac au Busson jusque au boys appellé…'' en [[1561]]; ''En la ville et chasteau d’Aubusson cent soldatz et pour leur commander le sr. de Ste Feyre…'' en [[1580]]; ''Rue publique allant daubusson en la ville de Bellegarde …'' en [[1591]]; ''César du Mont, escuier, sr. de Charrière, commandant pour le service du roy a la ville d’Aubusson en…'' en [[1593]]; ''Leurent du Plantadis sieur du Bost, chastellain de Felletin et d’Aubusson, demeurant en lad. ville d…'' en [[1599]]; ''Mesure du Bussont'' en [[1606]]; ''Mr. François Barbat marchant de la ville du Busson en la Marche.…'' en [[1619]]; ''Mathieu Perrin capitaine de ceste ville daubusson'' en [[1629]]; ''Le Busson'' en [[1653]]; ''Aubusson'' en [[1844]]<ref name="DicoTopo">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P56282649|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>.<br/>Lo nom ven de ''Albucius'', nom latin d'òme, emb lo sufixe latin ''-one(m)'', au cas-regime (ancian acusatiu) <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 155</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 9, a ''Albussac''</ref> *Les Arberstz (nom fr) - ''Village des Arbertz et de Beauvoir'' en [[1506]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P00671825</ref>.<br/>Feu<ref name="DicoTopo"/>. *L'Arbre de Bauze (nom fr) - ?<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P47700249</ref>.<br/>Quartier d'Aubuçon<ref name="DicoTopo"/>. *L'Arbre-de-la-Vierge (nom fr) - ''L’Arbre-de-la-Vierge'' en [[1882]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P90989116</ref>.<br/>Maison isolada<ref name="DicoTopo"/>. *Le Puis d'Ardere (nom fr) - ''Les champs et pescheries appelés… le Puis du Mont, le puis d’Ardere'' [[1679]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P03686714</ref>.<br/>Ancian nom de luecdich<ref name="DicoTopo"/>. *Basse-Lune (nom fr) - ?<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P77496890M</ref>.<br/>Luecdich<ref name="DicoTopo"/>. *Bat (nom fr) - ''Cartier du Bat … chemin allant du portal dudit Bat a la coste du Mont'' en [[1591]]; ''… faulbourgt de Bat tenant au grand chemin de la porte de ladite ville (d’Aubusson) appelle (e) de B…'' en [[1600]]; ''Quartier de Bac proche le cemittière de Saint Nicollas'' en [[1622]]; ''Rues de Bac, Reprize de Bac, fauxbourg de Bac'' en [[1727]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P13140304</ref>.<br/>Ancian nom de [[barri]]<ref name="DicoTopo"/>. *Beauplas (nom fr) - ''Les champs et pescheries appelés Beauplas, Marcillon …'' en [[1679]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P08253437</ref>.<br/>Ancien nom de luec dins la franchisa d'Aubuçon<ref name="DicoTopo"/>. * (nom fr) - ''''<ref></ref>.<br/><ref name="DicoTopo"/>. * (nom fr) - ''''<ref></ref>.<br/><ref name="DicoTopo"/>. * (nom fr) - ''''<ref></ref>.<br/><ref name="DicoTopo"/>. * (nom fr) - ''''<ref></ref>.<br/><ref name="DicoTopo"/>. * (nom fr) - ''''<ref></ref>.<br/><ref name="DicoTopo"/>. {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23008 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= [[2023]] (demission)|Identitat=Michel Moine |Partit=[[PS]] puei divèrs esquèrra |Qualitat= president de la CC dau Buçon-Falatin, de la CC Cruesa Grand Sud, conselhier generau (2004-2011)}} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat=Pierre Henri Bos |Partit=RPR |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23008 |1793=4445 |1800=3460 |1806=3818 |1821=4251 |1831=4847 |1836=5631 |1841=5092 |1846=5436 |1851=5666 |1856=6061 |1861=6003 |1866=6625 |1872=6427 |1876=6847 |1881=6782 |1886=6723 |1891=6672 |1896=6671 |1901=7067 |1906=7015 |1911=7211 |1921=6485 |1926=6324 |1931=6078 |1936=5830 |1946=5512 |1954=5595 |1962=5669 |1968=5934 |1975=6227 |1982=5710 |1990=5097 |1999=4662 |2006=4239 |cassini= 1704 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|008}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|008}}/19.21) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * Anciana egleisa Sent Jan (s. 12) * Font de l'Anciana Ala (s. 18) * Font medievala * Maison a pans de bòsc (s. 15) * Maison daus Valenet (s. 17) * Maison dau Tapissier (s. 16) * Manufactura Gobelin (s. 19) * Manufactura Sent Jan (s. 19) * Pont de la Terrada (s. 17) * Tor dau Relòtge (s. 16) * Vestigis dau chasteu (s. 11) * Musèu Despartamentau de la Tapissariá ==Galariá== <gallery> Image:Aubusson pont terrade.JPG|Lo Pont de la Terrada Image:Aubusson grande rue.JPG|La [[Charriera]] Granda Image:Aubusson fontaine.JPG|Una font dins la Charriera Granda Image:Aubusson vierge.JPG|Estatua de la [[Maria (maire de Jèsus)|Verge Maria]], sola resta de la Chapela de Nòstra Dòna Image:Aubusson hotel de ville.JPG|La comuna vista de la [[Tor]] dau Relòtge Image:Aubusson tour de l horloge.JPG|La Tor dau Relòtge Image:France Summer 2008 070.JPG|L'[[egleisa (edifici)|egleisa]] de la Santa Crotz Image:France Summer 2008 068.JPG|Lo chapítol Image:Tapisserie d'Aubusson (Huet).JPG|Tapissariá </gallery> == Embessonatges == * [[Assen]] (Drenta, País Bas) * [[Eguisheim]] (Alsàcia, França) ==Personalitats liadas emb la comuna== *[[Margarida d'Aubuçon]], dama per que [[Gui d'Ussel]] chantada<ref name=TdF/>. ==Veire tanben== ===Liams connexes=== *[[Tapissariá d'Au Buçon]]<ref name=TdF/> ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] s7lw6i8kpe53kipnefsva55korh4d2i 2498376 2498375 2026-04-18T18:03:16Z Alaric 506 44932 2498376 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lo Buçon | nom2 = ''Aubusson'' | imatge = 2009 Aubusson Creuse France 3820681551.jpg | descripcion = Vista aeriana dau Buçon. | lògo = | escut = Blason Aubusson 23.svg | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Cruesa}} | insee = 23008 | cònsol = Stéphane Ducourtioux | mandat = [[2023]]-[[2026]] | longitud = 2.16833 | latitud = 45.95694 | alt mini = 416 | alt mej = | alt maxi = 608 | km² = 19.21 | gentilici = buçon }} '''Lo Buçon''' (popularament ''Le Buçon / Le Beçon'') o '''Aubuçon''', o '''Au Buçon''' apres desglutinacion<ref>https://web.archive.org/web/20160910102935/http://www.creuse.com/atlas/pdf/16-Creusois-23.pdf</ref><ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', La Geste, 2022, {{nb p.|248}} {{ISBN|979-10-353-1852-9}}.</ref> segon l'[[Institut d'Estudis Occitans|IEO]] (''Aubussoun'' en [[nòrma mistralenca]] dau temps de [[Frederic Mistral]]<ref name=TdF>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Aubussoun</ref>; ''Aubusson'' en [[francés]]), es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Lemosin]], dins la region administrativa de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small> e lo departament de [[Cruesa (departament)|Cruesa]]. Tresena vila dau departament en nombre d'abitants (apres [[Garait]] e [[La Sostrana]]), es una de las vilas mai importantas de Cruesa. Foguèt sieti a l'[[Atge Mejan]] d'un [[Vescomtat dau Buçon|vescomtat]] e es totjorn reputada per sas [[tapissariás]]. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Lo Buçon'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Fichièr:Carta_occitan_lemosin_PDF.pdf|350px|left|thumb|''Lo Buçon'' dins lo Lemosin linguistic]] {{clr}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23008.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luec: * '''Lo Buçon''' - ''Vicecomes Albusiensis'' en [[936]]; ''Ramnulfus vicecomes de Albuzo'' en [[1048]]; ''Rainaldus vicecomes d’Albucio… a Albuzo ante domum Petri de Croza'' vers [[1060]]; ''Albuconensis ecclesia, Albuconii castrum'' en [[1070]]; ''Ego Rainaldus Vic. Albuconensis dono… mansum de Las Chauduras et de Gozac… et al Sestels… Factum … i…'' en [[1121]]-[[1151]]; ''Testes Guido vicecomes Albuconii'' en [[1188]]; ''Testes Guido vicecomes de Albuso et Ramnulfus frater ejus'' vers [[1194]]; ''Testes… P. d’Aubuzun'' en [[1198]]; ''Agnes Lobeta uxor Hugonis Cocci de Albuconio'' (sens data); ''Ademarus dominus de Barmont dono … pasturas omnium terrarum … ex parte Albuconii sicut dividit fluvi…'' en [[1201]]; ''Ego Petrus d’Albuso et ego P. et ego Stephanus et ego Johannes fratres filii supradicti Petri donamu…'' en [[1204]]; ''Factum … apud Albuconium in manu A. Abbatis Boni Loci et in manu Rainaudi vicecomitis'' en [[1208]]; ''Joh. Cachus porcarius vicecomitis Albuconii'' en [[1211]]; ''Rex R. vicecomiti de Abizun'' en [[1214]]; ''Rainaudus vicecomes Albuconii universis … cum ego cruce signatus contra Albigenses hereticos … in ma…'' au [[28 d'abriu]] de [[1221]]; ''P. Paneters de Albuconio serviens … testes … Joh. Gaudos serviens et bailus vicecomitis Albuconensis…'' en [[1246]]; ''In omnibus mansis (et) villis quas possidet abbatia Boni loci … in vicecomitatu Albuconii'' en [[1250]]; ''Ego Guido vicecomes Albuconensis … Factum (apud) Albuconium. Testes Ramnulfus frater vicecomitis ……'' en [[1250]]; ''Ego Aalardus et ego Aalbertus filius Amelii de Cambonio donamus … mansum dels Sestels … quem habebam…'' (sens data); ''Monsr. Rampnon et Monsr Guilleame de Chamborent, chastelain d’Aubuzcon'' vers [[1256]]; ''Exceptis castris et Castellaniis de Crousenc et de Albuconio'' en [[1270]]; ''Pro toto jure quod habebamus … in toto vicecomitatu de Albuconio'' en [[1273]]; ''Mansura de Albunonio'' en [[1276]]; ''Cum Contentio .… versaretur in curia de Albuconio coram senescallo domini comitis Marchie'' en [[1288]]; ''En les chapelles de nostres chasteaux et villes qui s’ensevent …… a Crosanc, a Guarayt, a Hun, a Alb…'' en [[1302]]; ''Johannes Celerarii custos sigilli quo utitur in castellania de Albuconio in manu illustris regis Fra…'' en [[1314]]; ''In judicio curie castellanie de Albuconio'' en [[1319]]; ''Guillelmus Dens, custos sigilli illustrissimi domini regis Francie in castellan. de Aged., de Albuco…'' en [[1323]]; ''Guiardus de Malevoisine castellanus d’Aubuisson'' en [[1326]]; ''Ad mensuram de Albuconio'' en [[1349]]; ''Donné au Buczon'' en [[1369]]; ''Arbertus de Sancto-Quintino prior Albuconii'' en [[1391]]; ''Frere Jehan Mauvoysin prieur d’Aubusson'' en [[1430]]; ''Pierre Lanne chastellain d’Aubuisson et de Felitin'' en [[1440]]; ''Jehan Froment capitaine d’Aubusson'' en [[1450]]; ''Pierre Lamy bachelier en droit chatelain d’Aubusson et de Felletin'' en [[1457]]; ''Loys d’Oubusson, escuyer, seigneur de Poux, comme vigier d’Oubusson'' en [[1462]]; ''Pour les mener aud. lieu d’Aubusson et furent mis en prison en icelluy chastel … et … le menèrent au…'' en [[1476]]; ''Certains compaignons estans du lieu du Busson'' en [[1490]]; ''Freneto de S. Aredio priore de Albuconio'' en [[1490]]; ''Jehan Seglière licencié en lois demourant à Aubusson procureur de Felletin et Aubusson.…'' en [[1501]]; ''Claude Potin, Barthoumer Mage et Jehan du Pré bourgeois et marchans de lad. ville d’Aubusson…'' en [[1504]]; ''François Arnault ; Grantjehan Pineton, Anthoine de Myoumandre et François Bertrand consulz ceste pré…'' en [[1509]]; ''Rue commune par laquelle l’on va de la place publique dud. lieu d’Aubuisson à l’église S. Nicolas…'' en [[1516]]; ''(Supplication) des manans et habitans du bourg d’Aubuisson situé ou comté de la Marche…'' en [[1526]]; ''Le grand chemin et lande que l’on va et vient de la ville de Bellac au Busson jusque au boys appellé…'' en [[1561]]; ''En la ville et chasteau d’Aubusson cent soldatz et pour leur commander le sr. de Ste Feyre…'' en [[1580]]; ''Rue publique allant daubusson en la ville de Bellegarde …'' en [[1591]]; ''César du Mont, escuier, sr. de Charrière, commandant pour le service du roy a la ville d’Aubusson en…'' en [[1593]]; ''Leurent du Plantadis sieur du Bost, chastellain de Felletin et d’Aubusson, demeurant en lad. ville d…'' en [[1599]]; ''Mesure du Bussont'' en [[1606]]; ''Mr. François Barbat marchant de la ville du Busson en la Marche.…'' en [[1619]]; ''Mathieu Perrin capitaine de ceste ville daubusson'' en [[1629]]; ''Le Busson'' en [[1653]]; ''Aubusson'' en [[1844]]<ref name="DicoTopo">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P56282649|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>.<br/>Lo nom ven de ''Albucius'', nom latin d'òme, emb lo sufixe latin ''-one(m)'', au cas-regime (ancian acusatiu) <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 155</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 9, a ''Albussac''</ref> *Les Arberstz (nom fr) - ''Village des Arbertz et de Beauvoir'' en [[1506]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P00671825</ref>.<br/>Feu<ref name="DicoTopo"/>. *L'Arbre de Bauze (nom fr) - ?<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P47700249</ref>.<br/>Quartier d'Aubuçon<ref name="DicoTopo"/>. *L'Arbre-de-la-Vierge (nom fr) - ''L’Arbre-de-la-Vierge'' en [[1882]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P90989116</ref>.<br/>Maison isolada<ref name="DicoTopo"/>. *Le Puis d'Ardere (nom fr) - ''Les champs et pescheries appelés… le Puis du Mont, le puis d’Ardere'' [[1679]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P03686714</ref>.<br/>Ancian nom de luecdich<ref name="DicoTopo"/>. *Basse-Lune (nom fr) - ?<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P77496890M</ref>.<br/>Luecdich<ref name="DicoTopo"/>. *Bat (nom fr) - ''Cartier du Bat … chemin allant du portal dudit Bat a la coste du Mont'' en [[1591]]; ''… faulbourgt de Bat tenant au grand chemin de la porte de ladite ville (d’Aubusson) appelle (e) de B…'' en [[1600]]; ''Quartier de Bac proche le cemittière de Saint Nicollas'' en [[1622]]; ''Rues de Bac, Reprize de Bac, fauxbourg de Bac'' en [[1727]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P13140304</ref>.<br/>Ancian nom de [[barri]]<ref name="DicoTopo"/>. *Beauplas (nom fr) - ''Les champs et pescheries appelés Beauplas, Marcillon …'' en [[1679]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P08253437</ref>.<br/>Ancien nom de luec dins la franchisa d'Aubuçon<ref name="DicoTopo"/>. {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23008 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= [[2023]] (demission)|Identitat=Michel Moine |Partit=[[PS]] puei divèrs esquèrra |Qualitat= president de la CC dau Buçon-Falatin, de la CC Cruesa Grand Sud, conselhier generau (2004-2011)}} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat=Pierre Henri Bos |Partit=RPR |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23008 |1793=4445 |1800=3460 |1806=3818 |1821=4251 |1831=4847 |1836=5631 |1841=5092 |1846=5436 |1851=5666 |1856=6061 |1861=6003 |1866=6625 |1872=6427 |1876=6847 |1881=6782 |1886=6723 |1891=6672 |1896=6671 |1901=7067 |1906=7015 |1911=7211 |1921=6485 |1926=6324 |1931=6078 |1936=5830 |1946=5512 |1954=5595 |1962=5669 |1968=5934 |1975=6227 |1982=5710 |1990=5097 |1999=4662 |2006=4239 |cassini= 1704 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|008}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|008}}/19.21) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * Anciana egleisa Sent Jan (s. 12) * Font de l'Anciana Ala (s. 18) * Font medievala * Maison a pans de bòsc (s. 15) * Maison daus Valenet (s. 17) * Maison dau Tapissier (s. 16) * Manufactura Gobelin (s. 19) * Manufactura Sent Jan (s. 19) * Pont de la Terrada (s. 17) * Tor dau Relòtge (s. 16) * Vestigis dau chasteu (s. 11) * Musèu Despartamentau de la Tapissariá ==Galariá== <gallery> Image:Aubusson pont terrade.JPG|Lo Pont de la Terrada Image:Aubusson grande rue.JPG|La [[Charriera]] Granda Image:Aubusson fontaine.JPG|Una font dins la Charriera Granda Image:Aubusson vierge.JPG|Estatua de la [[Maria (maire de Jèsus)|Verge Maria]], sola resta de la Chapela de Nòstra Dòna Image:Aubusson hotel de ville.JPG|La comuna vista de la [[Tor]] dau Relòtge Image:Aubusson tour de l horloge.JPG|La Tor dau Relòtge Image:France Summer 2008 070.JPG|L'[[egleisa (edifici)|egleisa]] de la Santa Crotz Image:France Summer 2008 068.JPG|Lo chapítol Image:Tapisserie d'Aubusson (Huet).JPG|Tapissariá </gallery> == Embessonatges == * [[Assen]] (Drenta, País Bas) * [[Eguisheim]] (Alsàcia, França) ==Personalitats liadas emb la comuna== *[[Margarida d'Aubuçon]], dama per que [[Gui d'Ussel]] chantada<ref name=TdF/>. ==Veire tanben== ===Liams connexes=== *[[Tapissariá d'Au Buçon]]<ref name=TdF/> ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ptljie606d666v3lv5kccyi7lk4nyaj 0 17106 2498422 2498321 2026-04-19T09:17:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498422 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] rfi9vtwr8z0oft7xmkbzamydtz68o9g 2498423 2498422 2026-04-19T09:51:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498423 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] ia0jz01ue89aj0bhfl8g2757o5nbgm1 2498424 2498423 2026-04-19T10:58:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams intèrnes */ 2498424 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 5q2ja8rdsjrbixbg6cm4nr062jismn2 2498425 2498424 2026-04-19T11:30:29Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498425 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion sa determinacion en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 8eewlawrycsdetx3xy5j0azredfbvzp 2498426 2498425 2026-04-19T11:35:42Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498426 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar sa determinacion en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 090k9sbt4g3ogrlhagyb1nnghk7ax7a 2498427 2498426 2026-04-19T11:36:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498427 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar sa determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 3mnjc5ye3k6thqfzvjviis3066dnyia 2498428 2498427 2026-04-19T11:39:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498428 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] q5fs4bi86hfmd08xqu2tii84xc6gmns 2498429 2498428 2026-04-19T11:46:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498429 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] asal4ehnpffcnpqbprpr3o7hj0oqxbb 2498431 2498429 2026-04-19T11:54:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498431 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''']] S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 4fx35uklglc9tcbvxsdi8y8sarjmxbp 2498432 2498431 2026-04-19T11:54:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498432 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''']] S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] kd2jxrtj1ogeti5gd9qtq0os5iwq9dd 2498433 2498432 2026-04-19T11:54:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498433 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 8gibnevulbwt30zejpxe5oeyprw00k3 0 17730 2498386 2356463 2026-04-18T23:13:24Z Dostojewskij 20932 Categoria:Decès en 2016 2498386 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Hugh O'Brian''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Hugh O'Brian 1964.JPG|250px]] |- !align=right|Profession: | [[cinèma|actor de cinèma]] |- !align=right|País: | [[Estats Units d'America]] |- !align=right|Data de naissença: |[[19 d'abril]] de [[1925]] |- !align=right|Luòc de naissença: |Rochester, [[Nòva York (estat)|Nòva York]] |} '''Hugh O'Brian''' (n. '''Hugh Charles Krampe''' en [[1925]]) es un actor [[Estats Units d'America|american]] de [[cinèma]], famòs per sons actuacions coma lo personatge ''Wyatt Earp''. {{ORDENA:O'Brian, Hugh}} [[Categoria:Actor american|O'Brian, Hugh]] [[Categoria:Naissença en Estat de Nòva York]] [[Categoria:Naissença en 1925|O'Brian, Hugh]] [[Categoria:Decès en 2016]] cnsrckcewlvqmz8hc5s63uy6bqgxrvv 0 25621 2498378 2497830 2026-04-18T18:42:15Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2498378 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Netère | nom2 = Sent Netèri | imatge = St_Nectaire2.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Nectaire (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63380 | cp = 63710 | cònsol = Alphonse Bellonte | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =sentneteròt/-a | latitud = 45.5881 | longitud = 2.99278 | alt mej = | alt mini = 609 | alt maxi = 1011 | km² = 33.26 ||nom3=''Saint-Nectaire''}} '''Sent Netère''' o '''Sent Netèri''' (''Saint-Nectaire'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. z-Es famosa per sa granda glèisa [[art romanic|romanica]] e per le [[Sent Nectari (formatge)|formatge de Sent Netère]]. z-Èra tanben una viala de termalisme. Los abitants son los ''Sentneteròts''<ref>[ʃinteˈro].</ref>. == Geografia == Sent Netère se tròba dins los [[Monts Dòr]], z-elh mèma localizat dins le [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|Pargue naturau regionau daus Volcans d'Auvèrnha]]. La viala z-es devesida entre una viala nauta (a rasa de la glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornador) e una viala bassa, que data dau sègle 19, quand se desvolopèt le torisme termau. Dètz comunas son limitròfas : {{Comunas limitròfas|comuna=Sent Netère|Nòrd=[[Aidac]]|Sud-Èst=[[Veirèiras]]|Èst=[[Montagut le Blanc]] [[Grandairòls]]|Nòrd-Oèst=[[Le Vernet Senta Margaida]]|Nòrd-Èst=[[Cornòl]] [[Olèis]]|Sud-Oèst=[[Sent Victor de la Ribèira]] [[Muròu]]}} === Vialatges de la comuna === * '''Los Arnats''' [lyz͜ arˈna] o [luz͜ ɒrˈna] (fr. ''Les Arnats''), los abitants son apelats ''los ases''. * '''Boissèiras''' [bweˈsɛjrɒ] (fr. ''Boissières''). * '''Farjas''' [ˈfardzɒ] (fr. ''Farges''). * '''Freidafònt''' [ˌfridaˈfã] (fr. ''Freydefont''). * '''Las Granjas''' [la ˈgrãdza] o [la ˈgrɛ̃dzɒ] (fr. ''Les Granges''). * '''Lambre''' [ˈlãbrə] (fr. Lambre). * '''Lentuègel''' [lɛ̃ˈtydzə] (fr. ''Lenteuge''). * '''Salh''' [se] (fr. ''Sailles''). * '''Salhens''' [saˈjɛ̃] (fr. ''Saillant''). * '''Sachac''' [saˈtsa] (fr. ''Sapchat''). * '''Sauvanhac''' [sʏvaˈɲa] (fr. ''Sauvagnat''). * '''Tresenchas''' [trəˈzɛ̃tsa] o [trəˈzɛ̃tsɒ] (fr. ''Treizanches''). == Istòria == [[Fichièr:St Nectaire1 2007.jpg|vinheta|esquèrra|Glèisa romanica de Sent Nectaire]] Le site de Sent Netère siguèt despuèi los temps paleolitics coma z-o mòstra un [[dolmèn]]. Au [[sègle XII]], le comte d'Auvèrnha Guilhem VII donèt la tèrra de Sent Netère per qu'i fondèsson un luòc de pregèiras. == Toponimia== Atestat ''Sanctus Necterius'' en 1030 e 1286, trobèm tanben las fòrmas ''Sainectaire'', ''Sénectaire'', ''Sennectaire'', ''Sennecterre'', ''Seneterre'' e ''Senneterre''. Dins los parlars de los Arnats e de Freidafònt (vialatges de la comuna) se ditz [ʃinˈtɛrə], dins le parlar de [[Sent Sandol]] [ʃɛ̃nˈtɛrə]. Mens localament, vèrs [[Verninas]], se ditz [sɛ̃ nᵊˈtɪj] (davant una <nowiki><i>, la <r> es sovent pas prononciada en bas auvernhat)</nowiki><ref>Collectatges IEO 63. (Los Arnats 08/04/2026 ; Freidafònt 17/04/2026).</ref>. S'agís clarament d'un tipe en -erius pusliau qu'en -arius, se deu doncas escriure '''Sent Netère''', o '''Sent Netèri''' per la forma de Verninas. == Monuments e patrimòni == [[Imatge:St-Nectaire - Vierge du Mt Cornadore JPG01.jpg|thumb|left|200px|Vièrja dau Mont Cornador]] * Glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornador (dau [[sègle XII]]) * Fònt petrifianta de Sent Netère ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63380 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Alphonse Bellonte<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63380 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee =63380}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] mbxke6tujont6bb89sovngxazqw9gsy 0 31416 2498358 2498337 2026-04-18T14:43:20Z Jiròni 239 2498358 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[Organisme (physiologie)|organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, mycélium, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de terriers, de [[stròmatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Peïstòria|preïistòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondents. Comparativament al nombre dels èsser vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essnt rarament reünidas. De ce fait, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Colada piroclastica|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotip]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == [[Categoria:Paleontologia]] 8ighk95srlpf3eooyybfdfwq35iq5jd 2498359 2498358 2026-04-18T14:45:07Z Jiròni 239 2498359 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, mycélium, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de terriers, de [[stròmatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Peïstòria|preïistòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondents. Comparativament al nombre dels èsser vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essnt rarament reünidas. De ce fait, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Colada piroclastica|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotip]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == [[Categoria:Paleontologia]] npev1vuhnxi62el16janqmeqdr09rzf 2498360 2498359 2026-04-18T14:46:16Z Jiròni 239 2498360 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, mycélium, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de terriers, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Peïstòria|preïistòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondents. Comparativament al nombre dels èsser vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essnt rarament reünidas. De ce fait, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Colada piroclastica|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotip]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == [[Categoria:Paleontologia]] 0ctx73an42sfvwvrbfpmm02i4fvv31h 2498361 2498360 2026-04-18T14:46:51Z Jiròni 239 2498361 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, mycélium, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de terriers, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Peïstòria|preïistòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondents. Comparativament al nombre dels èsser vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essnt rarament reünidas. De ce fait, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Colada piroclastica|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotip]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == [[Categoria:Paleontologia]] il3brm1jsbua2ew99q3fv1s33ju02yg 2498362 2498361 2026-04-18T14:48:27Z Jiròni 239 2498362 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, mycélium, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de terriers, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Preïstòria|preïstòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondents. Comparativament al nombre dels èsser vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essnt rarament reünidas. De ce fait, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Colada piroclastica|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotip]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == [[Categoria:Paleontologia]] ciz4nn64ph3j5859ugw0496owxeugej 2498363 2498362 2026-04-18T14:49:28Z Jiròni 239 2498363 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, mycélium, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de terriers, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Preïstòria|preïstòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondants. Comparativament al nombre dels èsser vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essent rarament reünidas. D'aqueste fach, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Colada piroclastica|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotip]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == [[Categoria:Paleontologia]] fdq9kkybo1yemly71j9327ni9xs6y49 2498364 2498363 2026-04-18T14:50:27Z Jiròni 239 2498364 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, mycélium, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de terriers, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Preïstòria|preïstòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondants. Comparativament al nombre dels èsser vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essent rarament reünidas. D'aqueste fach, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Flux piroclastic|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotip]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == [[Categoria:Paleontologia]] 9cue8aeok75dktffhlt55ejtnsetj7g 2498365 2498364 2026-04-18T14:52:41Z Jiròni 239 2498365 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, mycélium, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de terriers, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Preïstòria|preïstòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondants. Comparativament al nombre dels èsser vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essent rarament reünidas. D'aqueste fach, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Flux piroclastic|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotipe]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == [[Categoria:Paleontologia]] 92bit06pzgjsla2tuwfim6zis1giycw 2498366 2498365 2026-04-18T14:57:21Z Jiròni 239 2498366 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, micèli, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de tutas, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Preïstòria|preïstòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondants. Comparativament al nombre dels èsser vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essent rarament reünidas. D'aqueste fach, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Flux piroclastic|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotipe]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == [[Categoria:Paleontologia]] il54ldid5fk6vonaoyaicvyfg3hb7ye 2498368 2498366 2026-04-18T16:56:31Z Jiròni 239 2498368 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, micèli, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de tutas, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Preïstòria|preïstòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondants. Comparativament al nombre dels èsser vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essent rarament reünidas. D'aqueste fach, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Flux piroclastic|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotipe]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Fossile}} [[Categoria:Paleontologia]] 31of9ino2begh14i9hlgggbu33jd2hl 2498369 2498368 2026-04-18T16:58:35Z Jiròni 239 2498369 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|200px|thumb|Amonita fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, micèli, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de tutas, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Preïstòria|preïstòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondants. Comparativament al nombre dels èssers vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essent rarament reünidas. D'aqueste fach, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Flux piroclastic|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotipe]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Fossile}} [[Categoria:Paleontologia]] 1rpqxq0u84gaq66b9w844htq2su0yy1 2498420 2498369 2026-04-19T09:00:03Z Jiròni 239 2498420 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|vignette|Amonita fossilizada.]] [[Fichièr:9178 - Milano - Museo storia naturale - Coelodus costai - Foto Giovanni Dall'Orto 22-Apr-2007.jpg|vignette|Peis (''Coelodus costai'') fossilizat expausat al [[Museo Civico di Storia Naturale de Milan|musèu d'istòria naturala de Milan]].]] [[Fichièr:Cordulagomphus 01.JPG|vignette|[[Anisoptera|Domaisèla.]] (''[[Cordulagomphus]]'') fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, micèli, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de tutas, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Preïstòria|preïstòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondants. Comparativament al nombre dels èssers vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essent rarament reünidas. D'aqueste fach, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Flux piroclastic|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotipe]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Fossile}} [[Categoria:Paleontologia]] fzi4fqrislq12e5mutpi7vm2oyxcis5 2498421 2498420 2026-04-19T09:00:50Z Jiròni 239 2498421 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Imatge:Ammonite cat.JPG|vignette|Amonita fossilizada.]] [[Fichièr:9178 - Milano - Museo storia naturale - Coelodus costai - Foto Giovanni Dall'Orto 22-Apr-2007.jpg|vignette|Peis (''Coelodus costai'') fossilizat expausat al [[Museo Civico di Storia Naturale de Milan|musèu d'istòria naturala de Milan]].]] [[Fichièr:Cordulagomphus 01.JPG|vignette|[[Odonata|Domaisèla.]] (''[[Cordulagomphus]]'') fossilizada.]] Un '''fossil''' (del latin ''fossilis'', "tirat de la tèrra" ) es la traça mai o mens [[mineral]]izada d'un ancian [[organisme vivent]] o de son activitat passada, o ben son simple molatge, conservats dins una [[ròca sedimentària]]. Se pòt agir de restes del quite organisme (ossaments, dents, fuèlhas, micèli, biofilm etc) o d'emprentas daissadas per el ([[clavas]], de pèl o d’autres teguments), de molatges extèrnes naturals (dins d’[[ambre]], per exemple), de tutas, d'[[estromatolit]]s, de [[coprolit]]s etc Los fossils son principalament estudiats dins l'encastre de la [[paleontologia]], mas tanben en [[geologia]], [[Preïstòria|preïstòria umana]] e [[arqueologia]]. Seguent las espècias e los periòdes, los fossils pòdon èsser de diferentas qualitats e mai o mens abondants. Comparativament al nombre dels èssers vivents mòrts, lo processus de fossilizacion es escàs, las condicions de la fossilizacion essent rarament reünidas. D'aqueste fach, les testimònis que pòrtan los fossils sus mai de tres miliards d'annadas d'[[Evolucion (biologia)|evolucion]] de la vida sus [[Tèrra]] son lacunaris, levat cas exceptional (fossilizacion integrala d'un perimètre e d'una biocenòsi dins de coladas sedimentàrias sosmarinas o [[Flux piroclastic|volcanicas piroclasticas]], per exemple). Fins ara, qualques desenas de milièrs d'espècias de fossils son estadas identificadas, en sabent qu'una espècia de fossil correspond pas forçadeament al [[fenotipe]] d'une espècia biologica desapareguda, mas pòt èsser qu'un juvenil, una [[Varietat (biologia)|varietat]], una [[Larva|forma larvària]], una [[exuvia]], un [[uòu fossil|uòu]] o una [[Paléoichnologie|traça de deplaçament]] d'una meteissa espècia viventa (veire « [[Tipe (biologia)|tipe]] »). La fossilizacion pòt èstre mai o mens complèta segon las circonstancias (par exemple, l'[[anoxia (aiga)|anoxia]] e la non-[[turbiditat]] d'un sediment son de factors que favorizan la fossilizacion de las partidas mòlas) ; si la ròca contenenta es [[Metamorfisme|metamorfizada]], los fossils lo seràn tanben. Los restes d'èssers vivents enrobats dins d'[[ambre]], momificats dins de [[bitum]] o ben congelats dins lo [[pergelisòl]] son pas vertadièrament de fossils, perque son pas [[mineral]]izats, mas i son assimilats dins lo lengatge corrent. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Fossile}} [[Categoria:Paleontologia]] bwrofy0czqp4nx1q1ydwko6g7r9p0qe 0 65685 2498370 2464656 2026-04-18T17:05:08Z Alaric 506 44932 nom Lavalada 2498370 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eváun | nom2 = ''Évaux-les-Bains'' | imatge = EvauxLesBains1.jpg | descripcion = L'egleisa Sent Peir e Sent Pau. | lògo = | escut = Blason_Evaux-les-Bains_23.svg | parçan = [[Combralha]]s | ist = {{Lemosin}} | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Cruesa}} | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Lo Buçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = Comunautat de comunas de Cruesa Junhent | insee = 23076 | cp = 23110 | cònsol = Bruno Papineau | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 2.486944 | latitud = 46.175833 | alt mini = 292 | alt maxi = 560 | km² = 45.55 |}} '''Eváun''' [é'vô] <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des Communes de la Creuse'', ed. La Geste, 2022, p. 85</ref>, '''Esvaun''' <ref>la grafia ''Eïvâou'' dau doctor Queyrat mòstra qu'un sufixe ''Es-'' a remplaçat l'iniciala dins lo parlar dau doctor, ''-x'' finau dau francés a generalament pas de valor fonetica, veire los nombrós ''Saint-Pardoux''; ''-n'' finala es probablament muda dempuei longtemps, mas es socializada dins lo gentilici francés ''Evahonien'' </ref>, ''Evaus'' (grafia analogica a evitar) o '''Evaun''' <ref>http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/23.html</ref> o la grafia francizada ''Evahon''<ref>Maurice Piboule, ''Histoire d'Evaux-les-Bains'', Paris, ed. Le Livre d'Histoire, colleccion ''Monographies des villes et villages de France'', 1995 isbn2-84178-025-2, |issn0993-7129</ref><nowiki/><ref>L'arqueologue [[Montleçon|montleçunés]] Maurice Piboule trobava a aquel endreit la forma ''Evahon'' ente lo ''n'' final qu'es mut.</ref> (''Évaux-les-Bains'') en [[francés]]) es una [[comuna]] [[lemosin]]a istoricament, mas lingüisticament [[auvernhat]]a, situada en [[Combralha]]; es administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Esvaun'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Fichièr:Carta_dau_Lemosin.svg|350px|left|thumb|Evaun dins lo Lemosin linguistic (sa partida auvernhata)]] {{clr}} ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23076 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Bruno Papineau |Partit= divèrs dreita |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Campos |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Gérard Bonhomme |Partit= divèrs dreita |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 2001 |Identitat= Serge Cléret |Partit= PSU puei [[UDF]] |Qualitat= regent puèi professor puei conselhier financier, conselhier general (1964-2001) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23076 |1793=1094 |1800=2081 |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=2698 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=2967 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=3421 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1873 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=1545 |2005=1572 |cassini=13330 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|076}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] eyuzjbjtarqujaqtyd80pf9j9iabuo8 2498371 2498370 2026-04-18T17:06:16Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Evahon]] cap a [[Eváun]] : Títol mal escrit : grafia Lavalada 2498370 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eváun | nom2 = ''Évaux-les-Bains'' | imatge = EvauxLesBains1.jpg | descripcion = L'egleisa Sent Peir e Sent Pau. | lògo = | escut = Blason_Evaux-les-Bains_23.svg | parçan = [[Combralha]]s | ist = {{Lemosin}} | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Cruesa}} | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Lo Buçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = Comunautat de comunas de Cruesa Junhent | insee = 23076 | cp = 23110 | cònsol = Bruno Papineau | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 2.486944 | latitud = 46.175833 | alt mini = 292 | alt maxi = 560 | km² = 45.55 |}} '''Eváun''' [é'vô] <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des Communes de la Creuse'', ed. La Geste, 2022, p. 85</ref>, '''Esvaun''' <ref>la grafia ''Eïvâou'' dau doctor Queyrat mòstra qu'un sufixe ''Es-'' a remplaçat l'iniciala dins lo parlar dau doctor, ''-x'' finau dau francés a generalament pas de valor fonetica, veire los nombrós ''Saint-Pardoux''; ''-n'' finala es probablament muda dempuei longtemps, mas es socializada dins lo gentilici francés ''Evahonien'' </ref>, ''Evaus'' (grafia analogica a evitar) o '''Evaun''' <ref>http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/23.html</ref> o la grafia francizada ''Evahon''<ref>Maurice Piboule, ''Histoire d'Evaux-les-Bains'', Paris, ed. Le Livre d'Histoire, colleccion ''Monographies des villes et villages de France'', 1995 isbn2-84178-025-2, |issn0993-7129</ref><nowiki/><ref>L'arqueologue [[Montleçon|montleçunés]] Maurice Piboule trobava a aquel endreit la forma ''Evahon'' ente lo ''n'' final qu'es mut.</ref> (''Évaux-les-Bains'') en [[francés]]) es una [[comuna]] [[lemosin]]a istoricament, mas lingüisticament [[auvernhat]]a, situada en [[Combralha]]; es administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Esvaun'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Fichièr:Carta_dau_Lemosin.svg|350px|left|thumb|Evaun dins lo Lemosin linguistic (sa partida auvernhata)]] {{clr}} ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23076 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Bruno Papineau |Partit= divèrs dreita |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Campos |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Gérard Bonhomme |Partit= divèrs dreita |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 2001 |Identitat= Serge Cléret |Partit= PSU puei [[UDF]] |Qualitat= regent puèi professor puei conselhier financier, conselhier general (1964-2001) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23076 |1793=1094 |1800=2081 |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=2698 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=2967 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=3421 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1873 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=1545 |2005=1572 |cassini=13330 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|076}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] eyuzjbjtarqujaqtyd80pf9j9iabuo8 2498374 2498371 2026-04-18T17:44:56Z Alaric 506 44932 2498374 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eváun | nom2 = ''Évaux-les-Bains'' | imatge = EvauxLesBains1.jpg | descripcion = L'egleisa Sent Peir e Sent Pau. | lògo = | escut = Blason_Evaux-les-Bains_23.svg | parçan = [[Combralha]]s | ist = {{Lemosin}} | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Cruesa}} | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Lo Buçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = Comunautat de comunas de Cruesa Junhent | insee = 23076 | cp = 23110 | cònsol = Bruno Papineau | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 2.486944 | latitud = 46.175833 | alt mini = 292 | alt maxi = 560 | km² = 45.55 |}} '''Eváun''' [é'vô] <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des Communes de la Creuse'', ed. La Geste, 2022, p. 85</ref>, '''Esvaun''' <ref>la grafia ''Eïvâou'' dau doctor Queyrat mòstra qu'un sufixe ''Es-'' a remplaçat l'iniciala dins lo parlar dau doctor, ''-x'' finau dau francés a generalament pas de valor fonetica, veire los nombrós ''Saint-Pardoux''; ''-n'' finala es probablament muda dempuei longtemps, mas es socializada dins lo gentilici francés ''Evahonien'' </ref>, ''Evaus'' (grafia analogica a evitar) o '''Evaun''' <ref>http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/23.html</ref> o la grafia francizada ''Evahon''<ref>Maurice Piboule, ''Histoire d'Evaux-les-Bains'', Paris, ed. Le Livre d'Histoire, colleccion ''Monographies des villes et villages de France'', 1995 isbn2-84178-025-2, |issn0993-7129</ref><nowiki/><ref>L'arqueologue [[Montleçon|montleçunés]] Maurice Piboule trobava a aquel endreit la forma ''Evahon'' ente lo ''n'' final qu'es mut.</ref> (''Évaux-les-Bains'') en [[francés]]) es una [[comuna]] [[lemosin]]a istoricament, mas lingüisticament [[auvernhat]]a, situada en [[Combralha]]; es administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Esvaun'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Fichièr:Carta_occitan_lemosin_PDF.pdf|350px|left|thumb|Evaun dins lo Lemosin linguistic (sa partida auvernhata)]] {{clr}} ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23076 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Bruno Papineau |Partit= divèrs dreita |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Campos |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Gérard Bonhomme |Partit= divèrs dreita |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 2001 |Identitat= Serge Cléret |Partit= PSU puei [[UDF]] |Qualitat= regent puèi professor puei conselhier financier, conselhier general (1964-2001) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23076 |1793=1094 |1800=2081 |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=2698 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=2967 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=3421 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1873 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=1545 |2005=1572 |cassini=13330 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|076}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] krp20k9sfo32eje18cy4gcgtfsaha42 0 74882 2498354 2491079 2026-04-18T12:42:52Z Altder 48634 /* Las foncions de la ficcion */ 2498354 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} Una '''ficcion''' es un raconte o un imatge que ne representa pas entitats o eveniments deu monde reau e que met en scèna personatges fictius. Pòt estar escriuta o orau e préner formas variadas dens los domenis de la [[filosofia]], de la [[literatura]], de las [[art|arts]] visuaus ([[cinèma|cinema]], [[pintura]], [[teatre]]...) o de l'[[audiovisuau]] ([[ràdio]], [[television]], [[videojòc]]...). A un ròtle considerable dens l'[[Educacion|aprendissatge]] de las nòrmas e de las valors [[morala|moraus]] e, per extension, dens la reflexion sus aqueras nòrmas e valors. Se pòt trobar tanben utilizacions de la ficcion en [[filosofia]] o en [[sciéncia]] tad estudiar o illustrar la valor d'ua idèa o d'ua [[ipotèsi]]. == Las foncions de la ficcion == Com la [[Messorga|mensonja]], la ficcion ne representa pas la realitat de faiçon volontari. Totun, lo son objectiu n'es pas enganar mes de suscitar [[emocion|emocions]], [[Sentiment|sentiments]] o reflexions. Tres apròchis diferents son identificats : * la teoria semiotica estúdia los signes e la fabricacion deu sens. Los signes son causas sensiblas perceptibles peus sens umans. Engendran stimúlus deu [[sistèma nerviós]] e permeten de ligar una percepcion a un imatge mentau. Per exemple, un imatge de [[Drac|dragon]] suscita l'aparicion d'un « imatge-dragon ». Aqueth imatge n'es pas la realitat, mes un [[Simbòl|simbèu]] d'aquera realitat e la possibilitat de la ficcion existeish quan l'utilizaire compren l'abséncia de realitat d'aqueths imatges. La teoria semiotica es a l'origina d'un important còrpus d'apèrs tà descríver e analisar los mecanismes ficcionaus (esquèma actanciau, sequéncia narrativa, tipologia deus racontes...). * la teoria semantica considèra las ficcions com racontes vertadèrs dens un monde possible e accessible a partir deu nòste monde. L'utilizaire de la ficcion pòt alavetz acordar valors de vertat aus enonciats presentats dens lo monde ficcionau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas G. Pavel, ''Univers de la fiction'', París, Seuil, 1988.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Lewis, « Truth in Fiction », ''Philosophical Papers'', vol. I, Nòva York, Oxford University Press, 1983.</ref>. * la teoria intencionau accentua l'idèa de simulacion presenta dens l'[[etimologia]] deu tèrme ficcion. Segon aquera concepcion, los utilizaires de la ficcion se hican volontàriament dens un monde imaginari considerat com vertadèr lo temps de l'utilizacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kendall L. Walton, ''Mimesis as Make-Believe'', Cambridge, Harvard University Press, 1990.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Marie Schaeffer, ''Pourquoi la fiction ?'', París, Seuil, 1999.</ref>. == Los genres ficcionaus == Las istòrias evoluan e se diversifican despuish mantun [[millenari|millenaris]]. Los genres son tipes de raconte qui permeten d'abordar tèmas particulars. Per exemple, lo [[mite]] representa un viatge cap tà la compreneson de se, las memòrias parlan de la creacion de l'aviéner e la ''fantaisy'' perpensa a la manièra de víver. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Cinèma]] * [[Educacion]] * [[Imaginacion]] * [[Literatura]] </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Thomas G. Pavel, ''Univers de la fiction'', París, Seuil, 1988. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean-Marie Schaeffer, ''Pourquoi la fiction ?'', París, Seuil, 1999. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Ficcion| ]] 5m1k37ud6lte6geumvwy83r6gmvv404 0 108248 2498409 2349847 2026-04-19T04:22:17Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Pierre-Auguste_Renoir_020.jpg]] per [[:Imatge:Pierre-Auguste_Renoir_-_Diana_(1867).jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · adding the title of the painting and year to t 2498409 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=divinitat olimpiana |imatge=Diane de Versailles Leochares 2.jpg |legenda=[[Diana de Versalhas]], copia romana d'un original grèc de [[-330|330 AbC]] (?), musèu del [[Lovre]]]] |carta= }} Dins la [[mitologia grèga]], '''Artèmis''' (en [[grèc ancian]] Ἄρτεμις / ''Ártemis'') es la divessa de la caça, e una de las divessas associadas a la [[Luna]] (al respècte a [[Apollon]], qu'es lo dieu del [[Solelh]]). Es assimilada dins la [[mitologia romana]] a la divessa [[Diana (mitologia)|Diana]]. Sos atributs son la cèrvia, l'arc, lo carcais e las flèchas . Es la filha de [[Zèus]] e de [[Lèto]] e la sòrre bessona d'[[Apollon]] (o simplament sa sòrre, segon l'[[Imnas Omerics|imne omeric]] que li es consacrat), amb qui parteja fòrça trachs comuns. == Divinitat dels tèrmes == [[Imatge:Artemis libation Louvre CA599.jpg|thumb|left|180px|Artèmis versant une [[libacion]], [[lecit]] [[atic]] de cara blancas a biais del Peintre de Bowduin, [[-460|460]]-[[-450|450 AbC]], Musèu del [[Lovre]]]] Nascuda sur l'illa d'Ortigia, « l'Illa de las catlas », mai tard nomenada [[Delòs]], Artèmis fa del país dels Iperboreans sa demorança principala<ref>Pindare ''Òdas'' (III, 26).</ref> ont règna en mèstra de la natura salvatja e dels animals. {{cita|Que totas las montanhas sián las meunas}} declara dins l'imne de [[Callimaca de Cirene]]. Vaga tanben dins las ''agroí'', de devesas, èrms pauc frequentats. Atal ditz [[Jean-Pierre Vernant]], {{cita|a sa plaça al bòrd de la mar, dins las zonas costièras que entre tèrra e aiga los tèrmes son imprecís<ref>Vernant, ''op. cit.'', p. 17.</ref>}}. Totjorn situada a la frontièra entre lo monde civilizat e lo monde salvatge, Artèmis la caçaira es tanben una κουροτρόφος / ''kourotrophós''<ref>Diodore de Sicília, Bibliotèca istorica (V, 73).</ref>, que presidís à l'iniciation dels pichons d'òmes e d'animals e las acompanha cap al començament de la vida adulta. Armada d'un arc e de flèchas dona dels Ciclòps<ref>Callimaca, Imnes (III).</ref>, Artèmis assistís son fraire Apollon dins son combat contra la sèrp [[Piton (mitologia)|Piton]] e dins la [[gigantomachia]]. Pendent la [[Guèrra de Tròia]], es tanben als costats dels [[Tròia|Troians]]. Coma el, ataquèt de flèchas las [[Niobidas]]. Ajudèt a se venjar de [[Coronis fila de flegias|Coronis]] e de [[Titios]]. En general, envia sus las femnas la mòrt subta, alara qu'Apollon se carga dels òmes. Dins l’''[[Iliada]]'', [[Éra]] la qualifica atal de {{cita|leona per las femnas}}. Se li canta, coma a Apollon, lo [[pean]]. Segon una legenda, Artemis nascuda un pauc abans Apollon auriá ajudat [[Lèto]], sa maire, a jacilhar, atal prenent la plaça d'[[Ilitia]], divessa de las jacilhas == Caçaira de l'arc d'aur == [[Imatge:Pierre-Auguste Renoir - Diana (1867).jpg|thumb|right|''Diana caçaira'', per [[Auguste Renoir]] ([[1867]])]] Corrissent los bòsques, salvatgenca rebèlla e crana, Artèmis aparten d'en primièr al monde salvatge, alara que son fraire Apollon se presenta coma un dieu civilizator. Sola entre los dieus, levat de [[Dionisos]], es de contunh entornejada d'una tropa d'animals salvatges, d'ont son [[epiclèsi (Antiquitat)|epiclèsi]] de ηγημόνη / ''Hêgêmónê'', « la Conductritz ». Capitaneja una tropa de ninfas (20 ninfas del mont Amnisos, segon Callimaca) e de jova mortalas, que mena mejans las selvas. ''L'[[Iliada]]'' ne parla coma de « l'agresta Artèmis (…), la femna de las bèstias feras (''potnia theron'')<ref> ''[[Iliada]]'' (XXI, 470).</ref>. Escaissada la « Tarabastejaira » (Κελαδεινή}} / ''Keladeinế''), mena sa còla e lo conduch de la votz. Artèmis possedís en efècte la dobla cara de la companha dels animals salvatges e de la caçaira. La cèrvia simboliza plan son ambivaléncia: la bèstia es sa companha favorita, e fòrça representacions la mòstran de son costat.. La divessa sagitària es fin finala nomenada per [[Omèr]] Artèmis ''khrysêlakatos'', « de l’arc d’aur », e per [[Esiode]] ''iochéairê'', « l'arquièra »<ref>[[Esiode]], ''[[Teogonia (Esiode)|Teogonia]]'' (14, 918).</ref>. Per Omèr, l'arc se ditz βιός / ''biós'', prèp del βίος / ''bíos'', « la vida ». Es perque, Artèmis, encara nomenada « l'arrajanta », es ela tanben que guida los perdut, los estrangièrs, o los esclaus fugissent al mitan de la nuèch. Atal Artèmis a en [[latin]] lo nom de ''Trivia'', « aquela qu'esclaira lo camins als caireforcs de la vida ». == Divessa verge == [[Image:Boucher Diane sortant du bain Louvre 2712.jpg|thumb|left|''Diana al banh'', per [[François Boucher]] ([[1742]])]] Coma [[Atena]] e [[Estia]], Artèmis es una divessa « verge ». Demandèt a son paire de gardar sa virginitat per totjorn a causa de l'aborriment pel maridatge que li donèt sa maire dempuèi la naissença. Falsament considerada pels mitocritics fins al [[sègle XIX]] coma « casta », fins que [[Jean-Pierre Vernant]] esclaire mai los adjectius colats a son nom. Artèmis es ''parthenos'', la verge que s'ocupa del fuòc, o, coma ditz [[Plutarc]], aquela que s’absten de tot comèrci sexual amb los òmes. Punís sevèrament los òmes qu'ensajan de la seduire: {{cita|tristas nòças, aquelas que sollicitan [[Aloadés|Otòs]] e [[Orion (mitologia)|Orion]]<ref>Callimaca (V, 264–265).</ref>}}. Quand [[Acteon]] la suspren per azard dins son banh, lo metamorfòsa en cèrvi e lo fa estrifar par sa canhada. Susvelha tanben la castetat de sas companhas: menaça de matar [[Callisto (mitologia)|Callisto]] per que aguèt de rapòrts sexuals amb [[Zèus]] - es salvada per Zèus que la transforma en orsa. se deu dire que Zèus capitèt prèp de Callisto perque aviá pres l'aparéncia d'Artèmis, element que revèla l'ambiguïtat de la relacion qu'unissiá Artèmis e Callisto. == Epitèt, atributs e santuaris == [[Imatge:Selçuk statue Artemis.jpg|thumb|right|Artemis del tipe d'Efès, [[sègle II]], Musèu de Selçuk]] * '''Epitèts''': Agrotèra (Artèmis caçaira), Delia (Artèmis originari de Delos). * '''Sos atributs:''' l'[[arc]], lo creissent de Luna, lo [[carcais]], las [[flècha]]a d'[[argent]], la [[mirta]] o encara un bust tocat de [[polimastiá]] ; * '''Sos animals favorits:''' la [[cèrvia]], lo [[cèrv]] e los [[can]]s ; * '''Sos santuaris :''' [[Temple d'Artèmis a Efès]], una de las [[Sèt Meravilhas del Mond]]; lo lac Stimfal en [[Arcadia]]; santuari d’''Olbia'' (actuala [[Ieras]]); [[santuaris d'Artèmis Ortia]] a [[Esparta]]; [[santuari d’Artèmis Brauronia]] en [[Atica]]. == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Selenèa]], personificacion de la Luna. * [[Ecata]], divessa lunara de la mascariá. * [[Divinitats olimpianas]]. * [[Orion (mitologia)]]. * [[Callisto (mitologia)]], ninfa. === Bibliografia === * {{fr}}[[Jean-Pierre Vernant]], ''La Mort dans les yeux'', Hachette, coll. « Pluriel », 1998 (La mòrt dins los uèlhs<small>(ASIN 2012788947)</small>. * [[Ovidi]], ''Las Metamorfòsis''. * {{fr}}Pierre Ellinger, ''Artémis, déesse de tous les dangers'', Larousse, coll. « Dieux, mythes et héros », 2009 (Artèmis, divessa de totes los dangièrs)<small>(ISBN10 : 2-03-583940-8)</small>. === Ligams extèrnes === {{commons|Artemis}} {{Clr}} {{Divinitats olimpianas}} [[Categoria:Divinitat olimpiana]] {{DEFAULTSORT:Artemis}} 4l41yhz1yw209umhtt5w5vl4qmmdkvk 0 114319 2498415 2497380 2026-04-19T07:04:50Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2498415 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Espinchaum | nomcomuna2= ''Espinchal'' | imatge=Espinchal place village.JPG | descripcion=La plaça del vialatge. | lògo= | escut=Blason famille fr d'Espinchal.svg | escais=Los Melons | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63153 | cp = 63850 | cònsol = Jean-Luc Chanier | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = espinchalon/-ona |alt mej= |longitud= 2.8819 |latitud= 45.395 | alt mini = 980 | alt maxi = 1230 | km² = 8.85 }} '''Espinchaum''' (''Espinchal'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Espinchalons'' e las ''Espinchalonas''. Son sobrenommats ''Los Melons''. ==Geografia== ==Toponimia== Avèm doas atestacions, ''Espinchalin'' (la terminason -in es segurament una mauvasa lectura de la letra "m") en [[Sègle XII|1157]] e en [[Sègle XIV|1355]], e ''Espinchalm'' en [[Sègle XIV|1373]]. Dins le parlar de la comuna, se ditz [əspjɛ̃ⁿˈtsaw]<ref>[[Albèrt Dauzat]], Carnets d'enquèsta per la preparacion de ''l'Atlàs Lingüistic de l'Auvèrnha e dau Lemosin'', enquèsta realizada dau 22 jusqu'au 24 de julhet de 1957. (document inedit).</ref>, dins los parlars de [[Picharanda]], del [[Le Bosc Belet|Bòsc Belet]] e de [[Soire]] [spinˈtsaw]<ref>Collectatge IEO 63, dins los parlar de [[Picharanda]] e dau [[Le Bosc Belet|Bòsc Belet]].</ref><ref>Delanef, A (Françounet). (1905). Sur le Pont Vieux. ''Le Moniteur d'Issoire''. "Spïntsau".</ref> e vèrs [[Maruègel]] e [[Sent Netère]] [spinˈtso]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Maruege]].</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63153 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Luc Chanier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63153 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 8iyg3if37o8etn8ankxzpidkeg8w29h 0 114410 2498419 2412083 2026-04-19T07:35:19Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2498419 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Muròu | nom2 = Muròl | imatge = Murol village2.JPG | descripcion = Veguda generala de Muròu despuèi le chastèl. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Murol_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63247 | cp = 63790 | cònsol = Sébastien Goutebel | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =murolés/-esa | latitud = 45.573888 | longitud = 2.943888 | alt mej = 840 | alt mini = 785 | alt maxi = 1500 | km² = 15.05 ||nom3=''Murol''}} '''Muròu''' o '''Muròl''' (''Murol'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Murolés'' e las ''Murolesas''<ref>[low mjiruˈle] e [la mjiruˈlezɒ].</ref>. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Murolium'' (1145), ''Morou'' (1189) e ''Murol'' (1373, 1789). Dins le parlar de la comuna, se ditz '''Muròu''' [mjiˈrow]<ref>[[Albèrt Dauzat]], Carnets d'enquèsta per la preparacion de l'''Atlàs Lingüistic de l'Auvèrnha e dau Lemosin'', enquèsta realizada dins la comuna en julhet de 1957. (document inedit).</ref>, vèrs [[Picharanda]] e la [[La Tor d'Auvèrnha|Tor d'Auvèrnha]] [myˈrɔw] e vèrs [[Sent Netère]] e [[Veirèiras]] '''Muròl''' [miˈru]. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63247 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Sébastien Goutebel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Sébastien Goutebel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2008]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63247 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 26doyo06z6rt3pt5w5x3qhlmrapjpln 0 114421 2498379 2412959 2026-04-18T18:47:51Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2498379 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Olèis | nom2 = ''Olloix'' | imatge = Olloix_Commanderie.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Olloix_63.svg | escais =Los Ventres Lòngs | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63259 | cp = 63450 | cònsol = Philippe Marc-Chandèze | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud= 45.6222 | longitud= 3.0608 | alt mej= | alt mini = 520 | alt maxi = 1002 | km² = 11.92 |}} '''Olèis''' (''Olloix'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Ventres Lòngs''<ref>[lø ˈvɛ̃trə lɔ̃] vèrs Sent Sandol e [ly ˈvɛ̃trə lã] vèrs Sent Netère (Los Arnats).</ref>. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Dolois'' (XIe) e ''Oloys'' (XIVe). Vèrs [[Sent Sandol]] e [[Verninas]], la comuna se ditz [ʏˈlɛj], vèrs [[Sent Netère]] se ditz [ʏˈvɛj]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63259 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Faye |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63259 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] dfcson46bl7qurfq2usc6saacldtjep 0 114494 2498380 2413721 2026-04-18T18:51:31Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2498380 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Sent Dire | nomcomuna2= ''Saint-Diéry'' | imatge= Saint-Diéry-Bas Château1.JPG | descripcion=Chastèl de Sent Dire Bas. | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63335 | cp = 63320 | cònsol = Frédéric Chassard | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 3.0208 |latitud= 45.5458 | alt mini = 594 | alt maxi = 1036 | km² = 19.75 }} '''Sent Dire''' (''Saint-Diéry'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Saint-Désidérat'' (1190) e ''Sanctus Desiderius'' (1326). Vèrs [[Le Bosc Belet|le Bòsc Belet]] e [[Sent Netère]], la comuna se ditz [sɛ̃ ˈɟirə]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63335 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Frédéric Chassard|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63335 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] mh9pyyzqo7hpeyie13i41cpre508kx8 0 114595 2498416 2463028 2026-04-19T07:05:08Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Le Bosc Belet]] cap a [[Le Bòsc Belet]] 2463028 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Le Bosc Belet | nomcomuna2= ''Valbeleix'' | imatge=Valbeleix vallee.jpg | descripcion=Le borg del Bosc Belet, dins la valada que se sòna del mèsma biais. | lògo= | escut=Blason ville fr Valbeleix (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63440 | cp = 63610 | cònsol = Catherine Gatignol | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = boscbeletaire |alt mej= |longitud= 2.9881 |latitud= 45.4697 | alt mini = 670 | alt maxi = 1198 | km² = 22.41 }} '''Le Bosc Belet''' [lə.bu.blø]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de La Valeta, vialatge de la comuna.</ref> (''Valbeleix'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]]. ==Geografia== Situat a 800 mèstres d'altitud, Le Bosc Belet z-es situat dins le [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnha]], a 30 km de vès [[Soire]], a 12 km de [[Bèça (Puèi de Doma)|Bèça]] e a 16 km de la 'stacion de 'squí de Supèr Bèça. ==Toponimia== Las atestacions son ''Balbelès'' en 1411, ''Boubellès'' en 1526, ''Valbeles-Bosbeleix'' en 1762, et ''Bostbeleix'' en 1789. Ven de l'occitan ''bòsc'' e de ''belet'', "le bòsc gente/brave". ===Luòcs Dits=== *'''Blata''' [ˈblatɑ] (fr. ''Blatte''). *'''Boaud''' [ˈbwaw] (fr. ''Bohaud''). *'''Borlièir''' [buʁˈʎi] (fr. ''Broslier''). *'''Bòsc de Mont''' [bo.də.mu] (fr. ''Bois de Mont''). *'''Le Cabaret''' [lə.kabaˈʁə] (fr. ''Le Cabaret''). *'''La Chavada''' [la.t͡saˈvadɑ] (fr. ''La Chavade''). *'''La Chasa''' [la.ˈt͡sazɑ] (fr. ''La Chaze''). *'''Las Colanjas''' [lis.kuˈvãd͡zɑ] (fr. ''Les Collanges''). *'''La Garda''' [la.ˈgaʁdɑ] (fr. ''Lagarde''). *'''Marcenat''' [maʁsˈnæ] (fr. ''Marcenat''). Los abitants se dison ''los marcenadaires''. *'''Molin Leunard''' [muˈvø.ʎuˈnæʁ] (fr. ''Moulin de l'Espradou''). *'''Molin de Chapelèir''' [muˈvø.də.t͡saˈplaj] (fr. ''Moulin de Sparanat''). *'''Le Pasturau''' [lə.pastyˈʁaw] (fr. ''Paturaux''). *'''La Prada''' [la.ˈpʁadɑ] (fr. ''La Prade''). *'''Prat''' [pʁæ] (fr. ''Prat''). *'''Prat de Pònt''' [pʁa.də.pã] (fr. ''Pré du Pont''). *'''Saut''' [saw] (fr. ''Val de Sault''). *'''Sos la Viala''' [su.la.ˈzjɔvɑ] (fr. ''Sous la Viove''). *'''La Valeta''' [la.vaˈlətɑ] (''La Valette''). Los abitants se dison ''los valetons''. *'''Le Verdièir''' [lə.vaʁˈdjaj] (fr. ''Le Verdier''). *'''Le Vernet''' [lə.vaʁˈnø] (fr. ''Le Vernet''). Los abitants se dison ''los varnetaires''. *'''Vausèla''' [vuˈzɛlɑ] (fr. ''Vauzelle''). Los abitants se dison ''los vauselaires''. ==Istòria== Pendent de nombrós sègles, la senhoriá del Bosc Belet siguèt la proprietat de la familha poderosa de Sent Nectaire. De 1526, e jusca la fin dau sègle XIX, una importanta fèira se teniá au mes d'aost, similària a aquela de vès Brelh (fr. ''Brion'') sobre la comuna vesina de [[Compens]]. La fòrça d'aquelas fèiras, z-èra le marchandatge de bèstias, dins una region franc rurala e agricòla. Le pònt Charras (nom francés), a la sortida del vialatge en direccion de [[Bèça (Puèi de Doma)|Bèça]], siguèt bastit dins le mitan de l'[[Edat Mejana|Atge Mejan]]. Le senhor del Bosc Belet, que z-èra a partir per lei crosadas, z-aviá decidat la construccion d'aquel pònt per facilitar la travarsada de la Cosa del Bosc Belet. Fasiá ofrir, 'bei chasca parsona que passava le pònt e que s'acquitava d'un dreit de passatge, un petit pan redond bombat, sonat « Pompa ». Aquel fait z-es a l'origina de la tradicion de la fèsta patronala de la Pentacosta, pendent la quanha, après la messa, une procession part per le pònt. Alòrs aquels pans e de briòchas son bailats 'bei los abitants. Dins los temps, le 29 de juenh, jorn de la Sant Piare, un pelerinatge partissiá del vialatge per jónher la cima del Pic Sant Piare, ente i a sa crotz. A la revolucion, le vialatge z-es fortament tochat per los evenaments, notadament sobre le plan religiós. Le clochèir e una partida de la vota de la glèisa son destruits, alòrs que le curat de la comuna, Paul Valeix, s'ensauva e que z-es finalament deportat coma curat refractari. Le curat Danglard, curat de Biaumont, son amic, contèt son parcors dins l'obratge ''De Clermont à Genève, journal d'un prêtre déporté en 1792''. Le raconte relata, en defòra la destruccion parciala de la glèisa, le fait que de curats refractaris z-aurián celebrats de messas clandestinas dins la gròta nichada dins la Roche Nité. La glèisa z-es restaurada sos la restauracion, e le clochèir z-es 'chabat, dins sa fòrma actuala en 1835. Pendent la segonda guiarra mondiala, de rets de resistents s'organison dins los luòcs isolats. Sinonim d'aquels luòcs de còps oblidats, i a, surplombant la valada de Saut, dins la ròcha dita de la plana, una gròta, d'origina volcanica, ente de resistents se son esconduts. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63440 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Catherine Gatignol|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63440 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 4avslxv1hqt1lfe4cd2nl47p8f7k5gy 2498418 2498416 2026-04-19T07:16:08Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2498418 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Le Bòsc Belet | nomcomuna2= ''Valbeleix'' | imatge=Valbeleix vallee.jpg | descripcion=Le borg del Bòsc Belet, dins la valada que se sòna del mèma biais. | lògo= | escut=Blason ville fr Valbeleix (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63440 | cp = 63610 | cònsol = Catherine Gatignol | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = boscbeletaire/-a |alt mej= |longitud= 2.9881 |latitud= 45.4697 | alt mini = 670 | alt maxi = 1198 | km² = 22.41 }} '''Le Bòsc Belet''' (''Valbeleix'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Boscbeletaires'' e las ''Boscbeletairas''. ==Geografia== Situat a 800 mèstres d'altitud, Le Bòsc Belet z-es situat dins le [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnha]], a 30 km de vès [[Soire]], a 12 km de [[Bèça (Puèi de Doma)|Bèça]] e a 16 km de la 'stacion de 'squí de Supèr Bèça. ==Toponimia== Las atestacions son ''Balbelès'' en 1411, ''Boubellès'' en 1526, ''Valbeles-Bosbeleix'' en 1762, et ''Bostbeleix'' en 1789. Ven de l'occitan ''bòsc'' e de ''belet'', "le bòsc gente/brave". Dins le parlar de la comuna, se ditz [lə bu blø] e vèrs [[Picharanda]] [lə bo bli]<ref>Collectatges IEO 63. Parlars de la Valeta (vialatge de la comuna) e de la Fricaudiá (18/04/2026, comuna de Picharanda).</ref>. ===Luòcs Dits=== *'''Blata''' [ˈblatɒ] (fr. ''Blatte''). *'''Boaud''' [bwaw] (fr. ''Bohaud''). *'''Borlièir''' [burˈʎi] (fr. ''Broslier''). *'''Bòsc de Mont''' [bo də mu] (fr. ''Bois de Mont''). *'''Le Cabaret''' [lə kabaˈrə] (fr. ''Le Cabaret''). *'''La Chavada''' [la t͡saˈvadɒ] (fr. ''La Chavade''). *'''La Chasa''' [la ˈt͡sazɒ] (fr. ''La Chaze''). *'''Las Colanjas''' [lis kuˈvãd͡zɒ] (fr. ''Les Collanges''). *'''La Garda''' [la ˈgardɒ] (fr. ''Lagarde''). *'''Marcenac''' [marsˈnæ] (fr. ''Marcenat''). Los abitants se dison ''los marcenadaires''. *'''Molin Leunard''' [muˈvø ʎuˈnær] (fr. ''Moulin de l'Espradou''). *'''Molin de Chapelèir''' [muˈvø də t͡saˈplaj] (fr. ''Moulin de Sparanat''). *'''Le Pasturau''' [lə pastyˈraw] (fr. ''Paturaux''). *'''La Prada''' [la ˈpradɒ] (fr. ''La Prade''). *'''Prat''' [præ] (fr. ''Prat''). *'''Prat de Pònt''' [pra də pã] (fr. ''Pré du Pont''). *'''Saut''' [saw] (fr. ''Val de Sault''). *'''Sos la Viala''' [su la ˈzjɔvɒ] (fr. ''Sous la Viove''). *'''La Valeta''' [la vaˈlətɒ] (''La Valette''). Los abitants se dison ''los valetons''. *'''Le Verdièir''' [lə varˈɟaj] (fr. ''Le Verdier''). *'''Le Vernet''' [lə varˈnø] (fr. ''Le Vernet''). Los abitants se dison ''los varnetaires''. *'''Vausèla''' [vuˈzɛlɒ] (fr. ''Vauzelle''). Los abitants se dison ''los vauselaires''. ==Istòria== Pendent de nombrós sègles, la senhoriá del Bòsc Belet siguèt la proprietat de la familha poderosa de Sent Nectaire. De 1526, e jusca la fin dau sègle XIX, una importanta fèira se teniá au mes d'aost, similària a aquela de vès Brelh (fr. ''Brion'') sobre la comuna vesina de [[Compens]]. La fòrça d'aquelas fèiras, z-èra le marchandatge de bèstias, dins una region franc rurala e agricòla. Le pònt Charras (nom francés), a la sortida del vialatge en direccion de [[Bèça (Puèi de Doma)|Bèça]], siguèt bastit dins le mitan de l'[[Edat Mejana|Atge Mejan]]. Le senhor del Bòsc Belet, que z-èra a partir per lei crosadas, z-aviá decidat la construccion d'aquel pònt per facilitar la travarsada de la Cosa del Bòsc Belet. Fasiá ofrir, 'bei chasca parsona que passava le pònt e que s'acquitava d'un dreit de passatge, un petit pan redond bombat, sonat « Pompa ». Aquel fait z-es a l'origina de la tradicion de la fèsta patronala de la Pentacosta, pendent la quanha, après la messa, une procession part per le pònt. Alòrs aquels pans e de briòchas son bailats 'bei los abitants. Dins los temps, le 29 de juenh, jorn de la Sant Pèire, un pelerinatge partissiá del vialatge per jónher la cima del Pic Sant Pèire, ente i a sa crotz. A la revolucion, le vialatge z-es fortament tochat per los evenaments, notadament sobre le plan religiós. Le clochèir e una partida de la vota de la glèisa son destruits, alòrs que le curat de la comuna, Paul Valeix, s'ensauva e que z-es finalament deportat coma curat refractari. Le curat Danglard, curat de Biaumont, son amic, contèt son parcors dins l'obratge ''De Clermont à Genève, journal d'un prêtre déporté en 1792''. Le raconte relata, en defòra la destruccion parciala de la glèisa, le fait que de curats refractaris z-aurián celebrats de messas clandestinas dins la gròta nichada dins la Roche Nité. La glèisa z-es restaurada sos la restauracion, e le clochèir z-es 'chabat, dins sa fòrma actuala en 1835. Pendent la segonda guiarra mondiala, de rets de resistents s'organison dins los luòcs isolats. Sinonim d'aquels luòcs de còps oblidats, i a, surplombant la valada de Saut, dins la ròcha dita de la plana, una gròta, d'origina volcanica, ente de resistents se son esconduts. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63440 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Catherine Gatignol|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63440 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] kq3mc4i00tlub2o6275t02xq295p9ms 0 114604 2498412 2414559 2026-04-19T06:45:41Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Le Varnet]] cap a [[Le Vernet Senta Margaida]] 2414559 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Le Varnet | nomcomuna2= Le Vernet-Sainte-Marguerite | imatge=Le Vernet Ste Marguerite 63710.jpg | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63449 | cp = 63710 | cònsol = Patrick Maugue | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = varnetaire |alt mej= |longitud= 2.9486 |latitud= 45.6103 | alt mini = 869 | alt maxi = 1363 | km² = 25.03 }} '''Le Varnet''' [lə.vaʁˈnø]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar dau [[Le Bosc Belet|Bosc Belet]].</ref> (Le Vernet-Sainte-Marguerite en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] de la region d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]]. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== La parròcha se disiá Senta Margarita dau Varnet. A la revolucion, la comuna z-es apelada Le Varnet. Senta Margarita es ajustat en 1915 per l'administracion francesa. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63449 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Patrick Maugue|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63449 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] b1ouflvme62qzsv8h6sq17gfounwokj 2498414 2498412 2026-04-19T06:56:14Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. Margarita > Margaita > Margaida. Le nòm pòt pas èstre "Le Vernet e Senta Margaida" o "Le Vernet de Senta Margaida" per ce que "Senta Margaida" es pas un vialatge o una comuna. 2498414 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Le Vernet Senta Margaida | nomcomuna2= ''Le Vernet-Sainte-Marguerite'' | imatge=Le Vernet Ste Marguerite 63710.jpg | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63449 | cp = 63710 | cònsol = Patrick Maugue | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = vernetaire/-a |alt mej= |longitud= 2.9486 |latitud= 45.6103 | alt mini = 869 | alt maxi = 1363 | km² = 25.03 }} '''Le Vernet Senta Margaida''' (''Le Vernet-Sainte-Marguerite'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Vernetaires'' e las ''Vernetairas''. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== La parròcha se disiá ''Senta Margaida dau Vernet''. A la revolucion, la comuna z-èra apelada ''Le Vernet''. ''Senta Margaida'' seguèt ajustat en 1915 per l'administracion francesa. Vèrs [[Le Bosc Belet|le Bòsc Belet]], la comuna se ditz [lə varˈnø] e vèrs [[Sent Netère]] [lə ˈvɒrnə ˈsɛ̃ta marˈgɛdɒ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63449 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Patrick Maugue|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63449 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] eq9rd8p4lm76vs2gwvxe8itvdf2egdd 0 114607 2498377 2496906 2026-04-18T18:10:35Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2498377 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Veirèiras | nomcomuna2= Verrières | imatge= Verrières1.JPG | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63452 | cp = 63320 | cònsol = Jean-Pierre Chassang | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 3.0372 |latitud= 45.5719 | alt mini = 560 | alt maxi = 774 | km² = 3.28 }} '''Veirèiras''' (''Verrières'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Avèm mas l'atestacion ''Veyreyriis'' au sègle XIV. En [[occitan ancian]] ''Verrieiras''<ref>Dins los Comptes dau Cònsols de Montfarrand. https://web.archive.org/web/20160505204325/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/C1287-1288#CC3.712</ref>. Vèrs Freidafònt, vialatge de [[Sent Netère]], la comuna se ditz [vəˈrɛʲrɒ]<ref>Collectatge IEO 63. 17/04/2026.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63452 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Pierre Chassang|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63452 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 9py83laga1ka8c8m4jbi1w8meao1ken 0 126002 2498384 2498350 2026-04-18T21:28:05Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498384 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. Comparar ambe [[Lo Castelar (Agenés)]]. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ===Igüerri=== La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa ''a''. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ''ò''. L'influéncia metafonica de ''i-'' a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant ''gorri'' en ''gurri''. Igüerri ven de ''gorri'', « roge », ambe conservacion de ''I-'' amovibla de la toponimia iberica, coma ''Ilerda''/''Lersda'' (> [[Lleida]]), ''Iluro(n)'' / ''luron'' = ''Llerona'' / ''Alarona'' / [[Alaró]]; ''Itúrissa'' / ''Túrissa'' > ''Torsa'' > [[Tossa de Mar|Tossa]]; ''Iturres'' > ''Dorres''; ''Egósale'' > ''Gósal'' > [[Gósol]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 412 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21880</ref>. ===Adons=== La prononciacion es [a'dons]. Las mencions ancianas son ''Atonze'' en 982, ''Adonze'' en 961, ''Adoncem'' en 1066, ''Adonce'' en 1072. Los toponimes basques ''Ataondo'', ''Atondo'', ''Ataun'', ''Atauri'', ''Atazabal'', aparentats ambe ''Adons'', contenon la rasic ''at(he)'', « pòrta », que pòt préner lo sens de « còl, pòrt », çò que correspond a la situacion d'Adons. Que pòt èsser lo segond element ? A costat del sufixe ''une'', « espaci », i a una fòrma compausada ambe ''-unza'' o ''-unce'' plan productiva. L'etime seriá donc ''*Atauntze'' (puèi ''au'' > ''o''), mès, segon Xavier Terrado, l'ipotèsi se truca ambe'l timbre barrat de ''o'' d'Adons [veire çaquelà [[La Guingueta d'Àneu|Berrós < ''Berrauntze'']], tanben ambe un resultat ''o'' barrada]. Aquela objeccion mena l'autor a postular una varianta ''*Atuntze'' per explicar ''Adons'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 11 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6</ref>. ===La Beguda d'Adons=== Una beguda es una tavèrna o ostalariá pichona sus un camin ''ral''. Usatge substantivat del participi passat de ''beure'', citat per Du Cange per la Nauta Edat Mejana : ''beguta'', « hospitium, diversorium » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6862</ref>. ===Abella d'Adons=== Desabitat o gaireben segon las annadas. Veire [[Abella de la Conca]]. ===Ventolà=== La prononciacion es [bento'la]. Las fòrmas ancianas son ''Ventolano'' en 965-966, 1010, 1013, 1043 e al començament del sègle XIII, etc. Ven de l'adjectiu catalan ''ventolà'', « elevat, levat enlaire ». Ventolà tresplomba lo Pont de plan naut <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46276</ref>. ===Erta=== La prononciacion es ['ɛrta]. Las fòrmas ancianas son ''Erta'' en 895, a la fin del sègle XI, en 1203, ''Herta'' en 1119-1124, a la fin del sègle XII. Ven probablament de ''*ercta'', participi passat del latin vulgar ''*ergĕre'', que correspond al latin classic ''erigere'', « dreçar, botar dret, redreçar ». Erta es al pè del Pòrt d'Erta, de montada impressionanta. ''Ert, erta'' a ara lo sens de « rigide », mès probablament que ''erta'' a significat « montada », abans d'èsser fossilizada dins la toponimia <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 87 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17318</ref>. ===Perves=== La prononciacion es ['perbes]. Las fòrmas ancianas son ''Perbes'' en 954, 1156, ''Perves'' en 1015, 1080, 1094, ''Perbas'' en 1143, etc. L'etime es ''(villas) pĕrvias'', « mases traversats per un camin ». Èra traversat per la viá romana [e ara pel camin grand del Pont de Suert a [[la Pobla de Segur]] e al Palhars Jusan]. L'etime, citat per un autre Perves galhèc, es benlèu ''pervīis'' al locatiu plural<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 211-212 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31307</ref>, per arribar a ''Perves'' ambe ''-e'' pòsttonic. ===Pinyana=== La prononciacion es [pi'ɲana]. Lo nom es atestat ''Pinyana'' en 1359. Los noms atal son totes en un site rocós, al pè d'un castèl sus un ròc, o dins un lòc entraucat. L'etime es, non pas un nom de proprietat galloromana, mes ''*castra pinniana'', derivat de ''pinna'', « ròc, rocàs », ambe'l sens de « castèl sus una ròca ». De còps es al singular ''(castrum) *pinnianum'' o ''pagum) pinnianum''. I a d'equivalents fòra de Catalonha : [[Pinhan]], citat ''Pinianum castrum'' en 1025, [[Pinhans]], ''Pigniano'' en Italia, sense poder assegurar qu'an totes la meteissa origina <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 229-231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31668</ref>. ===Peranera=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198-199 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31184</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 89pknel0c89p2s546d6dv32atwzcidp 2498385 2498384 2026-04-18T22:49:28Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498385 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. Comparar ambe [[Lo Castelar (Agenés)]]. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ===Igüerri=== La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa ''a''. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ''ò''. L'influéncia metafonica de ''i-'' a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant ''gorri'' en ''gurri''. Igüerri ven de ''gorri'', « roge », ambe conservacion de ''I-'' amovibla de la toponimia iberica, coma ''Ilerda''/''Lersda'' (> [[Lleida]]), ''Iluro(n)'' / ''luron'' = ''Llerona'' / ''Alarona'' / [[Alaró]]; ''Itúrissa'' / ''Túrissa'' > ''Torsa'' > [[Tossa de Mar|Tossa]]; ''Iturres'' > ''Dorres''; ''Egósale'' > ''Gósal'' > [[Gósol]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 412 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21880</ref>. ===Adons=== La prononciacion es [a'dons]. Las mencions ancianas son ''Atonze'' en 982, ''Adonze'' en 961, ''Adoncem'' en 1066, ''Adonce'' en 1072. Los toponimes basques ''Ataondo'', ''Atondo'', ''Ataun'', ''Atauri'', ''Atazabal'', aparentats ambe ''Adons'', contenon la rasic ''at(he)'', « pòrta », que pòt préner lo sens de « còl, pòrt », çò que correspond a la situacion d'Adons. Que pòt èsser lo segond element ? A costat del sufixe ''une'', « espaci », i a una fòrma compausada ambe ''-unza'' o ''-unce'' plan productiva. L'etime seriá donc ''*Atauntze'' (puèi ''au'' > ''o''), mès, segon Xavier Terrado, l'ipotèsi se truca ambe'l timbre barrat de ''o'' d'Adons [veire çaquelà [[La Guingueta d'Àneu|Berrós < ''Berrauntze'']], tanben ambe un resultat ''o'' barrada]. Aquela objeccion mena l'autor a postular una varianta ''*Atuntze'' per explicar ''Adons'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 11 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6</ref>. ===La Beguda d'Adons=== Una beguda es una tavèrna o ostalariá pichona sus un camin ''ral''. Usatge substantivat del participi passat de ''beure'', citat per Du Cange per la Nauta Edat Mejana : ''beguta'', « hospitium, diversorium » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6862</ref>. ===Abella d'Adons=== Desabitat o gaireben segon las annadas. Veire [[Abella de la Conca]]. ===Ventolà=== La prononciacion es [bento'la]. Las fòrmas ancianas son ''Ventolano'' en 965-966, 1010, 1013, 1043 e al començament del sègle XIII, etc. Ven de l'adjectiu catalan ''ventolà'', « elevat, levat enlaire ». Ventolà tresplomba lo Pont de plan naut <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46276</ref>. ===Erta=== La prononciacion es ['ɛrta]. Las fòrmas ancianas son ''Erta'' en 895, a la fin del sègle XI, en 1203, ''Herta'' en 1119-1124, a la fin del sègle XII. Ven probablament de ''*ercta'', participi passat del latin vulgar ''*ergĕre'', que correspond al latin classic ''erigere'', « dreçar, botar dret, redreçar ». Erta es al pè del Pòrt d'Erta, de montada impressionanta. ''Ert, erta'' a ara lo sens de « rigide », mès probablament que ''erta'' a significat « montada », abans d'èsser fossilizada dins la toponimia <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 87 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17318</ref>. ===Perves=== La prononciacion es ['perbes]. Las fòrmas ancianas son ''Perbes'' en 954, 1156, ''Perves'' en 1015, 1080, 1094, ''Perbas'' en 1143, etc. L'etime es ''(villas) pĕrvias'', « mases traversats per un camin ». Èra traversat per la viá romana [e ara pel camin grand del Pont de Suert a [[la Pobla de Segur]] e al Palhars Jusan]. L'etime, citat per un autre Perves galhèc, es benlèu ''pervīis'' al locatiu plural<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 211-212 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31307</ref>, per arribar a ''Perves'' ambe ''-e'' pòsttonic. ===Pinyana=== La prononciacion es [pi'ɲana]. Lo nom es atestat ''Pinyana'' en 1359. Los noms atal son totes en un site rocós, al pè d'un castèl sus un ròc, o dins un lòc entraucat. L'etime es, non pas un nom de proprietat galloromana, mes ''*castra pinniana'', derivat de ''pinna'', « ròc, rocàs », ambe'l sens de « castèl sus una ròca ». De còps es al singular ''(castrum) *pinnianum'' o ''pagum) pinnianum''. I a d'equivalents fòra de Catalonha : [[Pinhan]], citat ''Pinianum castrum'' en 1025, [[Pinhans]], ''Pigniano'' en Italia, sense poder assegurar qu'an totes la meteissa origina <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 229-231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31668</ref>. ===Peranera=== La prononciacion es [pra'nera] o [pera'nera]. Las fòrmas ancianas son ''Petra Nigra'' sense data, en 974, ''Petra Nera'' cap a l'an 1000, ''Petranera'' cap a 1020, ''Peranera'' en 1359, etc. ''Nera'' es una varianta de ''negra'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198-199 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31184</ref>. ===Erillcastell=== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} i4h1f8v90uh02nlpwep101bnhlq6y3p 2498410 2498385 2026-04-19T06:05:56Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498410 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. Comparar ambe [[Lo Castelar (Agenés)]]. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ===Igüerri=== La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa ''a''. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ''ò''. L'influéncia metafonica de ''i-'' a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant ''gorri'' en ''gurri''. Igüerri ven de ''gorri'', « roge », ambe conservacion de ''I-'' amovibla de la toponimia iberica, coma ''Ilerda''/''Lersda'' (> [[Lleida]]), ''Iluro(n)'' / ''luron'' = ''Llerona'' / ''Alarona'' / [[Alaró]]; ''Itúrissa'' / ''Túrissa'' > ''Torsa'' > [[Tossa de Mar|Tossa]]; ''Iturres'' > ''Dorres''; ''Egósale'' > ''Gósal'' > [[Gósol]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 412 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21880</ref>. ===Adons=== La prononciacion es [a'dons]. Las mencions ancianas son ''Atonze'' en 982, ''Adonze'' en 961, ''Adoncem'' en 1066, ''Adonce'' en 1072. Los toponimes basques ''Ataondo'', ''Atondo'', ''Ataun'', ''Atauri'', ''Atazabal'', aparentats ambe ''Adons'', contenon la rasic ''at(he)'', « pòrta », que pòt préner lo sens de « còl, pòrt », çò que correspond a la situacion d'Adons. Que pòt èsser lo segond element ? A costat del sufixe ''une'', « espaci », i a una fòrma compausada ambe ''-unza'' o ''-unce'' plan productiva. L'etime seriá donc ''*Atauntze'' (puèi ''au'' > ''o''), mès, segon Xavier Terrado, l'ipotèsi se truca ambe'l timbre barrat de ''o'' d'Adons [veire çaquelà [[La Guingueta d'Àneu|Berrós < ''Berrauntze'']], tanben ambe un resultat ''o'' barrada]. Aquela objeccion mena l'autor a postular una varianta ''*Atuntze'' per explicar ''Adons'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 11 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6</ref>. ===La Beguda d'Adons=== Una beguda es una tavèrna o ostalariá pichona sus un camin ''ral''. Usatge substantivat del participi passat de ''beure'', citat per Du Cange per la Nauta Edat Mejana : ''beguta'', « hospitium, diversorium » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6862</ref>. ===Abella d'Adons=== Desabitat o gaireben segon las annadas. Veire [[Abella de la Conca]]. ===Ventolà=== La prononciacion es [bento'la]. Las fòrmas ancianas son ''Ventolano'' en 965-966, 1010, 1013, 1043 e al començament del sègle XIII, etc. Ven de l'adjectiu catalan ''ventolà'', « elevat, levat enlaire ». Ventolà tresplomba lo Pont de plan naut <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46276</ref>. ===Erta=== La prononciacion es ['ɛrta]. Las fòrmas ancianas son ''Erta'' en 895, a la fin del sègle XI, en 1203, ''Herta'' en 1119-1124, a la fin del sègle XII. Ven probablament de ''*ercta'', participi passat del latin vulgar ''*ergĕre'', que correspond al latin classic ''erigere'', « dreçar, botar dret, redreçar ». Erta es al pè del Pòrt d'Erta, de montada impressionanta. ''Ert, erta'' a ara lo sens de « rigide », mès probablament que ''erta'' a significat « montada », abans d'èsser fossilizada dins la toponimia <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 87 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17318</ref>. ===Perves=== La prononciacion es ['perbes]. Las fòrmas ancianas son ''Perbes'' en 954, 1156, ''Perves'' en 1015, 1080, 1094, ''Perbas'' en 1143, etc. L'etime es ''(villas) pĕrvias'', « mases traversats per un camin ». Èra traversat per la viá romana [e ara pel camin grand del Pont de Suert a [[la Pobla de Segur]] e al Palhars Jusan]. L'etime, citat per un autre Perves galhèc, es benlèu ''pervīis'' al locatiu plural<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 211-212 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31307</ref>, per arribar a ''Perves'' ambe ''-e'' pòsttonic. ===Pinyana=== La prononciacion es [pi'ɲana]. Lo nom es atestat ''Pinyana'' en 1359. Los noms atal son totes en un site rocós, al pè d'un castèl sus un ròc, o dins un lòc entraucat. L'etime es, non pas un nom de proprietat galloromana, mes ''*castra pinniana'', derivat de ''pinna'', « ròc, rocàs », ambe'l sens de « castèl sus una ròca ». De còps es al singular ''(castrum) *pinnianum'' o ''pagum) pinnianum''. I a d'equivalents fòra de Catalonha : [[Pinhan]], citat ''Pinianum castrum'' en 1025, [[Pinhans]], ''Pigniano'' en Italia, sense poder assegurar qu'an totes la meteissa origina <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 229-231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31668</ref>. ===Peranera=== La prononciacion es [pra'nera] o [pera'nera]. Las fòrmas ancianas son ''Petra Nigra'' sense data, en 974, ''Petra Nera'' cap a l'an 1000, ''Petranera'' cap a 1020, ''Peranera'' en 1359, etc. ''Nera'' es una varianta de ''negra'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198-199 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31184</ref>. ===Erillcastell=== I a Erillcastell e a 8 km Erill la Vall. Las explicacions valon pel segond, mès Erillcastell es lo castèl (pui un vilatge desabitat) de la familha d'Erill. La prononciacion es [e'riʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Erilio'', ''Erilli'', ''Erillo'', ''Eryll'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Yrill'', ''Arill'', ''Erir'', ''Rill'' als sègles X e XI, puèi al sègle XII ''Eril'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Ril'', etc. ''Erill'' ven d'un basco-iberic ''ili-ili'', d'un mot ''ili'' plan atestat dins la lenga iberica, « vilatge, vila » e supausat en basc, que ditz ''iri'' e ''uri''. Veire per exemple ''Iliberris'', nom iberolatin de la vila d'[[Elna]], ''Ilixo'' > [[Banhèras de Luishon|Luishon]]. I auriá agut una palatalizacion expressiva, fenomèn plan conegut en bascologia e una dissimilacion (primièr ''l'' > ''r''). La duplicacion ''ili-ili'', coneguda dins plan de lengas, auriá una valor ponderativa e intensiva, ambe un sens de « vilatge dels vilatges », donc « grand vilatge ». Erill, al centre de la val de Boí, èra benlèu lo vilatge pus populós de l'airal. [[Joan Coromines]] aviá interpretat al començament lo nom coma ''iri-iri''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 82-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17237</ref>. ===Esperan=== La prononciacion es [espe'ran]. Las fòrmas ancianas son ''Esperanto'' en 1167, ''Esperant'' en 1173, ''Sperant'' a la fin del sègle XII, ''Spranto'' en 1203, ''Esperant'' en 1381. La glèisa Sant Sadurní es romanica. I a pas de solucion clara. A) Se ''Iran'' es ''iri-andi'', « lo vilatge grand », ''Esperan'' pòt venir de ''az-pe-iran'', « l'Iran jos lo ròc » (Iran es a dos km de l'autre costat de l'acrin). B) fonciona mal. C) Joan Coromines supausa un temps ''ezpel-andi'', « boisseda granda », puèi l'abandona, pr'amor que en basc ''-l-'' > ''-r-'' (e ''-ll-'' ancian dona ''-l-''). Lo basc ''ezpeleta'', « boisseda », fòrça a acceptar una origina en ''-ll-'' per aquel mot. Xavier Terrado causís donc ''ezpelle-andi'', puslèu que ''ezpel-andi'', « boisseda granda », e supausa lo tractament gascon de ''-ll-'', pas impossible dins l'airal <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 122-123 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17648</ref>. NB. Lo basc ''ezpeleta'' es « boisseda », non « bois », qu'es ''ezpel''. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} bgy4k2v7ikbqlx6jo3e5wj24b7f6bcy 2498411 2498410 2026-04-19T06:16:39Z Alaric 506 44932 2498411 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ===Istòria=== Lo municipi actual es format de quatre ancians municipis, ajustats en 1968 : * '''Llesp''': Llesp, Les Bordes, Casós, Castilló de Tor, Gotarta, Igüerri, Iran, Irgo, Sarroqueta de Barravés e Viuet; * '''Malpàs''': Malpàs, Casòs, Castellars, Erillcastell, Erta, Esperan, Massivert, Montiberri, Peranera e Raons; * '''El Pont de Suert''': el Pont de Suert, Ventolà, les Cases d'Aragó e Cellers, desparegut sota les aigües del barratge d'Escales; * '''Viu de Llevata''': Viu de Llevata, Abella d'Adons, Adons, la Bastideta de Corroncui, la Beguda d'Adons, Corroncui, Perves e Pinyana. ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. Comparar ambe [[Lo Castelar (Agenés)]]. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ===Igüerri=== La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa ''a''. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ''ò''. L'influéncia metafonica de ''i-'' a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant ''gorri'' en ''gurri''. Igüerri ven de ''gorri'', « roge », ambe conservacion de ''I-'' amovibla de la toponimia iberica, coma ''Ilerda''/''Lersda'' (> [[Lleida]]), ''Iluro(n)'' / ''luron'' = ''Llerona'' / ''Alarona'' / [[Alaró]]; ''Itúrissa'' / ''Túrissa'' > ''Torsa'' > [[Tossa de Mar|Tossa]]; ''Iturres'' > ''Dorres''; ''Egósale'' > ''Gósal'' > [[Gósol]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 412 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21880</ref>. ===Adons=== La prononciacion es [a'dons]. Las mencions ancianas son ''Atonze'' en 982, ''Adonze'' en 961, ''Adoncem'' en 1066, ''Adonce'' en 1072. Los toponimes basques ''Ataondo'', ''Atondo'', ''Ataun'', ''Atauri'', ''Atazabal'', aparentats ambe ''Adons'', contenon la rasic ''at(he)'', « pòrta », que pòt préner lo sens de « còl, pòrt », çò que correspond a la situacion d'Adons. Que pòt èsser lo segond element ? A costat del sufixe ''une'', « espaci », i a una fòrma compausada ambe ''-unza'' o ''-unce'' plan productiva. L'etime seriá donc ''*Atauntze'' (puèi ''au'' > ''o''), mès, segon Xavier Terrado, l'ipotèsi se truca ambe'l timbre barrat de ''o'' d'Adons [veire çaquelà [[La Guingueta d'Àneu|Berrós < ''Berrauntze'']], tanben ambe un resultat ''o'' barrada]. Aquela objeccion mena l'autor a postular una varianta ''*Atuntze'' per explicar ''Adons'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 11 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6</ref>. ===La Beguda d'Adons=== Una beguda es una tavèrna o ostalariá pichona sus un camin ''ral''. Usatge substantivat del participi passat de ''beure'', citat per Du Cange per la Nauta Edat Mejana : ''beguta'', « hospitium, diversorium » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6862</ref>. ===Abella d'Adons=== Desabitat o gaireben segon las annadas. Veire [[Abella de la Conca]]. ===Ventolà=== La prononciacion es [bento'la]. Las fòrmas ancianas son ''Ventolano'' en 965-966, 1010, 1013, 1043 e al començament del sègle XIII, etc. Ven de l'adjectiu catalan ''ventolà'', « elevat, levat enlaire ». Ventolà tresplomba lo Pont de plan naut <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46276</ref>. ===Erta=== La prononciacion es ['ɛrta]. Las fòrmas ancianas son ''Erta'' en 895, a la fin del sègle XI, en 1203, ''Herta'' en 1119-1124, a la fin del sègle XII. Ven probablament de ''*ercta'', participi passat del latin vulgar ''*ergĕre'', que correspond al latin classic ''erigere'', « dreçar, botar dret, redreçar ». Erta es al pè del Pòrt d'Erta, de montada impressionanta. ''Ert, erta'' a ara lo sens de « rigide », mès probablament que ''erta'' a significat « montada », abans d'èsser fossilizada dins la toponimia <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 87 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17318</ref>. ===Perves=== La prononciacion es ['perbes]. Las fòrmas ancianas son ''Perbes'' en 954, 1156, ''Perves'' en 1015, 1080, 1094, ''Perbas'' en 1143, etc. L'etime es ''(villas) pĕrvias'', « mases traversats per un camin ». Èra traversat per la viá romana [e ara pel camin grand del Pont de Suert a [[la Pobla de Segur]] e al Palhars Jusan]. L'etime, citat per un autre Perves galhèc, es benlèu ''pervīis'' al locatiu plural<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 211-212 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31307</ref>, per arribar a ''Perves'' ambe ''-e'' pòsttonic. ===Pinyana=== La prononciacion es [pi'ɲana]. Lo nom es atestat ''Pinyana'' en 1359. Los noms atal son totes en un site rocós, al pè d'un castèl sus un ròc, o dins un lòc entraucat. L'etime es, non pas un nom de proprietat galloromana, mes ''*castra pinniana'', derivat de ''pinna'', « ròc, rocàs », ambe'l sens de « castèl sus una ròca ». De còps es al singular ''(castrum) *pinnianum'' o ''pagum) pinnianum''. I a d'equivalents fòra de Catalonha : [[Pinhan]], citat ''Pinianum castrum'' en 1025, [[Pinhans]], ''Pigniano'' en Italia, sense poder assegurar qu'an totes la meteissa origina <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 229-231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31668</ref>. ===Peranera=== La prononciacion es [pra'nera] o [pera'nera]. Las fòrmas ancianas son ''Petra Nigra'' sense data, en 974, ''Petra Nera'' cap a l'an 1000, ''Petranera'' cap a 1020, ''Peranera'' en 1359, etc. ''Nera'' es una varianta de ''negra'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198-199 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31184</ref>. ===Erillcastell=== I a Erillcastell e a 8 km Erill la Vall. Las explicacions valon pel segond, mès Erillcastell es lo castèl (pui un vilatge desabitat) de la familha d'Erill. La prononciacion es [e'riʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Erilio'', ''Erilli'', ''Erillo'', ''Eryll'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Yrill'', ''Arill'', ''Erir'', ''Rill'' als sègles X e XI, puèi al sègle XII ''Eril'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Ril'', etc. ''Erill'' ven d'un basco-iberic ''ili-ili'', d'un mot ''ili'' plan atestat dins la lenga iberica, « vilatge, vila » e supausat en basc, que ditz ''iri'' e ''uri''. Veire per exemple ''Iliberris'', nom iberolatin de la vila d'[[Elna]], ''Ilixo'' > [[Banhèras de Luishon|Luishon]]. I auriá agut una palatalizacion expressiva, fenomèn plan conegut en bascologia e una dissimilacion (primièr ''l'' > ''r''). La duplicacion ''ili-ili'', coneguda dins plan de lengas, auriá una valor ponderativa e intensiva, ambe un sens de « vilatge dels vilatges », donc « grand vilatge ». Erill, al centre de la val de Boí, èra benlèu lo vilatge pus populós de l'airal. [[Joan Coromines]] aviá interpretat al començament lo nom coma ''iri-iri''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 82-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17237</ref>. ===Esperan=== La prononciacion es [espe'ran]. Las fòrmas ancianas son ''Esperanto'' en 1167, ''Esperant'' en 1173, ''Sperant'' a la fin del sègle XII, ''Spranto'' en 1203, ''Esperant'' en 1381. La glèisa Sant Sadurní es romanica. I a pas de solucion clara. A) Se ''Iran'' es ''iri-andi'', « lo vilatge grand », ''Esperan'' pòt venir de ''az-pe-iran'', « l'Iran jos lo ròc » (Iran es a dos km de l'autre costat de l'acrin). B) fonciona mal. C) Joan Coromines supausa un temps ''ezpel-andi'', « boisseda granda », puèi l'abandona, pr'amor que en basc ''-l-'' > ''-r-'' (e ''-ll-'' ancian dona ''-l-''). Lo basc ''ezpeleta'', « boisseda », fòrça a acceptar una origina en ''-ll-'' per aquel mot. Xavier Terrado causís donc ''ezpelle-andi'', puslèu que ''ezpel-andi'', « boisseda granda », e supausa lo tractament gascon de ''-ll-'', pas impossible dins l'airal <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 122-123 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17648</ref>. NB. Lo basc ''ezpeleta'' es « boisseda », non « bois », qu'es ''ezpel''. ===Massivert=== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} bvosbcezn49y5ul7j68nn10z4oz0ftg 2498430 2498411 2026-04-19T11:46:57Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2498430 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ===Istòria=== Lo municipi actual es format de quatre ancians municipis, ajustats en 1968 : * '''Llesp''': Llesp, Les Bordes, Casós, Castilló de Tor, Gotarta, Igüerri, Iran, Irgo, Sarroqueta de Barravés e Viuet; * '''Malpàs''': Malpàs, Casòs, Castellars, Erillcastell, Erta, Esperan, Massivert, Montiberri, Peranera e Raons; * '''El Pont de Suert''': el Pont de Suert, Ventolà, les Cases d'Aragó e Cellers, desparegut sota les aigües del barratge d'Escales; * '''Viu de Llevata''': Viu de Llevata, Abella d'Adons, Adons, la Bastideta de Corroncui, la Beguda d'Adons, Corroncui, Perves e Pinyana. ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. Comparar ambe [[Lo Castelar (Agenés)]]. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ===Igüerri=== La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa ''a''. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ''ò''. L'influéncia metafonica de ''i-'' a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant ''gorri'' en ''gurri''. Igüerri ven de ''gorri'', « roge », ambe conservacion de ''I-'' amovibla de la toponimia iberica, coma ''Ilerda''/''Lersda'' (> [[Lleida]]), ''Iluro(n)'' / ''luron'' = ''Llerona'' / ''Alarona'' / [[Alaró]]; ''Itúrissa'' / ''Túrissa'' > ''Torsa'' > [[Tossa de Mar|Tossa]]; ''Iturres'' > ''Dorres''; ''Egósale'' > ''Gósal'' > [[Gósol]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 412 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21880</ref>. ===Adons=== La prononciacion es [a'dons]. Las mencions ancianas son ''Atonze'' en 982, ''Adonze'' en 961, ''Adoncem'' en 1066, ''Adonce'' en 1072. Los toponimes basques ''Ataondo'', ''Atondo'', ''Ataun'', ''Atauri'', ''Atazabal'', aparentats ambe ''Adons'', contenon la rasic ''at(he)'', « pòrta », que pòt préner lo sens de « còl, pòrt », çò que correspond a la situacion d'Adons. Que pòt èsser lo segond element ? A costat del sufixe ''une'', « espaci », i a una fòrma compausada ambe ''-unza'' o ''-unce'' plan productiva. L'etime seriá donc ''*Atauntze'' (puèi ''au'' > ''o''), mès, segon Xavier Terrado, l'ipotèsi se truca ambe'l timbre barrat de ''o'' d'Adons [veire çaquelà [[La Guingueta d'Àneu|Berrós < ''Berrauntze'']], tanben ambe un resultat ''o'' barrada]. Aquela objeccion mena l'autor a postular una varianta ''*Atuntze'' per explicar ''Adons'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 11 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6</ref>. ===La Beguda d'Adons=== Una beguda es una tavèrna o ostalariá pichona sus un camin ''ral''. Usatge substantivat del participi passat de ''beure'', citat per Du Cange per la Nauta Edat Mejana : ''beguta'', « hospitium, diversorium » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6862</ref>. ===Abella d'Adons=== Desabitat o gaireben segon las annadas. Veire [[Abella de la Conca]]. ===Ventolà=== La prononciacion es [bento'la]. Las fòrmas ancianas son ''Ventolano'' en 965-966, 1010, 1013, 1043 e al començament del sègle XIII, etc. Ven de l'adjectiu catalan ''ventolà'', « elevat, levat enlaire ». Ventolà tresplomba lo Pont de plan naut <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46276</ref>. ===Erta=== La prononciacion es ['ɛrta]. Las fòrmas ancianas son ''Erta'' en 895, a la fin del sègle XI, en 1203, ''Herta'' en 1119-1124, a la fin del sègle XII. Ven probablament de ''*ercta'', participi passat del latin vulgar ''*ergĕre'', que correspond al latin classic ''erigere'', « dreçar, botar dret, redreçar ». Erta es al pè del Pòrt d'Erta, de montada impressionanta. ''Ert, erta'' a ara lo sens de « rigide », mès probablament que ''erta'' a significat « montada », abans d'èsser fossilizada dins la toponimia <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 87 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17318</ref>. ===Perves=== La prononciacion es ['perbes]. Las fòrmas ancianas son ''Perbes'' en 954, 1156, ''Perves'' en 1015, 1080, 1094, ''Perbas'' en 1143, etc. L'etime es ''(villas) pĕrvias'', « mases traversats per un camin ». Èra traversat per la viá romana [e ara pel camin grand del Pont de Suert a [[la Pobla de Segur]] e al Palhars Jusan]. L'etime, citat per un autre Perves galhèc, es benlèu ''pervīis'' al locatiu plural<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 211-212 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31307</ref>, per arribar a ''Perves'' ambe ''-e'' pòsttonic. ===Pinyana=== La prononciacion es [pi'ɲana]. Lo nom es atestat ''Pinyana'' en 1359. Los noms atal son totes en un site rocós, al pè d'un castèl sus un ròc, o dins un lòc entraucat. L'etime es, non pas un nom de proprietat galloromana, mes ''*castra pinniana'', derivat de ''pinna'', « ròc, rocàs », ambe'l sens de « castèl sus una ròca ». De còps es al singular ''(castrum) *pinnianum'' o ''pagum) pinnianum''. I a d'equivalents fòra de Catalonha : [[Pinhan]], citat ''Pinianum castrum'' en 1025, [[Pinhans]], ''Pigniano'' en Italia, sense poder assegurar qu'an totes la meteissa origina <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 229-231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31668</ref>. ===Peranera=== La prononciacion es [pra'nera] o [pera'nera]. Las fòrmas ancianas son ''Petra Nigra'' sense data, en 974, ''Petra Nera'' cap a l'an 1000, ''Petranera'' cap a 1020, ''Peranera'' en 1359, etc. ''Nera'' es una varianta de ''negra'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198-199 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31184</ref>. ===Erillcastell=== I a Erillcastell e a 8 km Erill la Vall. Las explicacions valon pel segond, mès Erillcastell es lo castèl (pui un vilatge desabitat) de la familha d'Erill. La prononciacion es [e'riʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Erilio'', ''Erilli'', ''Erillo'', ''Eryll'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Yrill'', ''Arill'', ''Erir'', ''Rill'' als sègles X e XI, puèi al sègle XII ''Eril'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Ril'', etc. ''Erill'' ven d'un basco-iberic ''ili-ili'', d'un mot ''ili'' plan atestat dins la lenga iberica, « vilatge, vila » e supausat en basc, que ditz ''iri'' e ''uri''. Veire per exemple ''Iliberris'', nom iberolatin de la vila d'[[Elna]], ''Ilixo'' > [[Banhèras de Luishon|Luishon]]. I auriá agut una palatalizacion expressiva, fenomèn plan conegut en bascologia e una dissimilacion (primièr ''l'' > ''r''). La duplicacion ''ili-ili'', coneguda dins plan de lengas, auriá una valor ponderativa e intensiva, ambe un sens de « vilatge dels vilatges », donc « grand vilatge ». Erill, al centre de la val de Boí, èra benlèu lo vilatge pus populós de l'airal. [[Joan Coromines]] aviá interpretat al començament lo nom coma ''iri-iri''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 82-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17237</ref>. ===Esperan=== La prononciacion es [espe'ran]. Las fòrmas ancianas son ''Esperanto'' en 1167, ''Esperant'' en 1173, ''Sperant'' a la fin del sègle XII, ''Spranto'' en 1203, ''Esperant'' en 1381. La glèisa Sant Sadurní es romanica. I a pas de solucion clara. A) Se ''Iran'' es ''iri-andi'', « lo vilatge grand », ''Esperan'' pòt venir de ''az-pe-iran'', « l'Iran jos lo ròc » (Iran es a dos km de l'autre costat de l'acrin). B) fonciona mal. C) Joan Coromines supausa un temps ''ezpel-andi'', « boisseda granda », puèi l'abandona, pr'amor que en basc ''-l-'' > ''-r-'' (e ''-ll-'' ancian dona ''-l-''). Lo basc ''ezpeleta'', « boisseda », fòrça a acceptar una origina en ''-ll-'' per aquel mot. Xavier Terrado causís donc ''ezpelle-andi'', puslèu que ''ezpel-andi'', « boisseda granda », e supausa lo tractament gascon de ''-ll-'', pas impossible dins l'airal <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 122-123 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17648</ref>. NB. Lo basc ''ezpel'' es « bois », non « boisseda », qu'es ''ezpeleta''. ===Massivert=== Desabitat. La prononciacion es [masi'bɛrt], entre [masi-] e [mazi-] a Sentís (qualques Km). Las fòrmas ancianas son ''Manciverti'' en 939, 980, ''Manciverte'' eb 1026-1035, ''Macivert'' en 1119-1124, 1359, etc. Representa lo nom germanic d'òme ''Marcibehrt'', format del plan espandit ''-Behrt'' e de la rasic ''Mark(i), catalanizat coma ''Marci-'' quand es ancian. Lo grop ''-rci-'' foguèt dissimilat en ''-nci-'', puèi en ''-ci'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 228 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25578</ref>. ===Montiberri=== Desabitat. La prononciacion es [monti'bɛrri]. Ven de ''mendi-be-erri'', « lòc jos la montanha » (montanha-jos-lòc) ambe ''mendi'' substituït pel latin ''montem''. La montanha es la Faiada de Malpàs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 357 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27231</ref>. ===Raons (a Arraona)=== Las fòrmas ancianas son ''Arravonse'' en 1015, ''Arrabonse'' en 1020, 1018, ''Rahós'' a la fin del sègle XII, ''Rahonse'' al sègle XIII, ''Rahons'' en 1381, ''Arrahons'', ''Arrohons'', ''Rahons'' en 1381, etc. La terminason ''-tze'' es basca. Lo nom se religa al basc ''arreba'', « sòr ». Deu tanben èsser una varianta del nom ibèr ''Arraona'' de [[Sabadell]] (''Arraona'' en 974, ancian ''Arragona'') <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 249 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=34175</ref>. ===Cellers=== Vilatge jos las aigas del barratge d'Escales. ''Celler'' ven del latin ''cellarium'', « despensa ». En catalan, prenguèt la significacion de « sala sosterranha » o « aubèrga per lo vin » e tanben « granièr » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 348 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13939</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 2vbvgp4j3if3qori5wdq88zftknlj8t 0 166002 2498367 2062351 2026-04-18T15:35:32Z Alaric 506 44932 ancians cantons, grafia Lavalada, fòra Sent Soupise-las Chams 2498367 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Boita Arrondiment Occitan |nomarr = Arrondiment dau Buçon |reg=[[Nòva Aquitània]] |dept=[[Cruesa (departament)|Cruesa]] |insee = 231 |capluoc = [[Lo Buçon]] |km² ={{supfra|231}} }} [[File:Arrondiment d'au Buçon (2017).svg|thumb|300px|L’arrondiment dau Buçon]] L’'''arrondiment dau Buçon''' es una [[Arrondiment francés|division administrativa]] [[França|francesa]], situada dans le [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Nòva Aquitània]]. Son còdi INSEE qu'es 23 1 e sa superficia qu'es de {{supfra|231}} km². ==Istòria== <gallery> Arrondiment d'au Buçon (1800-1926).svg|L’arrondiment dau Buçon de 1800 a 1926 Arrondiment d'au Buçon (1926-2017).svg|L’arrondiment dau Buçon de 1926 a 2017 Arrondiment d'au Buçon (2017).svg|L’arrondiment dau Buçon dempuei 2017 </gallery> L’arrondiment es creat en 1800. En 1926 s’annexèt una partida daus arrondiments de [[Boçac]] e [[Borgon Nuòu]]. En març de 2017 sas limitas emb l'arrondiment de Garait chamgèren.<ref>"Arrêté portant modification des limites territoriales des arrondissements de Guéret et d’Aubusson du département de la Creuse", [http://www.prefectures-regions.gouv.fr/content/download/32071/218107/file/recueil-r75-2017-033-recueil-des-actes-administratifs-special%2017-03-17.pdf Préfecture de la région Nouvelle-Aquitaine, ''Recueil des actes adminitratifs spécial'' n°R75-2017-033], 17 de març de 2017</ref> ==Composicion== ===Abans la refòrma cantonala de 2014-2015=== * [[canton d'Aubuçon]] * [[canton d'Ausança]] * [[canton de Belagarda]] * [[canton de Chambon]] * [[canton de Charnalhas]] * [[canton de la Cortina]] * [[canton de Cròc]] * [[canton d'Eváun]] * [[canton de Falatin]] * [[canton de Genciòus e Pijairòu]] * [[canton de Roièra]] * [[canton de Sent Soupise de las Chams]] ==Referéncias== <references /> ==Veire tanben== * [[Cruesa (departament)|Departament de Cruesa]] * [[Arrondiments de Cruesa]] * [[Lo Buçon]] [[Categoria:Cruesa]] g98e025np6nyypdu7dphj05uixb9l2d 0 180580 2498381 2233285 2026-04-18T20:57:04Z Jfblanc 104 /* Istòria */ 2498381 wikitext text/x-wiki '''Bull''' es una companhiá istorica francesa de construccion de calculators e ordinators. === Identitat visuala === <gallery> Image:Bull_1_(logo).png|Logo de Bull entrò 2005. Image:Bull Computer logo.svg|Logo de Bull de 2005 a 2014. Image:BullAtosTechnologies.png|Logo de Bull coma merca d’Atos. </gallery> == Istòria == La companhiá '''H.W. Egli Bull''' es creada en [[1931]]. Reprend lo nom e l'eiretatge intellectual de l'engenhaire norvegian Fredrik Rosing Bull, mòrt en [[1925]]. Càmbia maites còps de nom. En [[2014]] lo grop Bull es crompat per Atos. D'unas societats del grop, coma Bull SAS, demòran d'entitats legalas al dintre del grop Atos. En [[2026]], passa jos l'accionariat unic de l'Estat francés. [[Categoria:Informatica]] bko4ce773oml7237o83ngwc2y5xkh4m 0 180602 2498398 2428181 2026-04-18T23:57:19Z Mistico Dois 45295 2498398 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1640|../..]] | [[Ans 1650]] | [[Ans 1660]] | [[Ans 1670]] | ''' Ans 1680''' | [[Ans 1690]] | [[Ans 1700]] | [[Ans 1710]] | [[Ans 1720|../..]]</center> == Istòria == '''1680''' : en [[Japon]], [[mòrt]] dau [[shogun]] [[Tokugawa Ietsuna]] ([[1651]]-[[1680]]) que son rèine èra estat marcat per un lòng periòde de [[patz]]. Foguèt remplaçat per son fraire [[Tokugawa Tsunayoshi]] ([[1680]]-[[1709]]). Lo [[dàimio]] [[Hotta Masatoshi]] foguèt nomat cap dau conseu dau novèu shogun (→ [[1684]]). <br/> '''1682''' : començament de la colonizacion de [[Pennsilvània]] per leis [[Anglatèrra|Anglés]]. <br/> '''1682''' : en [[Etiopia]], [[mòrt]] dau negus [[Yohannes Ièr|Yohannes I{{èr}}]] ([[1667]]-[[1682]]). Son rèine marquèt lo començament dau declin de l'autoritat centrala dei negus minada per l'autonòmia creissenta de l'[[aristocracia]]. Foguèt remplaçat per son fiu [[Iyasu Ièr|Iyasu I{{èr}}]] (1682-[[1706]]). <br/> '''1682''' : en [[Japon]], enebiment de la prostitucion e de divèrsei produchs de luxe per lo shogun [[Tokugawa Tsunayoshi]]. Son objectiu èra d'aumentar lo nivèu de vida deis abitants mai aquò favorizèt subretot lo desvolopament de la [[contrabanda]]. <br/> '''1682''' : Dins la region dau [[Golf de Guinèa]], començament d'una tièra de campanhas militaras expansionistas en direccion dau sud-oèst per la ciutat-estat d'[[Oyo]]. <br/> [[Fichièr:Jean Sobieski III repoussant les Turcs au siège de Venne (Jan Mateiuko) - Sala Sobieski.JPG|thumb|Pintura representant Joan III Sobierski au [[sètge de Viena (1683)|sètge de Viena]].]] {{veire|Sètge de Viena (1683)}} '''1683''' : revirada dau sètge [[Empèri Otoman|otoman]] de [[Viena (Àustria)|Viena]] après una còntra-ofensiva menada per d'armadas [[Àustria|austrianas]] e [[Polonha|polonesas]]. <br/> '''1683''' : dins lo sud d'[[Etiopia]], invasion d'una armada oròmo que foguèt victoriosament arrestada per lei fòrças dau negus [[Iyasu Ièr|Iyasu I{{èr}}]] ([[1682]]-[[1706]]) a la [[batalha de Melka Shimfa]]. <br/> {{veire|Guèrra dei Reünions}} '''1683-1684''' : aprofichant lei dificultats intèrnas d'[[Espanha]] e son isolament diplomatic, [[França]] menèt una brèva guèrra lòng de sa frontiera nòrd-èst per conquistar divèrsei territòris que fasián partida dau relarg tradicionau dei vilas annexadas a l'eissida dei guèrras francoespanhòlas precedentas. <br/> '''1684''' : en [[Republica Populara de China|China]], començament d'una politica de repoblament dei regions [[litorau|litoralas]] gràcias a una politica d'avantatges fiscaus. <br/> '''1684''' : per de rasons mau conegudas, [[assassinat]] de [[Hotta Masatoshi]], conselhier principau dau [[shogun]]. [[Tokugawa Tsunayoshi]] aprofichèt l'occasion per limitar lei poders donats ai [[daimio]]s au profiech dei camarlencs qu'èran mens poderós. <br/> '''1685''' : en [[Republica Populara de China|China]], l'emperaire [[Kangxi]] contunièt sa politica en favor dei païsans chinés amb una [[lei|lèi]] enebissent lei confiscacions de tèrras. <br/> '''1685''' : en [[Etiopia]], temptativa d'usurpacion dau poder per un pretendent, [[Yeshaq Iyasu]], sostengut per lei senhors dau sud de [[Gojjam]]. Leis insurgents foguèron rapidament vencuts e l'usurpator executat. <br/> '''1685''' : en [[Yucatan]], resisténcia de la ciutat-estat [[Civilizacion maia|maia]] de [[Tayasal]] còntra una ataca [[Espanha|espanhòla]] (→ [[1687]]). <br/> '''1687''' : revirada novèla d'una ataca espanhòla destinada a convertir la vila maia de [[Tayasal]] que gardèt son independéncia e sa [[religion]] (→ [[1697]]). <br/> '''1687''' : per de rasons [[religion|religiosas]], lo [[shogun]] enebiguèt de mautractar ò de tuar lei [[chin]]s (→ [[1695]]). <br/> {{veire|Tractat de Nertchinsk}} '''1689''' : après divèrseis escaramochas en [[Asia Centrala]] e [[Asia Orientala|Orientala]], [[Russia]] e [[Republica Populara de China|China]] signèron un tractat per definir sa [[frontiera]] comuna. Lo traçat foguèt establit sus lei [[Monts Stanovoi]] e lo riu [[Argun]]. == Cultura == '''1681''' : acabament de la construccion dau [[Canal de las Doas Mars|Canau dei Doas Mars]] qu'èra dirigida per [[Pèire Pau Riquet]] dempuei [[1661]]. Foguèt classat [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]] en [[1996]]. == Sciéncias e tecnicas == {{veire|Isaac Newton}} '''1685''' : premiera publicacion per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) de la lèi de la [[gravitacion]]. <br/> '''1686''' : publicacion de la premiera carta meteorologica per l'astronòm [[Edmund Halley]] ([[1656]]-[[1742]]). <br/> '''1687''' : publicacion per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) de son òbra majora, ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' (en [[occitan]] ''Principis matematics de la filosofia matematica''). I presentèt son trabalh qu'èra una sintèsi dei descubèrtas realizadas dempuei la fin dau sègle XVI amb lo [[principi d'inercia]], la proporcionalitat dei fòrças e deis acceleracions, l'egalitat de l'accion e de la reaccion, lei lèis dei [[collision]]s, lo movement dei fluids e la teoria de l'attraccion universala. Aquò permetèt de desvolopar la [[mecanica classica]] que demorèt la nòrma fins a l'aparicion de la [[relativitat especiala|mecanica relativista]] en [[1905]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anfós VI de Portugal|Anfós VI]], rèi de [[Portugal|Portugau]]. * [[Badi II]], sultan de [[Sultanat de Sennar|Sennar]]. * [[Carles II d'Anglatèrra]], rèi d'[[Anglatèrra]]. * [[Jean-Baptiste Colbert]], ministre [[França|francés]]. * [[Pierre Corneille]], [[literatura|escrivan]] [[França|francés]]. * [[Francesco Folli]], [[medecina|mètge]] [[Itàlia|italian]]. * [[Otto von Guericke]], sabent e òme politic [[Alemanha|alemand]]. * [[Jean-Baptiste Lully]], [[musica|musician]] [[França|franco]][[Itàlia|italian]]. * [[Edme Mariotte]], [[fisica|fisician]] e [[botanica|botanista]] [[França|francés]]. * [[Geminiano Montanari]], astronòm [[Itàlia|italian]]. * [[Hotta Masatoshi]], [[daimio]] [[japon]]és. * [[Josefa de Óbidos]], pintra [[Portugal|portuguesa]]. * [[Elena Piscopia]], [[filosofia|filosofa]] e [[matematicas|matematiciana]] [[Venècia|veneciana]]. * [[Jacob Stainer]], lautièr [[Àustria|austrian]]. * [[Niels Steensen]], sabent e evesque [[Danemarc|danés]]. * [[Tokugawa Ietsuna]], [[shogun]] de [[Japon]]. * [[Yohannes Ièr|Yohannes I{{èr}}]], [[negus]] d'[[Etiopia]]. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 1c82y6faqfbdhidbjjyob5ao31jyuw8 0 180932 2498392 2486664 2026-04-18T23:45:37Z Mistico Dois 45295 2498392 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1840|../..]] | [[Ans 1850]] | [[Ans 1860]] | [[Ans 1870]] | ''' Ans 1880''' | [[Ans 1890]] | [[Ans 1900]] | [[Ans 1910]] | [[Ans 1920|../..]]</center> == Istòria == '''1881''' : en causa d'una crisi financiera persistenta dempuei [[1876]], l'[[Empèri Otoman]] veguèt sei finanças plaçadas sota tutèla internacionala (decembre). <br/> '''1881''' : en [[Sodan]], començament dau movement madista menacèt lo govèrn egipcian e l'influéncia britanica dins la region. Permetèt tanben lo raprochament entre [[Etiopia]] e lo [[Reiaume Unit]]. <br/> '''1881-1882''' : dubertura de negociacions [[França]] e [[Madagascar]] regardant lei bens e lei tèrras revendicadas per [[París]] dins l'illa. Aquò donèt ges de resultat e lei dos país se preparèron a una guèrra. <br/> '''1882''' : important [[ciclòn tropicau]] dins la region de [[Bombai]] ({{formatnum:200000}} mòrts). <br/> '''1882''' : en [[Etiopia]], conquista de Keffa per lo prince [[Adal Tessemma]] qu'èra estat encoratjat per lo negus [[Yohannes IV]] l'[[1881|annada precedenta]]. Pasmens, aquò se turtèt a l'ostilitat dau prince [[Menelik II|Menelik]] de [[Choa]] que sei tropas ataquèron tanben la region. Entre lo 6 e lo 7 de junh, infligiguèt una desfacha dura ai fòrças d'[[Adal Tessemma]]. Aquò maucontentèt lo negus mai ges de senhor èra desirós d'entraïnar una guèrra civila novèla e de negociacions permetèron de reglar la situacion. [[Adal Tessemma]] perdèt son fèu d'Agewmeder e Menelik perdèt la region estrategica de Wello e foguèt obligat de restituir l'armament modèrne capturat a Embabo. En cambi, Menelik obtenguèt lo drech d'aumentar son territòri en direccion dau sud e de l'èst. <br/> [[File:Krakatoa eruption lithograph.jpg|thumb|right|[[Litografia]] representant l'erupcion dau volcan [[Krakatoa]].]] {{veire|Erupcion dau Krakatoa de 1883}} '''1883''' : dins lo [[Destrech de la Sonda]], erupcion fòrça violenta dau [[Krakatoa]]. Entraïnant l'afondrament dau [[volcan]], engendrèt un [[tsunami]] que destruguèt lei regions vesinas. Au mens {{formatnum:36417}} personas foguèron tuats. La quantitat de materiaus volcanics emés (20 km³) aguèt d'efiechs [[clima]]tics marcats amb una demenicion de la [[temperatura]] mejana de 0,25 °C en [[1884]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael R. Rampino e Stephen Self, « Historic Eruptions of Tambora (1815), Krakatau (1883), and Agung (1963), their Stratospheric Aerosols, and Climatic Impact », ''Quaternary Research'', vol. 18, n°2,‎ 1982, pp. 127–143.</ref>. <br/> [[Fichièr:Tamatave bombarded and occupied by the French 11 June 1883.jpg|thumb|right|Dessenh representant la presa de Tamatave per lei [[França|Francés]] lo 11 de junh.]] '''1883''' : desbarcament de tropas [[França|francesas]]. Sostenguts per de bombardaments navaus, ocupèron ansin [[Majunga]] (16 de mai) e [[Tamatave]] (11 de junh) entraïnant lo [[blocus]] d'una partida importanta de l'illa. Pasmens, en causa de la mobilizacion importanta de sei fòrças en [[Indochina]], l'armada francesa poguèt pas avançar vèrs lei tèrras autas e la situacion demorèt blocada durant dos ans. <br/> '''1884''' : [[tèrratrem]] dins la region de [[Granada]] (800 mòrts). <br/> '''1884''' : establiment de [[protectorat]]s [[Alemanha|alemands]] en [[Cameron]] e en [[Tògo]]. <br/> '''1884''' : de negociacions entre [[Etiopia]] e lo [[Reiaume Unit]] permetèron ais Etiopians d'utilizar liurament lo [[pòrt]] de [[Massaua]] en cambi dau passatge dei garnsions egipicians dau sud de [[Sodan]] vèrs la [[Mar Roja]]. <br/> '''1885''' : violant lo tractat de [[1885]], lo [[Reiaume Unit]] laissèt [[Itàlia]] ocupar lo pòrt de [[Massaua]], estrategic per leis Etiopians. <br/> '''1885''' : après dos ans de guèrra e de [[blocus]], lo [[govèrn]] malgash deguèt reconeisser sa desfacha còntra [[França]] e negociar per arrestar lo conflicte. En decembre, acceptèt de pagar una indemnitat de guèrra importanta, de cedir lo pòrt de [[Diego Suarez]] e de laissar lei Francés « presidir ai relacions exterioras de Madagascar ». En cambi, [[París]] reconoguèt l'Estat malgash. Aquò permetiá ai Francés de presentar [[Madagascar]] coma lo sieu [[protectorat]] mai laissèt ''de facto'' son autonòmia ais autoritats malgashas (→ [[1895]]). <br/> '''1886''' : establiment d'un [[protectorat]] [[Reialme Unit|britanic]] dins la region d'[[Adèn]]. <br/> '''1887''' : annexion d'[[Iwo Jima]] per [[Japon]]. <br/> '''1887''' : ocupacion de [[Balochistan]] per lei [[Reialme Unit|Britanics]]. <br/> '''1887''' : escaramochas frontalieras entre [[Itàlia]] e [[Etiopians]] au nòrd dau Plan Etiopian. S'acabèron d'un biais indecís mai permetèron ais Etiopians de mantenir son esfòrç vèrs l'èst onte conquistèron [[Harrar]], enemic ancian d'[[Etiopia]]. <br/> '''1887''' : venguda deis [[aiga]]s catastrofica dau [[Fluvi Jaune]] que rompèt sei levadas lo 28 de setembre après plusors jorns de precipitacions fòrça importantas. La premiera rompedura se debanèt probablament dins la region de [[Huayankou]] e entraïnèt l'afondrament dau sistèma de levadas locau. Aquò causèt finalament una inondacion giganta dau nòrd de China (aperaquí {{formatnum:130000}} km² tocats) que tuèt entre {{formatnum:900000}} e {{formatnum:2000000}} d'abitants. <br/> '''1887''' : premiera presentacion de l'[[opèra]] ''Otelo'', de [[Giuseppe Verdi]], a [[Milan]]. <br/> '''1888''' : establiment d'un [[protectorat]] sus la ciutat-estat d'[[Reiaume d'Oyo|Oyo]]. Aquò entraïnèt rapidament la fragmentacion dau [[Reiaume d'Oyo]]. <br/> [[Fichièr:Etiopia - Territòri en 1889.png|thumb|Etiopia en 1889 a la mòrt de [[Yohannes IV]].]] '''1888-1889''' : en [[Etiopia]], succès d'una incursion madista que capitèt de pilhar [[Gondar]] avans d'èsser obligada de se retirar après una còntra-ataca de l'armada dau [[negus]] [[Yohannes IV]]. Dins aquò, la [[batalha de Metemma]] (9-10 de març de 1889) s'acabèt d'un biais fòrça indecís amb de pèrdas importantas dins lei rengs madistas e la mòrt de [[Yohannes IV]]. S'estabilizèt ansin la frontiera entre Madistas e Etiopians. <br> '''1889''' : après la mòrt de [[Yohannes IV]], [[Menelik II|Menelik de Choa]], de la [[dinastia salomoniana]], foguèt chausit per l'aristocracia per li succedir. Pasmens, lo fiu de [[Yohannes IV]] , [[Mengesha Yohannes]], refusèt de reconoisser aquela decision e se retirèt en [[Tigre (region)|Tigre]]. Per assegurar sa posicion, Menelik signèt lo [[tractat de Wuchale]] que li permetèt de se raprochar d'[[Itàlia]]. Dins aquò, l'article XVII dau tractat, traduch d'un biais diferent, dins lei versions italiana e etiopiana entraïnèt rapidament de tensions importantas entre lei dos país. D'efiech, dins la version italiana, Etiopia èra obligada d'utilizar la diplomacia italiana dins sei relacions amb lei poissanças estrangieras venent ansin un [[protectorat]] de Roma mentre que, dins la version etiopiana, i aviá ges d'obligacion mai solament una possibilitat. <br/> '''1889''' : en [[Brasil]], reversament e abdicacion de [[Pèire II de Brasil|Pèire II]]. L'Empèri foguèt remplaçat per una republica dominada per lei proprietaris terrencs. == Cultura == '''1882''' : en [[Egipte]], exploracion de la [[Piramida d'Amenemhat Ièr|Piramida d'Amenemhat I{{èr}}]] per l'[[egiptologia|egiptològ]] [[França|francés]] [[Gaston Maspero]] ([[1846]]-[[1916]]). Bastida au començament de la XII{{a}} dinastia, la piramida presenta divèrsei particularitats (plusors nivèus de construccion, ges de piramida segondària, preséncia de muralhas crosadas per despartir lei cargas... etc.). Son croton es tanben desconegut — e benlèu totjorn sarrat — en causa d'una inondacion. <br/> [[Fichièr:Construction tour eiffel8.JPG|thumb|Fotografia de la Tor Eiffel en 1889.]] '''1889''' : acabament de la bastida de la [[Tor Eiffel]] en [[París]]. Venguda pauc a pauc un simbòl de la [[capitala]] [[França|francesa]], foguèt inscricha au patrimòni mondiau de l'[[UNESCO]] en [[1981]]. == Sciéncias e tecnicas == [[Fichièr:Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png|thumb|Esquèmas experimentau e teoric dau raionament d'un còrs negre a {{formatnum:5000}} K a la fin dau sègle XIX (« [[catastròfa ultravioleta]] »).]] '''v. 1880''' : premiereis experiéncias sus lo [[raionament dau còrs negre]]. Menèron a la descubèrta d'un escart important entre l'espèctre experimentau e l'espèctre teoric previst per la [[mecanica classica|fisica classica]]. Dich [[catastròfa ultravioleta]], aqueu problema anava menar a la descubèrta de la [[mecanica quantica]] (→ [[1884]] e [[1900]]). <br/> '''1880''' : descubèrta dau premier [[parasitisme|parasit]] per lo mètge [[França|francés]] [[Alphonse Laveran]] ([[1845]]-[[1922]]) que publiquèt una descripcion de l'ematozoari a l'origina dau [[paludisme]]. <br/> '''1882''' : pertocant lei recèrcas sus l'aplicacion de l'[[electricitat]] a l'[[industria]], l'[[engenhariá|engenhaire]] [[França|francés]] [[Marcel Deprez]] ([[1843]]-[[1918]]) capitèt de realizar lo premier transpòrt de corrent electric continú sus una distància importanta (57 km). Fins a [[1889]], menèt d'autrei projèctes similars que permetèron de generalizar l'utilizacion de l'electricitat. <br/> '''1882''' : lei [[quimia|quimista]]s e lei [[fisica|fisician]]s [[França|francés]] [[Lucien Gaulard]] ([[1850]]-[[1888]]) e [[John Dixon Gibbs]] ([[1834]]-[[1912]]) realizèron lo premier [[transformator electric]] permetent de transformar un corrent alternatiu de tension auta en un corrent alternatiu de tension bassa. <br/> '''1882''' : demonstracion dau caractèr transcendent dau nombre [[Pi]] per lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Ferdinand von Lindermann]] ([[1952]]-[[1939]]). <br/> '''1882''' : descubèrta dau procès de [[fagocitòsi]] per [[Ilia Ilich Mechnikov]] ([[1845]]-[[1916]]) e [[Paul Ehrlich]] ([[1854]]-[[1915]])<ref>Per aqueu trabalh, lei dos òmes recebèron lo [[Prèmi Nobèl de Fisiologia o Medecina|Prèmi Nobèl de Fisiologia ò Medecina]] en [[1908]].</ref>. <br/> '''1883''' : en [[Alemanha]], desvolopament de doas armas ([[carga vueja]] e [[obús sageta]]) destinadas a luchar còntra lei [[blindatge]]s dei fòrts europèus. Aqueleis armas son totjorn utilizadas au començament dau sègle XXI còntra lei blindatges dei veïculs militars. <br/> '''1884''' : publicacion de la [[lèi de Stefan-Boltzmann]]. Descubèrta per [[Jozef Stefan]] ([[1835]]-[[1893]]) e per [[Ludwig Boltzmann]] ([[1844]]-[[1906]]), permetèt de provesir una premiera descripcion dau [[raionament dau còrs negre]] (→ [[1900]]). <br/> {{veire|Acid d'Arrhenius}} '''1884''' : dins lo quadre de sei trabalhs sus leis [[ion]]s, lo [[quimia|quimista]] [[Suècia|suedés]] [[Svante August Arrhenius]] ([[1859]]-[[1927]]) prepausèt una definicion novèla de l'aciditat. Segon eu, lei [[compausat quimic|substàncias acidas]] èran capablas de liberar d'ions idrogèn en [[solucion (quimia)|solucion]] e lei substàncias basicas èran capablas de liberar d'ions idroxid. Aquela teoria foguèt inicialament mau acceptada per la comunautat [[sciéncia|scientifica]] mai sei resultats [[experiéncia|experimentaus]] entraïnèron son adopcion progressiva. Pasmens, se venguèt una basa fondamentala de la [[quimia fisica]] e de l'[[electroquimia]], mostrèt lèu de limits car podiá pas explicar la basicitat dei compausats que libèran pas d'ions idroxid en [[solucion (quimia)|solucion]] [[aiga|aquosa]] (→ [[1923]]). <br/> '''1884''' : desvolopament de la [[pouvera sensa fum]] per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[França|francés]] [[Paul Vieille]] ([[1854]]-[[1934]]). Melhorat per [[Alfred Nobel]] tres ans pus tard, aquela invencion es a l'origina dei pouveras militaras modèrnas e permetèt la demenicion dei [[calibre]]s. <br/> '''1884''' : construccion de la premiera turbina de vapor de reaccion per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Reialme Unit|britanic]] [[Charles Parsons]] ([[1854]]-[[1931]]). L'utilizèt per entraïnar un generator d'[[electricitat]] marcant una evolucion fòrça importanta dins la produccion d'[[energia]] que comencèt a cha pauc de s'orientar vèrs la produccion electrica. <br/> '''1884''' : en [[immunologia]], lo mètge [[Alemanha|alemand]] [[Friedrich Löffler]] ([[1852]]-[[1915]]) emetèt l'ipotèsi de l'existéncia de substàncias toxicas, dichas « [[toxina]]s », secretadas per de microorganismes. Aquò èra la conclusion d'un estudi de cadabres d'animaus victimas de la [[difteria]] qu'aviá permés de demonstrar la non difusion dei bacils de la plaga a l'origina de la [[malautiá]] au rèsta de l'organisme (→ [[1888]]). <br/> '''1884''' : identificacion dau bacil responsable dau [[tetanòs]] per lo mètge [[Alemanha|alemand]] [[Arthur Nicolaier]] ([[1862]]-[[1942]]). Aquò foguèt la premiera etapa dau trabalh que permetèt de trobar un [[vaccinacion|vaccin]] (→ [[1889]] e [[1926]]). <br/> '''1884''' : premiera anestesia locala realizada per l'[[oftalmologia|oftalmologista]] [[Àustria|austrian]] [[Carl Köller]] ([[1857]]-[[1944]]). <br/> [[Fichièr:Delamare Deboutteville Malandin. Brevet 160 267..jpg|thumb|right|Esquèma de l'[[automobila]] inventat per [[Édouard Delamare-Deboutteville]] e [[Léon Malandin]].]] '''1884''' : brevet d'[[Édouard Delamare-Deboutteville]] e de [[Léon Malandin]] regardant la premiera [[automobila]] equipat d'un motor d'esséncia de quatre temps (12 de febrier). Aqueu veïcul utilizava una cadena per la transmission e un diferenciau e èra equipat d'una banqueta e d'una plataforma. <br/> '''1885''' : fin dei trabalhs acomençats en [[1883]] per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Hiram Maxim]] ([[1840]]-[[1916]]) sus lei [[mitralhièra]]s. Aquò li permetèt de desvolopar la premiera [[mitralhièra]] automatica de tir continú. Modificada en [[1894]] per l'adaptar a la [[pouvera sensa fum]], foguèt adoptada per mai d'una armada [[Euròpa|europèa]] a la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX. Son foncionament èra basat sus l'efèct de reculament. <br/> '''1885''' : explosion de la supernova [[SN 1885A]] dins la [[galaxia d'Andromèda]] – qu'èra alora considerada coma una [[nebulosa]] situada dins la [[Via Lactèa]]. Foguèt la premiera supernova estudiada amb un [[telescòpi]]. <br/> '''1885''' : descubèrta dei camps magnetics viradís per lo [[fisica|fisician]] [[Galileo Ferraris]] ([[1847]]-[[1897]]). Aquò aguèt de consequéncias importantas e rapidas sus lo desvolopament de maquinas electricas industrialas. <br/> [[Fichièr:Tableau Louis Pasteur.jpg|thumb|right|[[Pintura]] d'[[Albert Edelfelt]] representant Louis Pasteur estudiant una mòstra de lapin tuat per la [[ràbia]].]] '''1885''' : descubèrta dau premier [[vaccinacion|vaccin]] còntra la [[ràbia]] per lo quimista [[França|francés]] [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]). Aquò permetèt de luchar d'un biais eficaç còntra una [[malautiá]] perilhosa qu'entraïnava un nombre important de victimas cada annada e demostrèt l'eficacitat de la [[vaccinacion]]. <br/> '''1885''' : descubèrta de [[germani]] per lo quimista [[Alemanha|alemand]] [[Clemens Winkler]] ([[1838]]-[[1904]]). <br/> {{veire|Proton}} '''1886''' : descubèrta dau [[proton]] per lo fisician [[Alemanha|alemand]] [[Eugen Goldstein]] ([[1850]]-[[1930]]) que postulèt l'existéncia de rais de particulas de carga electrica positiva per explicar de fenomèns observats sus un [[tube de Crookes]]. Pasmens, la particula novèla foguèt pas identificada coma un constituent dau nuclèu [[atòm|atomic]] avans [[1919]]. <br/> '''1886''' : brevet de l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Alemanha|alemand]] [[Carl Benz]] ([[1844]]-[[1929]]) regardant una [[automobila]] que capitèt de realizar un trajècte de 104 km en [[1888]] (amb una velocitat mejana d'aperaquí 15 km/h). <br/> '''1886''' : dins lo domeni dau comèrci maritim, intrada en servici dau ''[[Glückauf]]'' que foguèt lo premier [[petrolier]] de concepcion modèrna. D'efiech, lo premier tipe de petrolier, aparegut en [[1861]], èra un naviri fòrça perilhós car utilizava dei sèrvas intèrnas per transpòrtar lo [[petròli]], çò que podiá entraïnar un acampament de vapors [[explosion|explosivas]] dins l'espaci liure entre lei sèrvas e la còca. Per resòuvre aqueu problema, lo ''[[Glückauf]]'' foguèt concebut amb de cistèrnas delimitadas dirèctament per la còca, çò que permetiá de suprimir l'espaci liure. Relativament segur regardant lo risc d'explosion, aqueu tipe de petrolier venguèt la nòrma fins ais [[ans 1980]] e l'aparicion dau petrolier de còca dobla per respòndre ai problemas de pollucion. <br/> {{veire|Turbina Pelton}} '''1887''' : depaus d'un brevet per una [[turbina]] idraulica novèla creada per l'inventor [[USA|estatsunidenc]] [[Leston Allen Pelton]] ([[1829]]-[[1908]]). Èra un melhorament de la turbina [[James Bichens Francis|Francis]] ben adaptat per lei [[cascada]]s de mai de 200 mètres d'autor. <br/> '''1887''' : regardant lo desvolopament de maquinas industrialas electricas, la descubèrta dei camps magnetics viradís per [[Galileo Ferraris]] (→ [[1885]]) trobèt una aplicacion importanta amb lo premier depaus d'un brevet pertocant una [[maquina asincròna]] per l'[[engenhariá|engenhaire]] serboestatunidenc [[Nikola Tesla]] ([[1856]]-[[1943]]). <br/> '''1887''' : en [[fotografia]], invencion dau flash per permetre la produccion d'un lume intens capable d'illuminar un subjècte. Fins ais ans 1930, l'idèa èra d'utilizar la lutz producha per la combustion d'una pichona quantitat de magnèsi. Pasmens, aquò èra relativament perilhós car lo [[magnèsi]] es una substància fòrça inflamabla. Autre problema – au nivèu fotografic – l'entraïnament de la combustion èra manuau, çò qu'èra pas totjorn precís. <br/> '''1887''' : premier enregistrament d'un electrocardiograma uman per lo [[Reialme Unit|Britanic]] [[Augustus Désisé Waller]] ([[1856]]-[[1922]]). <br/> [[Fichièr:Gymnote1889.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau ''[[Gymnote (1888)|Gymnote]]'' en [[1889]].]] '''1888''' : assais dei premiers prototipes de [[sosmarin]]s militars per lei marinas [[Espanha|espanhòla]] ([[sosmarin de Peral]], 8 de setembre) e [[França|francesa]] (''[[Gymnote (1888)|Gymnote]]'', 24 de setembre). Leis autoritats militaras dei dos país adoptèron de ponchs de vista diferents. En [[Espanha]], lo sosmarin concebut per [[Isaac Peral]] ([[1851]]-[[1895]]) se turtèt a una oposicion viva e foguèt finalament abandonat. Au contrari, en [[França]], leis assais foguèron jutjats satisfasents e lo ''[[Gymnote (1888)|Gymnote]]'' venguèt lo precursor dei sosmarins d'ataca que foguèron desvolopats per divèrsei flòtas europèas a la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX. <br/> '''1888''' : descubèrta de l'existéncia d'ondas electromagneticas diferentas de la [[lutz]] per [[Heinrich Hertz]] ([[1857]]-[[1894]]). <br/> '''1888''' : en [[immunologia]], confirmacion de l'existéncia dei [[toxina]]s (→ [[1884]]) après la descubèrta de la toxina difterica per [[Émile Roux]] ([[1853]]-[[1933]]) e [[Alexandre Yersin]] ([[1863]]-[[1943]]). <br/> '''1888''' : descubèrta dei cristaus liquids per lo quimista [[Àustria|austrian]] [[Friedrich Reinitzer]] ([[1857]]-[[1927]]). <br/> '''1889''' : invencion per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Suècia|suedés]] [[Gustaf de Laval]] ([[1845]]-[[1913]]) de la premiera [[turbina]] de [[vapor]] d'accion que poguèt èsser aisament adaptada per d'aplicacions industrialas. <br/> '''1889''' : invencion per l'inventor [[Russia|rus]] [[Mikhail Dolivo-Dobrovolski]] ([[1861]]-[[1919]]) de la premiera [[maquina asincròna]] que foguèt industrializada. <br/> '''1889''' : cinc ans après la descubèrta dau bacil dau [[tetanòs]] en [[1884]], lo mètge [[japon]]és [[Kitasato Shibasaburo]] ([[1853]]-[[1931]]) capitèt de melhorar lei tecnicas d'isolament dau bacil. Aquò permetèt de cultivar de quantitats pus importantas dei gèrmes a l'origina de la [[malautiá]] e favorizèt la concepcion dau premier [[vaccinacion|vaccin]] un trentenau d'annadas pus tard (→ [[1897]] e [[1926]]). <br/> '''1889''' : presentacion de la premiera [[automobila]] modèrna per leis [[engenhariá|engenhaires]] [[Alemanha|alemands]] [[Gottlieb Daimler]] ([[1834]]-[[1900]]) e [[Wilhelm Maybach]] ([[1846]]-[[1929]]). En particular, lo veïcul èra per lo premier còp equipat d'un motor d'esséncia de combustion intèrna e d'un carburator de gisclaire. <br/> '''1889''' : premiera estimacion de la velocitat de desplaçament d'ondas sismicas a la superficia terrèstra (7 km/s). Foguèt realizada per l'[[astronomia|astronòm]] [[Alemanha|alemand]] [[Ernst von Rebeur-Paschwitz]] ([[1861]]-[[1895]]) a partir de mesuras sus de pendulas installadas dins doas estacions diferentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ernst von Rebeur-Paschwitz, « The Earthquake of Tokio, April 18, 1889 », ''Nature'', vol. 40,‎ 1889, pp. 294-295.</ref>. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Charles-Valentin Alkan]], compositor [[França|francés]]. * [[Frederick Scott Archer]], [[fotografia|fotograf]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Chester Arthur]], president [[USA|estatsunidenc]]. * [[Teodòr Aubanèu]], [[Poesia|poèta]] [[Provença|provençau]]. * [[Cándido Bareiro]], president de [[Paraguai]]. * [[Aleksandr Borodin]], [[musica|compositor]] e [[quimia|quimista]] [[Russia|rus]]. * [[Joan Bosco]], sant [[Catolicisme|catolic]]. * [[Thomas Bouch]], [[engenhariá|engenhaire]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Agostino Depretis]], Premier Ministre d'[[Itàlia]]. * [[Henri Deville]], [[quimia|quimista]] [[França|francés]]. * [[Fanny Elssler]], [[dança]]irtz [[Àustria|austriana]]. * [[Gustave Flaubert]], escrivan francés. * [[James Abram Garfield]], president [[USA|estatsunidenc]]. * [[Lucien Gaulard]], [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[França|francés]]. * [[José Hernández]], poèta e jornalista [[Argentina|argentin]]. * [[Gustav Kirchhoff]], fisician [[Alemanha|alemand]]. * [[Frédéric Kuhlmann]], [[quimia|quimista]] e [[industria]]u [[França|francés]]. * [[William Lassell]], [[astronomia|astronòm]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Gustave Le Gray]], [[fotografia|fotograf]] [[França|francés]]. * [[Joseph Liouville]], [[Matematicas|matematician]] [[França|francés]]. * [[Franz Liszt]], [[piano|pianista]] [[Ongria|ongrés]]. * [[Giovanni Losi]], religiós [[Itàlia|italiàn]]. * [[Loís II de Bavièra]], rèi de [[Bavièra]]. * [[James Prescott Joule]], [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Karl Marx]], [[filosofia|filosòf]] e [[economica|economista]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Antoine Masson]], [[fisica|fisician]] [[França|francés]]. * [[Gregor Mendel]], [[Naturalisme|naturalista]] [[Àustria|austrian]]. * [[Ulysse Parent]], revolucionari [[França|francés]]. * [[Pedro II de Brasil|Pedro II]], emperaire de [[Brasil]]. * [[Charles-Emmanuel Sédillot]], [[medecina|mètge]] [[França|francés]]. * [[William Shanks]], matematician [[Reialme Unit|britanic]]. * [[Carl Wilhelm Siemens]], engenhaire germanobritanic. * [[Robert Angus Smith]], [[quimia|quimista]] [[Escòcia|escocés]]. * [[Ascanio Sobrero]], [[quimia|quimista]] [[Itàlia|italian]]. * [[Amadeo de Souza-Cardoso]], pintre [[Portugal|portugués]]. * [[Antoine Treuille de Beaulieu]], [[generau]] [[França|francés]]. * [[Friedrich Wöhler]], [[quimia|quimista]] [[Alemanha|alemand]]. </div> == Liames intèrnes == * [[Louis Pasteur]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> p9u06onzg6tw48nmhqhr7eqo6ustcnc 0 180934 2498394 2489958 2026-04-18T23:47:28Z Mistico Dois 45295 2498394 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1870|../..]] | [[Ans 1880]] | [[Ans 1890]] | [[Ans 1900]] | ''' Ans 1910''' | [[Ans 1920]] | [[Ans 1930]] | [[Ans 1940]] | [[Ans 1950|../..]]</center> == Istòria == {{veire|Revolucion Mexicana}} '''1910''' : en [[Mexic]], arrestacion de [[Francisco Madero]] que menaçava la reeleccion de [[Porfiori Diáz]]. Pasmens, aquò entraïnèt una multiplicacion deis insureccions e l'afondrament dau govèrn centrau marcant lo començament d'un lòng conflicte intèrne. <br/> '''1911''' : en [[Mexic]], abandon dau poder per [[Porfirio Diaz]]. Son rivau principau, [[Francisco Madero]], trobèt alora d'aliats au sen dau movement revolucionari mexican coma [[Pancho Villa]] ò [[Emiliano Zapata]] e organizèt lèu una revòuta dei províncias meridionalas. I installèt un [[govèrn]] provisòri e capitèt de negociar un acòrd amb lo grop dei ''cientificos'' — un grop de tecnocratas partisans d'un regime centralizat amb un partit unic destinat a enquadrar lei practicas diferentas dau periòde Diáz — e lo desarmament de seis aliats. Una eleccion foguèt organizada que li permetèt de venir president. Pasmens, en causa de l'afondrament dau sistèma Diáz, lo poder de l'Estat demorèt feble e lei trèbols contunièron. <br/> '''1912''' : en [[Mexic]], revòuta d'[[Emiliano Zapata]] còntra lo govèrn de [[Francisco Madero]]. La causa d'aqueu conflicte foguèt la lentor de l'aplicacion dei reformas agricòlas. <br/> '''1913''' : en [[Norvègia]], adopcion d'una [[lei|lèi]] d'extension ai fremas dau drech de vòte e de candidatura ais eleccions (7 de junh). <br/> '''1913''' : perseguida de la [[Revolucion Mexicana]] amb un [[còp d'estat]] organizat per lei ''cientificos'' que mau capitèt (9 - 18 de febrier de [[1913]]). Lo [[generau]] [[Victoriano Huerta]] aprofichèt lo caòs per prendre lo poder. Lo president [[Francisco Madero]] foguèt assassinat e Huerta s'alièt ai ''cientificos'' subrevivents e ais [[Estats Units d'America]] per se proclamar president. Pasmens, dins lo rèsta dau país, lei combats entre fòrças governamentalas e insureccions rivalas contunièron. <br/> [[Fichièr:Headline of the New York Times June-29-1914.jpg|thumb|Títol dau ''New York Times'' après l'assassinat dau prince eiretier d'[[Àustria]]-[[Ongria]].]] {{veire|Premiera Guèrra Mondiala}} '''1914''' : assassinat dau prince eiretier d'[[Àustria]]-[[Ongria]] per un [[nacionalisme|nacionalista]] sèrbe (28 de junh). Decidits a sometre [[Serbia]], leis Austrians mandèron un ultimatum a [[Belgrad]] per exigir de participar a l'enquista e per obtenir de sancions duras còntra lei foncionaris sostenent lo terrorisme paneslau. Sostenguda per [[Russia]], [[Serbia]] refusèt, çò qu'entraïnèt una declaracion de guèrra. En causa deis alianças entre país europèus, aquò entraïnèt una guèrra generalizada opausant dos blòts centrats a l'entorn de l'Ententuda ([[França]], [[Russia]], [[Reiaume Unit]], [[Serbia]] e [[Belgica]]) e de la Tripla Aliança ([[Alemanha]] e [[Àustria]]-[[Ongria]]). Lei combats comencèron en aost e tre novembre, l'[[Empèri Otoman]] jonhèt leis Empèris Centraus. En revènge, [[Itàlia]] chausiguèt de demorar neutra. <br/> {{veire|Batalha de Marna (1914)}} [[Fichièr:German infantry 1914 HD-SN-99-02296.JPEG|thumb|right|Infantariá alemanda en [[1914]].]] '''1914''' : sus lo frònt de l'Oèst, leis Alemands capitèron de blocar leis atacas francesas còntra [[Alsàcia]] e [[Lorena]]. De son caire, passèron per [[Belgica]] per assaiar d'enceuclar l'armada francesa e de menaçar [[París]]. Pasmens, la manòbra se turtèt a la resisténcia bèlga e a problemas de comunicacion. Lei Francés poguèron ansin organizar una importanta còntra-ataca ([[batalha de Marna (1914)|batalha de Marna]]) e rebutar l'invasion de son territòri. Puei, lei dos camps assaièron sensa succès de desbordar per l'[[oèst]] entraïnant l'extension dei combats fins a la [[Mar dau Nòrd]]. Fin finala, amb l'arribada de l'[[ivèrn]], lei doas armadas, escagassadas, cavèron un ret de trencadas per tenir sei posicions. Dins lei dos camps, lei pèrdas agantèron de nivèus sensa precedents ({{formatnum:227000}} Francés tuats, bleçats ò dispareguts durant lei sièis de la [[batalha de Marna (1914)|batalha de Marna]] còntra {{formatnum:256000}} Alemands). <br/> [[File:TropasSerbiasMarchandoAlFrente--excitingpersonal00ever.jpg|thumb|Soudats sèrbes marchant en direccion dau frònt en 1914.]] '''1914''' : sus lo frònt orientau, lei Rus enregistrèron un succès fòrça importanta a la [[batalha de Lemberg]] onte leis Austrians perdiguèron {{formatnum:430000}} òmes (còntra {{formatnum:255000}} Rus). En revènge, après quauqueis avançadas inicialas, foguèron durament batuts per leis [[Alemanha|Alemands]] a la [[batalha de Tannenberg (1914)|batalha de Tanneberg]] ({{formatnum:170000}} òmes perduts). Après aquela desfacha, deguèron se retirar sus la partida nòrd dau frònt. <br/> '''1914''' : dins lei [[Balcans]], leis Austrians ataquèron lei Sèrbes mai se turtèron a una resisténcia acarnada. Ansin, l'ofensiva austriana foguèt finalament arrestada e [[Belgrad]] represa per [[Serbia]]. <br/> '''1915''' : en [[Mexic]], perseguida de la guèrra civila. En abriu de 1915, [[Álvaro Obregón|Obregón]] capitèt de desfaire Villa e Zapata perdiguèt definitivament lo contraròtle de [[Mexico]]. Après aquelei victòrias, lo govèrn de Carranza foguèt finalament reconegut per leis Estats Units dins lo corrent de setembre. Aquò permetèt pauc a pauc d'estabilizar la situacion politica dau país mai de combats importants contunièron fins a [[1919]]-[[1920]]. <br/> [[Fichièr:British infantry advancing at Loos 25 September 1915.jpg|thumb|right|Avançada dei tropas [[Reialme Unit|britanicas]] sota lei tirs d'[[obús]] [[arma quimica|quimics]] dins la region de Loos (setembre de [[1915]]).]] '''1915''' : sus lo frònt occidentau, leis Alemands adoptèron una estrategia defensiva per concentrar seis esfòrç còntra [[Russia]]. Aquò permetèt ai [[França|Francés]], pauc a pauc sostenguts per l'arribada d'un nombre important de tropas britanicas, d'organizar d'ofensivas en mai e setembre. Pasmens, maugrat de pèrdas importantas, mau capitèron de rompre lei linhas alemandas. <br/> '''1915''' : sus lo frònt orientau, leis Alemands assaièron d'anientar l'armada russa amb una tiera d'ofensivas que li permetèron de prendre [[Varsòvia]] (aost). Dins aquò, maugrat la pèrda de la mitat dei fòrças engatjadas, [[Russia]] capitèt d'estabilizar lo frònt e de reformar sei fòrças. <br/> [[Fichièr:Landing French-Gallipoli April 1915.jpg|thumb|right|Desbarcament francés durant la [[batalha dei Dardanèls]].]] '''1915''' : en [[Orient Mejan]], lei Francés e lei Britanics assaièron d'ocupar lei Destrechs e [[Constantinòble]] per ajudar lei Rus. Pasmens, se turtèron a una resisténcia turca ben organizada e mau capitèron de passar lei [[Dardanèls]]. Après divèrseis atacas arrestadas, se retirèron de l'endrech en genier de [[1916]]. <br/> '''1915''' : intrada en guèrra d'[[Itàlia]] dins lo camp de l'Entenduda qu'acceptèt de li cedir lei regions pobladas d'Italians dins lei Balcans a l'eissida de la guèrra. Dins lei fachs, leis Austrians capitèron d'utilizar leis [[Aups]] per blocar leis Italians. <br/> '''1915''' : intrada en guèrra de [[Bulgaria]] dins lo camp deis Empèris Centraus. Aquò entraïnèt l'afondrament de la resisténcia sèrba. Dins aquò, lei rèstas de l'armada sèrba capitèron de s'enfugir vèrs la [[Mar Adriatica]] onte foguèron evacuats per de naviris francés e britanics. <br/> '''1915''' : en [[Mesopotamia]], revirada d'una campanha britanica menada vèrs [[Bagdad]]. D'efiech, un important [[còrs expedicionari]] foguèt enceuclat e destruch per lei Turcs au [[sètge de Kut-el-Amara]]. <br/> {{veire|Batalha de Verdun (1916)}} [[Fichièr:Fort Douaumont Ende 1916.jpg|thumb|right|Paisatge lunar dins lo sector dau fòrt de Douaumont après la [[batalha de Verdun (1916)|batalha de Verdun]].]] '''1916''' : sus lo frònt francés, lei dos camps assaièron d'organizar d'atacas d'amplor. Per leis Alemands, l'objectiu foguèt d'[[Batalha de Verdun (1916)|atacar la fortalesa de Verdun]] onte la resisténcia francesa èra malaisada d'organizar. Pasmens, se turtèron a una resisténcia acarnada, sostenguda per una [[artilhariá]] nombrosa. Aquò entraïnèt una batalha saunosa que s'acabèt per un succès defensiu francés e la mòrt de {{formatnum:163000}} soudats francés e de {{formatnum:143000}} militars alemands. Pus, au nòrd, lei Britanics [[Batalha de Soma (1916)|ataquèron lòng de Soma]], ajudats per lei Francés. En despiech de quauqueis avançadas, aquela ofensiva permetèt pas de rompre lo frònt. En revènge, entraïnèt la mòrt d'au mens {{formatnum:206000}} Britanics, de {{formatnum:63000}} Francés e de {{formatnum:170000}} Alemands. <br/> {{veire|Ofensiva Brussilov}} '''1916''' : sus lo frònt de l'Èst, lei Rus, après sei reviradas de l'annada precedenta, aprofichèron sa reorganizacion per tornar atacar. L'[[ofensiva Brussilov]] li permetèt ansin d'eliminar {{formatnum:500000}} adversaris e de menaçar lei frontieras austrianas. Pasmens, leis Alemands capitèron de leis arrestar gràcias au mandadís de renfòrç importants. De mai, la batalha entraïnèt de pèrdas considerablas dins lei dos camps (aperaquí {{formatnum:1000000}} de Rus e {{formatnum:1300000}} d'Austroalemands). La fin de l'annada foguèt marcada per l'intrada en guèrra de [[Romania]] dins lo camp de l'Entenduda. Dins aquò, lo país foguèron rapidament batut e la màger part de son territòri ocupat. Lei Rus deguèron i mandar de renfòrç per estabilizar un frònt defensiu. <br/> {{veire|Batalha de Jutlàndia}} '''1916''' : temptativa de la flòta alemanda d'atacar una partida de la marina britanica. Pasmens, lei Britanics descubriguèron la manòbra alemanda e mandèron la quasi totalitat de sa flòta. Aquò entraïnèt una importanta navala que s'acabèt per una victòria estrategica britanica maugrat de pèrdas importantas. D'efiech, après aqueu combat, [[Berlin]] decidèt de laissar sei naviris dins sei pòrts e de se concentrar sus la guèrra [[sosmarin]]a. <br/> {{veire|Ofensiva dau Camin dei Damas}} [[Fichièr:Chateau Wood Ypres 1917.jpg|thumb|right|Soudats britanics dins lo sector d'[[Ypres]] en [[1917]].]] '''1917''' : sus lo frònt occidentau, leis armadas francesas e britanicas organizèron plusors atacas. Per lei Francés, lei resultats foguèron catastroficas amb una desfacha saunosa au [[Ofensiva dau Camin dei Damas|Camin dei Damas]] qu'entraïnèt una crisi prefonda amb una multiplicacion dei [[mutinariá]]s. Per lei Britanics, lei resultats foguèron pus positius mai leis Alemands capitèron de resistir. <br/> {{veire|Batalha de Caporetto}} '''1917''' : en [[Itàlia]], leis [[Alemanha|Alemands]] ataquèron dins lei [[montanha]]s per susprendre la [[garnison]] de Caporetto e rompre lo frònt. Leis Italians perdiguèron {{formatnum:300000}} òmes durant lor retirada avans d'estabilizar lo frònt gràcias a l'arribada de renfòrç francobritanics. <br/> [[Fichièr:Attack of the 47 Siberian rifle regiment 1917.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una ataca russa en [[1917]].]] {{veire|Revolucion Russa}} '''1917''' : sus lo frònt rus, leis armadas russas intrèron dins una crisi prefonda en causa de pèrdas grèvas e de problemas d'avitalhament tant per lei soudats que per lei civius. Aquò entraïnèt de trèbols grèus (manifestacions, grèvas, [[mutinariá]]s...) e lo tsar [[Nicolau II]] foguèt obligat d'abdicar (15 de març). Un govèrn provisòri assaièt de perseguir la guèrra e de realizar de reformas liberalas. Pasmens, la situacion militara se desgradèt rapidament entraïnant l'avançada deis Alemands e deis Austrians sus la totalitat dau frònt (presa de [[Riga]] en setembre). <br/> '''1917''' : en [[Orient Mejan]], leis [[Empèri Otoman|Otomans]] ataquèron en direccion d'[[Egipte]]. Pasmens, foguèron arrestats e obligats de se retirar en abandonant [[Gaza]] e [[Jerusalèm]]. En parallèl, perdiguèron egalament [[Bagdad]]. <br/> '''1917''' : en causa de l'intensificacion de la guèrra sosmarina, leis [[USA|Estats Units d'America]] declarèron la guèrra ais Empèris Centraus. Pasmens, poguèron pas mandar de fòrças importantas en [[Euròpa]] avans [[1918]]. <br/> '''1918''' : sus lo frònt orientau, afondrament deis armadas russas minadas per la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila]] dins lo país. Per faciar aquela situacion, lo govèrn bolchevic acceptèt de signar lo [[Tractat de Brèst Litovsk]] que permetèt ais Alemands e ais Austrians d'annexar de territòris fòrça avançats. De mai, autorizèt leis Alemands de transferir una partida de sei fòrças vèrs lo frònt occidentau. <br/> [[Fichièr:3c15011u.jpg|thumb|right|[[Carri de combat|Carri]] francés passant una trencada en [[1917]] ò en [[1918]].]] '''1918''' : sus lo frònt occidentau, leis Alemands assaièron d'aprofichar sa superioritat numerica per rompre lo frònt francobritanic. Pasmens, maugrat quauquei succès locaus, mau capitèron e lei tropas de l'Entenduda poguèron esperar l'arribada dau còrs expedicionari estatsunidenc. A partir de julhet e d'aost, poguèron ansin menar divèrsei còntra-atacas. Passada per la rapiditat deis atacas, l'armada alemanda capitèt de mantenir son òrdre mai foguèt obligada de recular vèrs [[Ren]] avans de demandar un armistici lo 11 de novembre. <br/> [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 134-C1133, Szent István, Sinkendes Linienschiff.jpg|thumb|right|[[Cuirassat]] ongrés ''[[SMS Szent István|Szent István]]'' aprefondat per una [[torpilha]] italiana (10 de junh de [[1918]]).]] '''1918''' : en [[Itàlia]], lei fòrças austrianas se fragmentèron pauc a pauc en causa de la desintegracion politicas d'[[Àustria]]-[[Ongria]]. Ansin, l'armada italiana poguèt atacar e infligir una importanta desfacha a son adversari a la [[batalha de Vittorio Veneto|Vittorio Veneto]] (24 d'octòbre - 3 de novembre). En parallèl, [[Checoslovaquia]] declarèt son independéncia lo 28 d'octòbre, [[Croàcia]] lo 29 e [[Ongria]] lo 31. En novembre, lei regions polonesas se revoutèron. Après la rompedura dau frònt italian, lo govèrn austrian signèt l'[[armistici de Villa Giusti]] (4 de novembre) que marquèt la fin de la guèrra per l'Empèri. Foguèt obligat de dissòuvre son armada — una partida deis unitats non austrianas avián ja començat de se dispersar ò d'obeïr ai sieunas autoritats nacionalas — e lo 12 de novembre, l'emperaire [[Carles Ièr d'Àustria|Carles]] ([[1916]]-[[1918]]) abandonèt lo poder. Aquò marquèt la disparicion d'[[Àustria]]-[[Ongria]]. <br/> '''1918''' : dins lei [[Balcans]], importanta ofensiva aliada que permetèt de reconquistar la màger part de [[Serbia]], de menaçar lo sud d'[[Àustria]]-[[Ongria]] e d'atacar [[Bulgaria]]. Durament batuts, lei Bulgars se retirèron vèrs son territòri onte capitèron d'arrestar leis ofensivas aliadas. Pasmens, isolats, foguèron obligats de demandar un armistici (29 de setembre) e de demobilizar seis unitats, çò qu'entraïnèt un afondrament complèt de la defensa deis Empèris Centraus dins lo sud-èst d'[[Euròpa]]. <br/> [[Fichièr:British occupation troops marching in Beyoglu.jpg|thumb|right|Intrada de tropas britanicas dins [[Constantinòple]].]] '''1918''' : en [[Siria]] e en [[Mesopotamia]], lei Britanics continuèron d'avançar en direccion d'[[Anatolia]]. Aquò li permetèt d'infligir de pèrdas importantas ais Otomans e d'ocupar [[Damasc]] e [[Alèp]]. Pasmens, per lei Turcs, la situacion pus grèva èra l'afondrament dau frònt bulgar que permetèt ai fòrças de l'Entenduda de menaçar dirèctament la [[capitala]]. Aquò menèt lo govèrn otoman a demandar un armistici. Pasmens, aquò entraïnèt la fragmentacion de l'Empèri amb divèrsei declaracions d'independéncia ò annexions de territòris per lei poissanças colonialas. <br/> '''1918''' : amb l'afondrament d'[[Àustria]]-[[Ongria]], [[independéncia]] de [[Checoslovaquia]]. <br/> '''1918''' : aprofichant lei trèbols grèus tocant [[Alemanha]], [[Àustria]]-[[Ongria]] e [[Russia]], lei regions [[polonha|polonesas]] se revoutèron permetent de restaurar l'independéncia dau país. Pasmens, aquò entraïnèt una guèrra a l'èst per definir la frontiera. <br/> '''1918''' : autra consequéncia de la fragmentacion de [[Russia]], formacion d'estats independents dins lei regions balticas ([[Estònia]], [[Letònia]] e [[Lituània]]) e [[Escandinàvia|escandinava]] ([[Finlàndia]]). <br/> '''1918''' : dins l'espaci austroongrés, independéncia d'[[Ongria]] e de [[Iogoslavia]]. Lo rèsta dei regions de l'Empèri formèt [[Àustria]]. <br/> {{veire|Tractat de Versalhas}} '''1919''' : après l'armistici de novembre de [[1918]], de negociacions permetèron de restablir la patz amb [[Alemanha]]. D'autrei tractats foguèron tanben signats amb leis autrei poissanças centralas ([[Àustria]], [[Ongria]], [[Bulgaria]], [[Empèri Otoman]]...). Entraïnèron la fragmentacion e la disparicion d'[[Àustria]]-[[Ongria]] e de l'[[Empèri Otoman]], de l'[[Empèri Rus]], l'independéncia de [[Checoslovaquia]], de [[Iogoslavia]], d'[[Ongria]], de [[Finlàndia]], deis estats baltics e la reaparicion de [[Polonha]]. [[Alemanha]] veguèt sei mejans militars limitats a una armada de {{formatnum:100000}} òmes. == Cultura == '''1911''' : redescubèrta de la ciutat inca de [[Machu Picchu]] per [[Hiram Bingham]] ([[1875]]-[[1956]]). <br/> '''1913''' : acabament dei trabalhs de restauracion de la ciutat [[fortificacion|fortificada]] de [[Ciutat de Carcassona|Carcassona]] començats dins lo corrent dau sègle XIX. La vila foguèt classada au [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]] en [[1997]]. <br/> '''1917''' : publicacion de l'estudi de la lenga itita de [[Bedřich Hrozný]] començat en [[1914]]. Permetèt de tradurre aquela lenga e de desvolopar lei recèrcas regardant aquela [[civilizacion]]. == Sciéncias e tecnicas == '''1910''' : creacion de la premiera fòrça aeriana modèrna en [[França]]. <br/> '''1910''' : en [[Alemanha]], invencion de la premiera [[turbina]] d'explosion que conoguèt d'aplicacions industrialas. <br/> '''1911''' : premiera utilizacion d'un avion per bombardar una posicion enemiga. L'ataca se debanèt lo 1{{er}} de novembre e foguèt l'òbra dau luòctenent [[Itàlia|italian]] [[Giulio Gavotti]] ([[1882]]-[[1939]]. L'aviator mandèt manualament de [[grenada]]s sus de soudats turcs e arabis. L'[[Empèri Otoman]] protestèt car l'utilizacion d'[[aerostat]]s per lo bombardament èra enebida dempuei [[1899]]. Pasmens, Itàlia refusèt de considerar un avion coma un aerostat e aquò entraïnèt l'aparicion progressiva dei [[bombardier]]s. <br/> '''1911''' : capitada dau premier apontatge (18 de genier) realizat per l'aviator [[USA|estatsunidenc]] [[Eugene Ely]] ([[1886]]-1911) sus un [[crosaire]] modificat per installar una plataforma d'aviacion. Aquò anava permetre lo desvolopament dau [[pòrta-avions]]. <br/> '''1911''' : publicacion dau [[modèl de Rutherford]] de l'[[atòm]] a partir dei resultats de l'[[experiéncia de Rutherford]] realizada en [[1909]]. Son modèl prepausèt per lo premier còp l'existéncia d'un nuclèu, concentrant la màger part de la [[matèria]], enviroutat per d'[[electron]]s en [[orbita]] a l'entorn dau nuclèu. <br/> '''1911''' : descubèrta de la [[supraconductivitat]] per lo fisician [[Païses Basses|olandés]] [[Heike Kamerlingh Onnes]] ([[1853]]-[[1926]]) a partir de l'estudi de mòstras de metaus refrejats a quauquei gras kelvin. <br/> '''1912''' : premiera mission militara [[aeronau|aeriana]] de [[nuech]] realizada en març per l'aviator [[Itàlian|italian]] [[Giulio Gavotti]] ([[1882]]-[[1939]]). <br/> '''1912''' : en [[Alemanha]], intrada en servici de la premiera [[mina terrèstra]] modèrna que foguèt per la seguida largament copiada per leis autrei país. <br/> '''1912''' : l'estudi de la variacion deis [[estela|estèlas]] [[cefeida]]s permetèt a [[Henrietta Leavitt]] ([[1868]]-[[1921]]) de descubrir una relacion lineara entre periòde de variacion e luminositat mejana que se pòu utilizar per mesurar de distàncias espacialas. <br/> '''1912''' : invencion de la [[turbina]] que porta son nom per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Àustria|austrian]] [[Viktor Kaplan]] ([[1876]]-[[1934]]). Au contrari dei turbinas ja existentas, presentava l'avantatge de poder esplechar d'un biais eficaç lei cors d'aigas presentant un debit important e de diferéncias d'autor feblas. <br/> '''1912''' : publicacion d'estudis sus la difraccion dei rais X per lo fisician [[Alemanha|alemand]] [[Max von Laue]] ([[1879]]-[[1960]]) que li permetèron de donar la premiera explicacion sus la natura dei rais X. Per aquò, recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] [[1914]]. <br/> {{veire|Alfred Wegener}} '''1912''' : premiera formulacion de la teoria de la deriva dei [[continent]]s per lo meteorològ [[Alemanha|alemand]] [[Alfred Wegener]] ([[1880]]-[[1930]]). Pasmens, franc de quauqueis excepcions, aquela teoria foguèt ignorada ò mau aculhida per la communautat scientifica fins ais [[ans 1960]]. <br/> '''1912''' : fondacion de la [[volcanologia]] modèrna ambé la bastida dau premier observatòri sus lo volcan [[Kilauea]] a l'iniciativa dau geològ [[USA|estatsunidenc]] [[Thomas Jaggar]] ([[1871]]-[[1953]]). <br/> '''1913''' : gràcias a de mesuras realizadas amb un [[interferomètre]] optic, lei [[França|Francés]] [[Henri Buisson]] ([[1873]]-[[1944]]) e [[Charles Fabry]] ([[1867]]-[[1945]]) observèron per lo premier còp la formacion dau « trauc » dins lo jaç d'[[ozòn]] [[estratosfera|estratosferic]] au dessús de [[Antartida|l'Antartic]] (→ [[1930]]). <br/> '''1913''' : depaus de brevet depintant lo premier [[estratoreactor]] per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[França|francés]] [[René Lorin]] ([[1877]]-[[1933]]). Pasmens, la construccion d'un tau motor èra malaisada per la tecnologia dau periòde e i aviá ges d'aplicacion. Ansin, leis estudis seguents sus aqueu tipe de motor acomencèron solament dins lo corrent deis annadas 1930 ([[1936]] per lo premier [[prototipe]]). <br/> {{veire|Niels Bohr}} '''1913''' : a partir de la teoria quantica, lo fisician [[Danemarc|danés]] [[Niels Bohr]] ([[1885]]-[[1962]]) prepausèt son [[Modèl de Bohr|modèl]] de l'[[atòm]] format d'un nuclèu pichon e fòrça compacte enviroutat per d'[[electron]]s situats lòng d'orbitas circularas. Aquò permetèt de descriure divèrsei resultats d'[[espectrografia]] ò de la fisica dau raionament X e foguèt a l'origina dau modèl modèrne de l'[[atòm]] prepausat en [[1926]] per [[Erwin Schrödinger]]. <br/> '''1913''' : invencion dau [[Tube de Coolidge|sistèma de produccion de rais X]] que porta son nom per lo [[fisica|fisician]] [[USA|estatsunidenc]] [[William Coolidge]] ([[1873]]-[[1975]]). Aquel aparelh permetèt de produrre aisament de raionaments X e favorizèt la generalizacion de son utilizacion en [[medecina]]. De mai, a l'ora d'ara, lo [[Tube de Coolidge]] es totjorn lo sistèma pus utilizat dins leis espitaus. <br/> '''1913''' : premiera conjectura regardant l'existéncia d'isotòps atomicas per lo [[Reialme Unit|Britanic]] [[Frederick Soddy]] ([[1877]]-[[1956]]). <br/> '''1913''' : premiera sintèsi de [[PVC]] per lo quimista [[Alemanha|alemand]] [[Fritz Klatte]] ([[1880]]-[[1934]]). Sa produccion industriala comencèt en [[1931]] e aquela matèria plastica trobèt rapidament d'aplicacions variadas. <br/> '''1913''' : acabament de la mesa au ponch dau [[procès Haber-Bosch]] per leis [[Alemanha|Alemands]] [[Fritz Haber]] ([[1868]]-[[1934]]) e [[Carl Bosch]] ([[1874]]-[[1940]]) que trabalhavan per la companhiá [[BASF]]. Permetent de produrre d'[[amoniac]] a partir d'una reaccion entre lo [[diazòt]] e lo [[diidrogèn]], favorizèt la produccion d'[[engrais]] azotats e sostenguèt largament lo desvolopament de la produccion agricòla qu'aguèt luòc dins lo corrent dau sègle XX. <br/> '''1915''' : premiera utilizacion d'un [[gas de combat]] per leis [[Alemanha|Alemands]] sus lei frònts rus (31 de genier, mai lo freg empachèt leis obús quimics de foncionar) e occidentau (22 d'abriu). Aquò èra totalament defendut per divèrsei tractats internacionaus. Pasmens, en fàcia dau blocatge de la situacion militara e de l'eficacitat de l'arma quimica, l'utilizacion de gas se generalizèt, especialament dins leis armadas francesa e alemanda. <br/> {{veire|Relativitat generala}} '''1915''' : publicacion per [[Albert Einstein]] de la [[relativitat generala]]. I prepausèt d'interpretar la fòrça de gravitat coma la manifestacion de la corbura de l'espaci-temps. Fòrça contestada, aquela teoria marquèt una etapa importanta de l'istòria de la fisica e remplacèt la [[mecanica classica]] coma otís de referéncia per descriure lei movements dei sistèmas de talha granda. <br/> '''1915''' : demonstracion de l'ipotèsi regardant l'origina dau [[càncer|cancèr]] qu'èra estada formulada en [[1902]] per lo [[zoologia|zoologista]] [[Alemanha|alemand]] [[Theodor Boveri]] ([[1862]]-[[1915]]). Aquò venguèt la basa de la teoria modèrna permetent de depintar aqueu tipe de [[patologia]]. <br/> '''1916''' : en aplicant lei principis de la [[relativitat generala]] au movement de [[Mercuri (planeta)|Mercuri]], [[Albert Einstein]] capitèt d'explicar lo fenomèn d'avança de la planeta a son [[perihèli]]. Aquò foguèt la premiera verificacion experimentala de sa teoria. Invalidèt tanben l'existéncia de l'ipotetica planeta [[Vulcan (planeta)|Vulcan]] qu'èra estada formulada en [[1859]] per [[Urbain Le Verrier|Le Verrier]]. <br/> '''1916''' : premiera utilizacion dau [[carri de combat]] sus lo prat batalhier per lei Britanics. Consequéncia de l'aparicion de blindats, leis Alemands desvolopèron la premiera [[mina terrèstra]] anticarri ([[Flachmine 17]]). <br/> '''1916''' : premiera mesura precisa de la carga electrica de l'[[electron]] realizada per [[Robert Andrews Millikan]] ([[1868]]-[[1953]]). <br/> [[Fichièr:Renault-FT17-Saumur.0004gw9y.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[carri Renault FT]], basa dei [[carri de combat|carris de combat]] modèrnes..]] '''1917''' : intrada en servici dau [[carri leugier]] francés [[Carri Renault FT|Renault FT-17]] que sa concepcion (armament en torrela pivotanta, canilhas desbordantas a l'avans... etc.) venguèt la nòrma dei [[carri de combat|carris de combat]]. <br/> '''1917''' : adopcion de l'[[iperita]] coma [[gas de combat]]. Gràcias au desvolopament de procès industriau de produccion, foguèt lo gas pus utilizat de la guèrra. <br/> '''1917''' : invencion dau premier [[Mortier (arma)|mortier]] modèrne per d'engenhaires britanics. <br/> '''1917''' : intrada en servici dau premier [[pòrta-avions]] (au sen de la marina britanica). Participèt ai darriereis operacions navalas de la guèrra. <br/> '''1918''' : invencion dau premier [[canon anticarri]] per l'armada alemanda que modifiquèt de canons de velocitat auta per rompre lei [[blindatge]]s dei [[carri de combat|carris]] aliats. <br/> '''1918''' : desvolopament e intrada en servici dau premier [[veïcul de transpòrt de tropas]] (lo Mark IX britanic). Pasmens, l'utilizacion d'un tau veïcul demorèt limitada fins a la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alois Alzheimer]], mètge alemand. * [[Adolf von Baeyer]], quimista alemand. * [[Joan Baptista Begaria]], poèta gascon. * [[Emil Adolf von Behring]], mètge alemand. * [[Endre Ady]], poèta ongrés. * [[Ambrose Bierce]], escrivan estatsunidenc. * [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]], [[quimia|quimista]] [[França|francés]]. * [[Theodor Boveri]], [[zoologia|zoologista]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Eduard Buchner]], quimista alemand. * [[Louis Paul Cailletet]], [[fisica|fisician]] e [[quimia|quimista]] [[França|francés]]. * [[Andrew Carnegie]], industriau escocés. * [[André Chantemesse]], [[biologia|biologista]] [[França|francés]]. * [[William Crookes]], quimista e fisician anglés. * [[Rubén Darío]], escrivan nicaragüenc. * [[Edgar Degas]], pintre francés. * [[Porfirio Díaz]], president [[mexic]]an. * [[Rudolf Diesel]], [[engenhariá|engenhaire]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Marcel Deprez]], [[engenhariá|engenhaire]] [[França|francés]]. * [[Mikhail Dolivo-Dobrovolski]], inventor [[Russia|rus]]. * [[Ernst Dorn]], quimista alemand. * [[Ernest Duchesne]], [[medecina|mètge]] [[França|francés]]. * [[Émile Durkheim]], sociològ francés. * [[José Echegaray]], escrivan espanhòu. * [[Paul Ehrlich]], [[medecina|mètge]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Gabino Ezeiza]], musiciana argentina. * [[Hermann Emil Fischer]], quimista alemand. * [[Johann Gottfried Galle]], [[Astronomia|astronòm]] [[Prússia|prussian]]. * [[John Dixon Gibbs]], [[fisica|fisician]] e [[quimia|quimista]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Grove Karl Gilbert]], [[geologia|geològ]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Karl Adolph Gjellerup]], escrivan danés. * [[Ernst Haeckel]], biologista e filosòf alemand. * [[Paul Héroult]], [[fisica|fisician]] [[França|francés]]. * [[Georg von Hertling]], cancelier alemand. * [[Paul von Heyse]], escrivan alemand. * [[Joan Jaurés]], òme politic occitan. * [[Emil Theodor Kocher]], mètge soís. * [[Gustaf de Laval]], [[engenhariá|engenhaire]] [[Suècia|suedés]]. * [[Ruggiero Leoncavallo]], compositor italian. * [[Karl Liebknecht]], revolucionari alemand. * [[Friedrich Löffler]], [[medecina|mètge]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Rosa Luxemburg]], revolucionària alemanda. * [[Ernst Mach]], fisician austrian. * [[Francisco Madero]], president [[mexic]]an. * [[Vilhelm Herman Oluf Madsen]], [[generau]] e engenhaire [[Danemarc|danés]]. * [[Albéric Magnard]], compositor francés. * [[Franz Marc]], pintre alemand. * [[Gaston Maspero]], [[egiptologia|egiptològ]] [[França|francés]]. * [[Mata Hari]], dançaira neerlandesa. * [[Hiram Maxim]], [[engenhariá|engenhaire]] [[Reialme Unit|britanic]]. * [[Ilia Ilich Mechnikov]], [[medecina|mètge]] [[Russia|rus]]. * [[Menelik II]], [[negus]] d'[[Etiopia]]. * [[Paul Meyer]], filològ francés. * [[Octave Mirbeau]], escrivan francés. * [[Frederic Mistral]], escrivan provençau. * [[Karol Olszewski]], matematician, quimista e fisician polonés. * [[Frédéric Passy]], economista francés. * [[Enric Pelisson]], escrivan bearnés. * [[Piu X]], papa de la [[Glèisa Catolica]]. * [[Henri Poincaré]], matematician francés. * [[Enric Prat de la Riba]], òme politic catalan. * [[William Ramsay]], quimista [[Escòcia|escocés]]. * [[Grigorii Rasputin]], mistic rus. * [[John William Rayleigh]], fisician [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Pierre-Auguste Renoir]], pintre francés. * [[Auguste Rodin]], esculptor francés. * [[Theodore Roosevelt]], president estatsunidenc. * [[Antòni Ros]], escrivan occitan. * [[Mário de Sá-Carneiro]], escrivan portugués. * [[Josèp Condò Sambeat]], escrivan [[Val d'Aran|aranés]]. * [[Victor Schumann]], [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Simon Schwendener]], botanista [[Soïssa|soís]]. * [[Robert Falcon Scott]], explorador anglés. * [[Henryk Sienkiewicz]], escrivan polonés. * [[Amadeo de Souza-Cardoso]], pintre portugués. * [[Bram Stoker]], escrivan anglés. * [[Jakob Stilling]], oftalmologista alemand. * [[August Strindberg]], escrivan suedés. * [[Bertha Felicitas Sophie von Suttner]], escrivana austriana. * [[Léon Teisserenc de Bort]], [[meteorologia|meteorològ]] [[França|francés]]. * [[Charles Tellier]], engenhaire [[França|francés]]. * [[Alfred Werner]], quimista soís. * [[Wilbur Wright]], inventor estatsunidenc. * [[Ludwik Lejzer Zamenhof]], creator de l'[[esperanto]]. </div> == Liames intèrnes == * [[Premiera Guèrra Mondiala]]. * [[Revolucion Mexicana]]. * [[Revolucion Russa]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 1iaillrhh84pobdxhl32fdwl7xqir5t 0 193611 2498388 2400025 2026-04-18T23:41:42Z Mistico Dois 45295 2498388 wikitext text/x-wiki '''Maria Helena Vieira da Silva''' ([[Lisbona]], 13 de junh de 1908 - [[Paris]], 6 de març de 1992) foguèt una pintra abstracha portuguesa. Foguèt considerada coma un membre de tria del movement europèu d'expressionisme abstrach conegut coma Art Informel. Sas òbras presentan d'interiors complèxes e de vistas de la vila utilizant de linhas qu'exploran l'espaci e la perspectiva. Trabalhèt tanben dins lo tapissariá e lo veiral. {{DEFAULTSORT:Vieira da Silva, Maria Helena}} [[Categoria:Naissença en 1908]] [[Categoria:Decès en 1992]] [[Categoria:Pintra]] [[Categoria:Pintre portugués]] [[Categoria:Pintre francés]] c6uiezoa1r5z0lbt66bawckqgpfs09m 2498404 2498388 2026-04-19T00:06:28Z Mistico Dois 45295 2498404 wikitext text/x-wiki '''Maria Helena Vieira da Silva''' ([[Lisboa]], [[13 de junh]] de [[1908]] – [[París]], [[6 de març]] de [[1992]]) foguèt una pintra abstracta [[Portugal|portuguesa]]. Foguèt considerada coma un membre de tria del movement europèu d’[[expressionisme abstract]] conegut coma Art Informel. Sas òbras presentan d’interiors complèxes e de vistas de vila que utilizan de linhas que explòran l’espaci e la perspectiva. Trabalhèt tanben dins la tapissariá e lo veiral. {{DEFAULTSORT:Vieira da Silva, Maria Helena}} [[Categoria:Naissença en 1908]] [[Categoria:Decès en 1992]] [[Categoria:Pintra]] [[Categoria:Pintre portugués]] [[Categoria:Pintre francés]] jca7gp1hmxsfca1by72agsihvx3q3oa 2498405 2498404 2026-04-19T00:07:04Z Mistico Dois 45295 2498405 wikitext text/x-wiki '''Maria Helena Vieira da Silva''' ([[Lisbona]], [[13 de junh]] de [[1908]] – [[París]], [[6 de març]] de [[1992]]) foguèt una pintra abstracta [[Portugal|portuguesa]]. Foguèt considerada coma un membre de tria del movement europèu d’[[expressionisme abstract]] conegut coma Art Informel. Sas òbras presentan d’interiors complèxes e de vistas de vila que utilizan de linhas que explòran l’espaci e la perspectiva. Trabalhèt tanben dins la tapissariá e lo veiral. {{DEFAULTSORT:Vieira da Silva, Maria Helena}} [[Categoria:Naissença en 1908]] [[Categoria:Decès en 1992]] [[Categoria:Pintra]] [[Categoria:Pintre portugués]] [[Categoria:Pintre francés]] gphfdn77gcb8kr3odf1okt0scf8jwal 0 193729 2498389 2458719 2026-04-18T23:43:01Z Mistico Dois 45295 2498389 wikitext text/x-wiki [[File:Amadeo de Souza Cardoso with tie and looking right.jpg|thumb|200px|Amadeo de Souza-Cardoso]] '''Amadeo de Souza-Cardoso''' ([[14 de novembre]] de [[1887]] - [[25 d'octobre]] de [[1918]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]]. Foguèt un dels primièrs pintors portugueses modèrnes, après s'èsser mudats a [[París]] ont encontrèt las tendéncias artisticas contemporanèas del començament del sègle XX. Subretot influenciat pel cubisme e lo futurisme, tornèt a [[Portugal]] a causa de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e ensagèt de desvolopar un estil personal apuntant a l'abstraccionisme. Moriguèt a l'edat de 30 ans pendent la pandèmia de gripa en 1918. {{DEFAULTSORT:Souza-Cardoso, Amadeo de}} [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1918]] [[Categoria:Pintre portugués]] r7ukliiao8b29rvs1xihecoxe9d68ul 2498390 2498389 2026-04-18T23:43:15Z Mistico Dois 45295 2498390 wikitext text/x-wiki [[File:Amadeo de Souza Cardoso with tie and looking right.jpg|thumb|200px|Amadeo de Souza-Cardoso]] '''Amadeo de Souza-Cardoso''' ([[14 de novembre]] de [[1887]] - [[25 d'octobre]] de [[1918]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]]. Foguèt un dels primièrs pintres portugueses modèrnes, après s'èsser mudats a [[París]] ont encontrèt las tendéncias artisticas contemporanèas del començament del sègle XX. Subretot influenciat pel cubisme e lo futurisme, tornèt a [[Portugal]] a causa de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e ensagèt de desvolopar un estil personal apuntant a l'abstraccionisme. Moriguèt a l'edat de 30 ans pendent la pandèmia de gripa en 1918. {{DEFAULTSORT:Souza-Cardoso, Amadeo de}} [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1918]] [[Categoria:Pintre portugués]] turh8ihstl1d95kx7o559ge5ou4p6sj 2498400 2498390 2026-04-19T00:02:19Z Mistico Dois 45295 2498400 wikitext text/x-wiki [[File:Amadeo de Souza Cardoso with tie and looking right.jpg|thumb|200px|Amadeo de Souza-Cardoso]] '''Amadeo de Souza-Cardoso''' ([[14 de novembre]] de [[1887]] – [[25 d’octobre]] de [[1918]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]]. Foguèt un dels primièrs pintres portugueses modèrnes, après s’èsser mudat a [[París]], ont encontrèt las tendéncias artisticas contemporanèas del començament del sègle XX. Subretot influenciat pel [[cubisme]] e lo [[futurisme]], tornèt a Portugal a causa de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e ensagèt de desvolopar un estil personal apuntant a l’[[abstraccionisme]]. Moriguèt a l’edat de 30 ans pendent la pandèmia de gripa de 1918. {{DEFAULTSORT:Souza-Cardoso, Amadeo de}} [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1918]] [[Categoria:Pintre portugués]] 2nhmdxwjcnflup3n2ccaq9mmre6a6f0 2498401 2498400 2026-04-19T00:02:38Z Mistico Dois 45295 2498401 wikitext text/x-wiki [[File:Amadeo de Souza Cardoso with tie and looking right.jpg|thumb|200px|Amadeo de Souza-Cardoso]] '''Amadeo de Souza-Cardoso''' ([[14 de novembre]] de [[1887]] – [[25 d'octobre]] de [[1918]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]]. Foguèt un dels primièrs pintres portugueses modèrnes, après s’èsser mudat a [[París]], ont encontrèt las tendéncias artisticas contemporanèas del començament del sègle XX. Subretot influenciat pel [[cubisme]] e lo [[futurisme]], tornèt a Portugal a causa de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e ensagèt de desvolopar un estil personal apuntant a l'[[abstraccionisme]]. Moriguèt a l’edat de 30 ans pendent la pandèmia de gripa de 1918. {{DEFAULTSORT:Souza-Cardoso, Amadeo de}} [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1918]] [[Categoria:Pintre portugués]] 55criws7wo1t5srzpyxtv59bn3rw5sy 2498402 2498401 2026-04-19T00:03:08Z Mistico Dois 45295 2498402 wikitext text/x-wiki [[File:Amadeo de Souza Cardoso with tie and looking right.jpg|thumb|upright=1|Amadeo de Souza-Cardoso]] '''Amadeo de Souza-Cardoso''' ([[14 de novembre]] de [[1887]] – [[25 d'octobre]] de [[1918]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]]. Foguèt un dels primièrs pintres portugueses modèrnes, après s’èsser mudat a [[París]], ont encontrèt las tendéncias artisticas contemporanèas del començament del sègle XX. Subretot influenciat pel [[cubisme]] e lo [[futurisme]], tornèt a Portugal a causa de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e ensagèt de desvolopar un estil personal apuntant a l'[[abstraccionisme]]. Moriguèt a l’edat de 30 ans pendent la pandèmia de gripa de 1918. {{DEFAULTSORT:Souza-Cardoso, Amadeo de}} [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1918]] [[Categoria:Pintre portugués]] su2nfqeqe02vo06naqi2pfjprkj7f0b 2498403 2498402 2026-04-19T00:03:18Z Mistico Dois 45295 2498403 wikitext text/x-wiki [[File:Amadeo de Souza Cardoso with tie and looking right.jpg|thumb|upright=0.8|Amadeo de Souza-Cardoso]] '''Amadeo de Souza-Cardoso''' ([[14 de novembre]] de [[1887]] – [[25 d'octobre]] de [[1918]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]]. Foguèt un dels primièrs pintres portugueses modèrnes, après s’èsser mudat a [[París]], ont encontrèt las tendéncias artisticas contemporanèas del començament del sègle XX. Subretot influenciat pel [[cubisme]] e lo [[futurisme]], tornèt a Portugal a causa de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e ensagèt de desvolopar un estil personal apuntant a l'[[abstraccionisme]]. Moriguèt a l’edat de 30 ans pendent la pandèmia de gripa de 1918. {{DEFAULTSORT:Souza-Cardoso, Amadeo de}} [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1918]] [[Categoria:Pintre portugués]] 2gsthta9eq3rwng49j4lqhe10e1kt3t 0 199329 2498395 2472119 2026-04-18T23:51:49Z Mistico Dois 45295 2498395 wikitext text/x-wiki [[File:Georgia O'Keeffe UVa.jpg|thumb|200px|Georgia O'Keeffe]] '''Georgia Totto O'Keeffe''' ([[15 de novembre]] de [[1887]] - [[6 de març]] de [[1986]]) foguèt una pintra e fotògrafa [[Estats Units d'America|americana]]. Sa carrièra s'espandiguèt sus sèt decennis, e son trabalh foguèt en granda partida independent dels movements artistics màgers. O'Keeffe recebèt d'aclamacions criticas per sas pinturas, qu'illustravan sovent de formas naturalas, en particular de flors e de païsatges inspirats pel desèrt, generalament associats als luòcs e environaments ont viviá. {{DEFAULTSORT:O'Keeffe, Georgia}} [[Categoria:Pintra]] [[Categoria:Pintre american]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1986]] bityr3dzp3ygtnc9abe1zb1f2tdne4p 0 199932 2498383 2481904 2026-04-18T21:07:02Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença en Tèxas 2498383 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Jennifer Garner - 2024 (54106107278) (cropped).jpg|miniatura|Jennifer Garner en 2024]] '''Jennifer Anne Garner''' ([[Houston]], [[Tèxas]], [[17 d'abril]] de [[1972]]) es una actritz e productora de cinèma [[Estats Units|americana]]. Venguèt famosa mondialament tre 2001 gràcias a son interpretacion de Sydney Bristow, una agenta secreta de la [[CIA]], dins la sèria ''[[Alias]]'' e que durèt de 2001 a 2006. Foguèt maridada a l'actor [[Ben Affleck]] de 2005 a 2018. ==Referéncias== <references/> == Ligams extèrns == {{ORDENA:Garner, Jennifer}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] [[Categoria:Naissença en 1972]] k77yj8xm9kcbtpn5kk4tgn9jekbt2mw 0 200997 2498355 2498225 2026-04-18T14:02:35Z Raymond Trencavel 26125 2498355 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Styleto Rose Festival 2024.jpg|200px|thumb|right|La videasta e cantaira francesa '''Styleto''' aquí sus l'empont en [[Occitània]], a [[Tolosa]], en 2024]] '''Laure Gonnet''', dicha '''Styleto''' (prononciar : [stil(ə)to]), nascuda lo 15 de març de 1998 a [[Lion]] ([[França]]), es una cantaira [[francés|francesa]], tanben compositritz. Publica tanben de videos sus sa cadena [[YouTube]] ''Style tonic''. Comença coma cantaira en 2021 ambe una represa ''Mourir sur scène'' de [[Dalida]], puèi es remarcada en 2023 ambe aqueste còp una represa de ''Gaffe aux autres'' de [[Ben Mazué]] e [[Jérémy Frérot]], pasmens s'impausa vertadièrament en 2024 ambe son títol ''Faut que tu m'aimes''. [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1998]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] ki1neqcfoyjnkcujjp7qzijujh62khr 2498356 2498355 2026-04-18T14:24:02Z Raymond Trencavel 26125 2498356 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Styleto en Occitanie.jpg|200px|thumb|right|La videasta e cantaira francesa '''Styleto''' aquí sus l'empont en [[Occitània]], a [[Tolosa]], en 2024]] '''Laure Gonnet''', dicha '''Styleto''' (prononciar : [stil(ə)to]), nascuda lo 15 de març de 1998 a [[Lion]] ([[França]]), es una cantaira [[francés|francesa]], tanben compositritz. Publica tanben de videos sus sa cadena [[YouTube]] ''Style tonic''. Comença coma cantaira en 2021 ambe una represa ''Mourir sur scène'' de [[Dalida]], puèi es remarcada en 2023 ambe aqueste còp una represa de ''Gaffe aux autres'' de [[Ben Mazué]] e [[Jérémy Frérot]], pasmens s'impausa vertadièrament en 2024 ambe son títol ''Faut que tu m'aimes''. [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1998]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] 08k7th9tw4h7c18lfd5f8nexwm21vc8 2498357 2498356 2026-04-18T14:24:23Z Raymond Trencavel 26125 2498357 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Styleto en Occitanie.jpg|200px|thumb|right|La videasta e cantaira francesa '''Styleto''' aquí sus l'empont en [[Occitània]], a [[Tolosa]], en 2026]] '''Laure Gonnet''', dicha '''Styleto''' (prononciar : [stil(ə)to]), nascuda lo 15 de març de 1998 a [[Lion]] ([[França]]), es una cantaira [[francés|francesa]], tanben compositritz. Publica tanben de videos sus sa cadena [[YouTube]] ''Style tonic''. Comença coma cantaira en 2021 ambe una represa ''Mourir sur scène'' de [[Dalida]], puèi es remarcada en 2023 ambe aqueste còp una represa de ''Gaffe aux autres'' de [[Ben Mazué]] e [[Jérémy Frérot]], pasmens s'impausa vertadièrament en 2024 ambe son títol ''Faut que tu m'aimes''. [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1998]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] es1ju2vtou3yolpn08mbsijm01tgogl 0 201008 2498372 2026-04-18T17:06:16Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Evahon]] cap a [[Eváun]] : Títol mal escrit : grafia Lavalada 2498372 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Eváun]] shyp8p9zwugkhe9hz70bgqegnwpvc0b 0 201009 2498396 2026-04-18T23:53:08Z Mistico Dois 45295 Creacion de la pagina amb « '''Josefa de Óbidos''' (c. 1630 – [[22 de julhet]] de [[1684]]) foguèt una pintra [[Portugal|portuguesa]]. Son nom de naissença èra Josefa de Ayala Figueira. Nasquèt a [[Sevilla]], en [[Espanha]], d’un paire portugués e d’una maire espanhòla, mas se mudèt al país de son paire quand èra encara pichona. Foguèt en Portugal que realizèt tota son òbra. Se consacrèt principalament a la pintura religiosa. Es considerada una de las raras femnas pi... » 2498396 wikitext text/x-wiki '''Josefa de Óbidos''' (c. 1630 – [[22 de julhet]] de [[1684]]) foguèt una pintra [[Portugal|portuguesa]]. Son nom de naissença èra Josefa de Ayala Figueira. Nasquèt a [[Sevilla]], en [[Espanha]], d’un paire portugués e d’una maire espanhòla, mas se mudèt al país de son paire quand èra encara pichona. Foguèt en Portugal que realizèt tota son òbra. Se consacrèt principalament a la pintura religiosa. Es considerada una de las raras femnas pintre del periòde [[baròc]]. S’atribuisson a son pincèl aperaquí 150 òbras. {{DEFAULTSORT:Óbidos, Josefa de}} [[Categoria:Naissença en 1630]] [[Categoria:Decès en 1684]] [[Categoria:Pintra]] [[Categoria:Pintre portugués]] 8i5qicdb6yqvwunn6ixsdw8fgt551qu 2498399 2498396 2026-04-18T23:59:52Z Mistico Dois 45295 2498399 wikitext text/x-wiki [[File:JosefaObidos1.jpg|thumb|upright=1|''Nativitat de Jèsus'' (1669) per Josefa de Óbidos]] '''Josefa de Óbidos''' (c. 1630 – [[22 de julhet]] de [[1684]]) foguèt una pintra [[Portugal|portuguesa]]. Son nom de naissença èra Josefa de Ayala Figueira. Nasquèt a [[Sevilla]], en [[Espanha]], d’un paire portugués e d’una maire espanhòla, mas se mudèt al país de son paire quand èra encara pichona. Foguèt en Portugal que realizèt tota son òbra. Se consacrèt principalament a la pintura religiosa. Es considerada una de las raras femnas pintre del periòde [[baròc]]. S’atribuisson a son pincèl aperaquí 150 òbras. {{DEFAULTSORT:Óbidos, Josefa de}} [[Categoria:Naissença en 1630]] [[Categoria:Decès en 1684]] [[Categoria:Pintra]] [[Categoria:Pintre portugués]] 2sjg4dbjcomd2ks39p6f306kk174hzu 2498408 2498399 2026-04-19T00:36:26Z Mistico Dois 45295 2498408 wikitext text/x-wiki [[File:JosefaObidos1.jpg|thumb|upright=1.1|''Nativitat de Jèsus'' (1669) per Josefa de Óbidos]] '''Josefa de Óbidos''' (c. 1630 – [[22 de julhet]] de [[1684]]) foguèt una pintra [[Portugal|portuguesa]]. Son nom de naissença èra Josefa de Ayala Figueira. Nasquèt a [[Sevilla]], en [[Espanha]], d’un paire portugués e d’una maire espanhòla, mas se mudèt al país de son paire quand èra encara pichona. Foguèt en Portugal que realizèt tota son òbra. Se consacrèt principalament a la pintura religiosa. Es considerada una de las raras femnas pintre del periòde [[baròc]]. S’atribuisson a son pincèl aperaquí 150 òbras. {{DEFAULTSORT:Óbidos, Josefa de}} [[Categoria:Naissença en 1630]] [[Categoria:Decès en 1684]] [[Categoria:Pintra]] [[Categoria:Pintre portugués]] t9183yezwushyuj76wcpef8l14boco7 0 201010 2498413 2026-04-19T06:45:41Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Le Varnet]] cap a [[Le Vernet Senta Margaida]] 2498413 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Le Vernet Senta Margaida]] c9ujg86rsul52krkdah0o7cqbf4uwu1 0 201011 2498417 2026-04-19T07:05:09Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Le Bosc Belet]] cap a [[Le Bòsc Belet]] 2498417 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Le Bòsc Belet]] ky2gnbdt3fi280ftlflbv9aogyzv586