Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 666 2498491 1933154 2026-04-20T01:06:10Z Dostojewskij 20932 /* Eveniments */ + [[Batalha de Lepant]] 2498491 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Octobre}} == Eveniments == * [[1337]] – lo rèi d'[[Anglatèrra]], [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard III]], escomet oficialament lo rèi de França [[Felip VI de França|Felip VI]]. Contèsta sa legitimitat e reclama la corona francesa. Es lo començament de la [[Guèrra de Cent Ans]]. * [[1571]] – [[Batalha de Lepant]] * [[1949]] – Formacion de l'[[Alemanha Orientala]] == Naissenças == * [[1885]] - [[Niels Bohr]], scientific danés (m.[[1962]]) * [[1912]] - [[Fernando Belaúnde Terry]], president de [[Peró]] (m.[[2002]]) * [[1931]] - [[Desmond Tutu]], evesque anglican [[Africa del Sud|sudafrican]], Prèmi Nobel de la Patz * [[1939]] - [[Harold Walter Kroto]], quimista britanic, Prèmi Nobel * [[1952]] - [[Vladimir Putin]], president de [[Russia]] * [[1967]] - [[Toni Braxton]], cantaira e actritz americana == Decèsses == * [[1849]] - [[Edgar Allan Poe]], escrivan american (n.[[1809]]) * [[1967]] - [[Norman Angell]], òme politic britanic e [[Prèmi Nobel de la Patz]] (n.[[1872]]) * [[1994]] - [[Niels Kaj Jerne]], immunologista danés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.[[1911]]) * [[2013]] - [[Ovadia Yosèf]], rabin israelian, cap espirituau del partit politic religiós ultraortodòxe Shas (n.[[1920]]) ---- Vejatz tanben: * [[6 d'octobre]] | [[8 d'octobre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 5mumohz3vr4sr5r9sqpuaokiiocaj3q 0 3555 2498442 2488556 2026-04-19T15:05:07Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2498442 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Soire | nom2 = ''Issoire'' | imatge = Issoire depuis la Tour de l'Horloge.jpg | descripcion = Veguda de Soire despuèi la cima de la Tor dau Relòtge. | escut = Blason ville fr Issoire 63.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63178 | cp = 63500 | cònsol = Bertrand Barraud | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = soiron/-ona | latitud = 45.545 | longitud = 3.24972222222 | alt mej = 386 | alt mini = 360 | alt maxi = 560 | km² = 19.69 |}} '''Soire''' (''Issoire'' en francés) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. z-Es v-una de las quatre sosprefecturas dau Puèi de Doma (embei [[Tièrn]], [[Riòm]] e [[Embèrt]]). Los abitants son los ''Soirons'' e las ''Soironas''<ref>[[Piare Bonaud]], ''Grammaire générale de l'auvergnat à l'usage des arvernisants'', [[Çaucle Tèrra d'Auvèrnha]], [[Chambalèira]], 1992, p. 268.</ref>. == Geografia == Soire z-es situada au sud de [[Clarmont-Ferrand]] a rasa de l'autorota [[A75]]. z-Es traversada per le riu [[Alèir (aiga)|Alèir]]. === Charrèiras, quartèirs e luòcs-dits === * '''Autariba''' [ˈawtæ ˈribæ] (fr. ''Hauterive''). * '''La Berbisiau''' [læ barbəˈʒaw] (fr. ''Rue Berbizialle''). * '''Rua de los Capucins''' [ˈrjyæ də lø kæpyˈʃã] (fr. ''Rue des Capucins''). * '''Las Jaudonas''' [la dzøˈduna] (fr. ''Les Jodonnes''). * '''Rua de la Bona Vièrja de las Filhas''' [ˈrjyæ də læ ˈbunæ ˈvjardzæ də la ˈfəʎa] (fr. ''Rue'' ''Notre Dame des Filles''). == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Ysiodurum'', ''Yciodorensis'' (VIe, 959), ''Ysoire'' (1213), ''Yssiodorensis'' (1267-1311), ''Ysiodorum'' (1260, 1286), ''Issiodoro'' (1281) e ''Yssoire'' (1510, 1789). Trobèm tanben las fòrmas arcaïcas ''Ussoire'' e ''Issoire''<ref>{{Obratge|url=https://web.archive.org/web/20200114172540/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-077.pdf|títol=Parlem!|vol=77|annada=2003|pagina=14}}</ref>. Le toponim ven dau nom gallés ''Icciodurum''. En occitan ''-òd'rum'' baila ''-oire'', la fòrma francesa siguèt calcada sobre la fòrma occitana puèi ''-oi-'' siguèt legit e prononciat a la francesa<ref>Albert Dauzat, ''La toponymie gauloise de l'Auvergne et du Velay'', Revue des Études Anciennes, 1931, p. 374.</ref>. La comuna se ditz [(e)ˈsɥɛjrə] o [ˈsɥəjrə] dins la viala mèma<ref>Albert "Françounet" Delanef, cronicas ''Sur le Pont Vieux'' dins ''Le Moniteur d'Issoire'', 1904-1906. Dins le parlar de la comuna. ''<nowiki/>'Ssuœyre'', de còps ''Essueyre''.</ref>, [ˈsɥɛjrə] vèrs [[Picharanda]] e [[La Tor d'Auvèrnha]] o enquèra [(i)ˈswirə] vèrs [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] e [[Çausselenjas|Sausselenjas]]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Istòria == [[Imatge:Egliseautremoine1825.jpg|200px|left|thumb|Glèisa de Sant Austremòni en [[1825]]]] Una abadiá seriá estada fondada sobre le site de Soire au [[sègle IV]] per Sent Austremòni mas seriá estada destruita per los Visigòts pauc de temps après. Una autra abadiá fuguèt bastida per los benedictins e consacrada en [[937]] per Bernat, avesque de Clarmont. Au [[sègle XVI]], Soire viuguèt las Guèrras de Religion e fuguèt victima de los dos camps (los protestants dau capitani Merle e l'armada reiala catolica). Fuguèt tan tocada per le conflict de la Liga. La vinha fuguèt durament tocada per la [[Daktulosphaira vitifoliae|filloxèra]] au cors dau [[sègle XIX]] e l'arribada dau [[tren]] en [[1855]] provoquèt la falhita de los batelèirs que transportavan le bòsc. Un regiment s'installèt dins la viala ce qu'ajudèt un pauc a sobreviure economicament. Au [[sègle XX]], Soire s'industrializèt embei d'usinas metallurgicas e le regiment fuguèt remplaçat per l'Escòla Nacionala de los Sosofiçèirs d'Activa. Trobèm dos dictons en occitan sobre Soire, le segond sembla se mocar dau promèir : * ''"Per mòure ni per cueure, ne chau pas sortir d'èrs Soire, ni per de bon vin beure, e de gentas filhas veire"''<ref>Albert Longy, ''Monographies des villes et villages de France : Issoire, histoire de la ville'', Paris, Le Livre d'histoire, 2010, 506 p., p. 443, 444. Grafia originala : ''Pue mœaure ni pue cœure, ne tzaut pas sourty d'Eyssoeyre, ni par de beun vi bieure et de dzenta filla veyre''.</ref><ref>Ambroise Tardieu, ''Grand Dictionnaire Historique du Département du Puy-de-Dôme'', Moulins, 1877, p. 184.</ref>. * ''"Chau pas venir vèrs Soire, ni per de bon vin beure e de gentas filhas veire"''<ref>Albert Dauzat, ''Contribution à la littérature orale de la Basse-Auvergne'', l'Auvergne littéraire, Clermont-Ferrand, 1938, p. 78.</ref>. Le monde que demoravan a l'entorn de vèrs Soire se mocavan desjà en 1870 de l'accent daus abitants de la viala (qu'avora s'ausís pas mai) que chamjavan los -a- en -è- e imitavan le monde d'''Issouère'', en parlar dau ''squère'' près de la ''guère''. == [[Eraudica|Eraldica]] == [[Imatge:Blason ville fr Issoire (Puy-de-Dôme).svg|100px|left|thumb|Blason de Soire]] [[Blasonament]] : ''d'azur embei la letra d'aur, la coa inversada a gaucha e enrotlada per la poenta, surmontada d'una corona de marqués dau mèma''. Las armas de Soire pòrtan una "Y" per ce que le nom de la viala s'escriviá en francés ''Yssoire'', embei aquesta letra, davant la [[Revolucion Francesa]]. == Monuments == * [[Imatge:Issoire-saint-austremoine.jpg|thumb|left|100x100px|Glèisa parrochiala de Soire]] Glèisa de Sant Austremòni : glèisa abadiala benedictina bastida au [[sègle XII]]. Victima de la repression de l'armada protestanta daument las Guèrras de Religion, fuguèt restaurada aus siècles [[sègle XIX|XIX]] e [[sègle XX|XX]]. z-Es classada [[Monument istoric en França|monument istoric]] despuèi [[1835]]. z-Es v-una de las mai gentas glèisas romanicas dau Puèi de Doma.[[Fichièr:Issoire - Tour de l'Horloge.jpg|100px|thumb|Tor dau relòtge]] # ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63178 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Bertrand Barraud |Partit=[[Los Republicans]] |Qualitat=conselhèir departamentau }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacques Magne<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat=Pierre Pascallon |Partit=RPR puèi [[Los Republicans|UMP]] |Qualitat=Deputat (1993-1997), Conselhèir generau (1992-2004) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat=Jacques Lavédrine |Partit=[[PS]] |Qualitat=Deputat (1978-1993), Conselhèir generau (1973-1992) }} {{Elegit |Debuta= 19 |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == [[Demografia]] == {{Demografia |insee=63178 |1793=4951 |1800=5095 |1806=5454 |1821=5929 |1831=5990 |1836=5741 |1841=5224 |1846=5702 |1851=5889 |1856=6067 |1861=6159 |1866=6063 |1872=5876 |1876=6250 |1881=6303 |1886=6265 |1891=6182 |1896=6011 |1901=5791 |1906=5603 |1911=5658 |1921=5660 |1926=6037 |1931=6719 |1936=6421 |1946=7115 |1954=8541 |1962= 10454 |1968= 11886 |1975= 13673 |1982= 13674 |1990= 13559 |1999= 13773 |2006=14016 |2007= 14778 |20= |2008=14163 |2010= |2011=14170 |2013=14286 |cassini=17651 |senscomptesdobles= 1962}}|Font=INSEE<ref>[http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo=63178]</ref>{{,}}<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=17651</ref> * 2013 : 14286 abitants (726 ab/km²) ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== == Embessonatge == * [[Neumarkt]] {{Alemanha}}, despuèi [[1971]]. ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee =63178 }} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 6by4krscfofamryakyh7o2cllk9xvoo 0 17106 2498434 2498433 2026-04-19T12:01:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498434 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 0i9ibrabzlv7mcc2j136lkph2lydhfc 2498435 2498434 2026-04-19T12:05:56Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams intèrnes */ 2498435 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] k8qxbv6m4m3djlruf3s9hdt6ndtbl96 2498436 2498435 2026-04-19T12:06:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams intèrnes */ 2498436 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 0juamgxw2x672bzyfjgt9f09tby0lrv 2498437 2498436 2026-04-19T12:06:42Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams intèrnes */ 2498437 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] t7s49e7p22d12aqk6887a3cz0hdeh9d 2498458 2498437 2026-04-19T16:44:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498458 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estrcturat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava lo dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] kjcpx187s3qdhg8ferwndfdurmlzijt 2498459 2498458 2026-04-19T16:48:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pensaa de Gandhi */ 2498459 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] c6asbgj0n7tp0z2s3xeq855pcucrfuj 2498460 2498459 2026-04-19T16:54:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi */ 2498460 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] d9grvv8mmnu8ubzn6tcub2qviw8e73d 2498462 2498460 2026-04-19T17:09:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi */ 2498462 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. Au niveu politic, es la figura fondatritz de la [[desobeïssança civila]] moderna. Sos principis de ''[[satyagraha]]'' e d’''[[ahimsa]]'' inspirèron directament lo movement de [[Martin Luther King]] ([[1929]]-[[1968]]) per los drechs civics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Luther King, ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'', Warner Books, 1998, cap. 7.</ref>. En [[Sud-Africa]], una [[apartheid|partia dau movement anti-apartheid]] faguèc regularament de referéncias a las ideas moralas e politicas de Gandhi<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nelson Mandela, « The Sacred Warrior », ''Time magazine'', 3 de genier de 2000.</ref><ref>En revenja, l'ANC refusèc la non-violéncia e menèc una lucha armaa còntra lo govern sud-african.</ref> == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 1ahtd6op7yr71s18gdl8rmy5ydenv4b 2498463 2498462 2026-04-19T17:10:08Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi */ 2498463 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. Au niveu politic, es la figura fondatritz de la [[desobeïssança civila]] moderna. Sos principis de ''[[satyagraha]]'' e d’''[[ahimsa]]'' inspirèron directament lo movement de [[Martin Luther King]] ([[1929]]-[[1968]]) per los drechs civics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Luther King, ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'', Warner Books, 1998, cap. 7.</ref>. En [[Sud-Africa]], una [[apartheid|partia dau movement anti-apartheid]] faguèc regularament de referéncias a las ideas moralas e politicas de Gandhi<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nelson Mandela, « The Sacred Warrior », ''Time magazine'', 3 de genier de 2000.</ref><ref>Pasmens, l'ANC refusèc la non-violéncia e menèc una lucha armaa còntra lo govern sud-african.</ref> == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] fnpxrlfzpy3i3vau6ufji4qufr0qcqc 2498464 2498463 2026-04-19T17:21:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi */ 2498464 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. Au niveu politic, es la figura fondatritz de la [[desobeïssança civila]] moderna. Sos principis de ''[[satyagraha]]'' e d’''[[ahimsa]]'' inspirèron directament lo movement de [[Martin Luther King]] ([[1929]]-[[1968]]) per los drechs civics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Luther King, ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'', Warner Books, 1998, cap. 7.</ref>. En [[Sud-Africa]], una [[apartheid|partia dau movement anti-apartheid]] faguèc regularament de referéncias a las ideas moralas e politicas de Gandhi<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nelson Mandela, « The Sacred Warrior », ''Time magazine'', 3 de genier de 2000.</ref><ref>Pasmens, l'ANC refusèc la non-violéncia e menèc una lucha armaa còntra lo govern sud-african.</ref>. Au niveu [[filosofia|filosofic]], Gandhi participèc a la difusion de la [[filosofia indiana|pensaa indiana]] en [[Occident]] e a la legitimacion de las filosofias non-occidentalas dins lo debat intellectuau mondiau. Sa critica de la [[civilizacion]] [[industria|industriala]] e dau [[capitalisme]] foguèc pereu una fònt d'inspiracion importanta per los movements [[ecologia|ecologistas]] apareissuts a partir dels [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]]. Lo ''[[sarvodaya]]'' e la vision gandhiana d'una economia fondaa sus de comunautats localas autosufisentas an egalament influenciat de pensaires de l'economia alternativa coma [[Ernst Friedrich Schumacher]] ([[1911]]-[[1977]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ernst Friedrich Schumacher, ''Small Is Beautiful'', Blond & Briggs, 1973, 288 p.</ref>. == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 39fybg41ham8f718yb4ifc3a49jxefs 2498465 2498464 2026-04-19T18:01:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi */ 2498465 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. Au niveu politic, es la figura fondatritz de la [[desobeïssança civila]] moderna. Sos principis de ''[[satyagraha]]'' e d’''[[ahimsa]]'' inspirèron directament lo movement de [[Martin Luther King]] ([[1929]]-[[1968]]) per los drechs civics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Luther King, ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'', Warner Books, 1998, cap. 7.</ref>. En [[Sud-Africa]], una [[apartheid|partia dau movement anti-apartheid]] faguèc regularament de referéncias a las ideas moralas e politicas de Gandhi<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nelson Mandela, « The Sacred Warrior », ''Time magazine'', 3 de genier de 2000.</ref><ref>Pasmens, l'ANC refusèc la non-violéncia e menèc una lucha armaa còntra lo govern sud-african.</ref>. Au niveu [[filosofia|filosofic]], Gandhi participèc a la difusion de la [[filosofia indiana|pensaa indiana]] en [[Occident]] e a la legitimacion de las filosofias non-occidentalas dins lo debat intellectuau mondiau. Sa critica de la [[civilizacion]] [[industria|industriala]] e dau [[capitalisme]] foguèc pereu una fònt d'inspiracion importanta per los movements [[ecologia|ecologistas]] apareissuts a partir dels [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]]. Lo ''[[sarvodaya]]'' e la vision gandhiana d'una economia fondaa sus de comunautats localas autosufisentas an egalament influenciat de pensaires de l'economia alternativa coma [[Ernst Friedrich Schumacher]] ([[1911]]-[[1977]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ernst Friedrich Schumacher, ''Small Is Beautiful'', Blond & Briggs, 1973, 288 p.</ref>. Au niveu culturau, Gandhi es vengut una figura emblematica de la cultura populara mondiala. Foguèc ansin l'objecte d'un nombre considerable d'òbras [[literatura|literàrias]], [[cinèma|cinematograficas]] e [[art|artisticas]]. Per exemple, se pòt citar lo [[film]] ''[[Ganhdi (film)|Gandhi]]'' sortit en [[1982]]. Ganhèc uech [[Oscar]]s e cinc [[Bafta]] e participèc a l'edificacion de son imatge moderne. Gandhi es tanben omnipresent en [[Índia]] ont es considerat coma lo « paire de la nacion ». Son retrach figura ansin sus los [[bilhet de banca|bilhets de banca]] e son nom es estat donat a mai d'una institucion, [[escòla]] o infrastructuras. == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 9go7f5405zorhqy2ia7pkmh9degu8vh 2498466 2498465 2026-04-19T18:04:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi */ 2498466 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. Au niveu politic, es la figura fondatritz de la [[desobeïssança civila]] moderna. Sos principis de ''[[satyagraha]]'' e d’''[[ahimsa]]'' inspirèron directament lo movement de [[Martin Luther King]] ([[1929]]-[[1968]]) per los drechs civics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Luther King, ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'', Warner Books, 1998, cap. 7.</ref>. En [[Sud-Africa]], una [[apartheid|partia dau movement anti-apartheid]] faguèc regularament de referéncias a las ideas moralas e politicas de Gandhi<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nelson Mandela, « The Sacred Warrior », ''Time magazine'', 3 de genier de 2000.</ref><ref>Pasmens, l'ANC refusèc la non-violéncia e menèc una lucha armaa còntra lo govern sud-african.</ref>. Au niveu [[filosofia|filosofic]], Gandhi participèc a la difusion de la [[filosofia indiana|pensaa indiana]] en [[Occident]] e a la legitimacion de las filosofias non-occidentalas dins lo debat intellectuau mondiau. Sa critica de la [[civilizacion]] [[industria|industriala]] e dau [[capitalisme]] foguèc pereu una fònt d'inspiracion importanta per los movements [[ecologia|ecologistas]] apareissuts a partir dels [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]]. Lo ''[[sarvodaya]]'' e la vision gandhiana d'una economia fondaa sus de comunautats localas autosufisentas an egalament influenciat de pensaires de l'economia alternativa coma [[Ernst Friedrich Schumacher]] ([[1911]]-[[1977]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ernst Friedrich Schumacher, ''Small Is Beautiful'', Blond & Briggs, 1973, 288 p.</ref>. Au niveu culturau, Gandhi es vengut una figura emblematica de la cultura populara mondiala. Foguèc ansin l'objecte d'un nombre considerable d'òbras [[literatura|literàrias]], [[cinèma|cinematograficas]] e [[art|artisticas]]. Per exemple, se pòt citar lo [[film]] ''[[Ganhdi (film)|Gandhi]]'' sortit en [[1982]]. Ganhèc uech [[Oscar]]s e cinc [[Bafta]] e participèc a l'edificacion de son imatge moderne. Gandhi es tanben omnipresent en [[Índia]] ont es considerat coma lo « paire de la nacion ». Son retrach figura ansin sus los [[bilhet de banca|bilhets de banca]] e son nom es estat donat a mai d'una institucion, [[escòla]] o infrastructura. == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 2rzcgx71e1hm49zzs43j80ep5eu8a7t 2498467 2498466 2026-04-19T18:27:25Z Nicolas Eynaud 6858 2498467 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de Gandhi en [[1931]].]] '''Mohandas Karamchand Gandhi''' (2 d'octòbre de [[1869]], [[Porbandar]] - 30 de genier de [[1948]], [[New Delhi]]) es un chef [[politica|politic]] dau movement [[nacionalisme|nacionalista]] [[Indoïsme|indó]] a l'origina de l'[[independéncia]] d'[[Índia]] moderna. Es mai que mai conoissut sota lo nom de '''Mahatma Gandhi''', un subrenom onorific eissit dau [[mot]] [[sanscrit]] ''mahātmā'' (« granda arma »). En [[Índia]], lo subrenom afectuós ''Bāpu'' es egalament utilizat. Après d'estudis menats en [[Anglaterra]] per venir [[avocat]], Gandhi anèc trabalhar en [[Sud-Africa]] per defendre los interès dels marchands indians installats dins lo païs. I desvolopèc pauc a cha pauc una vision politica e s'opausèc a las discriminacions tochant los Indians sud-africans. I descurbèc pereu la pensaa d'autors coma [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquò lo menèc a desvolopar un metòde politic originau basat sus la resisténcia non violenta, la desobeïssança civila e l'acceptacion de la repression. En [[1915]], s'entornèc en [[Índia]] onte venguèc lo chef dau [[Congrès Nacionau Indian]], un important movement en favor de reformas destinaas a melhorar l'integracion dels Indians au sistema [[colonialisme|coloniau]]. Après quauques succès locaus coma la [[marcha dau sau]] de [[1930]], orientèc son accion vers l'independéncia après aver constatat l'impossibilitat de reformar las [[Índias Britanicas]]. En despiech de dificultats politicas a partir de [[1932]], Gandhi abandonèc la direccion dau Congrès, mas demorèc una figura centrala dau movement. Ansin, en [[1942]], poguèc iniciar lo movement ''[[Quit India]]'' que tenguèc un ròtle decisiu dins la decision dels [[Reialme Unit|Britanics]] d'acceptar l'independéncia d'[[Índia]] après la [[Segonda Guerra Mondiala]]. Protestèc fòrça còntra lo [[partiment de las Índias]] en [[1947]]. S'opausèc pereu a las violéncias entre las diferentas comunautats religiosas e prenguèc mai d'un còp la defensa dels [[islam|musulmans]]. Considerat coma un traite per los nacionalistas indós mai extremistas, foguèc [[assassinat]] lo 30 de genier. Sa pensaa, fondaa sus la [[filosofia indiana]] e en particular sus l'[[indoïsme]] e lo [[jaïnisme]], es un ensemble de principis practics dominats per las ideas d''''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »), de ''[[swaraj]]'' (autonòmia politica e personala) e de ''[[sarvodaya]]'' (progrès universau). Son influéncia sus los movements de [[desobeïssança civila]] dau segle XX es considerabla — en particular sus [[Martin Luther King]] als [[USA|Estats Units]] e sus lo movement anti-[[apartheid]] en [[Africa dau Sud]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. Au niveu politic, es la figura fondatritz de la [[desobeïssança civila]] moderna. Sos principis de ''[[satyagraha]]'' e d’''[[ahimsa]]'' inspirèron directament lo movement de [[Martin Luther King]] ([[1929]]-[[1968]]) per los drechs civics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Luther King, ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'', Warner Books, 1998, cap. 7.</ref>. En [[Sud-Africa]], una [[apartheid|partia dau movement anti-apartheid]] faguèc regularament de referéncias a las ideas moralas e politicas de Gandhi<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nelson Mandela, « The Sacred Warrior », ''Time magazine'', 3 de genier de 2000.</ref><ref>Pasmens, l'ANC refusèc la non-violéncia e menèc una lucha armaa còntra lo govern sud-african.</ref>. Au niveu [[filosofia|filosofic]], Gandhi participèc a la difusion de la [[filosofia indiana|pensaa indiana]] en [[Occident]] e a la legitimacion de las filosofias non-occidentalas dins lo debat intellectuau mondiau. Sa critica de la [[civilizacion]] [[industria|industriala]] e dau [[capitalisme]] foguèc pereu una fònt d'inspiracion importanta per los movements [[ecologia|ecologistas]] apareissuts a partir dels [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]]. Lo ''[[sarvodaya]]'' e la vision gandhiana d'una economia fondaa sus de comunautats localas autosufisentas an egalament influenciat de pensaires de l'economia alternativa coma [[Ernst Friedrich Schumacher]] ([[1911]]-[[1977]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ernst Friedrich Schumacher, ''Small Is Beautiful'', Blond & Briggs, 1973, 288 p.</ref>. Au niveu culturau, Gandhi es vengut una figura emblematica de la cultura populara mondiala. Foguèc ansin l'objecte d'un nombre considerable d'òbras [[literatura|literàrias]], [[cinèma|cinematograficas]] e [[art|artisticas]]. Per exemple, se pòt citar lo [[film]] ''[[Ganhdi (film)|Gandhi]]'' sortit en [[1982]]. Ganhèc uech [[Oscar]]s e cinc [[Bafta]] e participèc a l'edificacion de son imatge moderne. Gandhi es tanben omnipresent en [[Índia]] ont es considerat coma lo « paire de la nacion ». Son retrach figura ansin sus los [[bilhet de banca|bilhets de banca]] e son nom es estat donat a mai d'una institucion, [[escòla]] o infrastructura. == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] fn591pzmo0kdnky394u7pdqq65kqlpz 2498468 2498467 2026-04-19T18:34:42Z Nicolas Eynaud 6858 2498468 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de Gandhi en [[1931]].]] '''Mohandas Karamchand Gandhi''' (2 d'octòbre de [[1869]], [[Porbandar]] - 30 de genier de [[1948]], [[New Delhi]]) es un chef [[politica|politic]] dau movement [[nacionalisme|nacionalista]] [[Indoïsme|indó]] a l'origina de l'[[independéncia]] d'[[Índia]] moderna. Es mai que mai conoissut sota lo nom de '''Mahatma Gandhi''', un subrenom onorific eissit dau [[mot]] [[sanscrit]] ''mahātmā'' (« granda arma »). En [[Índia]], lo subrenom afectuós ''Bāpu'' es egalament utilizat. Après d'estudis menats en [[Anglaterra]] per venir [[avocat]], Gandhi anèc trabalhar en [[Sud-Africa]] per defendre los interès dels marchands indians installats dins lo païs. I desvolopèc pauc a cha pauc una vision politica e s'opausèc a las discriminacions tochant los Indians sud-africans. I descurbèc pereu la pensaa d'autors coma [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquò lo menèc a desvolopar un metòde politic originau basat sus la resisténcia non violenta, la desobeïssança civila e l'acceptacion de la repression. En [[1915]], s'entornèc en [[Índia]] onte venguèc lo chef dau [[Congrès Nacionau Indian]], un important movement en favor de reformas destinaas a melhorar l'integracion dels Indians au sistema [[colonialisme|coloniau]]. Après quauques succès locaus coma la [[marcha dau sau]] de [[1930]], orientèc son accion vers l'independéncia après aver constatat l'impossibilitat de reformar las [[Índias Britanicas]]. En despiech de dificultats politicas a partir de [[1932]], Gandhi abandonèc la direccion dau Congrès, mas demorèc una figura centrala dau movement. Ansin, en [[1942]], poguèc iniciar lo movement ''[[Quit India]]'' que tenguèc un ròtle decisiu dins la decision dels [[Reialme Unit|Britanics]] d'acceptar l'independéncia d'[[Índia]] après la [[Segonda Guerra Mondiala]]. Protestèc fòrça còntra lo [[partiment de las Índias]] en [[1947]]. S'opausèc pereu a las violéncias entre las diferentas comunautats religiosas e prenguèc mai d'un còp la defensa dels [[islam|musulmans]]. Considerat coma un traite per los nacionalistas indós mai extremistas, foguèc [[assassinat]] lo 30 de genier. Sa pensaa, fondaa sus la [[filosofia indiana]] e en particular sus l'[[indoïsme]] e lo [[jaïnisme]], es un ensemble de principis practics dominats per las ideas d''''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »), de ''[[swaraj]]'' (autonòmia politica e personala) e de ''[[sarvodaya]]'' (progrès universau). Son influéncia sus los movements de [[desobeïssança civila]] dau segle XX es considerabla — en particular sus [[Martin Luther King]] als [[USA|Estats Units]] e sus lo movement anti-[[apartheid]] en [[Africa dau Sud]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. Au niveu politic, es la figura fondatritz de la [[desobeïssança civila]] moderna. Sos principis de ''[[satyagraha]]'' e d’''[[ahimsa]]'' inspirèron directament lo movement de [[Martin Luther King]] ([[1929]]-[[1968]]) per los drechs civics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Luther King, ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'', Warner Books, 1998, cap. 7.</ref>. En [[Sud-Africa]], una [[apartheid|partia dau movement anti-apartheid]] faguèc regularament de referéncias a las ideas moralas e politicas de Gandhi<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nelson Mandela, « The Sacred Warrior », ''Time magazine'', 3 de genier de 2000.</ref><ref>Pasmens, l'ANC refusèc la non-violéncia e menèc una lucha armaa còntra lo govern sud-african.</ref>. Au niveu [[filosofia|filosofic]], Gandhi participèc a la difusion de la [[filosofia indiana|pensaa indiana]] en [[Occident]] e a la legitimacion de las filosofias non-occidentalas dins lo debat intellectuau mondiau. Sa critica de la [[civilizacion]] [[industria|industriala]] e dau [[capitalisme]] foguèc pereu una fònt d'inspiracion importanta per los movements [[ecologia|ecologistas]] apareissuts a partir dels [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]]. Lo ''[[sarvodaya]]'' e la vision gandhiana d'una economia fondaa sus de comunautats localas autosufisentas an egalament influenciat de pensaires de l'economia alternativa coma [[Ernst Friedrich Schumacher]] ([[1911]]-[[1977]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ernst Friedrich Schumacher, ''Small Is Beautiful'', Blond & Briggs, 1973, 288 p.</ref>. Au niveu culturau, Gandhi es vengut una figura emblematica de la cultura populara mondiala. Foguèc ansin l'objecte d'un nombre considerable d'òbras [[literatura|literàrias]], [[cinèma|cinematograficas]] e [[art|artisticas]]. Per exemple, se pòt citar lo [[film]] ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'' sortit en [[1982]]. Ganhèc uech [[Oscar]]s e cinc [[Bafta]] e participèc a l'edificacion de son imatge moderne. Gandhi es tanben omnipresent en [[Índia]] ont es considerat coma lo « paire de la nacion ». Son retrach figura ansin sus los [[bilhet de banca|bilhets de banca]] e son nom es estat donat a mai d'una institucion, [[escòla]] o infrastructura. == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === '''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', New Haven, Yale University Press, 1991. '''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Nòva York, Columbia University Press, 2000. '''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Nòva York, Vintage Books, 2015. '''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi: The Years That Changed the World 1914-1948'', Londres, Penguin Books, 2018. '''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', Berkeley, University of California Press, 2008. '''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000. '''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Nòva Delhi, Rupa Publications, 2007. '''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel (dir.), ''Gandhi: Hind Swaraj and Other Writings'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 9r62islv984nj598kba6ahecekgeysi 2498469 2498468 2026-04-19T18:35:35Z Nicolas Eynaud 6858 2498469 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de Gandhi en [[1931]].]] '''Mohandas Karamchand Gandhi''' (2 d'octòbre de [[1869]], [[Porbandar]] - 30 de genier de [[1948]], [[New Delhi]]) es un chef [[politica|politic]] dau movement [[nacionalisme|nacionalista]] [[Indoïsme|indó]] a l'origina de l'[[independéncia]] d'[[Índia]] moderna. Es mai que mai conoissut sota lo nom de '''Mahatma Gandhi''', un subrenom onorific eissit dau [[mot]] [[sanscrit]] ''mahātmā'' (« granda arma »). En [[Índia]], lo subrenom afectuós ''Bāpu'' es egalament utilizat. Après d'estudis menats en [[Anglaterra]] per venir [[avocat]], Gandhi anèc trabalhar en [[Sud-Africa]] per defendre los interès dels marchands indians installats dins lo païs. I desvolopèc pauc a cha pauc una vision politica e s'opausèc a las discriminacions tochant los Indians sud-africans. I descurbèc pereu la pensaa d'autors coma [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquò lo menèc a desvolopar un metòde politic originau basat sus la resisténcia non violenta, la desobeïssança civila e l'acceptacion de la repression. En [[1915]], s'entornèc en [[Índia]] onte venguèc lo chef dau [[Congrès Nacionau Indian]], un important movement en favor de reformas destinaas a melhorar l'integracion dels Indians au sistema [[colonialisme|coloniau]]. Après quauques succès locaus coma la [[marcha dau sau]] de [[1930]], orientèc son accion vers l'independéncia après aver constatat l'impossibilitat de reformar las [[Índias Britanicas]]. En despiech de dificultats politicas a partir de [[1932]], Gandhi abandonèc la direccion dau Congrès, mas demorèc una figura centrala dau movement. Ansin, en [[1942]], poguèc iniciar lo movement ''[[Quit India]]'' que tenguèc un ròtle decisiu dins la decision dels [[Reialme Unit|Britanics]] d'acceptar l'independéncia d'[[Índia]] après la [[Segonda Guerra Mondiala]]. Protestèc fòrça còntra lo [[partiment de las Índias]] en [[1947]]. S'opausèc pereu a las violéncias entre las diferentas comunautats religiosas e prenguèc mai d'un còp la defensa dels [[islam|musulmans]]. Considerat coma un traite per los nacionalistas indós mai extremistas, foguèc [[assassinat]] lo 30 de genier. Sa pensaa, fondaa sus la [[filosofia indiana]] e en particular sus l'[[indoïsme]] e lo [[jaïnisme]], es un ensemble de principis practics dominats per las ideas d''''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »), de ''[[swaraj]]'' (autonòmia politica e personala) e de ''[[sarvodaya]]'' (progrès universau). Son influéncia sus los movements de [[desobeïssança civila]] dau segle XX es considerabla — en particular sus [[Martin Luther King]] als [[USA|Estats Units]] e sus lo movement anti-[[apartheid]] en [[Africa dau Sud]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. Au niveu politic, es la figura fondatritz de la [[desobeïssança civila]] moderna. Sos principis de ''[[satyagraha]]'' e d’''[[ahimsa]]'' inspirèron directament lo movement de [[Martin Luther King]] ([[1929]]-[[1968]]) per los drechs civics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Luther King, ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'', Warner Books, 1998, cap. 7.</ref>. En [[Sud-Africa]], una [[apartheid|partia dau movement anti-apartheid]] faguèc regularament de referéncias a las ideas moralas e politicas de Gandhi<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nelson Mandela, « The Sacred Warrior », ''Time magazine'', 3 de genier de 2000.</ref><ref>Pasmens, l'ANC refusèc la non-violéncia e menèc una lucha armaa còntra lo govern sud-african.</ref>. Au niveu [[filosofia|filosofic]], Gandhi participèc a la difusion de la [[filosofia indiana|pensaa indiana]] en [[Occident]] e a la legitimacion de las filosofias non-occidentalas dins lo debat intellectuau mondiau. Sa critica de la [[civilizacion]] [[industria|industriala]] e dau [[capitalisme]] foguèc pereu una fònt d'inspiracion importanta per los movements [[ecologia|ecologistas]] apareissuts a partir dels [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]]. Lo ''[[sarvodaya]]'' e la vision gandhiana d'una economia fondaa sus de comunautats localas autosufisentas an egalament influenciat de pensaires de l'economia alternativa coma [[Ernst Friedrich Schumacher]] ([[1911]]-[[1977]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ernst Friedrich Schumacher, ''Small Is Beautiful'', Blond & Briggs, 1973, 288 p.</ref>. Au niveu culturau, Gandhi es vengut una figura emblematica de la cultura populara mondiala. Foguèc ansin l'objecte d'un nombre considerable d'òbras [[literatura|literàrias]], [[cinèma|cinematograficas]] e [[art|artisticas]]. Per exemple, se pòt citar lo [[film]] ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'' sortit en [[1982]]. Ganhèc uech [[Oscar]]s e cinc [[Bafta]] e participèc a l'edificacion de son imatge moderne. Gandhi es tanben omnipresent en [[Índia]] ont es considerat coma lo « paire de la nacion ». Son retrach figura ansin sus los [[bilhet de banca|bilhets de banca]] e son nom es estat donat a mai d'una institucion, [[escòla]] o infrastructura. == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', New Haven, Yale University Press, 1991. * '''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Nòva York, Columbia University Press, 2000. * '''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Nòva York, Vintage Books, 2015. * '''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi: The Years That Changed the World 1914-1948'', Londres, Penguin Books, 2018. * '''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', Berkeley, University of California Press, 2008. * '''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000. * '''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Nòva Delhi, Rupa Publications, 2007. * '''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel (dir.), ''Gandhi: Hind Swaraj and Other Writings'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] n95cm8wym83bmdqw72zvqfijg8h2uhm 2498470 2498469 2026-04-19T18:36:36Z Nicolas Eynaud 6858 2498470 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de Gandhi en [[1931]].]] '''Mohandas Karamchand Gandhi''' (2 d'octòbre de [[1869]], [[Porbandar]] - 30 de genier de [[1948]], [[New Delhi]]) es un chef [[politica|politic]] dau movement [[nacionalisme|nacionalista]] [[Indoïsme|indó]] a l'origina de l'[[independéncia]] d'[[Índia]] moderna. Es mai que mai conoissut sota lo nom de '''Mahatma Gandhi''', un subrenom onorific eissit dau [[mot]] [[sanscrit]] ''mahātmā'' (« granda arma »). En [[Índia]], lo subrenom afectuós ''Bāpu'' es egalament utilizat. Après d'estudis menats en [[Anglaterra]] per venir [[avocat]], Gandhi anèc trabalhar en [[Sud-Africa]] per defendre los interès dels marchands indians installats dins lo païs. I desvolopèc pauc a cha pauc una vision politica e s'opausèc a las discriminacions tochant los Indians sud-africans. I descurbèc pereu la pensaa d'autors coma [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquò lo menèc a desvolopar un metòde politic originau basat sus la resisténcia non violenta, la desobeïssança civila e l'acceptacion de la repression. En [[1915]], s'entornèc en [[Índia]] onte venguèc lo chef dau [[Congrès Nacionau Indian]], un important movement en favor de reformas destinaas a melhorar l'integracion dels Indians au sistema [[colonialisme|coloniau]]. Après quauques succès locaus coma la [[marcha dau sau]] de [[1930]], orientèc son accion vers l'independéncia après aver constatat l'impossibilitat de reformar las [[Índias Britanicas]]. En despiech de dificultats politicas a partir de [[1932]], Gandhi abandonèc la direccion dau Congrès, mas demorèc una figura centrala dau movement. Ansin, en [[1942]], poguèc iniciar lo movement ''[[Quit India]]'' que tenguèc un ròtle decisiu dins la decision dels [[Reialme Unit|Britanics]] d'acceptar l'independéncia d'[[Índia]] après la [[Segonda Guerra Mondiala]]. Protestèc fòrça còntra lo [[partiment de las Índias]] en [[1947]]. S'opausèc pereu a las violéncias entre las diferentas comunautats religiosas e prenguèc mai d'un còp la defensa dels [[islam|musulmans]]. Considerat coma un traite per los nacionalistas indós mai extremistas, foguèc [[assassinat]] lo 30 de genier. Sa pensaa, fondaa sus la [[filosofia indiana]] e en particular sus l'[[indoïsme]] e lo [[jaïnisme]], es un ensemble de principis practics dominats per las ideas d''''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »), de ''[[swaraj]]'' (autonòmia politica e personala) e de ''[[sarvodaya]]'' (progrès universau). Son influéncia sus los movements de [[desobeïssança civila]] dau segle XX es considerabla — en particular sus [[Martin Luther King]] als [[USA|Estats Units]] e sus lo movement anti-[[apartheid]] en [[Africa dau Sud]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. Au niveu politic, es la figura fondatritz de la [[desobeïssança civila]] moderna. Sos principis de ''[[satyagraha]]'' e d’''[[ahimsa]]'' inspirèron directament lo movement de [[Martin Luther King]] ([[1929]]-[[1968]]) per los drechs civics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Luther King, ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'', Warner Books, 1998, cap. 7.</ref>. En [[Sud-Africa]], una [[apartheid|partia dau movement anti-apartheid]] faguèc regularament de referéncias a las ideas moralas e politicas de Gandhi<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nelson Mandela, « The Sacred Warrior », ''Time magazine'', 3 de genier de 2000.</ref><ref>Pasmens, l'ANC refusèc la non-violéncia e menèc una lucha armaa còntra lo govern sud-african.</ref>. Au niveu [[filosofia|filosofic]], Gandhi participèc a la difusion de la [[filosofia indiana|pensaa indiana]] en [[Occident]] e a la legitimacion de las filosofias non-occidentalas dins lo debat intellectuau mondiau. Sa critica de la [[civilizacion]] [[industria|industriala]] e dau [[capitalisme]] foguèc pereu una fònt d'inspiracion importanta per los movements [[ecologia|ecologistas]] apareissuts a partir dels [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]]. Lo ''[[sarvodaya]]'' e la vision gandhiana d'una economia fondaa sus de comunautats localas autosufisentas an egalament influenciat de pensaires de l'economia alternativa coma [[Ernst Friedrich Schumacher]] ([[1911]]-[[1977]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ernst Friedrich Schumacher, ''Small Is Beautiful'', Blond & Briggs, 1973, 288 p.</ref>. Au niveu culturau, Gandhi es vengut una figura emblematica de la cultura populara mondiala. Foguèc ansin l'objecte d'un nombre considerable d'òbras [[literatura|literàrias]], [[cinèma|cinematograficas]] e [[art|artisticas]]. Per exemple, se pòt citar lo [[film]] ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'' sortit en [[1982]]. Ganhèc uech [[Oscar]]s e cinc [[Bafta]] e participèc a l'edificacion de son imatge moderne. Gandhi es tanben omnipresent en [[Índia]] ont es considerat coma lo « paire de la nacion ». Son retrach figura ansin sus los [[bilhet de banca|bilhets de banca]] e son nom es estat donat a mai d'una institucion, [[escòla]] o infrastructura. == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', New Haven, Yale University Press, 1991. * '''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Nòva York, Columbia University Press, 2000. * '''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Nòva York, Vintage Books, 2015. * '''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi: The Years That Changed the World 1914-1948'', Londres, Penguin Books, 2018. * '''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', Berkeley, University of California Press, 2008. * '''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000. * '''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Nòva Delhi, Rupa Publications, 2007. * '''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel (dir.), ''Gandhi: Hind Swaraj and Other Writings'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Gandhi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Gandhi]] sky4cfwsz9mdftfbwxdkf3zlg3a5qr3 2498471 2498470 2026-04-19T18:48:10Z Nicolas Eynaud 6858 2498471 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de Gandhi en [[1931]].]] '''Mohandas Karamchand Gandhi''' (2 d'octòbre de [[1869]], [[Porbandar]] - 30 de genier de [[1948]], [[New Delhi]]) es un chef [[politica|politic]] dau movement [[nacionalisme|nacionalista]] [[Indoïsme|indó]] a l'origina de l'[[independéncia]] d'[[Índia]] moderna. Es mai que mai conoissut sota lo nom de '''Mahatma Gandhi''', un subrenom onorific eissit dau [[mot]] [[sanscrit]] ''mahātmā'' (« granda arma »). En [[Índia]], lo subrenom afectuós '''''Bāpu''''' es egalament utilizat. Après d'estudis menats en [[Anglaterra]] per venir [[avocat]], Gandhi anèc trabalhar en [[Sud-Africa]] per defendre los interès dels marchands indians installats dins lo païs. I desvolopèc pauc a cha pauc una vision politica e s'opausèc a las discriminacions tochant los Indians sud-africans. I descurbèc pereu la pensaa d'autors coma [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquò lo menèc a desvolopar un metòde politic originau basat sus la resisténcia non violenta, la desobeïssança civila e l'acceptacion de la repression. En [[1915]], s'entornèc en [[Índia]] onte venguèc lo chef dau [[Congrès Nacionau Indian]], un important movement en favor de reformas destinaas a melhorar l'integracion dels Indians au sistema [[colonialisme|coloniau]]. Après quauques succès locaus coma la [[marcha dau sau]] de [[1930]], orientèc son accion vers l'independéncia après aver constatat l'impossibilitat de reformar las [[Índias Britanicas]]. En despiech de dificultats politicas a partir de [[1932]], Gandhi abandonèc la direccion dau Congrès, mas demorèc una figura centrala dau movement. Ansin, en [[1942]], poguèc iniciar lo movement ''[[Quit India]]'' que tenguèc un ròtle decisiu dins la decision dels [[Reialme Unit|Britanics]] d'acceptar l'independéncia d'[[Índia]] après la [[Segonda Guerra Mondiala]]. Protestèc fòrça còntra lo [[partiment de las Índias]] en [[1947]]. S'opausèc pereu a las violéncias entre las diferentas comunautats religiosas e prenguèc mai d'un còp la defensa dels [[islam|musulmans]]. Considerat coma un traite per los nacionalistas indós mai extremistas, foguèc [[assassinat]] lo 30 de genier. Sa pensaa, fondaa sus la [[filosofia indiana]] e en particular sus l'[[indoïsme]] e lo [[jaïnisme]], es un ensemble de principis practics dominats per las ideas d''''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »), de ''[[swaraj]]'' (autonòmia politica e personala) e de ''[[sarvodaya]]'' (progrès universau). Son influéncia sus los movements de [[desobeïssança civila]] dau segle XX es considerabla — en particular sus [[Martin Luther King]] als [[USA|Estats Units]] e sus lo movement anti-[[apartheid]] en [[Africa dau Sud]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 de març de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== Au començament de la [[Segonda Guerra Mondiala]], lo vice-rei [[Victor Hope]] engatjèc lo [[Raj Britanic]] dins lo conflicte sensa consultar los elegits indians. La [[Liga Musulmana]] sostenguèc la participacion indiana, mas lo Congrès se devesissèc. Una partia dels nacionalistas chausissèron de combatre los Britanics e [[Subhas Chandra Bose|Bose]] organizèc una [[Armaa Nacionala Indiana]] engatjaa dins lo camp [[Japon|japonés]] ({{formatnum:40000}} òmes)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Anderson e D. Killingray, ''Policing and Decolonisation: Politics, Nationalism, and the Police, 1917-65. Studies in imperialism'', Manchester University Press, 1992, p. 51.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohammad Zaman Kiani, ''India's freedom struggle and the great INA : memoirs'', New Delhi, Reliance Publishing House, 1994, 247 p.</ref>. Gandhi e sos partisans adoptèron una posicion mens radicala. Refusèron de sostenir una guerra per defendre una [[democracia]] [[Reialme Unit|britanica]] qu'oprimissiá los Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, ''India's Struggle for Independence'', Penguin Books, 2000, p. 543.</ref>. Pasmens, aquò suscitèc de criticas de part de l'ala mai moderaa dau Congrès que pensava immorau lo refús d'ajudar [[Londres]] dins una [[guerra totala]]. La situacion evolucionèc lentament durant las prumieras annaas dau conflicte. Lo 8 d'aost de [[1942]], Gandhi formèc finalament lo movement ''[[Quit India]]'' a l'entorn d'una demanda d'[[independéncia]] immediaa. Dins lo cas contrari, menacèc d'organizar una campanha de desobeissança civila generala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 74-75.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 309.</ref>. Foguèc arrestat tre lo 9 amb l'ensemble dels dirigents dau Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gurcharan Das, ''A Fine Family'', Penguin Books, 1990, pp. 49-50.</ref>. Durant lo resta de la guerra, los independentistas ataquèron los bastiments oficiaus, las vias de comunicacion e los emplejats dau [[Raj Britanic|Raj]]. La repression foguèc violenta ({{formatnum:2500}} morts), mas l'amplor dau movement convencèc los Britanics de l'impossibilitat de gardar lo contrarotle d'[[Índia]] a long terme. Durant aqueu periòde, Gandhi contunhèc de se prononciar en favor de la non violéncia, mas refusèc d'arrestar lo movement après las prumieras accions violentas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Transfer of Power'', Londres, Her Majesty's Stationary Office, vol. II, 1971, pp. 407-408.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Madhu Limaye, ''Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership'', B.R. Publishing Corporation, 1990, p. 11.</ref>. Personalament, la situacion foguèc malaisia per eu. En [[1942]], morèc son conselhier [[Mahadev Desai]] ([[1892]]-[[1942]]). Puei, foguèc lo torn de sa femna [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] en [[1944]]. Sa santat se desgradèc e los Britanics preferissèron lo liberar lo 6 de mai de [[1944]] per defugir sa mort en preson. Au niveu politic, Gandhi assajèc sensa succès de persuadir los chefs [[islam|musulmans]], especialament [[Muhammad Ali Jinnah]] ([[1876]]-[[1948]]), de l'interès de bastir una Índia independenta unificaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. En revenja, l'acceptacion de l'independéncia per los Britanics permetèt d'amaisar las relacions amb las autoritats colonialas e la campanha d'atacas còntra los Britanics s'arrestèc e {{formatnum:100000}} presoniers foguèron rapidament liberats per [[Londres]] après la fin dau conflicte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. S. Shashi, ''Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh'', Anmol Publications, 1996, p. 13.</ref>. === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === [[Fichièr:India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png|thumb|right|[[Partiment de las Índias]] en [[1947]].]] Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los [[Reialme Unit|Britanics]] preparèron l'independéncia d'[[Índia]]. Gandhi s'opausèc au partiment dau païs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Yasmin Khan, ''The Great Partition: The Making of India and Pakistan'', Yale University Press, 2007, p. 18.</ref>. Pasmens, la [[Liga Musulmana]] n'exigissèc l'aplicacion e lo Congrès se ralièc a l'idea per defugir una guerra civila entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. Lo [[Partiment de las Índias|partiment]] entraïnèc la mòrt d'environ {{formatnum:500000}} personas e lo desplaçament de 12,5 milions d'abitants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara Metcalf e Thomas R. Metcalf, ''A Concise History of Modern India'', Cambridge et New York, Cambridge University Press, 2006, pp. 221-222.</ref>. Ansin, Gandhi refusèc de participar a las ceremonias d'independéncia lo 15 d'aost de [[1947]]. Puei, en despiech dau començament de la [[Prumiera Guerra Indopaquistanesa]], assajèc de combatre las violéncias interreligiosas e la corrupcion naissenta de las autoritats indianas. Demandèc pereu lo versament de la part paquistanesa dau budget dau [[Raj Britanic]] prevista durant las negociacions sus lo partiment de la [[peninsula]]. Lo 13 de genier de [[1948]], Gandhi decidèc de menar una novela [[greva de la fam]] per exigir la fin de las violéncias communautàrias, l'egalitat de cada religion en [[Índia]] e en [[Paquistan]] e lo pajament de l'argent paquistanés blocat per lo govern indian<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 2012, pp. 64-66.</ref>. Obtenguèc satisfaccion lo 18 de genier. Pasmens, aquela accion foguèc percebua coma una menaça per los mitans [[nacionalisme|nacionalistas]] indós. Après una prumiera temptativa mancaa lo 20, Gandhi foguèc [[assassinat]] per [[Nathuram Godse]], un membre dau movement radicau ''[[Hindu Mahasabha]]''. Dos millions d'Indians assistissèron a sas funeralhas, a son cortegi funebre e sa cremacion a [[Delhi]]. Segon sas volontats, sos cendres foguèron dispersats dins de flumes dau monde ([[Nil]], [[Vòlga]], [[Tamèsi]], etc.). [[Nathuram Godse]] e son comanditari, [[Narayan Apte]], foguèron [[Pena de mòrt|condamnats a mòrt]] e executats maugrat las demandas de gràcia de sa [[Familha (parentèla)|familha]]. == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === Se Gandhi foguèc un autor prolific<ref>Las òbras completas de Gandhi, publicaas dins lo corrent dels [[ans 1960]] per lo govern indian, representan {{formatnum:50000}} paginas (''The Collected Works of Mahatma Gandhi'').</ref>, sa pensaa forma pas un sistema [[filosofia|filosofic]] estructurat, mas un ensemble de principis desvolopats per lo mejan de l'accion e de l'experiéncia. Gandhi eu meteis refusava lo títol de [[filosofia|filosòfe]] e considerava sa vida coma son messatge. Ansin, sa pensaa evolucionèc constantament a l'entorn de plusors principis perennes eissits de la [[filosofia indiana]], en particular de la filosofia [[indoïsme|indó]]. D'efiech, Gandhi naissèc dins una [[familha (parentèla)|familha]] fòrça marcaa per lo [[jaïnisme]]. Foguèc ansin rapidament influenciat per los conceptes de non-violéncia e de [[tolerància]] [[religions|religiosa]]. Puei, durant sos estudis, descurbèc la ''[[Bhagavad Gita]]'', un texte centrau de l'indoïsme e de la doctrina vedica, que venguèc l'element de basa de sa pensaa fins a sa mòrt. Pasmens, Gandhi adoptèc pereu de conceptes eissits de pensaires occidentaus. Los mai importants foguèron probable [[Henry David Thoreau]] ([[1817]]-[[1862]]), [[John Ruskin]] ([[1819]]-[[1900]]) e [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]). Lo prumier li portèc una justificacion [[filosofia|filosofica]] de la [[desobeïssança civila]], lo segond li mostrèc l'interès dau trabalh manuau e de la vida au sen de comunautats simplas e lo darrier una confirmacion de la valor [[morala]] de la resisténcia non violenta e dau refús dau [[materialisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel, « Gandhi and Tolstoy » dins M. P. Mathai, M. S. John e Siby K. Joseph (dir.), ''Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift'', New Delhi, Concept, 2002, pp. 96-112.</ref>. Quatre principis fondamentaus se tròban au centre de la pensaa de Gandhi. Lo prumier es l’''[[ahimsa]]'' qu'es frequentament [[traduccion|traduch]] per « non-violéncia » en [[occitan]], mas per Gandhi, designava pas unicament l'abséncia de violéncia fisica. L'idea èra mai larja qu'implicava egalament la benvolença envers l'adversari e l'acceptacion volontària de la sofrença per convéncer de la justessa de sa causa. Lo segond es la ''[[satyagraha]]'', un terme imaginat per Gandhi eu meteis en [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Uma Majmudar, ''Gandhi's pilgrimage of faith: from darkness to light'', SUNY Press, 2005, p. 138.</ref>, que designa la « fòrça de la vertat ». Per Gandhi, èra lo principi de la resisténcia a l'opression per lo mejan de la non-violéncia en vista de transformar l'adversari. L'objectiu de son partisan es d'acceptar la repression per sapar la determinacion dau camp opausat en suscitant de reaccions au sen de la societat, del govern e dins de païs estrangiers. Lo tresen element major de la pensaa de Gandhi es lo ''[[swaraj]]'' qu'es un concepte [[politica|politic]] estachat a l'autonòmia e a l'autogovernança<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohandas Karamchand Gandhi e Anthony Parel, ''Hind swaraj and other writings'', Cambridge University Press, 1997, 208 p.</ref>. Pòt s'aplicar a un individú, a una comunautat o a un païs e foguèc fòrça utilizat per revendicar l'[[independéncia]] politica d'[[Índia]]. Après [[1947]], foguèc tanben la basa de revendicacions de descentralizacion. Enfin, lo quatren aisse centrau de la filosofia de Gandhi es lo ''[[sarvodaya]]'' que significa « progrès universau ». Es una idea eissia dels trabalhs de Ruskin e que s'opausa a la vision [[capitalisme|capitalista]] de la societat. D'efiech, per Gandhi e Ruskin, una [[economia]] justa e morala es fondaa sus lo trabalh manuau, l'autosufisença de las comunautats localas e lo refús de la concentracion [[industria|industriala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Narayanasamy, ''The Sarvodaya Movement : Gandhian Approach to Peace and Non Violence'', New Delhi, Mittal Publications, 2003.</ref>. Pasmens, aquela pensaa presenta de limits e de contradiccions importantas. La mai documentaa es la tension entre Gandhi e [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] sus la question dels [[intochable]]s. Gandhi voliá integrar los intochables dins l'[[indoïsme]] en reformant lo sistèma de las [[casta]]s mentre qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] estimava qu'aquela posicion perpetuava la dominacion de las classas autas. Èra donc favorable a una sortia de l'[[indoïsme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bipan Chandra, « Gandhi et Ambedkar : attitudes concernant le système des castes », ''The Times of India'', 13 d'abriu de 1994.</ref><ref>A títol personau, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] abandonèc l'[[indoïsme]] per se convertir au [[bodisme]].</ref>. Un autre subjecte de tensions es la posicion de Gandhi sus las populacions [[Africa|africanas]]. Durant son sejorn en [[Sud-Africa]], escrivèc plusors textes marcats per los prejutjats [[racisme|racistas]] dau periòde. Aquela vision evolucionèc pauc a cha pauc vers una vision mai [[universalisme|universala]] de la dignitat umana<ref>Dins son autobiografia, Gandhi assajèc de modificar o de moderar lo racisme de son periòde sud-african.</ref>. === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === L'eiretatge de Gandhi es considerat coma un dels mai importants dau segle XX que son influéncia s'exercís sus los plans [[politica|politic]], [[filosofia|filosofic]] e [[cultura|culturau]] dins de domenis fòrça diferents. Au niveu politic, es la figura fondatritz de la [[desobeïssança civila]] moderna. Sos principis de ''[[satyagraha]]'' e d’''[[ahimsa]]'' inspirèron directament lo movement de [[Martin Luther King]] ([[1929]]-[[1968]]) per los drechs civics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Luther King, ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'', Warner Books, 1998, cap. 7.</ref>. En [[Sud-Africa]], una [[apartheid|partia dau movement anti-apartheid]] faguèc regularament de referéncias a las ideas moralas e politicas de Gandhi<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nelson Mandela, « The Sacred Warrior », ''Time magazine'', 3 de genier de 2000.</ref><ref>Pasmens, l'ANC refusèc la non-violéncia e menèc una lucha armaa còntra lo govern sud-african.</ref>. Au niveu [[filosofia|filosofic]], Gandhi participèc a la difusion de la [[filosofia indiana|pensaa indiana]] en [[Occident]] e a la legitimacion de las filosofias non-occidentalas dins lo debat intellectuau mondiau. Sa critica de la [[civilizacion]] [[industria|industriala]] e dau [[capitalisme]] foguèc pereu una fònt d'inspiracion importanta per los movements [[ecologia|ecologistas]] apareissuts a partir dels [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]]. Lo ''[[sarvodaya]]'' e la vision gandhiana d'una economia fondaa sus de comunautats localas autosufisentas an egalament influenciat de pensaires de l'economia alternativa coma [[Ernst Friedrich Schumacher]] ([[1911]]-[[1977]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ernst Friedrich Schumacher, ''Small Is Beautiful'', Blond & Briggs, 1973, 288 p.</ref>. Au niveu culturau, Gandhi es vengut una figura emblematica de la cultura populara mondiala. Foguèc ansin l'objecte d'un nombre considerable d'òbras [[literatura|literàrias]], [[cinèma|cinematograficas]] e [[art|artisticas]]. Per exemple, se pòt citar lo [[film]] ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'' sortit en [[1982]]. Ganhèc uech [[Oscar]]s e cinc [[Bafta]] e participèc a l'edificacion de son imatge moderne. Gandhi es tanben omnipresent en [[Índia]] ont es considerat coma lo « paire de la nacion ». Son retrach figura ansin sus los [[bilhet de banca|bilhets de banca]] e son nom es estat donat a mai d'una institucion, [[escòla]] o infrastructura. == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * ''[[Ahimsa]]''. * [[Desobeïssança civila]]. * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Sarvodaya]]''. * ''[[Satyagraha]]''. * ''[[Swaraj]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', New Haven, Yale University Press, 1991. * '''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Nòva York, Columbia University Press, 2000. * '''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Nòva York, Vintage Books, 2015. * '''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi: The Years That Changed the World 1914-1948'', Londres, Penguin Books, 2018. * '''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', Berkeley, University of California Press, 2008. * '''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000. * '''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Nòva Delhi, Rupa Publications, 2007. * '''[[anglés|(en)]]''' Anthony J. Parel (dir.), ''Gandhi: Hind Swaraj and Other Writings'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Gandhi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Gandhi]] 3grchnrlqiayqcuoze2wqmy17r3409c 0 27464 2498499 2178201 2026-04-20T08:35:23Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Panorámica_interior_del_Teatro_Colón_(cropped).jpg]] per [[:Imatge:Panorámica_interior_del_Teatro_Colón.jpg]] ([[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|] 2498499 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |imatge = <!-- Wikidata: Sala principal.gif --> |legenda = Sala principau }} <!--Article redigit en gascon--> [[Imatge:La cúpula.jpg|thumb|200px|left|Copola de [[Raúl Soldi]]]] [[Fichièr:Teatro Colon, Plaza Lavalle, Buenos Aires alt.jpg|left|200px|thumb|Davant deu teatre Colomb dant suber la [[plaça Lavalle]]]] Lo '''Teatre Colomb''' ('''Teatro Colón''' en [[castelhan]]) qu'ei la mei grana sala d'[[opera]] (dab mei 3000 plaças) e de [[balet]] de la ciutat de [[Buenos Aires]]. Bastit en un vinteat d'annadas suber l'emplaçament de l'anciana gara deu [[camin de hèr]] de l'oest (''Ferrocarril Oeste'' en castelhan) e dusau teatre de gran endom de portar aqueth nom dens aquesta ciutat (lo purmèr, toca tocant de l'[[Ostau Arroset]], qu'ei uei lo dia lo ''[[Banco de la Nación Argentina]]'', la Banca Nacionau) que s'estreè lo [[25 de mai]] (diada de hèsta nacionau) de [[1908]]. Qu'èra l'òbra de l'arquitècte [[Francesco Tamburini]] e de [[Víctor Meano]]. La copòla que ho ondrada per l'artista argentin [[Raúl Soldi]]. Los talhèrs e colissas deu teatre que son sosterranhs e en partida situats devath la vesia [[plaça Lavalle]]. Durant la soa istòria lo teatre que ho marcat per grans noms com los de : [[Arturo Toscanini]], [[Enrico Caruso]], [[Maria Callas]], [[Plácido Domingo]], [[Luciano Pavarotti]], [[Ástor Piazzolla]] o [[Mercedes Sosa]]. Situat dens lo quartièr de [[San Nicolás (Buenos Aires)|San Nicolás]], lo Teatro Colón qu'ei pròche deu [[Teatre Nacionau Cervantes]] e tanben de la [[Sinagòga de la Congregacion Israelita de la Republica Argentina]]. == Galeria == <gallery widths=180px> Imatge:Frente_del_Teatro_Colón.jpg Imatge:Teatro_Colón,_Buenos_Aires.jpg Imatge:Buenos_Aires_-_San_Nicolás_-_Teatro_Colón.jpg| Imatge:Colon-interior-escenario-TM.jpg|Cortia Imatge:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg Imatge:Reapertura_del_Teatro_Colón_-_Orquesta_antes_de_La_Boheme.jpg </gallery> {{multibendèl|musica|Modèl:Portal:Argentina}} {{commonscat|Teatro Colón}} [[Categoria:Teatre de Buenos Aires]] [[Categoria:San Nicolás (Buenos Aires)]] st1sk1tjyqdd7z1826urmd0wh5o19a6 0 29469 2498494 2453034 2026-04-20T04:51:37Z Nicolas Eynaud 6858 2498494 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == == Istòria dau concepte == == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Malautiá|*]] q7kgsp7yyggzpr7kqwxf9a70aknaquf 2498495 2498494 2026-04-20T05:01:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* Definicion */ 2498495 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definit coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. == Istòria dau concepte == == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Malautiá|*]] p6q9i82p5a41br92kp7p5j7bcyflh6j 2498496 2498495 2026-04-20T05:01:40Z Nicolas Eynaud 6858 /* Annexas */ 2498496 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definit coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. == Istòria dau concepte == == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === * [[Santat]]. * [[Simptòma]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Malautiá|*]] 5bz3qkqjrx2g13w5o73tl47x75ckrmd 0 31032 2498505 2345750 2026-04-20T11:26:07Z Sovenhic 36254 2498505 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |nomcomuna=Angieus |nomcomuna2= ''Angers'' |imatge=Loire Maine Angers2 tango7174.jpg |Legenda=Lo castèl. |escut=Blason d'Angers.svg|60px |region={{Païses de Léger}} |region ist={{Anjau}} |departament={{Maine e Léger}}<br />([[prefectura]]) |arrondiment=[[Arrondiment d'Angieus]]<br />([[capluòc]]) |canton=[[capluòc]] de 8 cantons |insee= 49007 |cp= 49000, 49100 |cònsol=Christophe Bechu |mandat=[[2020]]-[[2026]] |intercom=[[Angieus-Léger Metropòli]] |gentilici= Angevins (en [[francés]]) |longitud= -0.554167 |latitud= 47.473612 |alt mej= |alt mini= 12 |alt maxi= 64 |ectaras=4 270 |km²= 42.70 |sens=aglomeracion=283 000 }} '''Angieus''' (''Angieus'' o ''Angiers'' en [[occitan ancian]]; ''Angié'' en [[grafia mistralenca]]; ''Angers'' en [[francés]]; ''Andegavum'' en [[latin]]<ref name=TdF>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0107.jpg</ref>) es una comuna francesa, prefectura del departament de [[Maine e Léger]], dins la [[regions francesas|region]] dels [[Païses de Léger]]. == Geografia == Angieus es l'anciana capitala d'[[Anjau]]. L'aglomeracion angevina s'estend sus la val del Léger, classificat al patrimòni de l'Umanitat per l'[[UNESCO]]. La vila es situada en riba del riu [[Maine (riu)|Maine]], a qualques km. de [[Léger (riu)|Léger]]. Es tanben al ras del lac artificial de Maine. == Istòria == {{Apertium|oc}} {{Article detalhat|Ist&ograve;ria d'Angieus|Ist&ograve;ria de l'Anjau}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 49007 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Frédéric Béatse|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 49007 |1793=33900 |1800=33000 |1806=29187 |1821=29873 |1831=32743 |1836=35901 |1841=39884 |1846=44781 |1851=46599 |1856=50726 |1861=51797 |1866=54791 |1872=58464 |1876=56846 |1881=68049 |1886=73044 |1891=72669 |1896=77164 |1901=82398 |1906=82935 |1911=83786 |1921=86158 |1926=86260 |1931=85602 |1936=87988 |1946=94408 |1954=102142 |1962=115252 |1968=128533 |1975=137591 |1982=136038 |1990=141404 |1999=151279 |2004= |2005= |2006=152337 |2007=151108 |2008=148405 |2009=147305 |cassini=804 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * [[Convent de la Baumeta]], apelat tanben Convent daus Cordeliers d'Angieus, bastit sul Ròc de Chanzé, susplombant [[Maine (riu)|Maine]]. == Personalitats d'Angieus == * [[David d'Angieus]] ([[1788]]-[[1856]]) escalpraire. * [[Hervé Bazin]] ([[1911]]-[[1996]]) escrivan de ''[[Vipère au poing]]'' * [[Rainier I de Provença|Lo Bòn Rei Rainier]] ([[1409]]-[[1480]]) duc d'Anjau, de [[Ducat de Lorena|Lorena]] e de Bar, còmte de [[Provença]], rei de [[Nàpols]], de [[Sicília]] e de [[Jerusalèm]]. [[Fichièr:La Maine a Angers.jpg|thumb|500 px|left|Lo riu de ''[[Maine]]'' a [[Angieus]]]] == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Commons|Angieus}} {{DEFAULTSORT:Angieus}} {{Portal Comunas}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas de| insee = 49007 }} [[Categoria:Comuna de Maine e Léger]] [[Categoria:Comuna d'Anjau]] [[Categoria:vila francesa de mai de 100 000 abitants]] [[Categoria:Prefectura]] [[Categoria:Vilas e vilatges florits|Angieus]] nsllns4qau5wwk3mgrb1v89pu28ifxv 0 57597 2498475 2481546 2026-04-19T19:51:30Z Alaric 506 44932 2498475 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana}} L''''Aut Urgèl''' (o simplament '''Urgèl'''; oficialament en [[catalan]] ''Alt Urgell'', o ''Urgell'') es una comarca [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]] dels [[Pirenèus]]. Lo capluòc comarcal n'es la ciutat de [[La Seu d'Urgèl|la Seu]], mentre que [[Oliana]] e [[Organyà]] son d'autras populacions importantas. L'Urgellet es una nocion pauc diferenta. == Demografia == {| class="wikitable sortable" !Comuna !Populacion{{Clear}}(2014)<ref name="idescat">{{Ref-web|url=http://www.idescat.cat/emex/|títol=El municipi en xifres|editor=Institut d'Estadística de Catalunya|data=01-09-2025}}</ref> !Aira{{Clear}}km''2''<ref name="idescat" /> |- |[[Alàs i Cerc]] | align="right" |356 | align="right" |57.7 |- |[[Arsèguel]] | align="right" |81 | align="right" |10.6 |- |[[Bassella]] | align="right" |244 | align="right" |70.2 |- |[[Cabó]] | align="right" |98 | align="right" |80.3 |- |[[Cava (Aut Urgèl)|Cava]] | align="right" |60 | align="right" |42.2 |- |[[Coll de Nargó]] | align="right" |587 | align="right" |151.4 |- |[[Estamariu]] | align="right" |119 | align="right" |21.2 |- |[[Fígols i Alinyà]] | align="right" |260 | align="right" |101.8 |- |[[Josa i Tuixén]] | align="right" |128 | align="right" |68.2 |- |[[Montferrer i Castellbò]] | align="right" |1,027 | align="right" |176.7 |- |[[Oliana]] | align="right" |1,870 | align="right" |32.4 |- |[[Organyà]] | align="right" |841 | align="right" |12.5 |- |[[Peramola]] | align="right" |349 | align="right" |56.2 |- |[[El Pont de Bar]] | align="right" |172 | align="right" |42.6 |- |[[Ribera d'Urgellet]] | align="right" |963 | align="right" |107.0 |- |[[La Seu d'Urgell]] | align="right" |12,366 | align="right" |15.4 |- |[[Les Valls d'Aguilar]] | align="right" |298 | align="right" |123.8 |- |[[Les Valls de Valira]] | align="right" |849 | align="right" |171.2 |- |[[La Vansa i Fórnols]] | align="right" |210 | align="right" |106.1 |- |• Total: 19 | align="right" |20,878 | align="right" |1,447.5 |} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Aut Urgèl| ]] tbhhbje9lokz7e7bdb8rfuovo82crol 2498477 2498475 2026-04-19T21:20:53Z Jfblanc 104 2498477 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana}} L''''Aut Urgèl''' (o simplament '''Urgèl'''; oficialament en [[catalan]] ''Alt Urgell'', o ''Urgell'') es una comarca [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]] dels [[Pirenèus]]. Lo capluòc comarcal n'es la ciutat de [[La Seu d'Urgèl|la Seu]], mentre que [[Oliana]] e [[Organyà]] son d'autras comunas importantas. L'Urgellet es una nocion pauc diferenta. == Demografia == {| class="wikitable sortable" !Comuna !Populacion{{Clear}}(2014)<ref name="idescat">{{Ref-web|url=http://www.idescat.cat/emex/|títol=El municipi en xifres|editor=Institut d'Estadística de Catalunya|data=01-09-2025}}</ref> !Aira{{Clear}}km''2''<ref name="idescat" /> |- |[[Alàs i Cerc]] | align="right" |356 | align="right" |57.7 |- |[[Arsèguel]] | align="right" |81 | align="right" |10.6 |- |[[Bassella]] | align="right" |244 | align="right" |70.2 |- |[[Cabó]] | align="right" |98 | align="right" |80.3 |- |[[Cava (Aut Urgèl)|Cava]] | align="right" |60 | align="right" |42.2 |- |[[Coll de Nargó]] | align="right" |587 | align="right" |151.4 |- |[[Estamariu]] | align="right" |119 | align="right" |21.2 |- |[[Fígols i Alinyà]] | align="right" |260 | align="right" |101.8 |- |[[Josa i Tuixén]] | align="right" |128 | align="right" |68.2 |- |[[Montferrer i Castellbò]] | align="right" |1,027 | align="right" |176.7 |- |[[Oliana]] | align="right" |1,870 | align="right" |32.4 |- |[[Organyà]] | align="right" |841 | align="right" |12.5 |- |[[Peramola]] | align="right" |349 | align="right" |56.2 |- |[[El Pont de Bar]] | align="right" |172 | align="right" |42.6 |- |[[Ribera d'Urgellet]] | align="right" |963 | align="right" |107.0 |- |[[La Seu d'Urgell]] | align="right" |12,366 | align="right" |15.4 |- |[[Les Valls d'Aguilar]] | align="right" |298 | align="right" |123.8 |- |[[Les Valls de Valira]] | align="right" |849 | align="right" |171.2 |- |[[La Vansa i Fórnols]] | align="right" |210 | align="right" |106.1 |- |• Total: 19 | align="right" |20,878 | align="right" |1,447.5 |} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Aut Urgèl| ]] 1rygr7t3wwmb9b3xqrk17t4bcigzs6n 0 57678 2498476 2465144 2026-04-19T20:18:22Z Alaric 506 44932 2498476 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Alàs i Cerc''' es una comuna catalana de l'[[Aut Urgèl]] creada en [[1970]], que se tròba a l'orient de la [[plana de la Seu]]. La vila d'[[Alàs (Alàs i Cerc)|Alàs]] es lo caplòc del tèrme municipal lo qual compren tanben los vilatges de [[Torres d'Alàs]], [[Cerc]], [[Artedó]], la [[Bastida d'Hortons]], [[el Ges]], [[Vilanova de Banat]], lo vilatjòt despoblat de [[Lletó]], lo santuari de [[les Peces]], lo de [[Sagàs]], e divèrses ermitatges e de masadas esparsas de pertot, coma l'ermitatge de [[Sant Antoni del Tossal]], la capèla e [[mas de Sant Miquel]], e la masada de la [[Molina de Lletó]]. {{Entpopcat}} == Situacion == La municipalitat es situada a l'èst de [[la Seu d'Urgèl]], a la riba esquèrra del [[Segre]]. Ten som limit al nòrd amb [[Estamariu]], a l'èst amb [[Arsèguel]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], al sud amb [[la Vansa i Fórnols]], a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs e al nòrd-oèst amb [[la Seu d'Urgèl]]. Dins lo tèrme d'Alàs i Cerc i a lo pichon enclavament de [[Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)|Bell-lloc]], qu'aperten a la municipalitat de [[La Seu d'Urgèl|la Seu]] e qu'es situat dins los primièrs contrafòrts de la [[Sèrra del Cadí]]. Lo [[Segre]] li fa de limit natural pel nòrd; unicament a la drecha de la ribièra i a un bocinòt de tèrras que correspond a l'ancian tèrme de [[les Torres]], incorporat dempuèi la meitat del sègle XIX al d'Alàs. Lo termenal, per orient, remonta la riba drecha del la ribièra ''riu de Vilanova'' en passant pel calhau de la Gralla e lo calhau del Moixol e contunha aiga amont lo cors del torrent de la Molina fins a arribar a la crèsta de la [[sèrra del Cadí]], que fa de limit per miègjorn dempuèi ponent de la Torre de Cadí en passant pel portell de Cadí e lo cap de la Fesa (2391 m). Las tèrras d'Alàs i Cerc s'estendon al pè de la [[sèrra del Cadí]] e los sieus contrafòrts septentrionals; bona part del sud de la municipalitat es dins lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]]. == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497=29| 1515=40| 1553=50| 1717=564| 1787=681| 1857=1326| 1877=1212| 1887=1076| 1900=1014| 1910=986| 1920=1073| 1930=1021| 1940=876| 1950=781| 1960=762| 1970=588| 1981=461| 1990=431| 1992=399| 1994=391| 1996=409| 1998=410| 2000=400| 2002=405| 2004=403| 2006=404| 2025=320|ine=}} Lo primièr cens es de 1970, après la fusion de las ancianas municipalitats d'[[Alàs (Alàs i Cerc)|Alàs]] e de [[Cerc]]. ==Toponimia== ===Alàs=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 61-63 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=922</ref>. == Referéncias == {{Referéncias}} {{coord|42|21|13|N|1|30|33|E|type:city|region:ES-CT|}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] igertrmmb42l066d55qpfg851y9qbt9 2498492 2498476 2026-04-20T04:05:28Z Alaric 506 44932 2498492 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Alàs i Cerc''' es una comuna catalana de l'[[Aut Urgèl]] creada en [[1970]], que se tròba a l'orient de la [[plana de la Seu]]. La vila d'[[Alàs (Alàs i Cerc)|Alàs]] es lo caplòc del tèrme municipal lo qual compren tanben los vilatges de [[Torres d'Alàs]], [[Cerc]], [[Artedó]], la [[Bastida d'Hortons]], [[el Ges]], [[Vilanova de Banat]], lo vilatjòt despoblat de [[Lletó]], lo santuari de [[les Peces]], lo de [[Sagàs]], e divèrses ermitatges e de masadas esparsas de pertot, coma l'ermitatge de [[Sant Antoni del Tossal]], la capèla e [[mas de Sant Miquel]], e la masada de la [[Molina de Lletó]]. {{Entpopcat}} == Situacion == La municipalitat es situada a l'èst de [[la Seu d'Urgèl]], a la riba esquèrra del [[Segre]]. Ten som limit al nòrd amb [[Estamariu]], a l'èst amb [[Arsèguel]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], al sud amb [[la Vansa i Fórnols]], a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs e al nòrd-oèst amb [[la Seu d'Urgèl]]. Dins lo tèrme d'Alàs i Cerc i a lo pichon enclavament de [[Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)|Bell-lloc]], qu'aperten a la municipalitat de [[La Seu d'Urgèl|la Seu]] e qu'es situat dins los primièrs contrafòrts de la [[Sèrra del Cadí]]. Lo [[Segre]] li fa de limit natural pel nòrd; unicament a la drecha de la ribièra i a un bocinòt de tèrras que correspond a l'ancian tèrme de [[les Torres]], incorporat dempuèi la meitat del sègle XIX al d'Alàs. Lo termenal, per orient, remonta la riba drecha del la ribièra ''riu de Vilanova'' en passant pel calhau de la Gralla e lo calhau del Moixol e contunha aiga amont lo cors del torrent de la Molina fins a arribar a la crèsta de la [[sèrra del Cadí]], que fa de limit per miègjorn dempuèi ponent de la Torre de Cadí en passant pel portell de Cadí e lo cap de la Fesa (2391 m). Las tèrras d'Alàs i Cerc s'estendon al pè de la [[sèrra del Cadí]] e los sieus contrafòrts septentrionals; bona part del sud de la municipalitat es dins lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]]. == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497=29| 1515=40| 1553=50| 1717=564| 1787=681| 1857=1326| 1877=1212| 1887=1076| 1900=1014| 1910=986| 1920=1073| 1930=1021| 1940=876| 1950=781| 1960=762| 1970=588| 1981=461| 1990=431| 1992=399| 1994=391| 1996=409| 1998=410| 2000=400| 2002=405| 2004=403| 2006=404| 2025=320|ine=}} Lo primièr recensament es de 1970, après la fusion de las ancianas municipalitats d'[[Alàs (Alàs i Cerc)|Alàs]] e de [[Cerc]]. ==Toponimia== ===Alàs=== Las fòrmas ancianas son ''Alasso'' en 839, ''Elasso'' en 988, ''Elasse'' en 1001, ''Elass'' en 1038, ''Alasso'' en 1045, 1050, ''Alass'' en 1055, ''Alas'' en 1288, ''Alars'' en 1359. [[Balaguèras|Alàs]] en [[Comenge]] es probablament en relacion. Lo nom sembla representar lo mot basc ''elatz'', « cadenas de la lar, cremalh » e per metonimia « lòc ont s'aluca lo fòc, fogairon » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 61-63 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=922</ref>. ===Cerc=== La prononciacion es [serk]. Las fòrmas ancianas son ''Cerco'' en 863, ''Cercho'' en 1022, ''Quercho'' en 1064, ''Cerc'' en 1288, 1289. ''Cerc'' ven del latin vulgar ''*cerq(u)us'', variant de ''querquus'' (latin classic ''quercus'') per dissimilacion de ''qu-qu'', coma dins ''quinque'' > ''cinque'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 351 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13989</ref>. ===Artedó=== La prononciacion es [ərtə'do], ambe una tendéncia cap a [ərtu'do]. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 257 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4093</ref>. == Referéncias == {{Referéncias}} {{coord|42|21|13|N|1|30|33|E|type:city|region:ES-CT|}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] bp14lvquy7fzmlft894uwutx2wvx43v 2498493 2498492 2026-04-20T04:31:20Z Alaric 506 44932 2498493 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Alàs i Cerc''' es una comuna catalana de l'[[Aut Urgèl]] creada en [[1970]], que se tròba a l'orient de la [[plana de la Seu]]. Lo vilatge d'Alàs es lo caplòc del tèrritòri municipal que compren tanben los vilatges de Torres d'Alàs, Cerc, Artedó, la Bastida d'Hortons, el Ges, Vilanova de Banat, lo vilatjòt desabitat de Lletó, lo santuari de les Peces, lo de Sagàs, e divèrses ermitatges e de mases esparses de pertot, coma l'ermitatge de Sant Antoni del Tossal la capèla e mas de Sant Miquel, e lo mas de la Molina de Lletó. {{Entpopcat}} == Situacion == La municipalitat es situada a l'èst de [[la Seu d'Urgèl]], a la riba esquèrra del [[Segre]]. Ten som limit al nòrd amb [[Estamariu]], a l'èst amb [[Arsèguel]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], al sud amb [[la Vansa i Fórnols]], a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs e al nòrd-oèst amb [[la Seu d'Urgèl]]. Dins lo tèrme d'Alàs i Cerc i a lo pichon enclavament de [[Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)|Bell-lloc]], qu'aperten a la municipalitat de [[La Seu d'Urgèl|la Seu]] e qu'es situat dins los primièrs contrafòrts de la [[Sèrra del Cadí]]. [[Segre]] li sèrv de limit natural pel nòrd; unicament a la drecha de la ribièra i a un bocinòt de tèrras que correspond a l'ancian tèrme de [[les Torres]], incorporat dempuèi la meitat del sègle XIX al d'Alàs. Lo termenal, per orient, remonta la riba drecha del la ribièra ''riu de Vilanova'' en passant pel calhau de la Gralla e lo calhau del Moixol e contunha aiga amont lo cors del torrent de la Molina fins a arribar a la crèsta de la [[sèrra del Cadí]], que sèrv de limit per miègjorn dempuèi lo ponent de la Torre de Cadí en passant pel portell de Cadí e lo cap de la Fesa (2391 m). Las tèrras d'Alàs i Cerc s'estendon al pè de la [[sèrra del Cadí]] e los sieus contrafòrts septentrionals; bona part del sud de la municipalitat es dins lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]]. == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497=29| 1515=40| 1553=50| 1717=564| 1787=681| 1857=1326| 1877=1212| 1887=1076| 1900=1014| 1910=986| 1920=1073| 1930=1021| 1940=876| 1950=781| 1960=762| 1970=588| 1981=461| 1990=431| 1992=399| 1994=391| 1996=409| 1998=410| 2000=400| 2002=405| 2004=403| 2006=404| 2025=320|ine=}} Lo primièr recensament es de 1970, après la fusion de las ancianas municipalitats d'[[Alàs (Alàs i Cerc)|Alàs]] e de [[Cerc]]. ==Toponimia== ===Alàs=== Las fòrmas ancianas son ''Alasso'' en 839, ''Elasso'' en 988, ''Elasse'' en 1001, ''Elass'' en 1038, ''Alasso'' en 1045, 1050, ''Alass'' en 1055, ''Alas'' en 1288, ''Alars'' en 1359. [[Balaguèras|Alàs]] en [[Comenge]] es probablament en relacion. Lo nom sembla representar lo mot basc ''elatz'', « cadenas de la lar, cremalh » e per metonimia « lòc ont s'aluca lo fòc, fogairon » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 61-63 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=922</ref>. ===Cerc=== La prononciacion es [serk]. Las fòrmas ancianas son ''Cerco'' en 863, ''Cercho'' en 1022, ''Quercho'' en 1064, ''Cerc'' en 1288, 1289. ''Cerc'' ven del latin vulgar ''*cerq(u)us'', variant de ''querquus'' (latin classic ''quercus'') per dissimilacion de ''qu-qu'', coma dins ''quinque'' > ''cinque'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 351 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13989</ref>. ===Artedó=== La prononciacion es [ərtə'do], ambe una tendéncia cap a [ərtu'do]. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 257 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4093</ref>. == Referéncias == {{Referéncias}} {{coord|42|21|13|N|1|30|33|E|type:city|region:ES-CT|}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] elv0atfsh672936x02ccdh38fgfg2rf 0 63881 2498478 1964281 2026-04-19T22:41:06Z IvanScrooge98 25943 imatge 2498478 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Image:Elvira Lindo en Sant Jordi 2023 (Barcelona).jpg|thumb|250px|Elvira Lindo, 2023]] '''Elvira Lindo Garrido''' ([[Cadis]], lo [[23 de genièr]] de [[1963]]) es una escrivana e actritz ocasionala espanhòla. Estudièt lo jornalisme a l'[[Universitat Complutense]] de [[Madrid]] e es maridada amb [[Antonio Muñoz Molina]]. == Òbra== * 1998: ''El otro barrio. * 2002: ''Algo más inesperado que la muerte. * 2005: ''Una palabra tuya'' ==== Manolito Gafotas ==== * 1994: ''Manolito Gafotas''. * 1995: ''Pobre Manolito''. * 1996: ''[[¡Cómo molo!: (otra de Manolito Gafotas)]]''. * 1997: ''Los trapos sucios de Manolito Gafotas''. * 1998: ''Manolito on the road''. * 1999: ''[[Yo y el imbécil]]''. * 2001: ''Manolito tiene un secreto''. * 2012: ''Mejor Manolo''. ==Comte== * 1996: ''Olivia y la carta a los Reyes Magos''. * 1997: ''La abuela de Olivia se ha perdido''. * 1997: ''Olivia no quiere bañarse''. * 1997: ''Olivia no quiere ir al colegio''. * 1997: ''Olivia no sabe perder''. * 1997: ''Olivia y el fantasma''. * 1997: ''Olivia tiene cosas que hacer''. * 1999: ''Charanga y pandereta''. * 2000: ''Bolinga''. * 2000: ''Amigos del alma * 2001: ''Fue una gran dibujante ==Guidons== * 1998: ''Manolito Gafotas''. * 1998: ''La primera noche de mi vida''. * 2000: ''Ataque verbal''. * 2000: ''Plenilunio''. * 2000: ''El cielo abierto''. * 2008: ''Una palabra tuya'' * 2010: ''Lo que me queda por vivir''. * 2014: ''La vida inesperada''. == Prèmis == * 1998: [[Premio Nacional de Literatura Infantil y Juvenil]], ''Los trapos sucios de Manolito Gafotas'' * 2005 XIX Premio Biblioteca Breve, ''Una palabra tuya''. ==Ligams extèrnes== * {{es}} [http://www.elviralindo.com/ Site web d'Elvira Lindo] {{portal cinèma}} {{DEFAULTSORT:Lindo, Elvira}} [[Categoria:Actritz espanhòla]] [[Categoria:Escrivan espanhòl]] [[Categoria:Escrivan de lenga espanhòla]] [[Categoria:Naissença en 1963]] i43lp339uy7z6nb6cqtvq03tynn9jby 2 66581 2498472 2496457 2026-04-19T18:49:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Organizacion tematicas */ 2498472 wikitext text/x-wiki {{Utilizaire administrator}} {{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}} {{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}} {{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}} == Administracion == * [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]]. * [[Wikipèdia:Administrator]]. * [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. * [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]]. == Autrei còmptes == * [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]]. == Organizacion tematicas == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''Ensembles tematics d'articles''' |- | '''Tematica''' | '''Articles fachs''' |- | '''Zònas geograficas''' | [[Antartida]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]]. |- | '''País''' | [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]]. |- |'''Istòria de la Mesopotamia Antica''' | [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]] |- |'''Istòria de la Grèca Antica''' | [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas |- |'''Istòria de la Roma Antica''' | [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}} |- |'''Istòria de Mesoamerica''' | [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]] |- |'''Istòria de l'Empèri Bizantin''' | [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]] |- |'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X''' | [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]]. |- |'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)''' | [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]]. |- |'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)''' | [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]]. |- |'''Renaissença''' | [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]] |- |'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)''' | [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]] |- |'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)''' | [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]] |- |'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)''' | [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]] |- |'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]] |- |'''Istòria actuala''' (1991-) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]] |- |'''Politica''' | [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]]. |- |'''Filosofia''' | [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]]. |- |'''Matematicas''' | [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – Probabilitat |- |'''Fisica''' | [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]]. |- |'''Astronomia''' | [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]]. |- |'''Quimia''' | [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]]. |- |'''Geologia''' | [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]] |- |'''Geografia''' | [[Geografia]] |- |'''Istòria''' | [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]] |- |'''Guèrra e art militar''' | [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]] |- |'''Arquitectura''' | [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]] |- |'''Literatura''' | [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]]. |- |'''Cinèma''' | [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]]. |- |'''Cosina/gastronomia''' | [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]]. |} === Articles === * '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]]. * '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]]. * '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]]. * '''Istòria modèrna''' : [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]]. * '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Japonés]]. * '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]]. * '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]]. * '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]]. * '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]]. * '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] – [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Relòtge]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]]. * '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]]. === Illustracions === ==== Astronomia ==== <gallery> Asteroïdes troians.png Cefeida.png Cères - Estructura intèrna.png Cometa.png Constellacion - Aquarius.png Constellacion - Boötes.png Constellacion - Cancer.png Constellacion - Canis Major.png Constellacion - Centaurus.png Constellacion - Cepheus.png Constellacion - Cetus.png Constellacion - Crux.png Constellacion - Cygnus.png Constellacion - Draco.png Constellacion - Eridanus.png Constellacion - Hercules.png Constellacion - Hydra.png Constellacion - Leo.png Constellacion - Lyra.png Constellacion - Ophiuchus.png Constellacion - Orion.png Constellacion - Pegàs.png Constellacion - Sagittari.png Constellacion - Pisces.png Constellacion - Scutum.png Constellacion - Taurus.png Constellacion - Triangulum.png Constellacion - Ursa Major.png Constellacion - Virgo.png Constellacion - Vulpecula.png Diagrama Hertzsprung-Russell.png Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png Evolucion dau Sistèma Solar.png Jupitèr e lei satellits galileans.png Mart - Estructura intèrna.png Mercuri - Estructura intèrna.png Ponchs de Lagrange.png Planeta - Aisse de rotacion.png Tèrra - Estructura intèrna 2.png Vènus - Estructura intèrna.png </gallery> ==== Biologia ==== <gallery> Blennoragia - EVCI 2004.png Clamídia - EVCI 2004.png Epatiti B - EVCI 2004.png Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png SIDA - EVCI 2004.png SIDA - Evolucion de la malautiá.png SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png Sifílis - EVCI 2004.png Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png Sistèma digestiu uman - Estomac.png Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png| VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png VIU - Borronament d'un virüs novèu.png VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png </gallery> ==== Espòrt ==== <gallery> Backgammon - Descripcion dau faudau.png Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png Rugbi - Prat.png Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png </gallery> ==== Geografia ==== <gallery> Afganistan - Agricultura.png Afganistan - Carta topografica.png Afganistan - Clima.png Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png Afghanistan - Religions - oc.png Afganistan - Ressorsas naturalas.png Topografia dau continent african.png Anatolia anciana.png Antartic - Topografia.png Aups - Topografia.png Austràlia - Clima.png Austràlia - Topografia.png Bagdad - Plan generau (2022).png Canau de Panamà - Esquèma generau.png China - Carta lingüistica.png China - Clima.png China - Subdivisions.png Cuba - Topografia.png Espanha - Agricultura.png Espanha - Clima.png Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png Espanha - Industria & Energia.png Spanish dialects in Spain-oc.png Estats Units d'America - Lengas.png Etiopia - Clima.png Etiopia - Densitat de populacion.png Etiopia - Lengas.png Etiopia - Religion.png Etiopia - Topografia.png Everest - Plan simplificat.png Finlàndia - Clima.png Finlàndia - Lengas.png Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png Francés - Dialèctes principaus dau francés.png Golf Persic - Idrocarburs.png Lengas d'India.png Índia - Clima.png Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png Indonesia - Clima.png Indonesia - Ressorsas naturalas.png Iran Geografia fisica.png Iran - Clima.png Iran - Ressorsas naturalas.png Iran - Religions.png Iraq - Clima.png Iraq - Lengas.png Iraq - Religion.png Iraq - Topografia.png Israèl - Topografia.png Itàlia - Demografia.png Itàlia - Agricultura.png Industria e Energia.png Itàlia - Lengas.png Kamchatka - Carta topografica.png Mar Baltica.png Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png Mar Mediterranèa - Clima.png Mar Mediterranèa - Demografia.png Mar Mediterranèa - Industria.png Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png Mar Mediterranèa - Religions.png Mar Mediterranèa - Topografia.png Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png Mauritània - Carta topografica.png Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png Namibia - Carta topografica.png Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png Occitània - Topografia.png Ocean Artic - Clima.png Ocean Artic - Topografia.png Paquistan - Carta topografica.png París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png Peninsula Aràbia - Religions.png Peninsula Aràbia - Topografia.png Peró - Clima.png Peró - Lengas.png Peró - Ressorsas naturalas.png Peró - Topografia.png Polonha - Agricultura.png Polonha - Clima.png Polonha - Demografia.png Polonha - Lengas.png Polonha - Ressorsas naturalas.png Sahara - Demografia.png Sodan - Clima.png Sodan - Topografia.png Tailàndia - Topografia.png Turquia - Clima.png Turquia - Lengas.png Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png </gallery> ==== Geologia ==== <gallery> Cicle dei ròcas.png Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png Formacion d'un pingo.png Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png Metamorfisme de contacte.png Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png Occitània - Carta sismica.png Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png Tèrratrem - Esquèma generau.png Volcan - Formacion d'una caldera.png </gallery> ==== Istòria ==== <gallery> Cronologia de la Preïstoria.jpg Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png Cultura de la terralha cardiala.png Civilizacion de l'Indus.png Empèri d'Akkad.png Civilizacion dei Terramare.png Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg Itàlia - Cultura de Villanova.png Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png Colonizacion antica de Mediterranèa.png Urartu.png Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png Orient Mejan (vèrs 600 avC).png Orient Mejan (vèrs 540 avC).png Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png Grècia - Guèrras Medicas.png Guèrra dau Peloponès.jpg Guèrra de Peloponès.png Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png Empèri Maurya (265 avC).png Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png Premiera Guèrra Punica.png Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png Empèri Roman - Formacion.png Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png Grècia - Situacion generala en 200 avC.png Reiaumes Indogrècs.png Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png Empèri Roman sota August.png China - Començament dau sègle I.png Illas Britanicas - Conquista romana.png Orient Mejan vèrs 100.png Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png Reiaume d'Aksum.png India - Empèri Gupta vèrs 400.png China vèrs 440.png Indochina - Sègle V.png Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png Exil musulman.png Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png Peninsula Iberica vèrs 750.png Empèri Tang.png Peninsula Iberica vèrs 790.png Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png Magrèb (sègle IX).png Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png India - Empèri Pratihara vèrs 900.png Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png Orient Mejan vèrs 970.png Armenia - Periòde Bagratida.png Territòris de Cnut lo Grand.png Tiwanaku - Plan generau.png Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png Seldjokidas - Esquèma generau.png Magrèb en 1100.png Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png França-Aragon-Principats occitans 1180.svg França-Aragon-Principats occitans 1180.png Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png Tresena Crosada.png Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png China vèrs 1200.png Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png Reconquista - Sègle XIII.png Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png Territòris dau còmte de Fois 2.png Territòris dau reiaume d'Aragon.png Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png Imperi Pirenenc.png Occitània - Crosada deis Albigés.png Cultura de Mississipí - Sites principaus.png Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png Empèri de Mali.png Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png Empèri Timurida.png Guèrra de Cent Ans (1420).png Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png Union de Kalmar.png Confederacion dei VIII Cantons.png Laos - Reiaume de Lan Xang.png Constantinòble - Sètge de 1453.png Itàlia - Patz de Lodi (1454).png Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png Etiopia - Sègle XV.png Polonha - Dinastia Jagellon.png Mesoamerica - Esquèma generau.png India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png Empèri Inca.png Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png Euròpa - Reforma.png Empèri Songai.png Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png Magrèb (sègle XVI).png Indonesia - Periòde dei Sultanats.png Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png Polonha - Sègle XVII.png America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png Etiopia - Sègle XVII.png Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png Magrèb en 1670.png America dau Sud Espanhòla (1690).png Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png Empèri Safavida.png Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png Laos - Division territòriala vèrs 1750.png Romania - Division territòriala vèrs 1750.png Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png India - Division de la peninsula vèrs 1765.png Polonha - Partiments de Polonha.png Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png Soïssa - Sègle XVIII.png Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png Itàlia - Periòde francés.png Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png Escandinàvia en 1815.png Nepal - Tractat de Sugauli.png Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png Empèri Qing (sègle XIX).png Tailàndia - Annadas 1830.png Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png India - Division de la peninsula indiana en 1858.png Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png Itàlia - Unificacion.png Grècia - Evolucions territòrialas.png Mexic - Intervencion francesa.png Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png Canadà - Territòri canadenc en 1867.png Guèrra Boshin.jpg Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png Africa de l'Oèst en 1875.png Serbia - Territòri en 1878.png Romania - Romania en 1878.png Sistèmas de Bismarck.png Etiopia - Territòri en 1889.png Empèri Turcoegipcian.png Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png Colonizacion de l'Africa Occidentala.png Brasil - Evolucion territòriala.png Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png Malàisia - Periòde coloniau.png Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png Canadà - Territòri canadenc en 1905.png Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png Cameron - Colonizacion alemanda.png Libia - Formacion territòriala.png Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png Armenia - Genocidi armèni.png Ofensiva dei Cent Jorns.png Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png Cameron - Partiment francobritanic.png Guèrra civila russa.png Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png Iogoslavia - Formacion dau país.png Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png Sodan - Periòde coloniau (1920).png Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png Peró - Evolucions territòrialas.png Turquia - Tractat de Laussana (1923).png Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png Euròpa en 1924.png Romania - Romania en 1925.png Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png Guèrra d'Espanha.png Asia Centrala Sovietica en 1936.png Paraguai - Evolucion territòriala.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png India - Division de la peninsula indiana en 1939.png Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png Campanha de Polonha (1939).png Romania - Romania en 1940.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png Crisi de Suez (1956).png Antartic - Revendicacions territòrialas.png Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png OPEP - País membres.png URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png Cachemire - Situacion en 1963.png Guèrra de Vietnam (1965).png Guèrra dei Sièis Jorns.png Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png Guèrra de Kippor.png Premiera Guèrra d'Afganistan.png Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png Guèrra Freja - Monde (1980).png Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png Bantostans sudafricans (annadas 1980).png Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png Question dau Sahara Occidentau.png Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png Arsenaus nuclears en 2011.png Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png Peró - Sendier Luminós.png Tractat Antartic (2016).png Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png Ocean Artic - Situation politica en 2021.png </gallery> ==== Mineraus ==== <gallery> Amazonita.png|Amazonita Argent natiu.png|Argent natiu Calcita - Madagascar.png|Calcita Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina Sofre (Sicíla).png|Soupre Vanadinita.png|Vanadinita </gallery> ==== Musica ==== <gallery> Musica - Estructura d'una nòta de musica.png Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png Wikipèdia - Interval (musica).png </gallery> ==== Politica ==== <gallery> File:Drech a l'avortament.png Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png </gallery> ==== Sciéncias ==== <gallery> Univèrs - modèl mesopotamian.png Aristòtel - Cosmologia.png Aristòtel - Quatre elements.png Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png Sillogisme.png Univèrs - Modèl de Copernic.png Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png Electronegativitat - Escala de Pauling.png Classificacion periodica deis elements - 2017.png Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png Experiéncia de Rutherford.png Efiech tunèu.png Gat de Schrödinger.png Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara - Reaccion en cadena.png Osmòsi.png Platon - Analogia de la linha.png Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png </gallery> ==== Sciéncias naturalas ==== <gallery> Aucèu - Aspècte generau.png Chivau - Aspèct generau.png Ciclòn tropical.png Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png Tornado - Esquèma generau dau revolum.png Tornado - Esquèma generau.png Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png </gallery> ==== Tactica militara ==== <gallery> Tactica militara - Emboscada.png Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png </gallery> ==== Tecnologia ==== <gallery> Arma de fuòc - Pistolet.png Arma de fuòc - Revòuver.png Destruccion Mutuala Assegurada.png Disc dur - Esquèma generau.png Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png Maquina simple - Principi de la ròda.png Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png Videojòc - Consòlas de salon.png </gallery> === Concors === <gallery> File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55). File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22). File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93). File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7) File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18). File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79). Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]] </gallery> == Utilitari == === Modèls === {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = |luòc = |casus = |territòris = |eissida = |comandant1 = |combatents1 = |combatents2 = |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} {{Infobox Lenga | lenga = | país = | regions = | personas = | tipologia = | familha = | status = | academia = | ISO-1 = | ISO-2 = | iso-3 = | iso-6 = | iso-6P = | mòstra = | grop = }} === Correccions === ==== Gramatica ==== * *Nom pròpri + adj —> Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne). * Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433. ==== Vocabulari ==== * *extèrn —> extèrne. * *interés —> interès. * *intèrn —> intèrne. * *Kelvin —> kelvin (NB : a prepaus de l'unitat). * *monarquiá —> monarquia. * *mosquèa —> mosqueta. * *nomad —> nomada (mf). [[en:User:Nicolas Eynaud]] [[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]] eurf72zsnjgznjywm5lbgjyu1tkpu9g 2498473 2498472 2026-04-19T18:50:41Z Nicolas Eynaud 6858 /* Organizacion tematicas */ 2498473 wikitext text/x-wiki {{Utilizaire administrator}} {{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}} {{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}} {{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}} == Administracion == * [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]]. * [[Wikipèdia:Administrator]]. * [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. * [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]]. == Autrei còmptes == * [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]]. == Organizacion tematicas == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''Ensembles tematics d'articles''' |- | '''Tematica''' | '''Articles fachs''' |- | '''Zònas geograficas''' | [[Antartida]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]]. |- | '''País''' | [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]]. |- |'''Istòria de la Mesopotamia Antica''' | [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]] |- |'''Istòria de la Grèca Antica''' | [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas |- |'''Istòria de la Roma Antica''' | [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}} |- |'''Istòria de Mesoamerica''' | [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]] |- |'''Istòria de l'Empèri Bizantin''' | [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]] |- |'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X''' | [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]]. |- |'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)''' | [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]]. |- |'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)''' | [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]]. |- |'''Renaissença''' | [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]] |- |'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)''' | [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]] |- |'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)''' | [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]] |- |'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)''' | [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]] |- |'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]] |- |'''Istòria actuala''' (1991-) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]] |- |'''Politica''' | [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]]. |- |'''Filosofia''' | [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]]. |- |'''Matematicas''' | [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – Probabilitat |- |'''Fisica''' | [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]]. |- |'''Astronomia''' | [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]]. |- |'''Quimia''' | [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]]. |- |'''Geologia''' | [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]] |- |'''Geografia''' | [[Geografia]] |- |'''Istòria''' | [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]] |- |'''Guèrra e art militar''' | [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]] |- |'''Arquitectura''' | [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]] |- |'''Literatura''' | [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]]. |- |'''Cinèma''' | [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]]. |- |'''Cosina/gastronomia''' | [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]]. |} === Articles === * '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]]. * '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]]. * '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]]. * '''Istòria modèrna''' : [[Winston Churchill]] – [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]]. * '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Japonés]]. * '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]]. * '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]]. * '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]]. * '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]]. * '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] – [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Relòtge]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]]. * '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]]. === Illustracions === ==== Astronomia ==== <gallery> Asteroïdes troians.png Cefeida.png Cères - Estructura intèrna.png Cometa.png Constellacion - Aquarius.png Constellacion - Boötes.png Constellacion - Cancer.png Constellacion - Canis Major.png Constellacion - Centaurus.png Constellacion - Cepheus.png Constellacion - Cetus.png Constellacion - Crux.png Constellacion - Cygnus.png Constellacion - Draco.png Constellacion - Eridanus.png Constellacion - Hercules.png Constellacion - Hydra.png Constellacion - Leo.png Constellacion - Lyra.png Constellacion - Ophiuchus.png Constellacion - Orion.png Constellacion - Pegàs.png Constellacion - Sagittari.png Constellacion - Pisces.png Constellacion - Scutum.png Constellacion - Taurus.png Constellacion - Triangulum.png Constellacion - Ursa Major.png Constellacion - Virgo.png Constellacion - Vulpecula.png Diagrama Hertzsprung-Russell.png Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png Evolucion dau Sistèma Solar.png Jupitèr e lei satellits galileans.png Mart - Estructura intèrna.png Mercuri - Estructura intèrna.png Ponchs de Lagrange.png Planeta - Aisse de rotacion.png Tèrra - Estructura intèrna 2.png Vènus - Estructura intèrna.png </gallery> ==== Biologia ==== <gallery> Blennoragia - EVCI 2004.png Clamídia - EVCI 2004.png Epatiti B - EVCI 2004.png Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png SIDA - EVCI 2004.png SIDA - Evolucion de la malautiá.png SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png Sifílis - EVCI 2004.png Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png Sistèma digestiu uman - Estomac.png Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png| VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png VIU - Borronament d'un virüs novèu.png VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png </gallery> ==== Espòrt ==== <gallery> Backgammon - Descripcion dau faudau.png Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png Rugbi - Prat.png Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png </gallery> ==== Geografia ==== <gallery> Afganistan - Agricultura.png Afganistan - Carta topografica.png Afganistan - Clima.png Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png Afghanistan - Religions - oc.png Afganistan - Ressorsas naturalas.png Topografia dau continent african.png Anatolia anciana.png Antartic - Topografia.png Aups - Topografia.png Austràlia - Clima.png Austràlia - Topografia.png Bagdad - Plan generau (2022).png Canau de Panamà - Esquèma generau.png China - Carta lingüistica.png China - Clima.png China - Subdivisions.png Cuba - Topografia.png Espanha - Agricultura.png Espanha - Clima.png Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png Espanha - Industria & Energia.png Spanish dialects in Spain-oc.png Estats Units d'America - Lengas.png Etiopia - Clima.png Etiopia - Densitat de populacion.png Etiopia - Lengas.png Etiopia - Religion.png Etiopia - Topografia.png Everest - Plan simplificat.png Finlàndia - Clima.png Finlàndia - Lengas.png Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png Francés - Dialèctes principaus dau francés.png Golf Persic - Idrocarburs.png Lengas d'India.png Índia - Clima.png Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png Indonesia - Clima.png Indonesia - Ressorsas naturalas.png Iran Geografia fisica.png Iran - Clima.png Iran - Ressorsas naturalas.png Iran - Religions.png Iraq - Clima.png Iraq - Lengas.png Iraq - Religion.png Iraq - Topografia.png Israèl - Topografia.png Itàlia - Demografia.png Itàlia - Agricultura.png Industria e Energia.png Itàlia - Lengas.png Kamchatka - Carta topografica.png Mar Baltica.png Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png Mar Mediterranèa - Clima.png Mar Mediterranèa - Demografia.png Mar Mediterranèa - Industria.png Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png Mar Mediterranèa - Religions.png Mar Mediterranèa - Topografia.png Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png Mauritània - Carta topografica.png Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png Namibia - Carta topografica.png Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png Occitània - Topografia.png Ocean Artic - Clima.png Ocean Artic - Topografia.png Paquistan - Carta topografica.png París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png Peninsula Aràbia - Religions.png Peninsula Aràbia - Topografia.png Peró - Clima.png Peró - Lengas.png Peró - Ressorsas naturalas.png Peró - Topografia.png Polonha - Agricultura.png Polonha - Clima.png Polonha - Demografia.png Polonha - Lengas.png Polonha - Ressorsas naturalas.png Sahara - Demografia.png Sodan - Clima.png Sodan - Topografia.png Tailàndia - Topografia.png Turquia - Clima.png Turquia - Lengas.png Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png </gallery> ==== Geologia ==== <gallery> Cicle dei ròcas.png Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png Formacion d'un pingo.png Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png Metamorfisme de contacte.png Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png Occitània - Carta sismica.png Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png Tèrratrem - Esquèma generau.png Volcan - Formacion d'una caldera.png </gallery> ==== Istòria ==== <gallery> Cronologia de la Preïstoria.jpg Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png Cultura de la terralha cardiala.png Civilizacion de l'Indus.png Empèri d'Akkad.png Civilizacion dei Terramare.png Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg Itàlia - Cultura de Villanova.png Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png Colonizacion antica de Mediterranèa.png Urartu.png Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png Orient Mejan (vèrs 600 avC).png Orient Mejan (vèrs 540 avC).png Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png Grècia - Guèrras Medicas.png Guèrra dau Peloponès.jpg Guèrra de Peloponès.png Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png Empèri Maurya (265 avC).png Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png Premiera Guèrra Punica.png Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png Empèri Roman - Formacion.png Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png Grècia - Situacion generala en 200 avC.png Reiaumes Indogrècs.png Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png Empèri Roman sota August.png China - Començament dau sègle I.png Illas Britanicas - Conquista romana.png Orient Mejan vèrs 100.png Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png Reiaume d'Aksum.png India - Empèri Gupta vèrs 400.png China vèrs 440.png Indochina - Sègle V.png Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png Exil musulman.png Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png Peninsula Iberica vèrs 750.png Empèri Tang.png Peninsula Iberica vèrs 790.png Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png Magrèb (sègle IX).png Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png India - Empèri Pratihara vèrs 900.png Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png Orient Mejan vèrs 970.png Armenia - Periòde Bagratida.png Territòris de Cnut lo Grand.png Tiwanaku - Plan generau.png Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png Seldjokidas - Esquèma generau.png Magrèb en 1100.png Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png França-Aragon-Principats occitans 1180.svg França-Aragon-Principats occitans 1180.png Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png Tresena Crosada.png Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png China vèrs 1200.png Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png Reconquista - Sègle XIII.png Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png Territòris dau còmte de Fois 2.png Territòris dau reiaume d'Aragon.png Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png Imperi Pirenenc.png Occitània - Crosada deis Albigés.png Cultura de Mississipí - Sites principaus.png Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png Empèri de Mali.png Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png Empèri Timurida.png Guèrra de Cent Ans (1420).png Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png Union de Kalmar.png Confederacion dei VIII Cantons.png Laos - Reiaume de Lan Xang.png Constantinòble - Sètge de 1453.png Itàlia - Patz de Lodi (1454).png Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png Etiopia - Sègle XV.png Polonha - Dinastia Jagellon.png Mesoamerica - Esquèma generau.png India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png Empèri Inca.png Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png Euròpa - Reforma.png Empèri Songai.png Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png Magrèb (sègle XVI).png Indonesia - Periòde dei Sultanats.png Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png Polonha - Sègle XVII.png America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png Etiopia - Sègle XVII.png Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png Magrèb en 1670.png America dau Sud Espanhòla (1690).png Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png Empèri Safavida.png Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png Laos - Division territòriala vèrs 1750.png Romania - Division territòriala vèrs 1750.png Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png India - Division de la peninsula vèrs 1765.png Polonha - Partiments de Polonha.png Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png Soïssa - Sègle XVIII.png Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png Itàlia - Periòde francés.png Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png Escandinàvia en 1815.png Nepal - Tractat de Sugauli.png Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png Empèri Qing (sègle XIX).png Tailàndia - Annadas 1830.png Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png India - Division de la peninsula indiana en 1858.png Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png Itàlia - Unificacion.png Grècia - Evolucions territòrialas.png Mexic - Intervencion francesa.png Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png Canadà - Territòri canadenc en 1867.png Guèrra Boshin.jpg Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png Africa de l'Oèst en 1875.png Serbia - Territòri en 1878.png Romania - Romania en 1878.png Sistèmas de Bismarck.png Etiopia - Territòri en 1889.png Empèri Turcoegipcian.png Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png Colonizacion de l'Africa Occidentala.png Brasil - Evolucion territòriala.png Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png Malàisia - Periòde coloniau.png Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png Canadà - Territòri canadenc en 1905.png Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png Cameron - Colonizacion alemanda.png Libia - Formacion territòriala.png Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png Armenia - Genocidi armèni.png Ofensiva dei Cent Jorns.png Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png Cameron - Partiment francobritanic.png Guèrra civila russa.png Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png Iogoslavia - Formacion dau país.png Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png Sodan - Periòde coloniau (1920).png Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png Peró - Evolucions territòrialas.png Turquia - Tractat de Laussana (1923).png Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png Euròpa en 1924.png Romania - Romania en 1925.png Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png Guèrra d'Espanha.png Asia Centrala Sovietica en 1936.png Paraguai - Evolucion territòriala.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png India - Division de la peninsula indiana en 1939.png Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png Campanha de Polonha (1939).png Romania - Romania en 1940.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png Crisi de Suez (1956).png Antartic - Revendicacions territòrialas.png Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png OPEP - País membres.png URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png Cachemire - Situacion en 1963.png Guèrra de Vietnam (1965).png Guèrra dei Sièis Jorns.png Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png Guèrra de Kippor.png Premiera Guèrra d'Afganistan.png Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png Guèrra Freja - Monde (1980).png Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png Bantostans sudafricans (annadas 1980).png Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png Question dau Sahara Occidentau.png Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png Arsenaus nuclears en 2011.png Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png Peró - Sendier Luminós.png Tractat Antartic (2016).png Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png Ocean Artic - Situation politica en 2021.png </gallery> ==== Mineraus ==== <gallery> Amazonita.png|Amazonita Argent natiu.png|Argent natiu Calcita - Madagascar.png|Calcita Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina Sofre (Sicíla).png|Soupre Vanadinita.png|Vanadinita </gallery> ==== Musica ==== <gallery> Musica - Estructura d'una nòta de musica.png Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png Wikipèdia - Interval (musica).png </gallery> ==== Politica ==== <gallery> File:Drech a l'avortament.png Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png </gallery> ==== Sciéncias ==== <gallery> Univèrs - modèl mesopotamian.png Aristòtel - Cosmologia.png Aristòtel - Quatre elements.png Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png Sillogisme.png Univèrs - Modèl de Copernic.png Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png Electronegativitat - Escala de Pauling.png Classificacion periodica deis elements - 2017.png Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png Experiéncia de Rutherford.png Efiech tunèu.png Gat de Schrödinger.png Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara - Reaccion en cadena.png Osmòsi.png Platon - Analogia de la linha.png Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png </gallery> ==== Sciéncias naturalas ==== <gallery> Aucèu - Aspècte generau.png Chivau - Aspèct generau.png Ciclòn tropical.png Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png Tornado - Esquèma generau dau revolum.png Tornado - Esquèma generau.png Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png </gallery> ==== Tactica militara ==== <gallery> Tactica militara - Emboscada.png Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png </gallery> ==== Tecnologia ==== <gallery> Arma de fuòc - Pistolet.png Arma de fuòc - Revòuver.png Destruccion Mutuala Assegurada.png Disc dur - Esquèma generau.png Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png Maquina simple - Principi de la ròda.png Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png Videojòc - Consòlas de salon.png </gallery> === Concors === <gallery> File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55). File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22). File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93). File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7) File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18). File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79). Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]] </gallery> == Utilitari == === Modèls === {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = |luòc = |casus = |territòris = |eissida = |comandant1 = |combatents1 = |combatents2 = |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} {{Infobox Lenga | lenga = | país = | regions = | personas = | tipologia = | familha = | status = | academia = | ISO-1 = | ISO-2 = | iso-3 = | iso-6 = | iso-6P = | mòstra = | grop = }} === Correccions === ==== Gramatica ==== * *Nom pròpri + adj —> Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne). * Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433. ==== Vocabulari ==== * *extèrn —> extèrne. * *interés —> interès. * *intèrn —> intèrne. * *Kelvin —> kelvin (NB : a prepaus de l'unitat). * *monarquiá —> monarquia. * *mosquèa —> mosqueta. * *nomad —> nomada (mf). [[en:User:Nicolas Eynaud]] [[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]] gmf304faa1re0ik44p0i49iklg6gazw 0 68030 2498506 2056808 2026-04-20T11:40:20Z Artanisen 36956 Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png 2498506 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Omon|Indochina (omonimia)}} [[Imatge:Indochina Peninsula.png|thumb|Mapa d'Indochina]] [[Imatge:Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png|thumb|Indochina en 1886]] '''Indochina''' o la '''peninsula indochinesa''' o l''''Asia del Sud-Èst continentala''' es una [[peninsula]] del [[Asia|continent asiatic]] situada al sud de [[China]] e a l'èst d'[[Índia]]. S'entorneja a l'oèst pel [[golf de Bengala]], la [[mar d'Andaman]] e l'[[estrech de Malaca]] e a l'èst per la [[mar de China Meridionala]]. Tradicionalament, las bòcas de [[Ganges]] formavan son limit occidental. Compren los païses e territòris seguents : * [[Birmania]] * [[Cambòtja]] * [[Laos]] * [[Singapor]] * [[Tailàndia]] * [[Vietnam]] * la [[Malàisia peninsulara]], es a dire los Estats de [[Johor]], [[Kedah]], [[Kelantan]], [[Melaka]], [[Negeri Sembilan]], [[Pahang]], [[Perak]], [[Penang]], [[Selangor]] e [[Terengganu]], los districtes federals de [[Kuala Lumpur]] e [[Putrajaya]]. L'expression « Indochina » sovent s'utiliza per designar l'anciana colonia de l'[[Indochina francesa]]. L'expression {{cita|Indochina britanica}} s'utiliza a vegadas per designar la [[Birmania]] de l'epòca coloniala. == Vejatz tanben == * [[Indochina francesa]] * [[Insulíndia]] * [[Guèrras d'Indochina]] [[Categoria:Region d'Asia]] [[Categoria:Peninsula]] [[Categoria:Asia del Sud-Èst]] 4bxrnvl0jsr4wtlh9ajoxekl0zpiv53 0 72102 2498500 2387411 2026-04-20T08:35:26Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Panorámica_interior_del_Teatro_Colón_(cropped).jpg]] per [[:Imatge:Panorámica_interior_del_Teatro_Colón.jpg]] ([[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|] 2498500 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} [[Imatge:Paris Comedie-Francaise.jpg|thumb|310x310px|<center>Teatre «la Comèdia francesa».</center>]] Lo '''teatre''' (del [[grèc]] {{Grèc ancian|θέατρον}}, {{cita|luòc per contemplar}}) es un [[art]] scenic en relacion amb la performança e la representacion d'eveniments, que vòl representar una istòria de ficcion que fa jogar un o mai personatges en un luòc e un temps concrèt e davant un public. S'utilizan d'elements coma los discors e los dialògs, lo gèst, la scenografia, la musica, lo son e l'espectacle. Es tanben lo genre literari que compren las òbras concebudas coma un scenari e per èsser donat davant un public. == Caracteristicas generalas == Lo teatre constituís un ensemble que sos diferents elements forman una part indivisibla. Pasmens cadun d'aqueles elements possedís de caracteristicas e nòrmas pròprias. Vaquí los elements: === Tèxte === Las òbras dramaticas s'escrivon en dialògs e a la primièra persona, ont se descrivon las accions entre parentèsis. Dins la tradicion occidentala, lo tèxte, l'òbra dramatica, foguèt totjorn considerada coma la pèça essenciala del teatre, nomenat {{cita|l'art de la paraula}}. Aquela predominança existís tanben dins las culturas orientalas mas d'un biais mendre. Predominant mas pas lo tot: en primièr luòc, lo tèxte esgota pas lo fach teatral, perque una òbra dramatica es pas teatre fins que siá representada, aquò implica un minimum d'elements de performança; en segond luòc, fòrça formas dramaticas arcaïcas e tanben d'espectacles modèrnes utilizan pas ges de paraula o la subordenan a d'elements coma la mimica, l'expression del còrs, la dança, la musica, l'expression scenica. Lo fach que l'òbra aquerís plena validitat justament amb representacion es la caracteristica que distinguís l'escritura dramatica dels autres genres literaris. La majoritat dels grands [[dramaturg]]s de totes los temps, dels classics grècs a l'anglés [[William Shakespeare]], lo francés [[Molière]], l'espanhòl [[Pedro Calderón de la Barca]] o l'alemand [[Bertolt Brecht]], basan sas creacions sus la coneissença dirècta e prigonda de las ressorsas scenicas e d'interpretacion e d'una utilizacion senada de sas possibilitats. === Meteire en scèna === La personalitat del meteire en scèna coma artista creatiu d'esperel se veguèt afirmada, a la fin del sègle XIX. Aquela foncion, de quin biais que siá, totjorn existissiá, coma responsabla de la coordinacion dels elements que van de la [[scenografia]] a l'interpretacion. Pertòca a el, fin finala, de convertir lo tèxte, s'existís, en teatre, amb de mejans qu'el estima precises, per provocar la reflexion segon los alemands [[Bertolt Brecht]] e [[Erwin Piscato]]. === Performança === Las tecnicas de jòc varièron fòrça lo long de l'istòria. Dins lo teatre occidental classic, per exemple los grands actors, los {{cita|monstres sagrats}}, tendián a far enfaticas las emocions amb la tòca de metre en evidéncia lo contengut de l'òbra, dins la comèdia de l'art l'interprèt jogava d'èime; los actors japoneses ''kabuki'', utilizan de còdes determinats per exprimir los estats d'arma per mejan de gèstes simbolics, de granda subtilitat o volontàriament exagerats. Dins lo teatre modèrne emergís en general lo jòc naturalista: ont l'actor amb la coneissença de tecnicas corporalas e psicologicas e l'estudi de se meteis e del personatge, cèrca de crear en scèna la personalitat d'aquel. Aquela opcion, se desvolopèt a partir dels traches fondamentals ensenhats pel rus [[Constantin Stanislavski]] e ja fòrça presenta dins lo domeni cinematografic. Lo jòc naturalista es pas de la sola causida e depend de l'orientacion de l'estil interpretatiu, de las caracteristicas de l'espectacle e de las indicacions del meteire en scèna. Pasmens, uèi, al començament del sègle XXI, la performança teatrala demòra fixada dins lo jòc naturalista. Se lo teatre contemporanèu fa una critica del jòc naturalista, es per lo definir coma la simpla reproduccion del comportament uman destacat dels ligams amb lo seu entorn. Actualament i a de grandas transformacions del trabalh de Stanislavsky inspiradas; per los mai importants, [[Antonin Artaud]], [[Jerzy Grotowsky]], [[Etienne Decroux]] e [[Eugenio Barba]]. === Autres elements === Dins un sens estricte son: aqueles que preparan lo mitan ont se jòga una representacion dramatica, la scenografia e l'art de crear las decoracions. Dins l'Antiquitat, la scenografia èra condicionada pels limits tecnics e arquitectonics, circonstàncias que se mantenguèron pendent tota l'Edat Mejana. E foguèt solament aprèp la [[Renaissença]] e, subretot, pendent los sègles XVII e XVIII, que la scenografia comencèt de se melhorar, mercé al perfeccionament de la perspectiva picturicala, que permetèt de donar aparéncia melhora de prigondor a la decoracion, e tanben al desvolopament de la maquinariá teatrala. Al sègle XIX, amb l'introduccion del teatre realista, la decoracion ven un element de basa de la representacion reauçat pel jòc de la lutz electica e fins a la projeccion de sons e videogramas. Lo costum totjorn foguèt ligat amb la concepcion scenica. Dins lo teatre grèc, l'aspècte brut de las decoracions èra compensat pel mejan de masquetas — tragicas o comicas — e las tunicas estilizadas dels actors, que lor objècte èra de reauçar lo caractèr arquetipal dels personatges. Pendent lo Barròc e lo Neoclassicisme prenguèron importància lo maquilhatge e lo costum, tant i a que sovent foguèt utilizat d'un biais anacronic — per exemple se representava una òbra situada dins la Roma antica amb de vestits franceses del sègle XVII —. Uèi, la causida dels costums es un element important dins la concepcion generala de la performança. == Genres teatrals == * '''Comèdia''': Genre realista. Dins la [[comèdia]] los personatges son complèxes, ordinaris e corrents que encarnan las pecas e los vicis dels èssers umans, lo conflicte presentat es possible e probable dins la vida reala, tant i a que lo contengut es exagerat o ridiculizat pr'amor de provocar lo rire del regardaire. Lo protagonista en aquel conflicte luta amb son antagonista per fin qu'aquel falhe e atal aconseguir sos objectius; e dins aquelas temptativas s'avançan dins de situacions ont abocan o son objècte de trufariá. Lo desnosament presenta una solucion alègra al conflicte ont totes los problèmas venon auroses e totes venon astrucs. Generalament los autors per mejan del [[rire]] visan que lo regardaire sosque perque l'òbra capitèt e atal ne sortir un ensenhament quand aquel pòt s'identificar a un dels personatges. Atal, qualques autors considèran que la comèdia es moralista. [[Tartufa o l'impostor]] de [[Molière]] n'es un exemple. * '''Tragedia''': Genre realista. Dins la [[tragedia]] i a de personatges celèbres, e la finalitat es de produire una crisi, es de dire, una purificacion del lector o espectator e que culmina en fòrça ocasions amb la destruccion sociala o fisica del protagonista. [[Edip rei]] de [[Sofòcles]] es un exemple d'aquel genre. * '''Drama''': Genre realista. Lo [[drama]] representa una situacion de la vida reala complèxa e dificil mas amb una fin favorabla o aurosa, se caracteriza per aver de personatges ordinaris e complèxes que s'afrontan dins de situacions limitas de lor vida e fin finala reconeisson mas aquò provòca pas necessàriament un cambi intèrne del protagonista. * '''Melodrama''': Genre non realista. Los arguments complèxes amb de personatges son simples e son las caracteristicas fondamentalas d'aquel genre. Òm espèra que l'espectator aguèsse una responsa emocionala superficiala davant los eveniments de la scèna. Los personatges an de reaccions emocionalas exacerbadas davant las accions dels autres personatges. I a un conflicte de valors que se pòdon trobar dins de domenis coma: morala, estetica, etc. * '''Tragicomèdia''': Genre non realista. Lo personatge de la [[tragicomèdia]] es simple, generalament un arquetipe, es a la recèrca d'un ideal: l'amor, l'amistat, la fraternitat, etc. L'argument es complèxe. Es pas l'union de tragedia e comèdia. L'''aucèl blau'' de [[Maurice Maeterlinck]] n'es un exemple. * '''Obra didactica''': Genre non realista. Caracterizada per una forma de sillogisme que convida a la reflexion de l'espectator e que a partir d'aquela fa un aprendissatge. Los personatges son simples e l'argument complèxe. Lo ''cercle de greda caucasian'' de [[Bertolt Brecht]] es un exemple clar. * '''Farsa''': Genre impossible. La [[farsa]] es un genre dramatic que la meta es de far rire e que sovent a de caracteristicas grossièras, bofonescas, e absurdas. Las originas remontan a [[Aristofanes]] mas es alsègle XX qu'aquel genre pren vertadièra importància e relevància. ''La cantatritz clòscapelada''<ref>Revirada occitana de [[Maurici Andrieu]], 2007</ref> d'[[Eugen Ionescu|Eugène Ionesco]] es lo mai clar exemple. * '''[[Pantomima]]''': Los [[mim]]s son los actors qu'utilizan pas lo lengatge parlat dins sas performanças e, sovent, utilizan de sons o objèctes per se far comprendre. A d'elements ligats amb la dança e lo circ. Es una forma correnta de l'art de la carrièra. * '''[[Musicala]]''' es una forma de teatre que combina musica, cançon, dança e dialògs. Lo contengut emotiu de l'istòria (umor, pathos, amor, ira...), e tanben l'istòria d'esperela, es transmés per mejan de las paraulas, la musica, los movements e los aspèctes tecnics de l'espectacle. * '''[[Opera]]''' es un drama total o en partida musical que lo cant scenarizat es acompanhat per l'orquèstra, e los elements scenics abituals del teatre (decoracions, costum). * '''Teatre de mariòtas''' ont los personatges son de monacas manipuladas nomenadas [[Mariòta]]s * '''Performança''' es una accion artistica en dirècte ont se fa una importanta mesa en scèna, e ont abitualament l'artista s'implica d'un biais particular fàcia al grop de gentas. == Istòria == La majoritat dels estudis considèran que las originas del teatre se devon cercar dins l'evolucion dels rituals magics ligats a la caça, coma las [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]], o la culhida agricòla que, a partir de l'introduccion de la musica e de la dança, arribam en de vertadièras ceremonias dramaticas ont se rend lo culte als dieus e s'exprimissian los principis esperitals de la comunitat. Aquel caractèr de manifestacion sagrada es un fach comun a l'aparicion del teatre dins totas las civilizacions. === Africa === Lo teatre african, entre tradicion e istòria, camina uèi per d'autres camins. Tot predispausa [[Africa]] al teatre. Lo sens del [[ritme]] e de la [[mimica]], l'amor e l'aisiment per la paraula fan dels africans [[actors]] nascuts. La vida quotidiana dels africans se fa al ritme de divèrsas ceremonias, ritualas o religioses, concebudas e viscudas generalament coma de vertadièrs espectacles. Pasmens cal se demandar se sagís vertadièrament de teatre. Qualques pensan qu'aqueles espectacles son tròp cargats de significacion religioses per que siá considerat coma teatre. D'autres estiman que los tipes de teatre africans demòran dins una semblança, coma dins d'autres temps la tragèdia grèga, coma un preteatre que jamai arribarà totalament a èsser teatre almens que se dessacralize. Mas ara dins l'Àfrica independenta pren forma un novèl teatre. '''Novèl Teatre:''' Se tracta d'un teatre engatjat, o [[militant]], concebut per defendre l'[[identitat]] d'un [[Nacion|pòble]] que capitèt la seuna [[independéncia]]. '''Teatre d'avantgarda:''' Anem uèi cap a una recèrca sul ròtle d'actor, coma o fan [[Jerzy Grotowski]] e son teatre laboratòri. Atal, a [[Libreville]], [[Gabon]], se formèt en 1970 un teatre d'avantgarda que realizèt dos espectacles que daissèron una emprenta durabla dins aquela jove generacion de comedians. Un autre camp de recèrca es lo teatre del silenci, creat per [[François Rosira]], que sa finalitat èra de realizar d'espectacles ont lo [[cant]], lo [[recitat]], la musica e la dança se complementen en perfiècha armonia. === Egipte antica === Pendent l'[[Egipte antica]], a la mitat del segond millenari abans l'edat crestiana, ja se representava de dramas sus la mòrt (resurreccion de [[Osiris]]). Foguèt la començança del teatre per mejan de masques e de dramatizacions. Lo teatre se dona per de luòcs publics pr'amor lo culte e la representacion dels mites d'Egipte<ref>{{en}} {{Romanas|Stanton}}, Sarah; {{Romanas|Banham}}, Martin ''Middle East and North Afric''. Cambridge paperback guide to theatre. Cambridge, England: Cambridge University Press, 1996.</ref>, coma fòrça mai tard lo faguèron los actes sacramentals medievals. === Grècia e Roma === [[Imatge: Sophokles.jpg | thumb | right | 151px | <center>[[Sofòcles]]</center>]] Las racinas son dins los rites orfics e las fèstas dedicats a [[Dionís]], se realizava d'interpretacions de la vida dels dieus acompanhadas de danças e cants ([[Ditirambic]]s). Mai tard comencèron las primièras representacions pròpriament dramaticas, executadas per las plaças de las vilas per de companhiás constituidas solament d'un actor e d'un còr. A la fin del Sègle VI ab. C. lo poèta e interprèt [[Tespis]] ganhèt una celebritat legendària. Lo teatre grèc se formèt seguent l'evolucion de las arts e ceremonias grègas coma la fèsta de la meisson (ofèrta a Dionís) ont los joves dançavan e cantavan cap al temple del dieu, e d'ofrir lo melhor dels vinhals. Aprèp un jove que se destacava del grop se transformava en ''[[corifèu]]'' o mèstre del còr, que alara dirigissiá lo grop. Amb lo temps apareguèron lo [[barde]] e lo [[rapsode]], qu'èran recitadors. Al sègle V ab.C., edat classica de [[Grècia]], s'establiguèron los modèls tradicionals de la tragèdia e la comèdia, e los [[dramaturg]]s [[Esquil]] e [[Sofòcles]] apondèron respectivament un segon e un tresen actor a l'accion, aqueles balhèron a aquela una complexitat que rendèt necessària la creacion de grandas scenografias. Alara foguèron bastits lo grands teatres de pèiras, coma aquel d'[[Epidaure]] al sègle V ab. C. (qu'encara demòra), capables de contenir aperaquí {{formatnum:12000}} personas, o aquel de [[Dionís]], a [[Atenas]], al sègle IV ab. C. La construccion se realizava aprofeitant del penjal d'un puèg, se dispausavan de forma semicirculara las grasas qu'entornejavan l'''orquèstra'', espaci circular ont se fasiá la màger part de la representacion. Darrièr l'orquèstra s'auçava un bastit nomenat ''Skene'', scèna, destinat als actors per que cambièsson lor costum. Davant aquela s'auçava una paret de colomnas, lo prosceni, que podiá sostenir de superfícias pintadas, evocacions del luòc de l'accion. Aquelas decoracions, amb las tunicas e los masques utilizats pels actors e qualques maquinas rudimentàrias, constituissián tot l'aparelh scenic. Las representacions del teatre grèc se fasián a l'aire liure, i aviá lo còr (dirigit pel Corifèu o mèstre del còr) que cantava e dançava a l'entorn d'un autar. Dins lo teatre grèc se representavan dos tipes d'òbras: la tragedia, òbra dramatica de la fin malastrada que tractava dels tèmas de las legendas eroïcas, e la comèdia satirica, que criticava umoristicament los politics e las òbras e avián recors a una mimica iniciada per un còr de satirs, e comèdias qu'avián per subjècte la vida quotidiana; totas èran escrichas en vèrses e utilizavan de masques. [[Imatge:Epidaurus Theater.jpg|thumb|center|600px|[[Teatre d'Epidaure]], del periòde [[ellenistic]], actuala [[Grècia]]]] ==== Teatre roman ==== Lo bastit del teatre roman es un grand [[emicicle]]<ref>Lo [[teatre de Pompèu]] de Roma ten {{formatnum:27000}} plaças, que la tribuna de 50 plaças per l'Emperaire e de sos conselhièrs.</ref> tapat per un gigantesc mur de scèna, lo ''frons scaenae''. Contrariament als Grècs es bastit amb estatges sus un terren plan. Las decoracions èran fixas, repausant sus la paret de scèna gigantesca (aquela del [[Teatre antic d'Aurenja]] mesura 36 m de naut e 103 m de larg) ornat de colomnas e d'estatuas, e dubèrt de pòrtas. Se trapava sovent al centre l'estatua d’un emperaire e mai fòrça riquesas, butin de batalhas ganhadas per la vila. Per aparar lo public del solelh una granda vela èra estenduda. Darrièr èran las [[colissa]]s (''postscaenium''). Lo suc èra clinat cap a l’abans per renviar la votz dels comedians. Eretièr del [[teatre grèc antic]], lo teatre roman se n'alunha en fòrça punts. Se a l'origina es associat a de ceremonias religiosas, evoluiguèt lèu cap a de formas de representacion [[profan]]as, ont l'escritura, lo jòc dels actors e la [[mesa en scèna]] èran plan codificadas. === Civilizacions americanas === Dins las culturas americanas preïspanicas lo teatre aviá aquerit un notable desvolopament, subretot aquel dels [[maias]]; una de las òbras pus representativas del teatre maia es lo drama [[Rabinal Achin]]. Lo teatre maia se trobava en partit ligat als cicles agricòlas e a las epopèias de sos eveniments istorics. Los [[astècas]] e [[Incas]], èran de societats d'estructura teocratica alara las activitats teatralas aviàn un tèma eminentament guerrièr e religiós. === Civilizacions orientalas === [[Imatge: Noh3.jpg | thumb | 230px | Representacion del teatre Nó, 能]] Las manifestacions dramaticas en [[Asia]] remontan a d'epòcas fòrça ancianas. En [[China]] se practicavan ja, sos la forma de poèmas scenarizats, a la fin del segond millenari abans l'èra crestiana. En [[Índia]] son aparicion foguèt posteriora, lo [[Mahabharata]], poèma epic qu'aqueriguèt sa forma definitiva cap al sègle IV ab. C., es especificament mencionat que l'òbra revela l'existéncia de formas teatralas alunhadas en relacion amb las cresenças [[veda|vedicas]]. Lo caractèr marcant ritual e simbolic del teatre oriental es que dona un ròtle a la musica e a la dança fòrça superior a aquel de l'occidental, es parièr al [[Japon]], amb lo desvolopament del teatre [[Nó]] (能, ''nō'') emergit al sègle XV, qu'evoluiguèt dos sègles mai tard cap al歌舞 伎 o ''[[kabuki]] '', lo pus popular, e basat subretot sus la capacitat dels interprèts, e sus la mobilizacion del sentiments abans l'èime. === Edat Mejana europèa === [[File:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|thumb|]] Aprèp de sègles d'oblit, lo reviscòl del teatre en Occident se deu subretot a l'ajuda del [[clergat]], que l'utilizèt amb de fins didacticas. Atal, dempuèi lo sègle XI, se fa dins las glèisas de representacions de ''mistèris'' e ''moralitats''; l'objècte èra de presentar d'un biais simple la doctrina crestiana als fidèls. Pr'amor que aisine la compreneson, lo [[latin]] cedèt lo pas pauc a pauc a las [[lengas vernacularas]], e als sègles XIII e XIV, tant las pèças religiosas coma las flori farsas profanas comencèron d'èsser representadas. === Renaissença === La [[Renaissença]] en [[Itàlia]] aurà de consequéncias decisivas sus l'evolucion del teatre. E doncas va nàisser una produccion dramatica de caractèr culte, inspirada dels modèls classics e destinada a las classas aristocraticas, se generalizèt al sègle XVI la construccion de salas cobèrtas especializadas. ==== Teatre en Itàlia ==== Lo [[teatre Olimpic]] de [[Vicènça]] es sovent citat coma lo primièr dels teatres modèrnes; dessenhat per [[Andrea Palladio]] e acabat en 1585, èra una variacion dels modèls romans e presentava, al fons de la scèna, una perspectiva tridimensionala amb de vistas urbanas. Lo modèl classic del teatre italian foguèt lo teatre [[Farnese de Parma]], erigit en 1618; l'estructura se compausava de la scèna, emmarcada per un arc proscenic e separada del public per una tela, e un pertèrra en forma de ferradura entornejada per divèrses estatges de galariás. Pendent aqueles temps se desvolopava tanben en [[Itàlia]] una forma de teatre popular, la [[comèdia de l'art]], que amb son enfasi e la libertat de l'improvisacion de l'actor donèt una granda avançada a la tecnica de l'interpretacion. ==== Anglatèrra: lo Teatre Elisabetan ==== [[Imatge: William Shakespeare.jpg | thumb | left |150px| William Shakespeare]] [[Imatge: Shakespeare Globe Theater 1 db.jpg | thumb | 150px | Teatre ''The Globe'', reproduccion modèrna]] Los teatres erigits en Anglatèrra pendent lo regne de [[Elisabeta I d'Anglatèrra]] èran fòrça diferents. Èra l'epòca de l'esplendor excepcionala del genre dramatic, entre eles se destacava lo teatre londinenc [[The Globe]] ont se jogava las òbras de [[William Shakespeare]]. Sens teulat e bastits de fusta, la caracteristica principala èra una scèna elevada rectangulara, qu'a l'entorn d'ela èra lo public per tres costats, alara que las galariás èran reservadas per la noblesa. ==== Espanha: los ''Corrales de Comedias'' ==== En Espanha, e a la meteissa epòca que lo teatre Elisabetan en Anglatèrra (sègles XVI e XVII) se creava d'installacions fixas per jogar teatre a l'aire liure nomenadas [[Corral de Comedias|Corrales de Comedias]] per exemple lo [[corral de comedias d'Almagro]]. A l'epòca [[Lope de Vega]], [[Tirso de Molina]] e [[Pedro Calderón de la Barca|Calderón de la Barca]], son los exemples del [[Sègle d'aur espanhol]]. === Barròc e neoclassicisme === Los sègles XVII e XVIII balhèron un grand enriquiment a la scenografia. Lo reviscòl ven del [[drama]] classic francés amb la règla de les tres unitats, accion, temps e luòc; en consequéncias s'abandonèt l'unicitat de las decorations, e se pren l'abitud de ne cambiar en cada entreacte. Al començament del sègle XVIII, l'influéncia dels grands dramaturgues coma [[Molière]] del sègle de Loís XIV encara demòra sus la scèna de la [[Comèdia Francesa]]. La Tragedia, al delà de las imitacions de [[Jean Racine]] se vira cap a un teatre amb de scènas d'orror al limit del malèsser. Aprèp, lo vam de l'[[operà]], que demandava divèrses montatges, favoriguèt lo desvolopament de maquinas perfeccionadas que donèron mai l'aparéncia de vertat amb efèctes coma: la disparicion dels actors e la simulacion de vòls. Lo teatre de la [[Scala de Milan]], acabat el 1778, es un exemple de las grandas dimensions qu'èran necessàrias per lotjar un fum de public coma l'argument e l'aparelh scenic. === Jòc al natural e realisme dins lo teatre dels sègles XIX e XX === Lo Realisme èra un corrent estetic dels ans 1830-1880; apareguèt aprèp lo romanticisme e anoncièt lèu molt los movements contemporanèus. Se caracterizava per d'arguments que se preocupavan de far una pintura precisa de la societat, desira replicar la realitat.<ref>{{ca}} ''Teatre medieval i del Renaixement'', Barcelona 62, 1983/</ref> Lo corrent que se caracteriza per: # espontaneïtat del personatge # psicologia del personatge Lo jòc al natural comencèt en França en 1870, pauc aprèp apareissiá lo teatre de jòc al natural en Euròpa (subretot en Anglatèrra, Alemanha, França) e als Estats Units d'America.<ref>{{ca}} {{Romanas|Castells i Altirriba}}, Joan. ''Materials relatius al teatre profà dels s. XVIII-XIX'''. Estudios escénicos, XIX ( 1975), paginas 13-46.</ref> Los [[dramaturg|dramaturgues]] abandonèron l'istòria per situar l'accion dins l'epòca contemporanèa. Los dramaturgues pus significatius d'aquela estapa son [[Frederic Soler]] e [[Àngel Guimerà]]. == Teatre en Occitània== Vejatz: *[[Comèdia Occitana Tolzana]] == Referéncias == <references/> [[Categoria:Teatre]] 8ouk2kyy97dq83qt3bhdjr535bnz5qv 10 75151 2498457 2498133 2026-04-19T15:43:20Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2498457 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chau]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentic]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lissuelh]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi Domat)|Lussat]]''{{·}} [[Nusilhat]]{{·}} [[Madriat]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzat]]{{·}} [[Marat (Puèi de Doma)|Marat]]{{·}} [[Marcilhat]]{{·}} [[Maruege]]{{·}} [[Maringas]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçat]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} ''[[Maires (Puèi de Doma)|Maires]]''{{·}} [[Masaia]]{{·}} [[Masoira]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Meset e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçat]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Monèria e Le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfarmin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpensèir]]{{·}} [[Montpeirós (Auvèrnhe)|Montpeirós]]{{·}} [[Moriat]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausat]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosat]]{{·}} [[Neironda]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Neuviala]]{{·}} [[Nulhat]]{{·}} [[Nonenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Çausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> nlzdj1ceu7njbf06atsjwisby8if8ix 0 114169 2498438 2411510 2026-04-19T12:10:32Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2498438 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nomc = Guiparsa | nom2 = ''Aigueperse'' | imatge = FRANCE - Auvergne - Aigueperse - L'église.JPG | descripcion = La glèisa de Guiparsa. | lògo = | escut = | escais = | region ist = Auvèrnhe | parçan = | canton = [[Canton de Guiparsa|Guiparsa]] (chapluòc, pueis burèu centralizator) | intercom = [[Comunautat de comunas de Plana Limanha|CC de Plana Limanha]] (residéncia) | insee = 63001 | cp = 63260 | cònsol = Luc Chaput | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici =guiparson/-a | longitud = 3.20305555556 | latitud = 46.0233333333 | alt mini = 338 | alt mej = | alt maxi = 422 | km² = 10.50 |}} '''Guiparsa''' (''Aigueperse'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Guiparsons'' e las ''Guiparsonas''. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 63001.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Aqua Sparsa'' (1059, 1107, 1150, 1258, 1286, 1475), ''Esguiparsa'' (1368), ''Aygueparce'' (1486) e ''Aquæ Sparsæ'' (1720). En occitan ancian la comuna s'apelava ''Aiguesparsa'' e ''Aigaparsa''<ref>Formas atestadas de 1307 a 1318 dins los [https://web.archive.org/web/20170810171438/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/ Comptes daus Cònsols de Montferrand].</ref>. Vèrs [[Sent Bonet de Riòm]], la comuna se ditz [giˈparsɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. Localament, se pòt tanben dire [ɟiˈparsə] o [giˈparsə]<ref>Karl-Heinz Reichel, ''Dictionnaire général auvergnat-français'', 2005, [[Sabadell]], Créer, p. 273 e 460. "Dïparse" e "Guiparse".</ref><ref>[[Piare Bonaud]], ''Nouveau dictionnaire général français-auvergnat'', 1999, [[Sant Estève]], Créer, p. 26. "Guiparse", "Dïparse".</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63001 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Luc Chaput |Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= director de banca, conselhèir generau (1999-2015) }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Gilbert Petitalot|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de l'ensenhament }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat=Gérard Boche |Partit=[[UDF]]-PR |Qualitat= retirat, conselhèir generau (1970-1999), deputat (1993-1997) }} {{Elegit |Debuta= [[1951]] |Fin= 1977 |Identitat=Pierre Marliac |Partit=centrista |Qualitat= farmacian, conselhèir generau (1958-1970) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1951 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63001 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] ht1zvkfz1i2gh6ml5yhclqbgg28hi0f 0 114343 2498441 2411512 2026-04-19T14:56:02Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2498441 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sartiaus | nom2 = ''Isserteaux'' | imatge = Eglise Saint-Pierre d'Isserteaux.JPG | descripcion = La glèisa de Sent Piare de Sartiaus. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63177 | cp = 63270 | cònsol = Christine Mouillaud<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =sartiaus | latitud = 45.6533333333 | longitud = 3.38861111111 | alt mej = | alt mini = 459 | alt maxi = 789 | km² = 17.66 |}} '''Sartiaus''' (''Isserteaux'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Isertolio'' (959), ''Esertolio'' (1017), ''Yssartelis'' (1254), ''Issarcellis'' (1331) e ''Issarteaux'' (1439). Dins le parlar de la comuna, se ditz [sarˈtʃo], e vèrs [[Çausselenjas|Sausselenjas]] [sarˈtʃœy]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63177 }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Christine Mouillaud<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63177 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 9gdgf6cxq72homxmd99gdxfo6uh5moj 0 114344 2498443 2385941 2026-04-19T15:11:58Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2498443 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Jòb | nom2 = ''Job'' | imatge = Job-P1080384.jpg | descripcion = Veguda generala de Jòb. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Job_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63179 | cp = 63990 | cònsol = Antoine Rolhion | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =jobaire/-a | latitud = 45.6169444444 | longitud = 3.74611111111 | alt mej = | alt mini = 492 | alt maxi = 1631 | km² = 42.68 | sans = 1064 | data-sans = 2007 |}} '''Jòb''' (''Job'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Jobaires'' e las ''Jobairas''. ==Geografia== == Toponimia == Localament, la comuna se ditz [dzo] o [dʒo]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63179 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Antoine Rolhion<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63179 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] risht0gfewnqqvedsbaeyaa49txy0p1 2498444 2498443 2026-04-19T15:12:10Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Jòb (Puèi de Doma)]] cap a [[Jòb]] 2498443 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Jòb | nom2 = ''Job'' | imatge = Job-P1080384.jpg | descripcion = Veguda generala de Jòb. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Job_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63179 | cp = 63990 | cònsol = Antoine Rolhion | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =jobaire/-a | latitud = 45.6169444444 | longitud = 3.74611111111 | alt mej = | alt mini = 492 | alt maxi = 1631 | km² = 42.68 | sans = 1064 | data-sans = 2007 |}} '''Jòb''' (''Job'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Jobaires'' e las ''Jobairas''. ==Geografia== == Toponimia == Localament, la comuna se ditz [dzo] o [dʒo]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63179 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Antoine Rolhion<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63179 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] risht0gfewnqqvedsbaeyaa49txy0p1 0 114345 2498449 2496291 2026-04-19T15:24:26Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2498449 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Jausa | nom2 = ''Joze'' | imatge = D 1093 vers Maringues (Joze) 2017-08-19.JPG | descripcion = La RD 1093 que travèrsa le borg. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Joze_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | canton = [[Canton de Lesós|Lesós]] ([[Canton de Maringas|Maringas]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas entre Dòra e Alèir|CC entre Dòra e Alèir]] | insee = 63180 | cp = 63350 | cònsol = Daniel Peynon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =jauselaire/-a | latitud = 45.8639 | longitud = 3.3028 | alt mini = 288 | alt maxi = 342 | km² = 19.35 |}} '''Jausa''' (''Joze'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Jauselaires'' e las ''Jauselairas''. ==Geografia== Jausa es un vialatge dau Puèi de Doma que bòrda la plana de la [[Limanha (plana)|Limanha]], situat a 7,7 km de [[Maringas|Maringues]], a 3 km de Culhac, a 9 km de Lesós, a 9 km de [[Pont dau Chastèl|Pònt dau Chastèl]], a 24 km de [[Tièrn]], a 25 km de [[Clarmont-Ferrand]], a 34 km de [[Vichèi]]. {{Comunas limitròfas|comuna=Jausa|Nòrd=[[Sent Laure]]|Nòrd-Èst=[[Maringas|Maringues]]|sud=[[Biauregard]]|Sud-Oèst=[[Las Matres d'Artèira]]|Nòrd-Oèst=[[Entraigas]]|Oèst=[[Chavarós]]}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Gelsa'' (Xe), ''Gelsan'' (davant 1094), ''Jausan'' (XIIIe), ''Jause'' en 1315 e ''Jose'' en 1789. Compausat dau sufixe latin -anus embei reculament de l'accent, frequent en Auvèrnha Bassa. Sobre le modèle de [[Sant Africa]], podèm escriure '''Jausa''' sens la -n finala. Localament la comuna se ditz [ˈd͡zœyzɔ] o [ˈʒɔwzɔ]<ref>Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 11.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63180 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Daniel Peynon |Partit= [[UMP]] pueis UDI |Qualitat= conselhèir generau (2001-2015) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63180 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|180}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] fj3k91sdebtr3i1vvo420yf31mmytq4 0 114346 2498448 2411611 2026-04-19T15:21:47Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2498448 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Jausarens | nom2 = ''Jozerand'' | imatge = Château de Joserand.jpg | descripcion = Entrada dau chastèl. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Jozerand_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63181 | cp = 63460 | cònsol = Daniel Chaneboux | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 46.0263888889 | longitud = 3.09777777778 | alt mej = | alt mini = 357 | alt maxi = 549 | km² = 10.76 |}} '''Jausarens''' (''Jozerand'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == La sola atestacion qu'avèm z-es ''Jauzerens'' en 1373. Vèrs [[Sent Bonet de Riòm]], la comuna se ditz [dzozaˈrɛ̃]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63181 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Daniel Chaneboux<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63181 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 1ah3o59esvkjassieg5j059rkasqzmj 0 114361 2498440 2493293 2026-04-19T12:32:03Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2498440 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Limons | nom2 = ''Limons'' | imatge = Allierlimons.JPG | descripcion = [[Alèir (riu)|Alèir]] a Limons. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Limons_(Puy-de-Dôme).svg | escais =Los Fretamuralha | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63196 | cp = 63290 | cònsol = Christian Dessaptlarose | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =limonaire/-a | latitud = 45.9744444444 | longitud = 3.44611111111 | alt mej = | alt mini = 262 | alt maxi = 305 | km² = 14.88 |}} '''Limons''' (''Limons'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Limonaires'' e las ''Limonairas''. Son sobrenommats ''Los Fretamuralha''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Lemos'' (1250-1263), ''Lemons'' (XIII e XIV), ''Lhimons'' (1373) e ''Lymon'' (1426). Dins le parlar de la comuna, se ditz [jiˈmũ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>, endacòm mai trobèm las prononciacions [liˈmo], [ʎiˈmũ] e [ʎiˈmʏ]<ref>Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 12 e 13.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63196 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Damien Parra<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63196 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 44loldkuy3mwe3m91ssb2k967cbblsl 0 114363 2498439 2488559 2026-04-19T12:22:07Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2498439 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lobairac | nom2 = ''Loubeyrat'' | imatge = ChateauChazeron.jpg | descripcion =Le chastèl de Chasaron. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63198 | cp = 63410 | cònsol = Jean-Marie Mouchard | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =bairatós/-osa | latitud = 45.9367 | longitud = 3.0114 | alt mej = | alt mini = 440 | alt maxi = 869 | km² = 23.93 |}} '''Lobairac''' (''Loubeyrat'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Bairatós'' e las ''Bairatosas''. ==Geografia== == Toponimia == Le nom dau vialatge ven dau latin ''luparius'' que baila ''lobèira'' en occitan, designa un endreit ente trobèm de lops o, embei mai de precision, una tanèira de lop. La prononciacion locala es [luˈbwɛjrɒ] embei desplaçament d'accent<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de la comuna.</ref>, que podèm reliar embei le gentilici francés ''boiratoux/boueyratoux''. la comuna de Lobairac se tròba ben dins la zòna dau fenomèn <ai> + labiala = [wej]/[wɛj], coma podèm legir dins la tèsi de Karl-Heinz Reichel<ref>Karl-Heinz Reichel, ''Les parlers du Puy-de-Dôme et parlers voisins au NO. et à l'E.'', 1991, [[Chambalèira]], [[Çaucle Tèrra d'Auvèrnha]], p. 45.</ref>. Aquel gentilici vendriá donca de la forma occitana de la comuna e deuriá s'escriure ''bairatós''. La sola atestacion qu'avèm es ''Lobairac'' en 1157. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63198 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Marie Mouchard<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63198 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] eioechyq15b9ey2dx7whkh2xgq4ezpw 0 114442 2498450 2460079 2026-04-19T15:28:38Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Punçat]] cap a [[Punçac]] 2460079 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Punçat | nom2 = ''Pionsat'' | imatge = Pionsat_(Puy-de-Dôme)_mairie.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Pionsat_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63281 | cp = 63330 | cònsol = Jérôme Gaumet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = los gars de Punçat | longitud = 2.69388888889 | latitud = 46.1105555556 | alt mej = | alt mini = 458 | alt maxi = 663 | km² = 24.68 }} '''Punçat''' [pɛ̃ˈsa]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de la comuna.</ref> (''Pionsat'' en [[francés]]) z-es 'na [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]. == Toponimia == Le nom de ''Punçat'' ven d'una esplotacion agricòla gallo-romana apelada ''Ponticiacum'' (domeni de "Poncius"), passada a ''Puntiatum'' en 1118, puèi escrita ''Punsat'' a partir dau sègle XVI e en fin ''Pionsat''. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63281 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jérôme Gaumet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63281 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 8m06ldqpfbl1lcyq48tcg9r3sq0s3ht 2498455 2498450 2026-04-19T15:35:18Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2498455 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Punçac | nom2 = ''Pionsat'' | imatge = Pionsat_(Puy-de-Dôme)_mairie.JPG | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Pionsat_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63281 | cp = 63330 | cònsol = Jérôme Gaumet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = los gars de Punçac | longitud = 2.69388888889 | latitud = 46.1105555556 | alt mej = | alt mini = 458 | alt maxi = 663 | km² = 24.68 }} '''Punçac''' (''Pionsat'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son ''Los Garçs de Punçac''. == Toponimia == Le nom de ''Punçac'' ven d'una esplotacion agricòla gallo-romana apelada ''Ponticiacum'' (domeni de "Poncius"), passada a ''Puntiatum'' en 1118, puèi atestada ''Punsat'' en 1373, Punciaci en 1467 e enfin ''Pionsat''. Dins le parlar de la comuna, se ditz [pɛ̃ˈsa]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63281 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jérôme Gaumet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63281 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] nlt30mo8vyg4h8a76xy1uq9sqliyp5c 2498456 2498455 2026-04-19T15:35:40Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2498456 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Punçac | nom2 = ''Pionsat'' | imatge = Pionsat_(Puy-de-Dôme)_mairie.JPG | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Pionsat_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63281 | cp = 63330 | cònsol = Jérôme Gaumet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = los gars de Punçac | longitud = 2.69388888889 | latitud = 46.1105555556 | alt mej = | alt mini = 458 | alt maxi = 663 | km² = 24.68 }} '''Punçac''' (''Pionsat'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son ''Los Garçs de Punçac''. == Toponimia == Le nom de ''Punçac'' ven d'una esplotacion agricòla gallo-romana apelada ''Ponticiacum'' (domeni de "Poncius"), passada a ''Puntiatum'' en 1118, puèi atestada ''Punsat'' en 1373, ''Punciaci'' en 1467 e enfin ''Pionsat''. Dins le parlar de la comuna, se ditz [pɛ̃ˈsa]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63281 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jérôme Gaumet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63281 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] shw3586qlgn6ehudp3rbsuvdcugn0uk 0 126002 2498454 2498430 2026-04-19T15:29:38Z Alaric 506 44932 /* Massivert */ 2498454 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ===Istòria=== Lo municipi actual es format de quatre ancians municipis, ajustats en 1968 : * '''Llesp''': Llesp, Les Bordes, Casós, Castilló de Tor, Gotarta, Igüerri, Iran, Irgo, Sarroqueta de Barravés e Viuet; * '''Malpàs''': Malpàs, Casòs, Castellars, Erillcastell, Erta, Esperan, Massivert, Montiberri, Peranera e Raons; * '''El Pont de Suert''': el Pont de Suert, Ventolà, les Cases d'Aragó e Cellers, desparegut sota les aigües del barratge d'Escales; * '''Viu de Llevata''': Viu de Llevata, Abella d'Adons, Adons, la Bastideta de Corroncui, la Beguda d'Adons, Corroncui, Perves e Pinyana. ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. Comparar ambe [[Lo Castelar (Agenés)]]. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ===Igüerri=== La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa ''a''. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ''ò''. L'influéncia metafonica de ''i-'' a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant ''gorri'' en ''gurri''. Igüerri ven de ''gorri'', « roge », ambe conservacion de ''I-'' amovibla de la toponimia iberica, coma ''Ilerda''/''Lersda'' (> [[Lleida]]), ''Iluro(n)'' / ''luron'' = ''Llerona'' / ''Alarona'' / [[Alaró]]; ''Itúrissa'' / ''Túrissa'' > ''Torsa'' > [[Tossa de Mar|Tossa]]; ''Iturres'' > ''Dorres''; ''Egósale'' > ''Gósal'' > [[Gósol]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 412 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21880</ref>. ===Adons=== La prononciacion es [a'dons]. Las mencions ancianas son ''Atonze'' en 982, ''Adonze'' en 961, ''Adoncem'' en 1066, ''Adonce'' en 1072. Los toponimes basques ''Ataondo'', ''Atondo'', ''Ataun'', ''Atauri'', ''Atazabal'', aparentats ambe ''Adons'', contenon la rasic ''at(he)'', « pòrta », que pòt préner lo sens de « còl, pòrt », çò que correspond a la situacion d'Adons. Que pòt èsser lo segond element ? A costat del sufixe ''une'', « espaci », i a una fòrma compausada ambe ''-unza'' o ''-unce'' plan productiva. L'etime seriá donc ''*Atauntze'' (puèi ''au'' > ''o''), mès, segon Xavier Terrado, l'ipotèsi se truca ambe'l timbre barrat de ''o'' d'Adons [veire çaquelà [[La Guingueta d'Àneu|Berrós < ''Berrauntze'']], tanben ambe un resultat ''o'' barrada]. Aquela objeccion mena l'autor a postular una varianta ''*Atuntze'' per explicar ''Adons'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 11 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6</ref>. ===La Beguda d'Adons=== Una beguda es una tavèrna o ostalariá pichona sus un camin ''ral''. Usatge substantivat del participi passat de ''beure'', citat per Du Cange per la Nauta Edat Mejana : ''beguta'', « hospitium, diversorium » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6862</ref>. ===Abella d'Adons=== Desabitat o gaireben segon las annadas. Veire [[Abella de la Conca]]. ===Ventolà=== La prononciacion es [bento'la]. Las fòrmas ancianas son ''Ventolano'' en 965-966, 1010, 1013, 1043 e al començament del sègle XIII, etc. Ven de l'adjectiu catalan ''ventolà'', « elevat, levat enlaire ». Ventolà tresplomba lo Pont de plan naut <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46276</ref>. ===Erta=== La prononciacion es ['ɛrta]. Las fòrmas ancianas son ''Erta'' en 895, a la fin del sègle XI, en 1203, ''Herta'' en 1119-1124, a la fin del sègle XII. Ven probablament de ''*ercta'', participi passat del latin vulgar ''*ergĕre'', que correspond al latin classic ''erigere'', « dreçar, botar dret, redreçar ». Erta es al pè del Pòrt d'Erta, de montada impressionanta. ''Ert, erta'' a ara lo sens de « rigide », mès probablament que ''erta'' a significat « montada », abans d'èsser fossilizada dins la toponimia <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 87 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17318</ref>. ===Perves=== La prononciacion es ['perbes]. Las fòrmas ancianas son ''Perbes'' en 954, 1156, ''Perves'' en 1015, 1080, 1094, ''Perbas'' en 1143, etc. L'etime es ''(villas) pĕrvias'', « mases traversats per un camin ». Èra traversat per la viá romana [e ara pel camin grand del Pont de Suert a [[la Pobla de Segur]] e al Palhars Jusan]. L'etime, citat per un autre Perves galhèc, es benlèu ''pervīis'' al locatiu plural<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 211-212 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31307</ref>, per arribar a ''Perves'' ambe ''-e'' pòsttonic. ===Pinyana=== La prononciacion es [pi'ɲana]. Lo nom es atestat ''Pinyana'' en 1359. Los noms atal son totes en un site rocós, al pè d'un castèl sus un ròc, o dins un lòc entraucat. L'etime es, non pas un nom de proprietat galloromana, mes ''*castra pinniana'', derivat de ''pinna'', « ròc, rocàs », ambe'l sens de « castèl sus una ròca ». De còps es al singular ''(castrum) *pinnianum'' o ''pagum) pinnianum''. I a d'equivalents fòra de Catalonha : [[Pinhan]], citat ''Pinianum castrum'' en 1025, [[Pinhans]], ''Pigniano'' en Italia, sense poder assegurar qu'an totes la meteissa origina <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 229-231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31668</ref>. ===Peranera=== La prononciacion es [pra'nera] o [pera'nera]. Las fòrmas ancianas son ''Petra Nigra'' sense data, en 974, ''Petra Nera'' cap a l'an 1000, ''Petranera'' cap a 1020, ''Peranera'' en 1359, etc. ''Nera'' es una varianta de ''negra'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198-199 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31184</ref>. ===Erillcastell=== I a Erillcastell e a 8 km Erill la Vall. Las explicacions valon pel segond, mès Erillcastell es lo castèl (pui un vilatge desabitat) de la familha d'Erill. La prononciacion es [e'riʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Erilio'', ''Erilli'', ''Erillo'', ''Eryll'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Yrill'', ''Arill'', ''Erir'', ''Rill'' als sègles X e XI, puèi al sègle XII ''Eril'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Ril'', etc. ''Erill'' ven d'un basco-iberic ''ili-ili'', d'un mot ''ili'' plan atestat dins la lenga iberica, « vilatge, vila » e supausat en basc, que ditz ''iri'' e ''uri''. Veire per exemple ''Iliberris'', nom iberolatin de la vila d'[[Elna]], ''Ilixo'' > [[Banhèras de Luishon|Luishon]]. I auriá agut una palatalizacion expressiva, fenomèn plan conegut en bascologia e una dissimilacion (primièr ''l'' > ''r''). La duplicacion ''ili-ili'', coneguda dins plan de lengas, auriá una valor ponderativa e intensiva, ambe un sens de « vilatge dels vilatges », donc « grand vilatge ». Erill, al centre de la val de Boí, èra benlèu lo vilatge pus populós de l'airal. [[Joan Coromines]] aviá interpretat al començament lo nom coma ''iri-iri''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 82-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17237</ref>. ===Esperan=== La prononciacion es [espe'ran]. Las fòrmas ancianas son ''Esperanto'' en 1167, ''Esperant'' en 1173, ''Sperant'' a la fin del sègle XII, ''Spranto'' en 1203, ''Esperant'' en 1381. La glèisa Sant Sadurní es romanica. I a pas de solucion clara. A) Se ''Iran'' es ''iri-andi'', « lo vilatge grand », ''Esperan'' pòt venir de ''az-pe-iran'', « l'Iran jos lo ròc » (Iran es a dos km de l'autre costat de l'acrin). B) fonciona mal. C) Joan Coromines supausa un temps ''ezpel-andi'', « boisseda granda », puèi l'abandona, pr'amor que en basc ''-l-'' > ''-r-'' (e ''-ll-'' ancian dona ''-l-''). Lo basc ''ezpeleta'', « boisseda », fòrça a acceptar una origina en ''-ll-'' per aquel mot. Xavier Terrado causís donc ''ezpelle-andi'', puslèu que ''ezpel-andi'', « boisseda granda », e supausa lo tractament gascon de ''-ll-'', pas impossible dins l'airal <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 122-123 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17648</ref>. NB. Lo basc ''ezpel'' es « bois », non « boisseda », qu'es ''ezpeleta''. ===Massivert=== Desabitat. La prononciacion es [masi'bɛrt], entre [masi-] e [mazi-] a Sentís (qualques Km). Las fòrmas ancianas son ''Manciverti'' en 939, 980, ''Manciverte'' eb 1026-1035, ''Macivert'' en 1119-1124, 1359, etc. Representa lo nom germanic d'òme ''Marcibehrt'', format del plan espandit ''-Behrt'' e de la rasic ''Mark(i)'', catalanizat coma ''Marci-'' quand es ancian. Lo grop ''-rci-'' foguèt dissimilat en ''-nci-'', puèi en ''-ci'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 228 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25578</ref>. ===Montiberri=== Desabitat. La prononciacion es [monti'bɛrri]. Ven de ''mendi-be-erri'', « lòc jos la montanha » (montanha-jos-lòc) ambe ''mendi'' substituït pel latin ''montem''. La montanha es la Faiada de Malpàs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 357 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27231</ref>. ===Raons (a Arraona)=== Las fòrmas ancianas son ''Arravonse'' en 1015, ''Arrabonse'' en 1020, 1018, ''Rahós'' a la fin del sègle XII, ''Rahonse'' al sègle XIII, ''Rahons'' en 1381, ''Arrahons'', ''Arrohons'', ''Rahons'' en 1381, etc. La terminason ''-tze'' es basca. Lo nom se religa al basc ''arreba'', « sòr ». Deu tanben èsser una varianta del nom ibèr ''Arraona'' de [[Sabadell]] (''Arraona'' en 974, ancian ''Arragona'') <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 249 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=34175</ref>. ===Cellers=== Vilatge jos las aigas del barratge d'Escales. ''Celler'' ven del latin ''cellarium'', « despensa ». En catalan, prenguèt la significacion de « sala sosterranha » o « aubèrga per lo vin » e tanben « granièr » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 348 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13939</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} pxmcqzpkxrlmr71ko5sqodigegwhon3 0 126064 2498461 2497775 2026-04-19T17:03:06Z Alaric 506 44932 2498461 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Vilaller''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca d'[[Auta Ribagorça]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Vilaller | nòrd = [[Vielha e Mijaran]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | nòrd-èst = [[Naut Aran]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | èst = [[La Vall de Boí]] | sud-èst = | sud = [[El Pont de Suert]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] <small>([[Aragon]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion es [bila'ʎe] o [bira'ʎe]. Las fòrmas ancianas son : ''Vidaler'' en 1310-1312, ''Vilelerio'' en 1324, ''Vilalar'' en 1359, probablament per ''*Vilaler'' (lo cens es plen d'inexactituds), ''Vilaller'' en 1723. Representa ''Villa Alihari'', compausat dels elements ''Alja-'' e ''Hari''. Benlèu s'i ajustèt un ''Alhiari'' (en fonts catalanas ''Aliarius'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 32 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46842</ref>. ===Barravés=== ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Besiberri=== Es un massís pirenenc, present a La Vall de Boí, a [[Vilaller]] e a [[Naut Aran|Arties]]. La prononciacion locala, pas influenciada per las prononciacions exterioras o oficialas, es [bezi'bɛrri], ambe ''-s-'' sonòra. L'etimologia basca es ''baso-be erri'': « lòc jos los bauces », que designava non pas la montanha, mès çò qu'interessava practicament los pastres que i fasián pasturar lo bestiar a l'estiu, las vals. Segondàriament lo nom s'apliquèt als pics, objècte d'interès dels alpinistas. Signat X.T., que cita [[Joan Coromines]]. Comparar ambe una formacion parallèla, ''Mendi-be erri'' > ''Montiberri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 488 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8526</ref>. ===Senet=== O ''Senet de Barravés''. La prononciacion es [se'net] o [sa'net]. Las fòrmas ancianas son : ''Ceneto'' al sègle XIII, ''Çanet'' en 1318, ''Senet'' en 1319. Es un nom ibèrobasc. L'element ''sen-'' es comun ambe ''Senyís'', ''Senyíus'' e ''Senyíu'' (de ''Sengitze'' pel darrèr). L'element ''sen-'' sembla aver exprimit una idèa d'afinitat, d'aparentament, d'aliança : aquitan ''Sen-iponnis'' > [[La Massana|Sispony]], alternant ambe ''sem-'' (''Sembettenn''), lo basc ''senar'', « marit » (''senarri'' dins las inscripcions aquitanas), lo basc ''sene'', « filh », ligat al lòc de ''Sanarús'' (''Sennarucio'' en 1092, ''Sannaruz'' en 979), que altèrna ambe ''seme'', « filh », ligat al lòc de ''Samalús'' ([[Cànoves i Samalús]]), lo basc ''senargai'', « nòvi » e ''sendo'', « fòrt » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 103 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38325</ref>. ===Cierco=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 351 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14358</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} m66lajvb10f04h1qzxdq8g3myewkvzs 2498474 2498461 2026-04-19T19:06:24Z Alaric 506 44932 /* Cierco */ 2498474 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Vilaller''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca d'[[Auta Ribagorça]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Vilaller | nòrd = [[Vielha e Mijaran]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | nòrd-èst = [[Naut Aran]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | èst = [[La Vall de Boí]] | sud-èst = | sud = [[El Pont de Suert]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] <small>([[Aragon]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion es [bila'ʎe] o [bira'ʎe]. Las fòrmas ancianas son : ''Vidaler'' en 1310-1312, ''Vilelerio'' en 1324, ''Vilalar'' en 1359, probablament per ''*Vilaler'' (lo cens es plen d'inexactituds), ''Vilaller'' en 1723. Representa ''Villa Alihari'', compausat dels elements ''Alja-'' e ''Hari''. Benlèu s'i ajustèt un ''Alhiari'' (en fonts catalanas ''Aliarius'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 32 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46842</ref>. ===Barravés=== ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Besiberri=== Es un massís pirenenc, present a La Vall de Boí, a [[Vilaller]] e a [[Naut Aran|Arties]]. La prononciacion locala, pas influenciada per las prononciacions exterioras o oficialas, es [bezi'bɛrri], ambe ''-s-'' sonòra. L'etimologia basca es ''baso-be erri'': « lòc jos los bauces », que designava non pas la montanha, mès çò qu'interessava practicament los pastres que i fasián pasturar lo bestiar a l'estiu, las vals. Segondàriament lo nom s'apliquèt als pics, objècte d'interès dels alpinistas. Signat X.T., que cita [[Joan Coromines]]. Comparar ambe una formacion parallèla, ''Mendi-be erri'' > ''Montiberri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 488 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8526</ref>. ===Senet=== O ''Senet de Barravés''. La prononciacion es [se'net] o [sa'net]. Las fòrmas ancianas son : ''Ceneto'' al sègle XIII, ''Çanet'' en 1318, ''Senet'' en 1319. Es un nom ibèrobasc. L'element ''sen-'' es comun ambe ''Senyís'', ''Senyíus'' e ''Senyíu'' (de ''Sengitze'' pel darrèr). L'element ''sen-'' sembla aver exprimit una idèa d'afinitat, d'aparentament, d'aliança : aquitan ''Sen-iponnis'' > [[La Massana|Sispony]], alternant ambe ''sem-'' (''Sembettenn''), lo basc ''senar'', « marit » (''senarri'' dins las inscripcions aquitanas), lo basc ''sene'', « filh », ligat al lòc de ''Sanarús'' (''Sennarucio'' en 1092, ''Sannaruz'' en 979), que altèrna ambe ''seme'', « filh », ligat al lòc de ''Samalús'' ([[Cànoves i Samalús]]), lo basc ''senargai'', « nòvi » e ''sendo'', « fòrt » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 103 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38325</ref>. ===Cierco=== Nom identic als nombroses ''Cerc''(s). Ven del latin vulgar ''*cerq(u)us'', variant de ''querquus'' (latin classic ''quercus'') per dissimilacion de ''qu-qu'', coma dins ''quinque'' > ''cinque'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 351 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14358</ref>. ''Cierco'' es una varianta de tipe aragonés (lo diftongue) e arcaïzanta, precatalana (la conservacion de la finala ''-o''). ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 8h0xw0r5tg91v75rfmrecutje1vsfoe 0 158741 2498501 2456770 2026-04-20T11:23:07Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Empèri Angevin]] cap a [[Empèri Anjavin]] : usatge general actual en occitan: Anjau, anjavin 2456770 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Geografia politica}} {{esbòs}} [[File:Henry II, Plantagenet Empire.png|thumb|right|250px|Extension de l'Empèri Plantagenèst entre 1144 e 1166.]] L''''Empèri Angevin''' qu'estó un conglomerat d'estats amassats devath l'autoritat de la dinastia deus Plantagenèst. En mei deus reiaumes d'[[Anglatèrra]] e de [[Reiaume de Jerusalèm|Jerusalèm]] e de la [[Senhoria]] d'[[Irlanda]], que comprenèva lo [[Ducat]] de [[Normandia]], lo [[Ducat d'Aquitània]], lo Ducat de Vasconia{{exp|[''Vascònia?'']}} e autes territòris, e que contrarotlava doncas la meitat de la [[França]] actuau: que s'estenèva deus Pirenèus a la [[Marga (mar)|Marga]] deus sègles XII au XV. ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} ==Veire tanben== {{Multibendèl|Portal Edat Mejana|Portal Reialme Unit|Portal Irlanda|Portal França|Portal Occitània}} {{Autoritats}} [[Categoria:Anjau]] [[Categoria:Plantagenèsts]] [[Categoria:Istòria d'Anglatèrra]] r8fsujhkdskilzniskynry9dkzktu6h 2498503 2498501 2026-04-20T11:24:16Z Sovenhic 36254 2498503 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Geografia politica}} {{esbòs}} [[File:Henry II, Plantagenet Empire.png|thumb|right|250px|Extension de l'Empèri Plantagenèst entre 1144 e 1166.]] L''''Empèri Angevin''' qu'estó un conglomerat d'estats amassats devath l'autoritat de la dinastia deus Plantagenèsts. En mei deus reiaumes d'[[Anglatèrra]] e de [[Reiaume de Jerusalèm|Jerusalèm]] e de la [[Senhoria]] d'[[Irlanda]], que comprenèva lo [[Ducat]] de [[Normandia]], lo [[Ducat d'Aquitània]], lo Ducat de Vascònia e autes territòris, e que contrarotlava doncas la meitat de la [[França]] actuau: que s'estenèva deus Pirenèus a la [[Marga (mar)|Marga]] deus sègles XII a XV. ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} ==Vejatz tanben== {{Multibendèl|Portal Edat Mejana|Portal Reialme Unit|Portal Irlanda|Portal França|Portal Occitània}} {{Autoritats}} [[Categoria:Anjau]] [[Categoria:Plantagenèsts]] [[Categoria:Istòria d'Anglatèrra]] e16d6y0a4wxqdy89f2xebru6vo1aq0h 2498504 2498503 2026-04-20T11:24:55Z Sovenhic 36254 2498504 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Geografia politica}} {{esbòs}} [[File:Henry II, Plantagenet Empire.png|thumb|right|250px|Extension de l'Empèri Plantagenèst entre 1144 e 1166.]] L''''Empèri Anjavin''' qu'estó un conglomerat d'estats amassats devath l'autoritat de la dinastia deus Plantagenèsts, basats a l'origina en [[Anjau]]. En mei deus reiaumes d'[[Anglatèrra]] e de [[Reiaume de Jerusalèm|Jerusalèm]] e de la [[Senhoria]] d'[[Irlanda]], que comprenèva lo [[Ducat]] de [[Normandia]], lo [[Ducat d'Aquitània]], lo Ducat de Vascònia e autes territòris, e que contrarotlava doncas la meitat de la [[França]] actuau: que s'estenèva deus Pirenèus a la [[Marga (mar)|Marga]] deus sègles XII a XV. ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} ==Vejatz tanben== {{Multibendèl|Portal Edat Mejana|Portal Reialme Unit|Portal Irlanda|Portal França|Portal Occitània}} {{Autoritats}} [[Categoria:Anjau]] [[Categoria:Plantagenèsts]] [[Categoria:Istòria d'Anglatèrra]] qbk4hqidl4iffgexa5h4sy3kisochwx 0 168422 2498487 2377653 2026-04-20T00:11:19Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Le Vernet Senta Margaida]] 2498487 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Le Vernet Senta Margaida]] c9ujg86rsul52krkdah0o7cqbf4uwu1 0 180320 2498490 2230283 2026-04-20T00:11:34Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Eváun]] 2498490 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Eváun]] shyp8p9zwugkhe9hz70bgqegnwpvc0b 0 188928 2498483 2401640 2026-04-20T00:10:59Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Le Bòsc Belet]] 2498483 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Le Bòsc Belet]] ky2gnbdt3fi280ftlflbv9aogyzv586 0 188929 2498488 2377654 2026-04-20T00:11:24Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Le Vernet Senta Margaida]] 2498488 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Le Vernet Senta Margaida]] c9ujg86rsul52krkdah0o7cqbf4uwu1 0 191328 2498480 2375156 2026-04-20T00:10:44Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Punçac]] 2498480 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Punçac]] dgk2bshcbkrpvkndf5gzyszsm0nxh1t 0 191338 2498484 2401637 2026-04-20T00:11:04Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Le Bòsc Belet]] 2498484 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Le Bòsc Belet]] ky2gnbdt3fi280ftlflbv9aogyzv586 1 191505 2498452 2375043 2026-04-19T15:28:38Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Punçat]] cap a [[Discutir:Punçac]] 2374632 wikitext text/x-wiki == Punsat o Pionçat == Dobte... [[Utilizaire:Bousbonus|Bousbonus]] ([[Discussion Utilizaire:Bousbonus|d]]) 2 mai de 2023 a 15.02 (UTC) :Compreni. Openstreetmap a '''Ponsiac''', sens explicacion. — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 2 mai de 2023 a 17.31 (UTC) mety5ic7n0rz6r6ocu3c3patzbbvacs 0 191527 2498481 2375042 2026-04-20T00:10:49Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Punçac]] 2498481 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Punçac]] dgk2bshcbkrpvkndf5gzyszsm0nxh1t 1 191528 2498479 2375044 2026-04-20T00:10:39Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Punçac]] 2498479 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Punçac]] 9hdjbrmmjvw8dkew7g2zvg8fpuynu9s 0 191897 2498489 2377599 2026-04-20T00:11:29Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Le Vernet Senta Margaida]] 2498489 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Le Vernet Senta Margaida]] c9ujg86rsul52krkdah0o7cqbf4uwu1 0 191929 2498482 2377821 2026-04-20T00:10:54Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Jòb]] 2498482 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Jòb]] m95z018554kgennkadqxm9xdlg2pvjo 0 193545 2498485 2401638 2026-04-20T00:11:09Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Le Bòsc Belet]] 2498485 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Le Bòsc Belet]] ky2gnbdt3fi280ftlflbv9aogyzv586 0 193711 2498486 2401245 2026-04-20T00:11:14Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Le Bòsc Belet]] 2498486 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Le Bòsc Belet]] ky2gnbdt3fi280ftlflbv9aogyzv586 0 200062 2498497 2497735 2026-04-20T05:10:27Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Portrait of Vice President JD Vance.jpg]] → [[File:March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg]] Changing the name of a duplicate file 2498497 wikitext text/x-wiki [[Imatge:March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg|miniatura|Retrach oficial de J.D. Vance en 2026]] '''James David Vance''', nascut '''James Donald Bowman''' ([[Middletown]], [[Ohio]], [[2 d'agost]] de [[1984]]) es un politician, avocat e veteran dels ''Marines'' [[Estats Units|american]]. Es l'actual 50en vicepresident dels [[Estats Units]] dins lo govèrn de [[Donald Trump]]. Membre del Partit Republican, representèt l'estat d'[[Ohio]] al Senat american de 2023 a 2025. Durant sa vicepresidéncia, Vance es estat tanben lo cap de finanças del Comitat Nacional Republican. ==Referéncias== <references/> == Ligams extèrns == [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Politician american]] jx5i6yg0d5ljdtr9newnlitixrp8pgf 0 200690 2498498 2494155 2026-04-20T08:32:44Z JackyM59 60827 Photograph upadted 2498498 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Abeille méllifère sur fleurs de poirier 02.jpg|vinheta|La reproduccion es dicha ''« [[entomofila]] »'' quora la pollinizacion es facha per un insècte (aici un [[Bombus|abelhard]]).]] La '''pollinizacion''' es, a cò de las [[angiospèrmas]] e de las [[gimnospèrmas]], lo carrèg del [[pollèn]] dels [[organ]]s de reproducion mascle ([[estam]]s) cap als [[Organs reproductors|organs de reproducion]] feme ([[pistil]]) per permetre la [[reproduccion (biologia)#Reproduccion sexuada|reproduccion sexuada]]. La pollinizacion es una etapa prealabla a la [[fecondacion]] dins lo [[Cicle de vida (biologia)|cicle de vida]] d'aquelas [[planta]]s. Aquel transpòrt se produtz siá al dintre de las [[flor]]s ([[autopollinizacion]]), siá per pollinizacion crosada sonada tanben allopollinizacion (lo pollèn d'una flor se despausa sus los [[Estigma (botanica)|estigmas]] d'una autra flors de la mesme [[espècia]]). Dins aqueste cas, los vectors de pollinizacion pòdon èsser [[biotic]]s (zoogamia assegurada pels [[aucèl]]s, [[insècte]]s…) o [[Factor abiotic|abiotic]]s (los agents de transpòrt del pollèn son lo [[vent]] ([[anemogamia]]), l'[[aiga]] ([[idrogamia]]…). [[Categoria:Fisiologia vegetala]] qua7d5q04ljps4zv2pq9fz61hkwnfix 1 200819 2498446 2495894 2026-04-19T15:12:10Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Jòb (Puèi de Doma)]] cap a [[Discutir:Jòb]] 2495894 wikitext text/x-wiki == Jòb [djò] segon Pierre Rimbaud == Dins "Le parler auvergnat d'Ambert", que possede. [[Utilizaire:Poiuytrell|Poiuytrell]] ([[Discussion Utilizaire:Poiuytrell|d]]) 7 març de 2026 a 19.13 (UTC) ku2l9zvbrhul44k4wygxhzoc7dbjec4 0 201012 2498445 2026-04-19T15:12:10Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Jòb (Puèi de Doma)]] cap a [[Jòb]] 2498445 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Jòb]] m95z018554kgennkadqxm9xdlg2pvjo 1 201013 2498447 2026-04-19T15:12:10Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Jòb (Puèi de Doma)]] cap a [[Discutir:Jòb]] 2498447 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Jòb]] o7n3kemg3od88u3k72y7ic3c1ty3d1v 0 201014 2498451 2026-04-19T15:28:38Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Punçat]] cap a [[Punçac]] 2498451 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Punçac]] dgk2bshcbkrpvkndf5gzyszsm0nxh1t 1 201015 2498453 2026-04-19T15:28:38Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Punçat]] cap a [[Discutir:Punçac]] 2498453 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Punçac]] 9hdjbrmmjvw8dkew7g2zvg8fpuynu9s 0 201016 2498502 2026-04-20T11:23:08Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Empèri Angevin]] cap a [[Empèri Anjavin]] : usatge general actual en occitan: Anjau, anjavin 2498502 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Empèri Anjavin]] 06lyp6emb7q66xqwynjgtp0zl7uz5u9 0 201017 2498507 2026-04-20T11:53:38Z C.Stecoli 41516 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/234077739|Village préhistorique de Cambous]] » 2498507 wikitext text/x-wiki {{Infobox Site archéologique|nom=Village préhistorique de Cambous|autres noms=|pays=France|point=Site archéologique|image=Viols-en-Laval_village-cambous_06.jpg|légende image=Restitution hypothétique d'une cabane|imageloc=|légende imageloc=|nom région1=[[Département français|Département]]|région1=[[Hérault (département)|Hérault]]|nom région2=[[Commune (France)|Commune]]|région2=[[Viols-en-Laval]]|protection=|latitude=43.755920|longitude=3.732499|géolocalisation=Hérault/Languedoc/France|note coordonnées=|altitude=|superficie=1|époque1=[[Néolithique]] ([[Âge du cuivre]])|web1=http://www.prehistoire-cambous.org/le-site/|source1=}} Lo vilatge preïstoric de Cambós es un site preïstoric del [[neolitic]] final ([[Edat del Coire|Edat del coire]]) situat a [[Vuòlh en la Val]], dins lo departament d'[[Departament d'Erau|Eraut]]. Aperten al grop dels vilatges preïstorics de la cultura dicha [[Fontboïssa (cultura)|Fontboïssa]]. Es lo mai ancian vilatge neolitic de França trobat dins un tal estat de preservacion<ref>Canet et Roudil 1978, Gallia{{article|langue=fr|titre=Le village chalcolithique de Cambous à Viols-en-Laval (Hérault)|auteur1=Henri Canet|auteur2=Jean-Louis Roudil|périodique=Gallia préhistoire|année=1978|volume=21|numéro=1|passage=143-181|lire en ligne=http://www.persee.fr/doc/galip_0016-4127_1978_num_21_1_1588}}</ref>. == Istorica == Lo site foguèt descobèrt per Henri Canet, un Fraire de las Escòlas Crestianas, en 1967 pendent una enquèsta en susfàcia. A l'epòca, l'emplaçament èra menaçat per la construccion d'una rota destinada a servir un futur desvolopament immobiliari. Aquel projècte se materializèt pas jamai perque tot lo plan de Cambós foguèt aquerit pel Ministèri francés de la Defensa per crear un terren d'entraïnament. La Société languedocienne de préhistoire que sa mission es la recèrca scientifica e la mediacion arqueologica, a gerit e dirigit lo Pargue Arqueologic de Cambos dempuèi 1976. En 1983, una cabana foguèt entièrament reconstrucha sul site per de fins educativas. Subiguèt una renovacion completa en 2008. == Site == Lo site cobrís una superfícia d'aperaquí 1&nbsp;ectara. Aperten a un grop mai grand de sites neolitics delimitats per un quadrilatèr que s'estend de 5&nbsp;km d'èst en oèst, entre [[Vuòlh lo Fòrt]] e [[Casavièlha]], e 2&nbsp;km del nòrd al sud, ont son estats enregistrats quinze estacions calcoliticas, catòrze [[Dolmèn|dolmèns]] e una trentena de cabanas isoladas. Lo vilatge de Cambós se compausa de quatre grops de cabanas, cadun situat a 50 a 100 mètres dels autres, coma de masatges distints. Sonque dos grops, designats grops A e B, son plan conservats, los autres dos essent estats utilizats coma de peirièras per la construccion de forns de calç. Cada grop compren de uèch a dètz cabanas amassadas, per un total de 35 a 40 cabanas. De passatges dirèctes existisson d'una cabana a l'autra sens cap d'accès intermediari. Las estructuras dels grops A e B son estadas conservadas per l'esfondrament de lors murs dempuèi l'exterior cap a l'interior, en formant de mòtas bassas ont la jaça arqueologica es estada protegida de l'erosion. Lo grop A es lo mièlhs conservat; dètz estructuras dedins son estadas completament escavadas. Lo vilatge, amb sas cabanas amassadas, coexistissiá amb de cabanas escampilhadas dins las proximitats immediatas. Aqueste modèl d'installacion dispersat, son emplaçament sus de terrens plans, e l'abséncia d'estructuras defensivas (fossats, parets) indican un periòde de seguretat. == Arquitectura == [[Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_04.jpg|esquèrra|vinheta|L'intrada oèst de la cabana n°&nbsp;11.]] Las cabanas son en forma d'ovals o de rectangles fòrça alongats amb d'absidas semicircularas a las doas extremitats. Sa longor intèrna varia de 8&nbsp;m a 24&nbsp;m. La cabana n°&nbsp;11, la mièlhs estudiada, mesura en mejana 20,50&nbsp;m de long per 5,30&nbsp;m de larg. Las parets èran bastidass dirèctament sul sòl natural, sens fondaments, doncas siá sus l'argila siá sus la ròca sosjacenta. An de 1&nbsp;m a&nbsp;2,50 m d'espessor, amb una nautor d'entre 1&nbsp;m e 2,50&nbsp;m. Foguèron bastits en utilizant lo metòde del parament doble, amb un emplenatge de blòts de pèira dispausats a l'azard entre las doas parets. La fàcia intèrna es fòrça melhor bastida que la fàcia exteriora, amb de lausas planas pausadas sul bòrd dins un motiu regular. Las pòrtas son estrechas (0,50  de larg) e lors angles son generalament soslinhats per d'[[Ortostat|ortostats]] de pichona talha. Cada cabana compòrta generalament una pòrta dins l'ais longitudinal (al nòrd o al sud), a l'abric dels vents dominants, e eventualament una pòrta laterala obrissent sus l'exterior o sus una cabana mejancièra. Los corredors traversant las parets e jonhent doas cabanas son generalament malonats, mentre que lo pasiment de las pèças es rar: qualques mètres carrats dins la cabana n°&nbsp;11 (grop B) e davant la dintrada de la cabana n°&nbsp;2 (grop A). L'abséncia d'umiditat e la permeabilitat granda del sòl permetián probable de se'n dispensar.<gallery mode="packed"> Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_12.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_12.jpg|Mapa generala del site. Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_10.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_10.jpg|Cabanas del grop A. Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_05.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_05.jpg|Cabana {{Numèro|11}}11. </gallery><gallery mode="packed"> Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_09.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_09.jpg|Exterior de la cabana reconstituida. Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_08.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_08.jpg|Interior de la cabana reconstituida. </gallery>Cap de pròva arqueologica suggerís l'existéncia de superestructuras de fusta qu'aurián constituit de solièrs, mas l'ipotèsi pòt pas èsser totalament exclusa. 224gvmkupcmdsf27z3guof3nhyf04kq