22 d'abril

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="oc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipèdia</sitename>
    <dbname>ocwiki</dbname>
    <base>https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mèdia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discutir</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilizaire</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discussion Utilizaire</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discussion Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fichièr</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discussion Fichièr</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discussion MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Modèl</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discussion Modèl</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ajuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discussion Ajuda</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discussion Categoria</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Discussion Portal</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Projècte</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Discussion Projècte</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mòdul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Mòdul Discussió</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>22 d'abril</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330</id>
    <revision>
      <id>2498637</id>
      <parentid>1855239</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eveniments */ + [[Batalha d'Eckmühl]] (1809)</comment>
      <origin>2498637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1621" sha1="tsv2eqrj2juvjnua89b6zipvb81zgxw" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{abril}}

== Eveniments ==
* [[1500]] - L'explorator portugués [[Pedro Álvares Cabral]] arriba en [[Brasil]].
* [[1809]] - [[Batalha d'Eckmühl]].
* [[2007]] - Primièr torn de las eleccions presidencialas en [[França]], amb victòria de [[Nicolas Sarkozy]].

== Naissenças ==

* [[1724]] - [[Immanuel Kant]], filosòf alemand (m. [[1804]])
* [[1766]] - [[Madame de Staël]], escrivan francesa (m. [[1817]])
* [[1854]] - [[Henri La Fontaine]], mètge bèlga, [[Prèmi Nobel de la Patz]] (m. [[1943]])
* [[1870]] – [[Vladimir Ilich Ulianov]] (conegut coma [[Lenin]]), revolucionari rus (m. [[1924]])
* [[1876]] - [[Robert Bárány]], mètge american, Prèmi Nobel (m. [[1936]])
* [[1899]] - [[Vladimir Nabokov]], escrivan rus, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (m. [[1977]])
* [[1909]] - [[Rita Levi-Montalcini]], neurològa italiana, [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]]
* [[1919]] - [[Donald James Cram]], quimista american, [[Prèmi Nobel de Quimia]] (m. [[2001]])
* [[1922]] - [[Charles Mingus]], musician american (m.[[1979]])
* [[1937]] - [[Jack Nicholson]], actor de [[cinèma]] american.

== Decèsses ==

* [[1908]] - [[Henry Campbell-Bannerman]], primièr ministre del Reialme Unit (n. [[1836]])
* [[1994]] - [[Richard Nixon]], president dels [[Estats Units d'America]] (n.[[1913]])

----
Vejatz tanben:
* [[21 d'abril]] | [[23 d'abril]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[Categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>tsv2eqrj2juvjnua89b6zipvb81zgxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498643</id>
      <parentid>2498637</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Naissenças */ + [[Giuseppe Torelli]] + [[Robert Oppenheimer]] + [[Gaspard Glanz]] + [[Eve Muirhead]]</comment>
      <origin>2498643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1955" sha1="6d0m9a81fbhsj3hnv9mtq88s42dyo7u" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{abril}}

== Eveniments ==
* [[1500]] - L'explorator portugués [[Pedro Álvares Cabral]] arriba en [[Brasil]].
* [[1809]] - [[Batalha d'Eckmühl]].
* [[2007]] - Primièr torn de las eleccions presidencialas en [[França]], amb victòria de [[Nicolas Sarkozy]].

== Naissenças ==
* [[1658]] - [[Giuseppe Torelli]], compositor e un violonista italian barròc (m. [[1709]])
* [[1724]] - [[Immanuel Kant]], filosòf alemand (m. [[1804]])
* [[1766]] - [[Madame de Staël]], escrivan francesa (m. [[1817]])
* [[1854]] - [[Henri La Fontaine]], mètge bèlga, [[Prèmi Nobel de la Patz]] (m. [[1943]])
* [[1870]] – [[Vladimir Ilich Ulianov]] (conegut coma [[Lenin]]), revolucionari rus (m. [[1924]])
* [[1876]] - [[Robert Bárány]], mètge american, Prèmi Nobel (m. [[1936]])
* [[1899]] - [[Vladimir Nabokov]], escrivan rus, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (m. [[1977]])
* [[1904]] - [[Robert Oppenheimer]], fisician estatsunidenc (m. [[1967]])
* [[1909]] - [[Rita Levi-Montalcini]], neurològa italiana, [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]]
* [[1919]] - [[Donald James Cram]], quimista american, [[Prèmi Nobel de Quimia]] (m. [[2001]])
* [[1922]] - [[Charles Mingus]], musician american (m. [[1979]])
* [[1937]] - [[Jack Nicholson]], actor de [[cinèma]] american.
* [[1966]] - [[Jeffrey Dean Morgan]], actor de cinèma american
* [[1987]] - [[Gaspard Glanz]], jornalista francés
* [[1990]] - [[Eve Muirhead]], curlingaira escocesa

== Decèsses ==

* [[1908]] - [[Henry Campbell-Bannerman]], primièr ministre del Reialme Unit (n. [[1836]])
* [[1994]] - [[Richard Nixon]], president dels [[Estats Units d'America]] (n.[[1913]])

----
Vejatz tanben:
* [[21 d'abril]] | [[23 d'abril]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[Categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>6d0m9a81fbhsj3hnv9mtq88s42dyo7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>El Greco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26339</id>
    <revision>
      <id>2498659</id>
      <parentid>2199890</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Surajr7</username>
        <id>63250</id>
      </contributor>
      <origin>2498659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2918" sha1="fq8kz235uf83psh7arvh6u505teci41" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
&lt;!--Article redigit en auvernhat--&gt; 

[[Fichièr:El Greco - An Elderly Gentleman - WGA10506.jpg|right|thumb|250px|El Greco: Caballero Anciano (autoretrait)]]

'''Doménikos Theotokópoulos''' (gr. Δομήνικος Θεοτοκόπουλος), mai coneissut coma '''El Greco''' (&quot;Lo Grèc&quot;) ([[Creta]] en [[1541]] - [[Toledo]] lo [[7 d'abrial]] de [[1614]]) èra un [[pintor]], [[escultor]] e [[arquitècte]] [[Grècia|grèc]]. Estudièt amb [[Tiziano]] a [[Venècia]] e en 1577 s'establiguèt a [[Toledo]] ([[Espanha]]) ente pintèt la resta de sa vida, per 'questa rason z-es considerat a l'encòp coma un [[pintor grèc]] e coma un [[pintor espanhòl]]. 

[[Fichièr:Adoracion de los Reyes magos1.jpg|left|thumb|250px|&quot;Adoración de los pastores&quot;]].
[[Fichièr:El Greco 007.jpg|right|thumb|250px|&quot;El entierro del Conde de Orgaz&quot;]].
{{Clr}}
== Galariá d'òbras ==
&lt;gallery&gt;
Image:Annunciation_by_El_Greco_(1570-1575,_Prado).jpg
Image:El Greco 001.jpg
Image:Resurreccion_Prado.jpg
Image:El Greco 003.jpg
Image:El Greco 006.jpg
Image:El Greco - The Penitent Magdalene - Google Art Project.jpg
Image:El Greco 010.jpg
Image:El Greco 011.jpg
Image:La crucifixión (El Greco, 1597).jpg
Image:El Greco 013.jpg
Image:El Greco 014.jpg
Image:El Greco 015.jpg
Image:El Greco 016.jpg
Image:El Greco 017.jpg
Image:El Greco 018.jpg
Image:El Greco 019.jpg
Image:El Greco 020.jpg
Image:El Greco (Domenikos Theotokopoulos) - Christ Blessing ('The Saviour of the World') - Google Art Project.jpg
Image:Trinidad_El_Greco2.jpg
Image:El Greco 023.jpg
Image:El Greco 024.jpg

Image:El Greco 026.jpg
Image:El Greco 027.jpg
Image:El Greco 028.jpg
Image:El Greco 029.jpg
Image:El Greco 030.jpg
Image:El Greco 031.jpg
Image:El Greco 032.jpg
Image:El Greco – St James.jpg
Image:El Greco 034.jpg
Image:El Greco 035.jpg
Image:El Greco - San Martín y el mendigo.jpg
Image:El Greco - Saint Peter - WGA10621.jpg
Image:El Greco 038.jpg
Image:El Greco 039.jpg
Image:El Greco 041.jpg
Image:El Greco 042.jpg
Image:El Greco 043.jpg
Image:El Greco 044.jpg
Image:El Greco - Portrait of Antonio de Covarrubias - Google Art Project.jpg
Image:El Greco 046.jpg
Image:Portrait of a Cardinal by El Greco.jpg
Image:El Greco 049.jpg
Image:El Greco 050.jpg
Image:El Greco - An Elderly Gentleman - WGA10506.jpg
Image:El_Greco_-_Saint_Louis_roi_de_France_et_un_page_02.jpg
Image:El Greco 053.jpg
Image:El Greco 054.jpg
Image:El bautismo de Cristo (El Greco, 1597).jpg
Image:El Greco 056.jpg
Image:El Greco - The Annunciation - Google Art Project.jpg
Image:Annunciation by El Greco (1570-1575, Prado).jpg
Image:El Greco 13.jpg
Image:El Greco 060.jpg
Image:El Greco - Madonna and Child with Saint Martina and Saint Agnes (NGA).jpg
&lt;/gallery&gt;

[[Categoria:Pintre grèc||El Greco]]
[[Categoria:Pintre espanhòl|El Greco]]
[[Categoria:Escultor|El Greco]]
[[Categoria:Naissença en 1541|El Greco]]
[[Categoria:Decès en 1614|El Greco]]</text>
      <sha1>fq8kz235uf83psh7arvh6u505teci41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bassella</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57681</id>
    <revision>
      <id>2498640</id>
      <parentid>2498601</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2498640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5580" sha1="s0zcqzyl2uugrutlic0gat9fckypmkz" xml:space="preserve">{{Infobox Geografia politica}}

'''Bassella''' es una comuna de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Lo tèrritòri municipal de Bassella foguèt lo mai afectat per la bastison del barratge de Rialb. 

{{Entpopcat}}

== Situacion ==
Bassella es lo municipi mai meridional de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb las [[Comarcas de Catalonha|comarcas]] del [[Solsonés]] a l'èst e amb la [[Noguera]] a l'oèst. Al nòrd limita amb las municipalitats alturgellencas d'[[Oliana]] e [[Peramola]]. 

[[File:Entitats de població de Bassella.svg|thumb|centre|300px|Entitats de populacion de Bassella]]

==Toponimia==
La prononciacion es [bə'seʎə] o [ba'seʎa] o [ba'sɛʎa]. Las fòrmas ancianas son ''Bassela... villa Bassella'' en 1084, ''Bassella'' en 1585 (puèi ''Castellnou de Basela'' en 1359. ''Bassella'' sembla pas un derivat de ''bassa'', mès puslèu un nom prelatin. ''Bassella'' se compara ambe'l nom ibèr de persona ''Baesella'', que Schuchardt aparenta ambe'l nom de dieu aquitan ''Baeserta'' e ambe'ls noms ispanics ''Baisothar'', ''Baeso'', ''Baesisceris'', ''Baesuri'', ''Baesucci'', que dins els i a la rasic basca ''baso'', ibèr ''baes-'', que correspond al latin ''saltus''. [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] cita una vila aborigèna ''Βεσἦδα'' que plaça d'est en oèst darrèr de lòcs que semblan ''Besalu'', ''Bas''  e ''Gósol''; aquela vila seriá Bassella; sembla donc que lo δ de Ptolemèu corresponda ambe ''-ll-'' de Schuchardt. Lo començament del nom, coma lo de ''Bas'' seriá « lòc montanhós », çò que correspond al site &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6409&lt;/ref&gt;.
===Ogern===
La prononciacion es [əw'ʒɛrn] o [u'ʒɛrn]. Las fòrmas ancianas son ''Ugerno'', ''Ugern'' en 1094, ''Ugern'' en 1093, ''Ogern'' e ''Ugern'' en 1259, ''Augern'' en 1359.
Un nom femenin derivat es ''Ujerna'' en 1071. I a una semblança impressionanta ambe'l nom antic de [[Beucaire]], ''Ugernum'', encara citat en 1020, ''Ugerno''; un derivat es la ''ugernica insula'', isla de [[Ròse]], en fàcia, presenta encara ambe'l nom francés de ''Jarnègue'' o ''Gernègue'', terminason que pròva l'indoeuropeïsme del nom. Ogern deu èsser un dels noms celtics presents dins lo Principat. Se tròba dins lo nom lo frequent final celtic ''-erno-'', aplicat benlèu a la rasic ''aweg-'', « augmentar », o ''eug-'h'' (latin ''voveo'', « fau vòt, invoqui ». Seriá un nom celtic o « sorotaptic » (de la [[cultura dels camps d'urnas]]) e non germanic &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28886&lt;/ref&gt;. 
===Altés o Altès===
La prononciacion es [əl'tes] o [[əl'tɛs], ambe sovent la falsa copadura ''al tès'', ''del tès''. Las fòrmas ancianas (en barrejant las que concernisson lo lòc ambe las que designan l'aiga, ara la Ribera Salada) son ''Auotense'' en 839, ''Avotes'' en 957, ''Autes'' en 1025, ''Avotes'' en 1033, ''Aotes'' en 1035, ''Auotes'' en 1057, ''Autes'' en 1094, ''Altes'' en 1178, ''Autes'' en 1262, ''Altes'' en 1234, etc. Es en gròs lo meteis nom qu'una aiga de [[Nauta Cerdanha]], ''Riutès'' (ambe ''riu'' aglutinat). Las fòrmas pus ancianas son en ''Ao-'' o ''Auo-''. [[Joan Coromines]] compara ambe un nom aquitan de persona ''Hautensen'' e autres noms ibèrobasques, puèi (pas tan probable per rasons geograficas) lo nom de la vila gala d'Autessiódurum &gt; ''Auçuedre'' &gt; ''Auçuerre'' &gt; [[Aussèrra]], sens conclure netament &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 174 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2427&lt;/ref&gt;.
===Aguilar (de Bassella)===
Probablament derivat d'àguila, « agla ».
===La Clua d'Aguilar===
Designa un passatge estret o barrat, del latin vulgar ''cludere'', « barrat ». Aicí ambe ''s'' sonòra eliminada. Lo lòc es citat en 856 ''ipsum alodem qui est inter Aquilare et ipsa Clussa'' e en 1033 ''kastrum que dicunt Clusa'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14596&lt;/ref&gt;. 
===Mirambell===
''Mirambell'' sembla se diferenciar dels ''Mirabell''s per l'''m'' mediala. En realitat seriá puslèu una dissimilacion de ''Miralbell'', ambe article, de valor en partida abstraita (la causa, lo terren, etc, bèl) Son de noms catalans, occitans, italians e en partida franceses e pas espanhòls (fòra manlèu), remplaçats per los ''Miraflores'' o ''Mirabueno''s. Aqueste fa jòc e contraste ambe ''Miralpeix'' a 3,5 km, un gaita los peisses de Segre, l'autra lo polit paisatge al nòrd-èst &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 279 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26452&lt;/ref&gt;.
===Guardiola=== 
Diminutiu de ''guàrdia''.
===Sarinyana===
Pas citat dins l'ONCAT, mès sense dificultat : la ''*villa sereniana'', donc la ''villa'' de ''Serenius'' (nom latin d'òme) ambe tractament adjectival.

== Demografia ==
{{Demografia| 1497=56| 1515=35| 1553=59| 1717=225| 1787=318| 1857=1046| 1877=907| 1887=847| 1900=815| 1910=830| 1920=817| 1930=737| 1940=784| 1950=775| 1960=617| 1970=505| 1981=400| 1990=382| 1992=367| 1994=366| 1996=341| 1998=335| 2000=308| 2002=306| 2004=263| 2006=256}}

{{Coord|42|0|25|N|1|17|44|E|city(261)_region:ES-CT|display=title}}

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}}

{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}

[[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]]</text>
      <sha1>s0zcqzyl2uugrutlic0gat9fckypmkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498645</id>
      <parentid>2498640</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2498645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5598" sha1="qn4lgduatvrj7eqcrgnvvgnrt8s3z3u" xml:space="preserve">{{Infobox Geografia politica}}

'''Bassella''' es una comuna de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Lo tèrritòri municipal de Bassella foguèt lo mai afectat per la bastison del barratge de Rialb. 

{{Entpopcat}}

== Situacion ==
Bassella es lo municipi mai meridional de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb las [[Comarcas de Catalonha|comarcas]] del [[Solsonés]] a l'èst e amb la [[Noguera]] a l'oèst. Al nòrd limita amb las municipalitats alturgellencas d'[[Oliana]] e [[Peramola]]. 

[[File:Entitats de població de Bassella.svg|thumb|centre|300px|Entitats de populacion de Bassella]]

==Toponimia==
La prononciacion es [bə'seʎə] o [ba'seʎa] o [ba'sɛʎa]. Las fòrmas ancianas son ''Bassela... villa Bassella'' en 1084, ''Bassella'' en 1585 (puèi ''Castellnou de Basela'' en 1359. ''Bassella'' sembla pas un derivat de ''bassa'', mès puslèu un nom prelatin. ''Bassella'' se compara ambe'l nom ibèr de persona ''Baesella'', que Schuchardt aparenta ambe'l nom de dieu aquitan ''Baeserta'' e ambe'ls noms ispanics ''Baisothar'', ''Baeso'', ''Baesisceris'', ''Baesuri'', ''Baesucci'', que dins els i a la rasic basca ''baso'', ibèr ''baes-'', que correspond al latin ''saltus''. [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] cita una vila aborigèna ''Βεσἦδα'' que plaça d'est en oèst darrèr de lòcs que semblan ''Besalu'', ''Bas''  e ''Gósol''; aquela vila seriá Bassella; sembla donc que lo δ de Ptolemèu corresponda ambe ''-ll-'' de Schuchardt. Lo començament del nom, coma lo de ''Bas'' seriá « lòc montanhós », çò que correspond al site &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6409&lt;/ref&gt;.
===Ogern===
La prononciacion es [əw'ʒɛrn] o [u'ʒɛrn]. Las fòrmas ancianas son ''Ugerno'', ''Ugern'' en 1094, ''Ugern'' en 1093, ''Ogern'' e ''Ugern'' en 1259, ''Augern'' en 1359.
Un nom femenin derivat es ''Ujerna'' en 1071. I a una semblança impressionanta ambe'l nom antic de [[Bèucaire (Gard)|Bèucaire]], ''Ugernum'', encara citat en 1020, ''Ugerno''; un derivat es la ''ugernica insula'', isla de [[Ròse]], en fàcia, presenta encara ambe'l nom francés de ''Jarnègue'' o ''Gernègue'', terminason que pròva l'indoeuropeïsme del nom. Ogern deu èsser un dels noms celtics presents dins lo Principat. Se tròba dins lo nom lo frequent final celtic ''-erno-'', aplicat benlèu a la rasic ''aweg-'', « augmentar », o ''eug-'h'' (latin ''voveo'', « fau vòt, invoqui ». Seriá un nom celtic o « sorotaptic » (de la [[cultura dels camps d'urnas]]) e non germanic &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28886&lt;/ref&gt;. 
===Altés o Altès===
La prononciacion es [əl'tes] o [[əl'tɛs], ambe sovent la falsa copadura ''al tès'', ''del tès''. Las fòrmas ancianas (en barrejant las que concernisson lo lòc ambe las que designan l'aiga, ara la Ribera Salada) son ''Auotense'' en 839, ''Avotes'' en 957, ''Autes'' en 1025, ''Avotes'' en 1033, ''Aotes'' en 1035, ''Auotes'' en 1057, ''Autes'' en 1094, ''Altes'' en 1178, ''Autes'' en 1262, ''Altes'' en 1234, etc. Es en gròs lo meteis nom qu'una aiga de [[Nauta Cerdanha]], ''Riutès'' (ambe ''riu'' aglutinat). Las fòrmas pus ancianas son en ''Ao-'' o ''Auo-''. [[Joan Coromines]] compara ambe un nom aquitan de persona ''Hautensen'' e autres noms ibèrobasques, puèi (pas tan probable per rasons geograficas) lo nom de la vila gala d'Autessiódurum &gt; ''Auçuedre'' &gt; ''Auçuerre'' &gt; [[Aussèrra]], sens conclure netament &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 174 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2427&lt;/ref&gt;.
===Aguilar (de Bassella)===
Probablament derivat d'àguila, « agla ».
===La Clua d'Aguilar===
Designa un passatge estret o barrat, del latin vulgar ''cludere'', « barrat ». Aicí ambe ''s'' sonòra eliminada. Lo lòc es citat en 856 ''ipsum alodem qui est inter Aquilare et ipsa Clussa'' e en 1033 ''kastrum que dicunt Clusa'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14596&lt;/ref&gt;. 
===Mirambell===
''Mirambell'' sembla se diferenciar dels ''Mirabell''s per l'''m'' mediala. En realitat seriá puslèu una dissimilacion de ''Miralbell'', ambe article, de valor en partida abstraita (la causa, lo terren, etc, bèl) Son de noms catalans, occitans, italians e en partida franceses e pas espanhòls (fòra manlèu), remplaçats per los ''Miraflores'' o ''Mirabueno''s. Aqueste fa jòc e contraste ambe ''Miralpeix'' a 3,5 km, un gaita los peisses de Segre, l'autra lo polit paisatge al nòrd-èst &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 279 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26452&lt;/ref&gt;.
===Guardiola=== 
Diminutiu de ''guàrdia''.
===Sarinyana===
Pas citat dins l'ONCAT, mès sense dificultat : la ''*villa sereniana'', donc la ''villa'' de ''Serenius'' (nom latin d'òme) ambe tractament adjectival.

== Demografia ==
{{Demografia| 1497=56| 1515=35| 1553=59| 1717=225| 1787=318| 1857=1046| 1877=907| 1887=847| 1900=815| 1910=830| 1920=817| 1930=737| 1940=784| 1950=775| 1960=617| 1970=505| 1981=400| 1990=382| 1992=367| 1994=366| 1996=341| 1998=335| 2000=308| 2002=306| 2004=263| 2006=256}}

{{Coord|42|0|25|N|1|17|44|E|city(261)_region:ES-CT|display=title}}

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}}

{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}

[[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]]</text>
      <sha1>qn4lgduatvrj7eqcrgnvvgnrt8s3z3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498646</id>
      <parentid>2498645</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* La Clua d'Aguilar */</comment>
      <origin>2498646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5598" sha1="h41nfcfiwvmel9ooavasi5mro7fzr5s" xml:space="preserve">{{Infobox Geografia politica}}

'''Bassella''' es una comuna de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Lo tèrritòri municipal de Bassella foguèt lo mai afectat per la bastison del barratge de Rialb. 

{{Entpopcat}}

== Situacion ==
Bassella es lo municipi mai meridional de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb las [[Comarcas de Catalonha|comarcas]] del [[Solsonés]] a l'èst e amb la [[Noguera]] a l'oèst. Al nòrd limita amb las municipalitats alturgellencas d'[[Oliana]] e [[Peramola]]. 

[[File:Entitats de població de Bassella.svg|thumb|centre|300px|Entitats de populacion de Bassella]]

==Toponimia==
La prononciacion es [bə'seʎə] o [ba'seʎa] o [ba'sɛʎa]. Las fòrmas ancianas son ''Bassela... villa Bassella'' en 1084, ''Bassella'' en 1585 (puèi ''Castellnou de Basela'' en 1359. ''Bassella'' sembla pas un derivat de ''bassa'', mès puslèu un nom prelatin. ''Bassella'' se compara ambe'l nom ibèr de persona ''Baesella'', que Schuchardt aparenta ambe'l nom de dieu aquitan ''Baeserta'' e ambe'ls noms ispanics ''Baisothar'', ''Baeso'', ''Baesisceris'', ''Baesuri'', ''Baesucci'', que dins els i a la rasic basca ''baso'', ibèr ''baes-'', que correspond al latin ''saltus''. [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] cita una vila aborigèna ''Βεσἦδα'' que plaça d'est en oèst darrèr de lòcs que semblan ''Besalu'', ''Bas''  e ''Gósol''; aquela vila seriá Bassella; sembla donc que lo δ de Ptolemèu corresponda ambe ''-ll-'' de Schuchardt. Lo començament del nom, coma lo de ''Bas'' seriá « lòc montanhós », çò que correspond al site &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6409&lt;/ref&gt;.
===Ogern===
La prononciacion es [əw'ʒɛrn] o [u'ʒɛrn]. Las fòrmas ancianas son ''Ugerno'', ''Ugern'' en 1094, ''Ugern'' en 1093, ''Ogern'' e ''Ugern'' en 1259, ''Augern'' en 1359.
Un nom femenin derivat es ''Ujerna'' en 1071. I a una semblança impressionanta ambe'l nom antic de [[Bèucaire (Gard)|Bèucaire]], ''Ugernum'', encara citat en 1020, ''Ugerno''; un derivat es la ''ugernica insula'', isla de [[Ròse]], en fàcia, presenta encara ambe'l nom francés de ''Jarnègue'' o ''Gernègue'', terminason que pròva l'indoeuropeïsme del nom. Ogern deu èsser un dels noms celtics presents dins lo Principat. Se tròba dins lo nom lo frequent final celtic ''-erno-'', aplicat benlèu a la rasic ''aweg-'', « augmentar », o ''eug-'h'' (latin ''voveo'', « fau vòt, invoqui ». Seriá un nom celtic o « sorotaptic » (de la [[cultura dels camps d'urnas]]) e non germanic &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28886&lt;/ref&gt;. 
===Altés o Altès===
La prononciacion es [əl'tes] o [[əl'tɛs], ambe sovent la falsa copadura ''al tès'', ''del tès''. Las fòrmas ancianas (en barrejant las que concernisson lo lòc ambe las que designan l'aiga, ara la Ribera Salada) son ''Auotense'' en 839, ''Avotes'' en 957, ''Autes'' en 1025, ''Avotes'' en 1033, ''Aotes'' en 1035, ''Auotes'' en 1057, ''Autes'' en 1094, ''Altes'' en 1178, ''Autes'' en 1262, ''Altes'' en 1234, etc. Es en gròs lo meteis nom qu'una aiga de [[Nauta Cerdanha]], ''Riutès'' (ambe ''riu'' aglutinat). Las fòrmas pus ancianas son en ''Ao-'' o ''Auo-''. [[Joan Coromines]] compara ambe un nom aquitan de persona ''Hautensen'' e autres noms ibèrobasques, puèi (pas tan probable per rasons geograficas) lo nom de la vila gala d'Autessiódurum &gt; ''Auçuedre'' &gt; ''Auçuerre'' &gt; [[Aussèrra]], sens conclure netament &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 174 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2427&lt;/ref&gt;.
===Aguilar (de Bassella)===
Probablament derivat d'àguila, « agla ».
===La Clua d'Aguilar===
Designa un passatge estret o barrat, del latin vulgar ''cludere'', « barrar ». Aicí ambe ''s'' sonòra eliminada. Lo lòc es citat en 856 ''ipsum alodem qui est inter Aquilare et ipsa Clussa'' e en 1033 ''kastrum que dicunt Clusa'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14596&lt;/ref&gt;.

===Mirambell===
''Mirambell'' sembla se diferenciar dels ''Mirabell''s per l'''m'' mediala. En realitat seriá puslèu una dissimilacion de ''Miralbell'', ambe article, de valor en partida abstraita (la causa, lo terren, etc, bèl) Son de noms catalans, occitans, italians e en partida franceses e pas espanhòls (fòra manlèu), remplaçats per los ''Miraflores'' o ''Mirabueno''s. Aqueste fa jòc e contraste ambe ''Miralpeix'' a 3,5 km, un gaita los peisses de Segre, l'autra lo polit paisatge al nòrd-èst &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 279 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26452&lt;/ref&gt;.
===Guardiola=== 
Diminutiu de ''guàrdia''.
===Sarinyana===
Pas citat dins l'ONCAT, mès sense dificultat : la ''*villa sereniana'', donc la ''villa'' de ''Serenius'' (nom latin d'òme) ambe tractament adjectival.

== Demografia ==
{{Demografia| 1497=56| 1515=35| 1553=59| 1717=225| 1787=318| 1857=1046| 1877=907| 1887=847| 1900=815| 1910=830| 1920=817| 1930=737| 1940=784| 1950=775| 1960=617| 1970=505| 1981=400| 1990=382| 1992=367| 1994=366| 1996=341| 1998=335| 2000=308| 2002=306| 2004=263| 2006=256}}

{{Coord|42|0|25|N|1|17|44|E|city(261)_region:ES-CT|display=title}}

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}}

{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}

[[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]]</text>
      <sha1>h41nfcfiwvmel9ooavasi5mro7fzr5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cabó</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57682</id>
    <revision>
      <id>2498657</id>
      <parentid>1781215</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T01:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2498657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1866" sha1="huo92by4hco15ktna7wch8xsc2qrjif" xml:space="preserve">{{Comuna catalana
| nom comuna = Cabó
| blason     = 
| drapeau    = 
| mapa       = Localització de Cabó respecte de l'Alt Urgell.svg
| Comarca    = [[Aut Urgèl]]
| cp         = 
| latitud    = 
| longitud   = 
| alt mej    = 768
| km²        = 80,33
| sens       = 99
| data-sens  = 2008
| dens       = 1,23
| sitweb     = 
}}
'''Cabó''' es un municipi  de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]].

{{capentcat|}}
{{entcat|Cabó|47}}
{{entcat|[[el Pujal d'Organyà|Pujal d'Organyà, el]]|22}}
{{entcat|[[El Vilar de Cabó|Vilar de Cabó, el]]|18}}
|}

== Situacion ==
Cabó se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Confronta la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Jusan]] a l'oèst. Al nòrd confronta la municipalitat alturgellenca de [[les Valls d'Aguilar]], al nòrd-èst [[Ribera d'Urgellet]] e [[Fígols i Alinyà]], a l'èst [[Organyà]] e al sud [[Coll de Nargó]]. 

[[File:Entitats de població de Cabó.svg|thumb|left|400px|Entitats de populacion de Cabó]]
{{Clr}}

==Toponimia==
&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 161-166 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11615&lt;/ref&gt;.

== Demografia ==
{{Demografia2|ine=| 1497= | 1515=7| 1553=16| 1717=88| 1787=475| 1857=680| 1877=634| 1887=660| 1900=541| 1910=513| 1920=573| 1930=513| 1940=425| 1950=398| 1960=395| 1970=243| 1981=163| 1990=158| 1992=143| 1994=138| 1996=127| 1998=120| 2000=123| 2006=104|2024=89|ine=}}

{{Coord|42|14|25|N|1|14|55|E|type:city(108)_region:ES-CT|display=title}}

== Nòtas ==
{{Referéncias}}
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}

[[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]]</text>
      <sha1>huo92by4hco15ktna7wch8xsc2qrjif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498658</id>
      <parentid>2498657</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T02:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>inacabat</comment>
      <origin>2498658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3658" sha1="af8mt6yjx9uguiq607qh5qkjkctkbz0" xml:space="preserve">{{Comuna catalana
| nom comuna = Cabó
| blason     = 
| drapeau    = 
| mapa       = Localització de Cabó respecte de l'Alt Urgell.svg
| Comarca    = [[Aut Urgèl]]
| cp         = 
| latitud    = 
| longitud   = 
| alt mej    = 768
| km²        = 80,33
| sens       = 99
| data-sens  = 2008
| dens       = 1,23
| sitweb     = 
}}
'''Cabó''' es un municipi  de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]].

{{capentcat|}}
{{entcat|Cabó|47}}
{{entcat|[[el Pujal d'Organyà|Pujal d'Organyà, el]]|22}}
{{entcat|[[El Vilar de Cabó|Vilar de Cabó, el]]|18}}
|}

== Situacion ==
Cabó se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Confronta la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Jusan]] a l'oèst. Al nòrd confronta la municipalitat alturgellenca de [[les Valls d'Aguilar]], al nòrd-èst [[Ribera d'Urgellet]] e [[Fígols i Alinyà]], a l'èst [[Organyà]] e al sud [[Coll de Nargó]]. 

[[File:Entitats de població de Cabó.svg|thumb|left|400px|Entitats de populacion de Cabó]]
{{Clr}}

==Toponimia==
La prononciacion es [ka'bo] e lo gentilici es [kabo'nezos]. La val de Cabó èra tanben dita ''Nempas''. Las fòrmas ancianas son ''Caput eix'', ''Kapudeizo'' en 839, ''de Capite aiz'' en 1024, ''Cavobecs'' en 1099, ''villa Chapuretse'' en 1037, ''in pau Nempetano, in villa... de subteriore parte rio qui pergit de Caputece'' en 867, ''in valle Nempetana, in villa q. dr. Kapudece'' en 950, ''Caputece'' en 1017, ''Caboez'' en 1024, ''Cabovez'' en 1030, ''Kabudez'' en 1043, ''senioris Capodecii'' en 1140, ''Cabouez'' en 1186, ''Caboded'' en 1080-1095, ''Caboueth'' en 1177, ''Caboed'' en 1170, ''Cabozed'' en 1185, ''Cabouet'' en 1201, ''valle Capudense'' en 1140, etc (falsa interpretacion en ''-ensis''), ''Cabaho'' en 1278 (ipercorreccion sul modèl ''llauraó'' vengut ''llauró'', donc compréner ''Cabó''), ''Cabod'' en 1205, etc. Al sègle XIII la familha declinèt e las atestacions venguèron pus magras. 
A la meteissa epòca, ''Caboet'' èra sentit coma un diminutiu. A mesura que la bassa val quitava d'èsser espausada a las incursions musulmanas e se poguèt poblar mai, lo monde avián l'impression que ''Caboet'' èra la nauta val e que ''Cabó'' representava lo meteis lòc, mès pus grand (derivacion regressiva). Benlèu aviá començat abans : ''in villa Capuz'' en 1075. La consonanta intermediària èra ''d'' (en realitat ð fricativa), sovent latinizada en ''-t-'' de ''caput''), un moment se rotacizèt (1037) puèi tombèt. Alavetz s'i intercalèt un -v- antiiatic (escrit ''v'', ''u'').
L'analisi sembla menar a una origina ''Kapudeiks'' , o ''-aiks'', ambe ''-ks'' , que se redusiguèt en ''-ts'' (grafiat ''-z'' o ''-ce''). Puèi aquel nom foguèt sentit coma un plural e se'n tirèt un pseudo-singular ''-et''. Cal supausar una vocala entre ''k'' e ''-s''

&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 161-166 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11615&lt;/ref&gt;.

== Demografia ==
{{Demografia2|ine=| 1497= | 1515=7| 1553=16| 1717=88| 1787=475| 1857=680| 1877=634| 1887=660| 1900=541| 1910=513| 1920=573| 1930=513| 1940=425| 1950=398| 1960=395| 1970=243| 1981=163| 1990=158| 1992=143| 1994=138| 1996=127| 1998=120| 2000=123| 2006=104|2024=89|ine=}}

{{Coord|42|14|25|N|1|14|55|E|type:city(108)_region:ES-CT|display=title}}

== Nòtas ==
{{Referéncias}}
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}

[[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]]</text>
      <sha1>af8mt6yjx9uguiq607qh5qkjkctkbz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nikola Tesla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72107</id>
    <revision>
      <id>2498647</id>
      <parentid>2495083</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2498647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="lixfvw1tztd7cn1je87noyz9w268ggm" xml:space="preserve">{{Infobox Identitat
| carta              = usa
| nom                = 
| nomdebateg         =
| imatge             = Tesla Sarony.jpg
| legenda            =
| profession         = 
|tematica            = 
| datadenaissença    = [[10 de julhet]] de [[1856]]
| luòcdenaissença    =  Smiljan, Empèri Austriac
| datadedecès        = [[7 de genièr]] de [[1943]]
| luòcdedecès        = [[Nòva York]]
| paísdorigina       = 
| títol1             =
| distincions        = 
| omenatge           =
| autrasfoncions     =
| paire              =
| maire              =
| conjunt            = 
| enfants            =
}}

'''Nikola Tesla''' ([[sèrbe]]: Никола Тесла; [[10 de julhet]] de [[1856]] – [[7 de genièr]] de [[1943]]) foguèt un scientific estatunidenc&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burgan |first=Michael |title=Nikola Tesla: Inventor, Electrical Engineer |year=2009 |publisher=Capstone |location=Mankato, Minnesota |isbn=978-0-7565-4086-9 |url=http://books.google.ca/books?id=PW06qF-dj2IC&amp;printsec=frontcover |ref=harv |page=9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|títol=No, Nikola Tesla's Remains Aren't Sparking Devil Worship In Belgrade|date=9 June 2015|url=http://www.rferl.org/content/tesla-remains-sparking-devil-worship-in-belgrade/27062700.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History-bio&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.history.com/topics/inventions/nikola-tesla |títol=Nikola Tesla |publisher=[[History Channel]] |accessdate=15 June 2014 |quote=Serbian-American engineer and physicist Nikola Tesla (1856–1943) made dozens of breakthroughs in the production, transmission and application of electric power.}}&lt;/ref&gt; inventaire, engenhaire en electricitat e mecanica, [[fisician]], conegut per sa contribucion dins la mesa al punt de rets de distribucion de corrent electric alternatiu.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Laplante |first=Phillip A. |url=http://books.google.co.uk/books?id=soSsLATmZnkC |títol=Comprehensive Dictionary of Electrical Engineering 1999 |page=635 |publisher=Springer |year=1999|isbn=9783540648352 }}&lt;/ref&gt;

[[File:HR-50c.png|thumb|right|200px]]Nasquèt dins una familha de religion ortodòxa dins çò qu'es uèi [[Croàcia]], çò que lo fa considerar a l'encòp coma sèrb e croat. Son retrach es sul latz nacional croat de las pèças de 10, 20 e 50 centims d'èuro.

Trabalhèt d'en primièr dins la [[telefonia]] e l'engenhariá electrica abans d'emigrar alas Esats Units en 1884 per trabalhar amb [[Thomas Edison]], abans de collaborar amb [[George Westinghouse]] qu'enregistrèt un grand nombre de sos brevets. Considerat coma un dels pus grands scientifics dins l’istòria de la tecnologia, per aver depausat qualque 300 [[brevet]]s cobrissent en total {{nobr|125 invencions}}&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140228071748/http://www.philipnute.com/pdfs/tesla1a.pdf Nicolas Tesla Patents, voir conclusion]&lt;/ref&gt; e aver descrit de metòdes novèls per realizar la « conversion de l’energia », Tesla es reconegut coma un dels engenhaires mai creatius de la fin del {{XIXe sègle}} e del començament del {{XXe sègle}}.

Sos trabalhs mai coneguts e mai largament difusats portan sus l’[[energia electrica]]. Metèt al punt los primièrs [[alternator]]s que permetèron la naissença de las [[ret electrica|rets electricas de distribucion]] en [[corrent alternatiu]], que ne foguèt un pionièr. Tesla s’interessèt fòrça a las tecnologias modèrnas, en partucular a l'electricitat. Es conegut per aver sauput metre en practica la descobèrta del caractèr ondulatòri de l’[[électromagnetisme]] (teorizat per [[James Clerk Maxwell]] en 1864), en utilizant las frequéncias pròprias dels compausants dels circuits electrics per fin de maximizar son rendement.
== Referéncias ==
&lt;references /&gt;
== Ligams extèrnes ==
* [https://web.archive.org/web/20111001024322/http://www.nikolatesla.fr/documents.htm NikolaTesla.fr] - More than 1,000 documents on Tesla

{{ORDENA:Tesla, Nikola}}
[[Categoria:Scientific sèrbe]]
[[Categoria:Scientific american]]
[[Categoria:Naissença en 1856]]
[[Categoria:Decès en 1943]]</text>
      <sha1>lixfvw1tztd7cn1je87noyz9w268ggm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>President del Govèrn d'Espanha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72929</id>
    <revision>
      <id>2498649</id>
      <parentid>2402663</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T21:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2498649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4511" sha1="1b4awjfxeh0iu3ui1j50d8z1i9qgvhm" xml:space="preserve">{{Infobox Foncion}}
[[Imatge:Pedro Sánchez in 2018.jpg|thumb|200px|[[Pedro Sánchez]] president del govèrn d'Espanha]] 
Lo '''president del Govèrn''' es lo [[cap de Govèrn|cap]] del [[Govèrn d'Espanha|govèrn]] d'[[Reialme d'Espanha|Espanha]]. Es elegit pel [[Congrès dels Deputats (Espanha)|Congrès dels Deputats]], la [[Cambra bassa]] de las [[Corts Generalas]], per mejan d'un procèssus d'[[investidura]], e lèu es nomenat pel [[Rei d'Espanha]], davant qui prèsta jurament o promesa. 

Sas foncions son establidas pels articles 97 a 116 de la [[Constitucion Espanhòla de 1978]]. Son ròtle primièr es de dirigir l'accion del Govèrn e coordena las foncions dels membres del Govèrn. Es empachat d'exercir quina activitat professionala pendent sa carga.

Dempuèi lo [[2 de junh]] de [[2018]], la carga de president del [[Govèrn d'Espanha]] es ocupada per [[Pedro Sánchez]] del [[PSOE]]. La residéncia oficiala del president del Govèrn dempuèi 1977 es lo [[Palais de la Moncloa]], a [[Madrid]].

== Eleccion ==

Lo president del Govèrn es pas elegit dirèctament, mas per una eleccion indirècta del [[poder legislatiu]]. Lo rei, seguent la consulta de per abans dels representants designats pels gropes politics que fan partida de la representacion parlamentària, prepausa un candidat a la presidéncia del Govèrn. La costuma indica que deu èsser lo cap del partit majoritari, o lo cap de la coalicion majoritària, mai i a pas d'obligacion legala al subjècte.

Lo candidat prepausat pel rei presenta davant lo Congrès dels Deputats lo programa politic del Govèrn que pretend de formar e demanda la fisança del Congrès.

Se lo Congrès dels Deputats, a la [[majoritat absoluda]] (al mens la mitat mai un dels deputats que compausan lo Congrès), autreja sa confisança al dich candidat, lo Rei lo nomenarà President. Se capita pas, la majoritat absoluda, somet la meteissa preposicion a un novèl vòte 48 oras aprèp, e la confisança es autrejada se lo candidat obten la majoritat simpla (mai de vòtes positius que negatius dels membres presents al vòte).

Los autres membres del Govèrn son nomenats e demeses pel Rei, sus proposicion del seu President.

== Investidura ==
[[Imatge:Palacio de la Moncloa.jpg|250px|thumb|right|Jornalistas a las pòrtas del '''[[Palais de la Moncloa]]''', sèti e residéncia oficiala del President del Govèrn e sa familha.]]
Aprèp que lo candidat foguèt autrejat per la majoritat del [[Congrès dels Deputats]], es nomenat pel Rei coma President del Govèrn dins una ceremonia d'investidura ont jura o promet sa carga dins lo Salon de las Audiéncias del [[Palais de la Zarzuela]] jos la preséncia del ''Notario Mayor del Reino'' (Ministre de la Justícia).

== Estatut ==

En cas de responsabilitat penala del President e dels autres membres del Govèrn, aqueles son justiciables, dins un afar, davant la ''Sala 2ª de lo Penal del Tribunal Supremo''.

Se l'acusacion es per traïson o quin que siá delicte contra la securitat de l'Estat dins l'exercici de sas foncions, aquela poirà solament èsser introducha sus iniciativa del quart dels membres del Congrès, e amb l'aprovacion de la majoritat absoluda d'aquel.

== Mocion de Censura e Question de confisança ==

Lo President del Govèrn, aprèp deliberacion del Conselh del Ministres, pòt iniciar davant lo Congrès dels Deputats la question de confisança sul sèu programa o sus una declaracion de politica generala. 

Lo [[Congrès dels Deputats (Espanha)|Congrès dels Deputats]] li autreja sa fisança quand vòta en favor d'aquela a la majoritat simpla dels Deputats.

Lo Congrès dels Deputats pòt destituir en quin moment que siá lo President del Govèrn per mejan d'una mocion de censura constructiva, que demanda lo sosten de la [[majoritat absoluda]] del Congrès (almens la mitat mai un dels deputats que compausan la cambra) per que pòsca capitar e provocar la destitucion efectiva del President e de son Govèrn.

== Presidents del Govèrn espanhòl ==
{{Article detalhat|Lista dels Presidents del Govèrn d'Espanha}}

== Articles connèxes ==

* [[Cortes Generales]]

== Ligams extèrnes ==

* {{es}}[http://www.la-moncloa.es/ Presidéncia del Govèrn d'Espanha]
* {{es}}[https://web.archive.org/web/20110713041733/http://www.culturageneral.net/historiaespana/presidentes.htm Presidents del Govèrn d'Espanha dempuèi 1874]
* {{es}}[http://www.congreso.es Congrès dels Deputats]

[[Categoria:President del Govérn d'Espanha| ]]
[[Categoria:Politica d'Espanha]]</text>
      <sha1>1b4awjfxeh0iu3ui1j50d8z1i9qgvhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lista dels Presidents del Govèrn d'Espanha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72931</id>
    <revision>
      <id>2498619</id>
      <parentid>2093274</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T16:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2498619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3708" sha1="dw7dve9pi73rarph4tyq4spjqr14oyv" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
Aquela '''lista dels [[President del Govèrn d'Espanha|Presidents del Govèrn d'Espanha]]''' compren lo periòde democratic espanhòl actual e tierat segon l'ordre de la legislatura. Pels periòdes anteriors vejatz:
* '''[[Secretaris d'Estat en Espanha]]''' de 1700 a 1833 
* '''[[Presidents del Conselh dels Ministres d'Espanha]]''' entre 1833 e 1977

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! Legislatura !! Data de debut !! Data de fin !! Nom !! !! Partit

|- bgcolor=&quot;#90EE90&quot;
| [[Legislatura Constituenta d'Espanha|Constituenta]] || 15 de junh de 1977 || 1{{er}} de març de 1979 || [[Adolfo Suárez González]] ||  ||[[Union del Centre Democratic (Espanha)|UCD]]

|- bgcolor=&quot;#90EE90&quot;
| [[Legislatura I d'Espanha|I]] || 1{{er}} de març de 1979 || [[28 d'octobre de 1982 || [[Adolfo Suárez|Adolfo Suárez González]]&lt;br /&gt;(1/3/1979-25/2/1981)&lt;br /&gt;[[Leopoldo Calvo-Sotelo y Bustelo]]&lt;br /&gt;(25/2/1981-1/12/1982) || [[Imatge:Visita del Calvo-Sotelo 1976.jpg|80px]]|| [[Union del Centre Democratic (Espanha)|UCD]]

|- bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot;
| [[Legislatura II de España|II]] || 28 d'octobre de 1982 || 22 de junh de 1986 || [[Felipe González Márquez]]|| [[Imatge:Felipe Gonzalez-Madrid-28 de enero de 2004.jpg|80px]]
|| [[PSOE]]

|- bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot;
| [[Legislatura III d'Espanha|III]] || 22 de junh de 1986 || 29 d'octobre de 1989 || [[Felipe González Márquez]]||[[Imatge:Felipe Gonzalez-Madrid-28 de enero de 2004.jpg|80px]] 
 || [[PSOE]]

|- bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot;
| [[Legislatura IV d'Espanha|IV]] || 29 d'octobre de 1989 || 6 de junh de 1993 || [[Felipe González Márquez]]||[[Imatge:Felipe Gonzalez-Madrid-28 de enero de 2004.jpg|80px]]
 || [[PSOE]]

|- bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot;
| [[Legislatura V d'Espanha|V]] || 6 de junh de 1993 || 3 de març de 1996|| [[Felipe González Márquez]] || [[Imatge:Felipe Gonzalez-Madrid-28 de enero de 2004.jpg|80px]]
||[[PSOE]]

|- bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot;
| [[LegislaturaVI  d'Espanha|VI]] || 3 de març de 1996 || 12 de març de 2000 || [[José María Aznar López]]|| [[Imatge:Jose Maria Aznar DF-SD-05-00920.jpg|80px]] || [[Partit Popular (Espanha)|PP]]

|- bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot;
| [[Legislatura VII d'Espanha|VII]] || 12 de març de 2000 || 14 de març de 2004 || [[José María Aznar López]]||[[Imatge:Jose Maria Aznar DF-SD-05-00920.jpg|80px]] || [[Partit Popular (Espanha)|PP]]

|- bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot;
| [[Legislatura VIII d'Espanh|VIII]] || 14 de març de 2004 || 9 de març de 2008 || [[José Luis Rodríguez Zapatero]]||[[Imatge:José Luis Rodríguez Zapatero en el Foro Económico Mundial (recortada).jpg|80px]] || [[PSOE]]

|- bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot;
| [[Legislatura IX d'Espanha|IX]] || 9 de març de 2008 || 20 de novembre de 2011 || [[José Luis Rodríguez Zapatero]]|| [[Imatge:José Luis Rodríguez Zapatero en el Foro Económico Mundial (recortada).jpg|80px]]|| [[PSOE]]

|- bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot;
| [[Legislatura X d'Espanha|X]] || 20 de novembre de 2011 || 19 de junh de 2014 || [[Mariano Rajoy Brey]]|| [[Imatge:Mariano Rajoy en Bilbao2.png|80px]]|| [[PP]]

|- bgcolor=&quot;#BBBBFF&quot;
| [[Legislatura X d'Espanha|X]] || 19 de junh de 2014 ||  2 de junh de 2018 || [[Mariano Rajoy Brey]]|| [[Imatge:Mariano Rajoy en Bilbao2.png|80px]]|| [[PP]]

|- bgcolor=&quot;#FFBBBB&quot;
| [[Legislatura XI d'Espanha|XI]] || 2 de junh de 201 || En cors || [[Pedro Sánchez Castejón]]|| [[imatge:Pedro Sánchez in 2018.jpg|80px]]|| [[PSOE]]

|}

== Vejatz tanben ==
[[President del Govèrn d'Espanha]]

== Ligams extèrnes ==

* {{es}}[https://web.archive.org/web/20110713041733/http://www.culturageneral.net/historiaespana/presidentes.htm Presidents del Govèrn d'Espanha dempuèi 1874]

[[Categoria:President del Govèrn d'Espanha| ]]
[[Categoria:Politica d'Espanha]]</text>
      <sha1>dw7dve9pi73rarph4tyq4spjqr14oyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mazinghien</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74346</id>
    <revision>
      <id>2498641</id>
      <parentid>2217478</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2498641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6569" sha1="7ovxyboy9jlw7f05jveuagh4tyeyr96" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=fr
 | nom2=Mazinghien
 | nomcomuna     = Mazinghien
 | lògo=
 | imatge= mazinghien.jpg
 | descripcion= La comuna
 | escut= Blason ville fr Mazinghien (Nord).svg
 | escais=
 | region ist     =
 | parçan=
 | arrondiment=[[Arrondiment de Cambrai|Cambrai]]
 | canton=[[Canton du Cateau-Cambrésis|Le Cateau-Cambrésis]]

 | sitweb=
 | cp=59360
 | insee          =59395
 | cònsol         =Michel Hennequart
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici = Mazinghienois, Mazinghienoise (en [[francés]])
|alt mej=
|longitud=3.60444444444
|latitud=50.0502777778
| alt mini       =143
 | alt maxi       =161
 | km²            =9.01
}}
'''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]].

==Geografia==
{{Apertium|fr}}
Mazinghien A situat a 10 quilom&amp;egrave;tres del [[Lo Cateau-Cambr&amp;eacute;sis|Cateau-Cambr&amp;eacute;sis]]. La municipalitat fa partida del [[Costat del Cateau-Cambr&amp;eacute;sis]] e es al limit del departament del [[Aisne (departament)|Aisne]].

Aluenhats grands aisses de circulacion, lo vilatge es essencialament reagrupat a l'entorn de doas carri&amp;egrave;ras principalas, la Granda' Carri&amp;egrave;ra e la Pichona Carri&amp;egrave;ra, #que se crosan a la encreuament de la Gl&amp;egrave;isa.

Las si&amp;aacute;s alineacions d'ostals a pignon sus la carri&amp;egrave;ra fan lo sieu originalitat.

{{Original|fr}}
Mazinghien est situé à 10 kilomètres du [[Le Cateau-Cambrésis|Cateau-Cambrésis]]. La commune fait partie du [[Canton du Cateau-Cambrésis]] et est à la limite du département de l'[[Aisne (département)|Aisne]].

Éloignée des grands axes de circulation, le village est essentiellement regroupé autour de deux rues principales, la Grand' Rue et la Petite Rue, qui se croisent au carrefour de l'Église.

Ses alignements de maisons à pignon sur la rue font son originalité.
==Istòria==
{{Apertium|fr}}
[[Fila:Memorial maquis mazinghien.jpg|left|220px|thumb|M&amp;eacute;morial dels Maquis]]
Trucat Robercourt, fins al {{XVIIe s&amp;egrave;gle}}, Mazinghien es pas #qu'un masatge caseriu aluenhat del [[Lo Cateau-Cambr&amp;eacute;sis|Cateau-Cambr&amp;eacute;sis]]&lt;ref&gt;[http://www.tourisme-lecateau.fr/comuna-68-mazinghien.html  Ist&amp;ograve;ria de Mazinghien]&lt;/ref&gt;.
Dempu&amp;egrave;i la fin del {{XVIe s&amp;egrave;gle}}, Guillaume de Bergues, archev&amp;ecirc;que de [[Cambrai]], comen&amp;ccedil;a pourparlers amb Antoine de Gomicourt, abb&amp;eacute; de Sant-Andr&amp;eacute; del Cateau, en vista de crear una parr&amp;ograve;quia a despart enti&amp;egrave;ra a Mazinghien.
* Lo sieu successor, Fran&amp;ccedil;ois Van der Burch, fa bastir en 1622 una gl&amp;egrave;isa.
* En 1873, lo abb&amp;eacute; Wyart, #qu'a fach &amp;eacute;difier la segonda gl&amp;egrave;isa d&amp;egrave;tz ans mai d'ora, fonda una esc&amp;ograve;la liura situada dins la Pichona-carri&amp;egrave;ra. Aquel establiment cohabita amb l'esc&amp;ograve;la de la Republica fins en 1964.
* En 1918, los d&amp;eacute;g&amp;acirc;ts en essent considerables, Mazinghien a declarat &quot;p&amp;ograve;ble destruit&quot;.
* Lo 19 de mai de 1940, al encreuament dicha de l'Arbre de Guise, (encreuament D27, D76 e D115), agu&amp;egrave;ron lu&amp;ograve;c dels combats en lo marc de la [[Batalha de Cambrai (1940)|batalha de Cambrai]], en particulara contra las [[Waffen-SS|SS]] de la [[3e Panzerdivision SS Totenkopf|Division Totenkopf]].
Pendent l'Aucupacion, la municipalitat #protegir lo [[maquis de Mazinghien]], grop f&amp;ograve;r&amp;ccedil;a organizat de 300 resistentes&lt;ref&gt;[http://www.everyoneweb.fr/maquis/index.aspx?webid=Maquis&amp;BoomID=B1&amp;KnooppuntID=K472  Los maquis de Mazinghien]&lt;/ref&gt;.

{{Original|fr}}
[[File:Memorial maquis mazinghien.jpg|left|220px|thumb|Mémorial du Maquis]]
*Appelé Robercourt, jusqu'au {{XVIIe siècle}}, Mazinghien n'est qu'un hameau éloigné du [[Le Cateau-Cambrésis|Cateau-Cambrésis]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150608183112/http://www.tourisme-lecateau.fr/commune-68-mazinghien.html  Histoire de Mazinghien]&lt;/ref&gt;.
*Dès la fin du {{XVIe siècle}}, Guillaume de Bergues, archevêque de [[Cambrai]], entame des pourparlers avec Antoine de Gomicourt, abbé de Saint-André du Cateau, en vue de créer une paroisse à part entière à Mazinghien.
* Son successeur, François Van der Burch, fait bâtir en 1622 une église.
* En 1873, l'abbé Wyart, qui a fait édifier la seconde église dix ans plus tôt, fonde une école libre située dans la Petite-rue. Cet établissement cohabite avec l'école de la République jusqu'en 1964.
* En 1918, les dégâts étant considérables, Mazinghien est déclaré &quot;village détruit&quot;.
* Le 19 mai 1940, au carrefour dit de L'Arbre de Guise, (carrefour D27, D76 et D115), eurent lieu des combats dans le cadre de la [[Bataille de Cambrai (1940)|bataille de Cambrai]], en particulier contre les [[Waffen-SS|SS]] de la [[3e Panzerdivision SS Totenkopf|Division Totenkopf]].
*Durant l'Occupation, la commune abrita le [[maquis de Mazinghien]], groupe très organisé de 300 résistants&lt;ref&gt;[http://www.everyoneweb.fr/maquis/index.aspx?webid=maquis&amp;BoomID=B1&amp;KnooppuntID=K472  Le maquis de Mazinghien]&lt;/ref&gt;.
==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=59395
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Michel Hennequart|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee=59395
|1793=526
|1800=498
|1806=554
|1821=767
|1831=812
|1836=969
|1841=1027
|1846=1127
|1851=1124
|1856=1184
|1861=1262
|1866=1243
|1872=1300
|1876=1172
|1881=1076
|1886=991
|1891=968
|1896=865
|1901=717
|1906=699
|1911=640
|1921=465
|1926=474
|1931=422
|1936=408
|1946=385
|1954=437
|1962=418
|1968=403
|1975=368
|1982=345
|1990=312
|1999=302
|2004=
|2005=
|2006=329
|2007=328
|2008=330
|2009=326
|cassini=21781
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==
==Personalitats ligadas amb la comuna==
==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

==Geografia==

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta| insee =59395
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=  |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee=59395
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==
==Personalitats ligadas amb la comuna==
==Veire tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Comunas}}
{{Comunas del Nòrd}}

{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}
[[Categoria:Comuna del Nòrd]]</text>
      <sha1>7ovxyboy9jlw7f05jveuagh4tyeyr96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gleizé</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96978</id>
    <revision>
      <id>2498615</id>
      <parentid>2426135</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Durifon</username>
        <id>26084</id>
      </contributor>
      <comment>/* Luòcs e monuments */ Long term cross wiki abuse -https://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Faux-nez/Praelongum</comment>
      <origin>2498615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5242" sha1="kg7cby9fnpatxh8l9ohot4vxe2fvq9p" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 | carta=frp
 | nomcomuna=Gleizé
 | nomcomuna2=Gleizé
 | imatge=Gleize-église.JPG
 | descripcion=La gl&amp;egrave;isa de Gleiz&amp;eacute; e lo sieu campanal
 | lògo=
 | escut=
 | escais=
 | region ist     ={{Arpitània}}
 | parçan=
 | arrondiment=[[Arrondiment de Villefranche-sur-Saône|Villefranche-sur-Saône]]
 | canton= [[Canton de Gleizé|Gleizé]]
 | insee =69092
 | sitweb=
 | cp =69400
| cònsol =Elisabeth Lamure
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =
 | longitud=4.6975
 | latitud=45.99
| alt mini =181
 | alt mej = 
 | alt maxi =292
 | km²            =10.46
}}
'''Gleizé''' en [[arpitan]] (''Gleizé'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Arpitània|arpitana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Ròse (departament)|Ròse]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]].
==Geografia==

Gleizé es una comuna limitròfa de [[Villefranche-sur-Saône]] situada aperaquí 30 quilomètres al nòrd de
[[Lion]].

===Comunas vesinas===

&lt;div style=&quot;position: relative; float:left; width:450px;&quot;&gt;
 [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] 
 {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Gleizé]]'''Gleizé'''}}
{{Image label|x=0.630722493591|y=0.479206696871|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 33840 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villefranche-sur-Saône]] (1,7km)}}}}
{{Image label|x=0.570197072131|y=0.617271587251|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 4386 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Limas]] (1,7km)}}}}
{{Image label|x=0.313786744591|y=0.669770727643|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1696 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Liergues]] (3,4km)}}}}
{{Image label|x=0.492226049325|y=0.782590257188|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2149 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pommiers (Ròse)|Pommiers]] (3,6km)}}}}
{{Image label|x=0.205612789792|y=0.465834858501|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 862 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lacenas]] (4,0km)}}}}
{{Image label|x=0.562703382444|y=0.183772366067|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3212 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Arnas]] (4,0km)}}}}
{{Image label|x=0.205572581496|y=0.389438212642|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1254 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Denicé]] (4,2km)}}}}
{{Image label|x=0.839538106324|y=0.398742790784|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 894 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beauregard (Ain)|Beauregard]] (4,4km)}}}}
{{Image label|x=0.873032826584|y=0.553805729264|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5903 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Jassans-Riottier]] (4,8km)}}}}
{{Image label|x=0.21089680175|y=0.772899709374|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 842 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pouilly-le-Monial]] (5,2km)}}}}
{{Image label|x=0.250719037332|y=0.180504180377|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 819 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Julien (Ròse)|Saint-Julien]] (5,4km)}}}}
{{Image label|x=0.725020979851|y=0.884813648388|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1369 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Bernard (Ain)|Saint-Bernard]] (5,6km)}}}}
{{Image label|x=0.0804417519562|y=0.51719229074|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 990 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cogny (Ròse)|Cogny]] (5,6km)}}}}
{{Image label|x=0.971574178765|y=0.478595341955|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1972 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Frans]] (5,9km)}}}}
{{Image label|x=0.898840955062|y=0.244291207221|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1948 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fareins]] (6,0km)}}}}
{{Image label|x=0.10366138178|y=0.720958867851|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 534 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Jarnioux]] (6,0km)}}}}

&lt;/div&gt;{{clear|left}}

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=69092
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Elisabeth Lamure|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee=69092
|1793=723
|1800=442
|1806=751
|1821=1123
|1831=955
|1836=994
|1841=1188
|1846=1191
|1851=1134
|1856=1123
|1861=1217
|1866=1336
|1872=1328
|1876=1330
|1881=1296
|1886=1525
|1891=1465
|1896=1736
|1901=1673
|1906=1704
|1911=1805
|1921=1653
|1926=1820
|1931=2029
|1936=2047
|1946=2108
|1954=2349
|1962=2421
|1968=3045
|1975=3708
|1982=6591
|1990=8317
|1999=8050
|2004=
|2005=
|2006=7807
|2007= 7766
|2008= 7725
|2009= 7675
|cassini=15609
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==
&lt;gallery&gt;
Fichièr:Chateau saint-fonds gleize.jpg
&lt;/gallery&gt;

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Arpitània}}
{{Comunas de| insee =69092
}}

[[Categoria:Comuna d'Arpitània]]
[[Categoria:Comuna de Ròse]]</text>
      <sha1>kg7cby9fnpatxh8l9ohot4vxe2fvq9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Landònha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114351</id>
    <revision>
      <id>2498621</id>
      <parentid>2414380</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T16:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia.</comment>
      <origin>2498621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2157" sha1="ieiiw91qrmj4et0fwsqpdqzcj6irex4" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Landònha
 | nom2          = ''Landogne''
 | imatge        = cap
 | descripcion   = 
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Landogne (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}}
 | insee         = 63186
 | cp            = 63380
 | cònsol        = Guillaume Deleuze
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =  
 | latitud       = 45.8783
 | longitud      = 2.6572
 | alt mej       =
 | alt mini      = 540
 | alt maxi      = 715
 | km²           = 17.37
|}}

'''Landònha''' (''Landogne'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia==

== Toponimia ==
Las atestacions ancianas son ''Nerdugna'' (1118), ''Napdogna'' (1265) ''Nempdoynha'' (1373), e ''Langogne'' (1525).

Vèrs [[le Montelh Dejalat]], la comuna se ditz [lãˈdɔɲɔ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63.&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63186
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Claudie Collange |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Guillaume Deleuze&lt;ref&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63186
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>ieiiw91qrmj4et0fwsqpdqzcj6irex4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Las (Puèi de Doma)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114353</id>
    <revision>
      <id>2498623</id>
      <parentid>2450776</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia.</comment>
      <origin>2498623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2087" sha1="r74pt2xwocuyl09366frjfb5u9o4q5f" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox Comuna de França
 |carta=oc
 | nomcomuna=
	Las
 | nomcomuna2= ''Laps''
 | imatge=Town hall of Laps (1).jpg
 | descripcion=La maison de comuna. 
 | lògo=
 | escut=
 | escais=
 | region ist     ={{Auvèrnhe}}
 | parçan={{Comtadés}} ({{Limanha}})
 | insee = 63188
 | cp = 63270
| cònsol = Philippe Chouvy&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008&lt;/ref&gt;
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =  

|alt mej=
|longitud= 3.2708
|latitud= 45.6747
| alt mini = 394
 | alt maxi = 724
 | km²            = 7.09
}}
'''Las''' (''Laps ''en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia==
{{...}}
==Toponimia==
Las atestacions ancianas son ''Laus'' (1060) e ''Las'' (1373, 1552, 1762).

Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], la comuna se ditz [lɛ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63.&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63188
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Philippe Chouvy&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63188
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna de Comtadés]]</text>
      <sha1>r74pt2xwocuyl09366frjfb5u9o4q5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Cuelha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114354</id>
    <revision>
      <id>2498627</id>
      <parentid>2411639</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia.</comment>
      <origin>2498627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2987" sha1="q0zeq7g28dbz2zdxwyq7tdw10bh4kxb" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = La Cuelha
 | nom2          = ''Laqueuille''
 | imatge        = Laqueuille_village.JPG
 | descripcion   = La Cuelha.
  | lògo=
 | escut=Blason_ville_fr_Laqueuille_(Puy-de-Dôme).svg
 | escais=
 | region ist     ={{Auvèrnhe}}
 | parçan=
| arrondiment = [[Arrondiment de Soire|Soire]] (de [[Arrondiment de Clarmont-Ferrand|Clarmont-Ferrand]] davant 2017)
 | canton = ''Orcines'' (de ''[[Rochefort-Montagne]]'' davant 2015)
 | intercom  = CC Dômes Sancy Artense (2017 ----&gt;)
 | insee =63189
 | cp =63820
| cònsol = Éric Brugière 
 | mandat         = [[2017]]-[[2020]]
 | gentilici =
|longitud=2.73333333333
|latitud=45.6508333333
| alt mini =857 
 | alt mej = 
 | alt maxi =1000 
 | km²            =22.07
}}
'''La Cuelha''' (''Laqueuille'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].
 
==Geografia==

==Toponimia==
Las atestacions ancianas son ''La Colha'' (1205-1285), ''La Coylha'' (1315), ''La Cueuilhia'' (1366, 1399, 1442) e ''La Cueilhe'' (1437).

Vèrs [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]], la comuna se ditz [lɔ ˈkœʎɔ]&lt;ref&gt;Fritz Meinecke, ''Enquête sur la langue paysanne de Lastic (P.-de-D.)'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p.35.&lt;/ref&gt;, vèrs [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa|Sant Jola]] [la ˈkøjɔ] e vèrs Picharanda [la ˈkɛjɒ]&lt;ref&gt;Collectatges IEO 63.&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=63189
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2017]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Éric Brugière |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean Marc Boyer |Partit= RPR puèi [[UMP]] | Qualitat= Professor d'EPS, conselhèir general (1994-2015), pueis departamental (2015-), senator (2017-)  }}
{{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
* Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de ''[[Rochefort-Montagne]]''; es ara dau canton d' ''Orcines''.

==Demografia==
{{Demografia
|insee=63189
|1793=1009
|1800=918
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=1115
|1846=1102
|1851=1114
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=1067
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=845
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=577
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=384
|2004=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|2012=
|2016=366
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}
* 2016 : 366
==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>q0zeq7g28dbz2zdxwyq7tdw10bh4kxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Ròda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114355</id>
    <revision>
      <id>2498638</id>
      <parentid>2411641</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:56:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia + gentilici.</comment>
      <origin>2498638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2173" sha1="5seensnlcmfpswrzkpnbmx3mknrikzf" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox Comuna de França
 |carta=oc
 | nomcomuna=
	La Ròda
 | nomcomuna2= ''Larodde''
 | imatge=Larodde, Kirche.jpg
 | descripcion= 
 | lògo=
 | escut=Blason ville fr Larodde (Puy-de-Dôme).svg
 | escais=
 | region ist     ={{Auvèrnhe}}
 | parçan=
 | insee = 63190
 | cp = 63690
| cònsol = Jean-Claude Marion&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008&lt;/ref&gt;
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =  rodon/-a

|alt mej=
|longitud= 2.5506
|latitud= 45.5267
| alt mini = 520
 | alt maxi = 868
 | km²            = 23.04
}}
'''La Ròda''' (''Larodde'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

Los abitants son los ''Rodons'' e las ''Rodonas''.

==Geografia==

==Toponimia==
Las atestacions ancianas son ''La Roda'' (1241), ''Rota'' (1280, 1288), ''la Roda'' (1318), ''la Rodde'' (1762) e ''la Rode'' (1789).

Vèrs [[Picharanda]] e [[la Tor d'Auvèrnha]], la comuna se ditz [la ˈrɔdɒ]&lt;ref&gt;Collectatges IEO 63.&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63190
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Marion&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63190
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>5seensnlcmfpswrzkpnbmx3mknrikzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lastic (Puèi de Doma)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114356</id>
    <revision>
      <id>2498639</id>
      <parentid>2495641</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia + gentilici.</comment>
      <origin>2498639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4328" sha1="9bkp4tkdw215lyzkgg5t4xmfck8k2qj" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 |carta=oc
 | nomcomuna=Lastic 
 | nomcomuna2= ''Lastic''
 | imatge=
 | descripcion= 
 | lògo=
 | escut=
 | escais=los lastics
 | region ist     ={{Auvèrnhe}}
 | parçan= {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}}
 | arrondiment = de [[Riam]] &lt;small&gt;ancianament de [[Clarmont-Ferrand]] &lt;/small&gt;
 | canton = de [[Saint-Ours (Puèi Domat)|Saint-Ours]], &lt;small&gt;ancianament de [[Bourg-Lastic]]&lt;/small&gt;
 | insee = 63191
 | cp = 63760
 | cònsol = Martine Lavanant
 | mandat         = [[2014]]-[[2020]]
 | intercom = Communauté de communes Chavanon Combrailles et Volcans
 | gentilici =  lastinaire/-a
  |longitud= 2.5689
 |latitud= 45.7111
| alt mini = 700
 | alt mej = 
 | alt maxi = 865
 | km²            = 17.31
|nom=Lastic}}
'''Lastic''' (''Lastic'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

Los abitants son los ''Lastinaires'' e las ''Lastinairas''&lt;ref&gt;Embei una connotacion pejorativa.&lt;/ref&gt;, de còps, simplament ''Los Lastics''.

==Geografia==

===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | commune    = Lastic
 | nord       = [[Sent German (Puèi de Doma)|Sent German]]
 | nord-est   = 
 | est        = [[Brifont]]
 | sud-est    = [[Le Borg (Lastic)|Le Borg]] &lt;small&gt;(enclavament)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Sent Saupesi (Puèi de Doma)]]
 | sud        = [[Le Borg (Lastic)|Le Borg]]
 | sud-ouest  = 
 | ouest      = [[Sent German (Puèi de Doma)|Sent German]]
 | nord-ouest = 
}}

==Toponimia==
Le nom z-es le mèma qu'aquel de [[Lastic (Cantal)]] e l'explicacion deu èstre semblabla : probablament un nom latin d'òme ''Lastus'', embei le sufixe ''-icum'', accentuat.

Tanben podriá venir d'un oronim ast- embei aglutinacion tardiva de l'article&lt;ref&gt;Bénédicte Boyrie-Fénié e Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des pays occitans'', Sud Ouest, 2007.&lt;/ref&gt;.

Dins le parlar de la comuna, se ditz [ˈlaːtʲi]&lt;ref&gt;Fritz Meinecke, ''Enquête sur la langue paysanne de Lastic (P.-de-D.)'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p.35.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Albèrt Dauzat]], Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 389.&lt;/ref&gt;.

==Istòria==
* La comuna se creèt en 1872 a partir de [[Le Borg Lastic|Le Borg]]&lt;ref&gt;http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=18858&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63191
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Martine Lavanant |Partit= |Qualitat= }} 
{{Elegit |Debuta=  [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Annie Tallard&lt;ref&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme]&lt;/ref&gt;|Partit=divèrs esquèrra  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
* Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna z-èra dau canton de [[Le Borg Lastic|Le Borg]]; z-es aura dau canton de [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]].
* Las limitas territorialas daus cinc arrondiments dau Puèi de Doma son estadas modifiadas per tau que chasque intercomunalitat siage restachada a un sol arrondiment au 1èir de janvèir 2017. La comunautat de comunas Chavanon Combralhas e Volcans z-es restachada a l'arrondiment de [[Riòm]] ; coma aquò, Lastic passèt de l'arrondiment de [[Clarmont-Ferrand]] a aquel de Riam.

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63191
|1872=581
|1876=510
|1881=534
|1886=510
|1891=504
|1896=517
|1901=520
|1906=527
|1911=526
|1921=419
|1926=381
|1931=358
|1936=366
|1946=312
|1954=294
|1962=263
|1968=261
|1975=211
|1982=191
|1990=163
|1999=125
|2004=
|2005=
|2006=116
|2007=
|2008=
|2009=
|2010=110
|max=600
|cassini=18858
|senscomptesdobles= 1962}}
* Comuna creada en 1872.

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>9bkp4tkdw215lyzkgg5t4xmfck8k2qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sant Jolan e Puèi l'Avèsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114527</id>
    <revision>
      <id>2498631</id>
      <parentid>2435450</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]] cap a [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]</comment>
      <origin>2435450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2319" sha1="9cknn92qetlv35kp6l59vyns72vy3oy" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana 
 | carta         = oc
 | nom           = Sant Jólian e Puèi l'Avèsa
 | nom2          = ''Saint-Julien-Puy-Lavèze''
 | imatge        = Puy Loup et Banne d'Ordanche depuis gare Laqueuille.JPG
 | descripcion   =
 | lògo          = 
 | escut         = Blason_ville_fr_Saint-Julien-Puy-Lavèze_(Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}}
 | insee         = 63370
 | cp            = 63820
 | cònsol        =
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     =santjolian
 | latitud       = 45.6661111111 
 | longitud      = 2.6736111111
 | alt mej       =
 | alt mini      = 794
 | alt maxi      = 972
 | km²           = 29.09
|}}

'''Sant Jólian e Puèi l'Avèsa''' [sã.ˈdzuʎɔ], [pe.laˈvɛzɔ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, dins le parlar de la comuna.&lt;/ref&gt; o '''Sent Júlan''' [sɛ̃.ˈdʒylo]&lt;ref&gt;Fritz Meinecke, ''Enquête sur la langue paysanne de Lastic (P.-de-D.)'', Clermont-Ferrand, 1934, p. 35.&lt;/ref&gt; (''Saint-Julien-Puy-Lavèze'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

Vilatges de la comuna:

* '''Bajova''' (fr. Bajouve)

== Toponimia ==
Las atestacions son ''Sanctus Julianus'' (1282), ''Saint-Julien-près-Laqueuille'' (1762) ; ''Podium Alavèze'' (1315) e ''Puy la Vèze'' (1510).

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63370
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63370
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>9cknn92qetlv35kp6l59vyns72vy3oy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498636</id>
      <parentid>2498631</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia.</comment>
      <origin>2498636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3344" sha1="9n33jlub62yx3uuregrm4ccbt2rxf9u" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana 
 | carta         = oc
 | nom           = Sant Jolan e Puèi l'Avèsa
 | nom2          = Sent Jula e Puèi l'Avèsa
 | imatge        = Puy Loup et Banne d'Ordanche depuis gare Laqueuille.JPG
 | descripcion   =
 | lògo          = 
 | escut         = Blason_ville_fr_Saint-Julien-Puy-Lavèze_(Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}}
 | insee         = 63370
 | cp            = 63820
 | cònsol        =
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 45.6661111111 
 | longitud      = 2.6736111111
 | alt mej       =
 | alt mini      = 794
 | alt maxi      = 972
 | km²           = 29.09
||nom3=''Saint-Julien-Puy-Lavèze''}}

'''Sant Jolan e Puèi l'Avèsa''' o '''Sent Jula''' (''Saint-Julien-Puy-Lavèze'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia==

=== Vialatges e luòcs-dits ===
* '''Bajòuva''' [baˈdzœyvɔ] (fr. ''Bajouve'').
* '''Chas Cregut''' [tsa kreˈgy] (fr. ''Chez Crégut'').
* '''Cortaviala''' [ˌkurtɔˈvjalɔ] (fr. ''Courtevialle'').
* '''Fai''' [fɛj] (fr. ''Feix'').
* '''Las Colèiras''' [la kuˈlɛjra] (fr. ''Les Collières/Les Couleyres'').
* '''La Cortina''' [la kurˈtʃinɔ] (fr. ''La Courtine'').
* '''La Granja''' [la ˈgrãdzɔ] (fr. ''La Grange'').
* '''La Lobèira''' [la luˈbɛjrɔ] (fr. ''La Loubière'').
* '''La Montanha''' [la mɔ̃ˈtaɲɔ] (fr. ''La Montagne'').
* '''Pèirafita''' [ˌpɛjraˈfitɔ] (fr. ''Pierrefitte'').
* '''L'Avesòla''' [l͜ aˈvzolɔ] (fr. ''La Vezolle'').
* '''La Gara''' [la ˈgarɔ] (fr. ''Gare de Laqueuille'').
* '''Pònt de Fraisse''' [pɔ̃ də ˈfrɛsə] (fr. ''Pont du Fraisse'').
* '''Pònt de Fai''' [pɔ̃ də fɛj] (fr. ''Pont de Feix'').
* '''Le Molin Chas Tinèl''' [lə ˈmulə tsa tʃiˈne] (fr. ''Moulin de Bajouve'').

== Toponimia ==
Las atestacions son per luòcs :

* '''Sant Jolan''' : ''Sanctus Julianus'' (1282), ''Saint-Julien-près-Laqueuille'' (1762) ; ''Podium Alavèze'' (1315). Dins le parlar de la comuna, se ditz [sã dzuˈlɔ] e vèrs [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] [sɛ̃ ˈdʒylɔ]&lt;ref&gt;Fritz Meinecke, ''Enquête sur la langue paysanne de Lastic (P.-de-D.)'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 35.&lt;/ref&gt;.
* '''Puèi l'Avèsa''' : ''Puy la Vèze'' (1510). Dins le parlar de la comuna, se ditz [pɛ laˈvɛzɔ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63.&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63370
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63370
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>9n33jlub62yx3uuregrm4ccbt2rxf9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Oppenheimer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129783</id>
    <revision>
      <id>2498633</id>
      <parentid>2189624</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>+ Categoria:Naissença a Nòva York</comment>
      <origin>2498633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1661" sha1="9clx9uu6xfov708xzhck2q8jpxsqweb" xml:space="preserve">{{Infobox Identitat
|tematica            =fisica
|carta               =usa
| nom                =Julius Robert Oppenheimer
| nomdebateg         =
| imatge             =JROppenheimer-LosAlamos.jpg
| legenda            =
| talhaimatge(en px) =290
| datadenaissença    =[[22 d'abriu]] de [[1904]]
| luòcdenaissença    =[[Nòva York]], [[Estats Units d'America]]
| datadedecès        =[[18 de febrièr]] de [[1967]]
| luòcdedecès        = [[Princeton]], [[Nòva Jersei]]
| paísdorigina       ={{USA}}
| profession         =[[fisica|fisician]]
| títol1             =
| començamentderenhe =
| finderenhe         =
| títol2             =
| dinastia           =
| gradmilitar        =
| arma               =
| començamentdecarrièra =
| findecarrièra      =
| coronament         =
| investitura        =
| predecessor        =
| successor          =
| conflicte          =
| comandament        =
| fachesdarmas       =
| distincions        =
| omenatge           =
| autrasfoncions     =
| paire              =
| maire              =
| conjunt            =
| enfants            =
| mestressas         =
}}
'''Julius Robert Oppenheimer''' ([[22 d'abriu]] de [[1904]] – [[18 de febrièr]] de [[1967]]) èra un [[fisica|fisician]] [[Estats Units d'America|estatsunidenc]]. Venguèt famós per son òbra dins lo desvolopament de l'[[arma nucleara]] estatsunidenca pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra Mondiala]] e son òbra en [[mecanica quantica]].

{{ORDENA:Oppenheimer, Robert}}
[[Categoria:Fisician american]]
[[Categoria:Mecanica quantica]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Naissença en 1904]]
[[Categoria:Decès en 1967]]</text>
      <sha1>9clx9uu6xfov708xzhck2q8jpxsqweb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manfred von Richthofen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137838</id>
    <revision>
      <id>2498650</id>
      <parentid>1936630</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T21:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>+ Categoria:Naissença en 1892 + Categoria:Decès en 1918</comment>
      <origin>2498650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="718" sha1="hlcpkxhg04ofqz0vx9jlxex89g7ava5" xml:space="preserve">[[File:Freiherr Rittmeister von Richthofen. Baron Captain Manfred von Richthofen, circa 1917 - 540163 restored.jpg|thumb|200px|Manfred von Richthofen 1917]]
'''Manfred Albrecht ''Freiherr'' von Richthofen''' ([[Breslau]], [[Empèri Alemand]], [[2 de mai]] de [[1892]] – Cresta de Morlancourt, prèp de [[Vaux-sur-Somme]], [[França]], [[21 d'abril]] de [[1918]]) foguèt un aviator de combat [[Alemanha|alemand]] de la [[Luftstreitkräfte]] (armada de l'aire de l'Empèri alemand. Es considerat coma l'[[as (aviacion)|as dels ases]] de la [[Primièra Guèrra Mondiala]], essent oficialament acreditat de 80 victòrias.

{{ORDENA:Richthofen, Manfred von}}
[[Categoria:Naissença en 1892]]
[[Categoria:Decès en 1918]]</text>
      <sha1>hlcpkxhg04ofqz0vx9jlxex89g7ava5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schwelm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139297</id>
    <revision>
      <id>2498660</id>
      <parentid>1965195</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-wuppertaler</username>
        <id>59329</id>
      </contributor>
      <comment>photo added</comment>
      <origin>2498660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188" sha1="nrotxxzn2l6mcb8xv3g7jqfd7luykgz" xml:space="preserve">{{Infobox|tematica=|carta=}}
[[File:Schwelm Stadtansicht.JPG|thumb|Schwelm]]
'''Schwelm''' es una dei vilas principalas de [[Ren del Nòrd-Vestfàlia]] dins l'[[Alemanha]].

{{Commonscat}}</text>
      <sha1>nrotxxzn2l6mcb8xv3g7jqfd7luykgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daniel Defoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143204</id>
    <revision>
      <id>2498652</id>
      <parentid>1996130</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T21:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>+ Categoria:Naissença en Anglatèrra + Categoria:Naissença en 1660 + Categoria:Decès en 1731</comment>
      <origin>2498652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1419" sha1="fr9v0jzh91330uind799mtu81hup7kr" xml:space="preserve">[[File:Daniel Defoe Kneller Style.jpg|thumb|right|200px|Retrach de Daniel Defoe]]
'''Daniel Defoe''' ([[Londres]], [[1660]] – ibidem, [[21 d'abril]] de [[1731]]) foguèt un jornalista escrivan anglés, considerat coma lo fondador de la novèla realista al [[Reialme Unit]]. Nascut amb lo nom '''Daniel Foe''', i apondèt posteriorament lo &quot;De&quot; 'aristocratic.
Es l'autor del celèbre roman [[Robinson Crusoe]].
== Òbras ==
=== Principalas ===
Après aver passat una granda part de sa vida coma jornalista, en tres ans publiquèt las tres òbras literàrias que l'an fait celèbre, e mai que n'esgriguèsse mai de 500.
* &quot;Las aventuras de [[Robinson Crusoe]]&quot;, (1719), considerada coma la primièra [[literatura anglesa|novèla anglesa]]. 
* &quot;Las aventures de Moll Flanders&quot;, (1722), novèla picaresca. 
* &quot;[[Jornal de l'an de la pesta]]&quot; (en anglés ''A journal of the plague year of 1665''), (1722), que narra l'epidemia de pesta que i aguèt a [[Londres]] aquest an. Es considerat coma un dels primièrs reportatges jornalistic de l'istòria.

=== Autras òbras ===
* ''La vida del Capitani Singleton''
* ''Colonel Jack''
* ''Roxana''
* ''Memoirs of a Cavalier''
* ''The Complete English Tradesman''
* ''London, the Most Flourishing City in the Universe''

{{ORDENA:Defoe, Daniel}}
[[Categoria:Escrivan britanic]]
[[Categoria:Naissença en Anglatèrra]]
[[Categoria:Naissença en 1660]]
[[Categoria:Decès en 1731]]</text>
      <sha1>fr9v0jzh91330uind799mtu81hup7kr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wilhelm Schickard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148321</id>
    <revision>
      <id>2498634</id>
      <parentid>1926971</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>+ Categoria:Naissença en 1592 + Categoria:Decès en 1635</comment>
      <origin>2498634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="418" sha1="1tdanf5c5xcb80fqg9cty1khkn178pt" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician alemand
|carta=
|imatge = &lt;!-- Wikidata --&gt;
|legenda = Wilhelm Schickard (1632)}}
'''Wilhelm Schickard''' ([[Herrenberg]], [[22 d'abril]] de [[1592]] – [[Tübingen]], [[23 d'octobre]] de [[1635]]) foguèt un astronòm e matematician [[Alemanha|alemand]]. 

{{ORDENA:Schickard, Wilhelm}}
[[Categoria:Matematician alemand]]
[[Categoria:Naissença en 1592]]
[[Categoria:Decès en 1635]]</text>
      <sha1>1tdanf5c5xcb80fqg9cty1khkn178pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498635</id>
      <parentid>2498634</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>Fichièr</comment>
      <origin>2498635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="gvhrccepr2e1o1nk2u51z7j81zoifor" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician alemand
|carta=
|imatge = &lt;!-- Wikidata --&gt;
|legenda = Wilhelm Schickard (1632)}}
[[Fichièr:C Melperger - Wilhelm Schickard 1632.jpg|thumb|Wilhelm Schickard]]
'''Wilhelm Schickard''' ([[Herrenberg]], [[22 d'abril]] de [[1592]] – [[Tübingen]], [[23 d'octobre]] de [[1635]]) foguèt un astronòm e matematician [[Alemanha|alemand]]. 

{{ORDENA:Schickard, Wilhelm}}
[[Categoria:Matematician alemand]]
[[Categoria:Naissença en 1592]]
[[Categoria:Decès en 1635]]</text>
      <sha1>gvhrccepr2e1o1nk2u51z7j81zoifor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tèrranòva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149905</id>
    <revision>
      <id>2498656</id>
      <parentid>2472763</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T01:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2498656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4592" sha1="be7cjhlkssb6y28oyk47bmj1yejob3b" xml:space="preserve">[[File:Newfoundland OSE2002210.jpg|thumb|right|250px|Vista satellita de Tèrranòva.]]
[[Imatge:Flag of Newfoundland.svg|thumb|bandèra istorica de Tèrranòva]]
'''Tèrranòva''' &lt;ref&gt;[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions del Conselh de la Lenga ocitana]&lt;/ref&gt;(var '''Tèrranuòva''', '''Tèrranava'''; en [[anglés]] : ''Newfoundland'' ; en [[micmac]]: ''Taqamkuk'' ; en [[gaelic escocés]] : ''Talamh en Eisc'') es una illa de l'oèst de l'[[Ocean Atlantic]], situada davant las còstas del nord-èst de l'[[America del Nòrd]]. Fa partit del territòri de la província canadenca de [[Tèrranòva e Labrador]] ; la capitala de la província, Saint-Jean, se trapa sus l'extremitat èst de l'illa, lo punt pus oriental de l'America del Nòrd. Lo territòri venguèt província canadenca en 1949.


L'estrech de Belle Isle la separa de la peninsula de [[Labrador]]. A una superfícia de {{unitat|111390|km|2}}. La majoritat de la populacion se concentra dins la [[peninsula d'Avalon]]. Lo [[Cap Spear]] de Tèrranòva es lo punt mai a l'èst de Canadà e de tota l'America del Nòrd.

==Istòria==
Dins [[L'Anse aux Meadows]] (al nòrd de l'illa) i a de rèstas arqueologicas d'un possible establiment [[viking]]. Benlèu correspondon a la ''Vinland'' («Tèrra del Vin») citada per la [[Saga]] de [[Leif Ericson|Leif Eriksson]].
[[imatge:Cooks Karte von Neufundland.jpg|thumb|Mapa de Tèrranòva per James Cook]]

Abans la colonizacion europèa èra poblada d’amerindians ([[micmac]]s e innos) emai, al Nòrd, d'[[inuit]]s.

Foguèt nomenada ''Terra Nova'' per l'italian [[Giovanni Caboto]] en 1497.

Primièr partejada entre Anglatèrra (colonia de Tèrranòva) e França (colonia de Plasença), foguèt reünificada jos la dominacion anglesa al començament del s. XVIII (levat [[Sant Pèire e Miquelon]] que demorèron francés). Colonia de la corona britanica, amb lo litoral nord-oriental de Labrador, aguèt un govèrn local a partir de [[1854]]. Venguèt en 1907 un domini de la corona, e participèt aital a las doas guèrras mondialas. 

Foguèt unida a [[Canadà]] en [[1949]] jol nom de província de Tèrranòva. En [[2001]], la província prenguèt oficialament lo nom de [[Tèrranòva e Labrador]]. La capitala provinciala, [[Saint John's (Tèrranòva e Labrador)|St. John's]] es situada al sud-èst de l'illa.

== Referéncias ==
&lt;references/&gt;

== Bibliografia ==
* Prowse, D.W. 2002. ''A History of Newfoundland''. Boulder Publications, Portugal Cove, Newfoundland.
* Neary, Peter. 1996. ''Newfoundland in the North Atlantic world, 1929-1949''. McGill-Queen's University Press, Montreal, Quebec.
* Gibbons, Henry K. 1997. ''The Myth and Mystery of John Cabot: The Discoverer of North America'', Marten Cat Publishers, Port Aux Basques, Newfoundland.
* Harris, Michael. 1992. ''Rare Ambition: The Crosbies of Newfoundland''. Penguin. ISBN 0-14-023220-6 
:::Vintage literature 
* Charles Pedley, ''History of Newfoundland'', (London, 1863) 
* Philip Tocque, ''Newfoundland as it Was and Is'', (London, 1878) 
* Joseph Hatton and [[Moses Harvey]], ''Newfoundland: Its History and Present Condition'', (Lonson, 1883) 
* Arnold Kennedy, ''Sport and Adventure in Newfoundland and West Indies'', (London, 1885) 
* D. W. Prowse, ''History of Newfoundland'', (second edition, London, 1897) 
* [[Moses Harvey]], ''Newfoundland, England's Oldest Colony'', (London, 1897) 
* F. E. Smith, ''The Story of Newfoundland'', (London, 1901) 
* Beckles Wilson, ''The Truth About Newfoundland, The Tenth Island'', (second edition, London, 1901) 
* J. P. Howley, ''Mineral Resources of Newfoundland'', (St. John's, 1909) 
* P. T. McGrath, ''Newfound in 1911'', (London, 1911)
* Kevin Major, ''As Near To Heaven by Sea'', (Toronto, 2001)
* John Gimlette, ''Theatre of Fish'', (Hutchinson, London, 2005). ISBN 0-09-179519-2

== Ligams extèrnes ==
{{Commonscat|Newfoundland}}

* [https://web.archive.org/web/20101206195346/http://gov.nl.ca/   Govèrn de Tèrranòva e Labrador.]{{en}}
* [https://web.archive.org/web/20050711080747/http://www.heritage.nf.ca/  Newfoundland and Labrador Heritage/Patrinmoine de Terre-Neuve e du Labrador]{{en}} {{fr}}
* [https://web.archive.org/web/20060615004013/http://www.newfoundlandandlabradortourism.com/welcome.zap Torisme a Terranova i Labrador]
* [https://web.archive.org/web/20060413204923/http://www.pc.gc.ca/pn-np/nl/terranova/index_E.asp Pargue Nacionl de Tèrra Nòva]{{en}}{{fr}}
* [http://www.ucs.mun.ca/~hrollman/index.html Religion, Societat e Cultura]{{en}}

[[Categoria:Illa de Canadà]]</text>
      <sha1>be7cjhlkssb6y28oyk47bmj1yejob3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eve Muirhead</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151194</id>
    <revision>
      <id>2498644</id>
      <parentid>1972423</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>+ Categoria:Naissença en 1990</comment>
      <origin>2498644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="489" sha1="6he1q2mcgatiryksgku2q7wkfzvrene" xml:space="preserve">[[Fichièr:Eve Muirhead - cropped from Flickr image 4375889785.jpg|thumb|250px|Eve Muirhead]]
'''Eve Muirhead''' ([[Perth]], [[Escòcia]], [[22 d'abril]] de [[1990]]) es una [[curling]]aira [[Escòcia|escocesa]]. Ganhèt al cap de l'equipa escocesa lo [[Campionat Mondial Feminin de Curling de 2013]] aprèp d'èsser estada quatre vegadas campiona mondiala juniòr (en 2007, 2008, 2009 e 2011). 

{{ORDENA:Muirhead, Eve}}
[[Categoria:Curlingaira escocesa]]
[[Categoria:Naissença en 1990]]</text>
      <sha1>6he1q2mcgatiryksgku2q7wkfzvrene</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Golf de Tailàndia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151492</id>
    <revision>
      <id>2498616</id>
      <parentid>1972510</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artanisen</username>
        <id>36956</id>
      </contributor>
      <comment>Gulf of Thailand in its region.svg</comment>
      <origin>2498616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="627" sha1="5t37ww5dkezirlzd16cd9tw92c52myt" xml:space="preserve">[[File:Gulf of Thailand in its region.svg|thumb|right|200px|Mapa de situacion del golf de Tailàndia]]
Lo '''golf de Tailàndia''', ancianament '''golf de Siam''' (en [[tai (lenga)|tai]] อ่าวไทย, ''Ao Thai''; en [[Khmer (lenga)|khmer]] ''Chhuksâmŭtr Thai''; en [[vietnamian]] ''Vịnh Thái Lan''; en [[malai]] ''Teluk Thailand'' o ''Teluk Siam''), es un [[Golf (geografia)|golf]] que se dobrís a la part occidentala de la [[mar de China Meridionala]], que a l'encòp forma part de l'[[ocean Pacific]].
Lo Golf de Tailàndia es enrodat pels estats de [[Malàisia]], [[Tailàndia]], [[Cambòtja]] e [[Vietnam]].</text>
      <sha1>5t37ww5dkezirlzd16cd9tw92c52myt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peirosa (Puèi de Doma)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153930</id>
    <revision>
      <id>2498622</id>
      <parentid>2417361</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia.</comment>
      <origin>2498622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2189" sha1="oa01jmlixnfw21sat1dlfzvjk8qaw87" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Peirosa
 | nom2          = ''Lapeyrouse''
 | imatge        =  Lapeyrouse (63) église N-D 2019-08-22.JPG
 | descripcion   =Glèisa Nòstra Dama ([[sègle XII]]) 
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63187
 | cp            = 63700
 | cònsol        = [[Jean Michel (homme politique)|Jean Michel]]&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008&lt;/ref&gt;
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     = 
 | longitud      = 2.8731
 | latitud       = 46.225
 | alt mej       =
 | alt mini      = 390
 | alt maxi      = 621
 | km²           = 36.14
|}}

'''Peirosa''' (''Lapeyrouse'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia==

==Toponimia==
Vèrs [[Punçac]] e vèrs [[Verjac]], la comuna se ditz [paˈruzɔ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63.&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63187
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Jean Michel (homme politique)|Jean Michel]]&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63187
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>oa01jmlixnfw21sat1dlfzvjk8qaw87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ipotèsi Gaïa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156797</id>
    <revision>
      <id>2498614</id>
      <parentid>2449157</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2498614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185995" sha1="0hfrlv7q2w49v92ltlvxkf31vgjyz3p" xml:space="preserve">[[File:Earth-Erde.jpg|alt=Vue d'artiste de la Terre et citation de Lovelock|thumb|&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Car las metafòras son mai que jamai necessàrias per far comprene al mai grand nombre la veritadièra natura de la Tèrra e los perilhs mortals que se profilan a l'orizont »&lt;/span&gt; — [[James Lovelock]]&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;204&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.]]
L''''ipotèsi Gaïa''', tanben nomenada '''ipotèsi biogeoquimica'''&lt;ref&gt;Lovelock considèra las doas denominacions coma équivalentas: &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;2000&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; [https://web.archive.org/web/20090408145043/http://archive.salon.com/people/feature/2000/08/17/lovelock/ « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;James Lovelock, Gaia's grand old man (entrevista amb lo journalista Lawrence E. Joseph)&lt;/cite&gt; »], sus ''archive.salon.com'',&amp;#x200E; &lt;time&gt;2000&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 de junh de 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;2000&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, es una [[ipotèsi]] scientifica controversida, d'en primièr avançada per l'[[Ecologia|ecològ]] [[Anglatèrra|anglés]] James Lovelock en 1970, mas tanben evocada per d'autres scientifics abans el, segon que la [[Tèrra]] seriá « un sistèma fisiologic dinamic qu'inclusís la biosfèra  manten la nòtra planeta dempuèi mai de tres miliards d'ans en armonia amb la vida »&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;30&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

L'ensems dels [[Vida|èsser vivents]] sus Tèrra formariá atal un vast superorganisme &lt;span&gt;—&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span&gt;nomenat « &lt;/span&gt;[[Gaïa]]&lt;span&gt; », segon lo nom de la divessa de la mitologia grèga personificant la Tèrra&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span&gt;—&lt;/span&gt; realizant l'autoregulacion dels seus compausants per favorizar la vida. Un exemple citat per Lovelock apiejant son ipotèsi es la composicion de l'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]], que seriá estat regulada au dins lo temps de biais a permetre lo desvelopament e lo manten de la vida.

L'ipotèsi Gaïa repausa sus un [[Modèle scientifique|modèl scientific]] que se basa sus de constatacions ecologicas, climatologicas, geologicas o encara biologicas &lt;span&gt;—&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span&gt;mejans la nocion d'&lt;/span&gt;[[Éco-évolution|ecoevolucion]]&lt;span&gt; entre autre&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span&gt;—&lt;/span&gt;, nomenat &lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''[[Earth system science]]''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;Pasmens, lo modèl Gaïa pòt pas se confondre entièrament amb aquel de l'&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''Earth Science System''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt;, mai reconegut per la comunautat scientifica internacionala: &lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;Earth system science is not entirely equivalent to the Gaia Hypothesis, although both take an interdisciplinary approach to studying systems operations on a planetary-scale. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ne resulta un pronostic alarmista sus l'avenir de la [[biosfèra]], fàcia al desfís du [[cambiament climatic]] entre autre&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Se l’aument de temperatura que prevei, de 6 a &lt;span title=&quot;46,4 °F o 281,2 K&quot;&gt;8&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;degré Celsius&quot;&gt;°C&lt;/abbr&gt;, se produich, la civilizacion poiriá plan se trobar menaçada: aurèm un atudament en massa de las espècias, e l’agricultura vendrá impossibla sus una bona partida de la planeta. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

L'ipotèsi Gaïa foguèt desvelopada per James Lovelock dins d'obratges&lt;span&gt; coma&lt;/span&gt;: ''Las Edats de Gaïa'' (1990), ''La Tèrra es un èsser vivent, l’ipotèsi Gaïa'' (1999), ''Gaïa. Una medecina per la planeta'' (2001) e ''La Revancha de Gaïa'' (2006) ; aquel obratge descriu una planeta veguda inabitabla per l'[[Òme]]. D'autres scientifics, coma [[Lynn Margulis]], tornan sus l'ipotèsi Gaïa, que, dempuèi las òbras de Lovelock, fa l'objècte d'una abondanta literatura scientifica e filosofica. Del modèl geobioquimic nasquèt la [[Geofisiologia|geofisiologia]] que, dins la continuitat de l'ipotèsi Gaïa, propausa d'estudiar totas las interaccions existentas al sen del sistèma Tèrra.

== Definicion e camp epistemologic ==

=== Experiéncias e constatacions cap a Gaïa ===
Lo modèl de Lovelock nasquèt d'una multitud de constatacions scientificas de totas disciplinas, s'escalonat subretot de 1965 a 2000&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101030155751/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/?page_id=18 « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Frisa cronologica realizada sul site de la conferéncia titulat {{fr}} « Cartographie des controverses scientifiques ou techniques »&lt;/cite&gt; »], sus ''ionesco.sciences-po.fr'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; e l'ensems constituís çò que Mitchell Rambler, René Fester e [[Lynn Margulis]] nomenèron l'« ecologia globala » (&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''Global Ecology''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;RamblerMargulisFester1989&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Mitchell_RamblerLynn_MargulisRen.C3.A9_Fester1989&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Mitchell &lt;span class=&quot;nom_auteur&quot;&gt;Rambler&lt;/span&gt;, Lynn &lt;span class=&quot;nom_auteur&quot;&gt;Margulis&lt;/span&gt; e René &lt;span class=&quot;nom_auteur&quot;&gt;Fester&lt;/span&gt;, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Global Ecology: Towards a Science of the Biosphere&lt;/cite&gt;, Boston, Academic Press,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1989&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780125768900&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_32903&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Global+Ecology%3A+Towards+a+Science+of+the+Biosphere&amp;rft.place=Boston&amp;rft.pub=Academic+Press&amp;rft.aulast=Rambler&amp;rft.aufirst=Mitchell&amp;rft.au=Margulis%2C+Lynn&amp;rft.au=Fester%2C+Ren%C3%A9&amp;rft.date=1989&amp;rft.isbn=9780125768900&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;RamblerMargulisFester1989&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;). De recèrcas son encara menadas al sen de diverses centres d'estudi coma lo ''Centre for Ecology and Hydrology'', lo ''Hadley Centre for Climate Prediction and Research'' e l&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;'&lt;/span&gt;''Edinburgh Research Station''. Dins aqueles divèrses obratges James Lovelock cita un corpus d'experiéncias apiejant son modèl gaïenc.

A partir de 1968, [[Lynn Margulis]] escriguèt un article titulat ''The Origin of Mitosing Eukaryotic Cells''&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Margulis1968&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Lynn_Margulis1968&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Lynn &lt;span class=&quot;nom_auteur&quot;&gt;Margulis&lt;/span&gt;, &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;On the Origin of Mitosing Cells&lt;/cite&gt; »&lt;/span&gt;, ''&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Journal of Theoretical Biology&lt;/span&gt;'', &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;n&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;14,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1968&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;255-274&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_28349&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=On+the+Origin+of+Mitosing+Cells&amp;rft.jtitle=Journal+of+Theoretical+Biology&amp;rft.issue=14&amp;rft.aulast=Margulis&amp;rft.aufirst=Lynn&amp;rft.date=1968&amp;rft.pages=255-274&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Margulis1968&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, que fondèt mai tard la [[Théorie endosymbiotique|teoria endosimbiotic]]. Fa lo ligam entre la [[fisiologia]] e las regulacions a l'escala terrestra; en 1971, s'associa  Lovelock&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Harding, 2006|Stephan Harding, 2006]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;63&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; e, en 1976, ambedos escrivon « ''Is Mars a Spaceship, Too?'' » que prepausa una lectura gaïenca de l'atmosfèra marciana&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Is Mars a Spaceship, Too?|Lynn Margulis et James Lovelock, 1976]].&lt;/ref&gt;.
[[File:Dimethyl-sulfide-3D-vdW.png|alt=H3C-S-CH3|thumb|Estructura de la molecula del DMS (sulfur de dimetil).]]
En 1972, James Lovelock comença un viatge scientific sus la nau ''Shackleton''; sa tòca es de mesurar lo taus atmosferic en sulfur de dimetil (DMS)&lt;ref name=&quot;Merzouk&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Merzouk2007&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Anissa_Merzouk2007&quot;&gt;Anissa &lt;span class=&quot;nom_auteur&quot;&gt;Merzouk&lt;/span&gt;, [http://archimede.bibl.ulaval.ca/archimede/files/93a617dd-6170-4799-a1f8-b7275b2e45ef/ch01.html « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Contraròtle de las variacions de cort tèrme de la produccion biologica de dimetilsulfur (DMS) en mitan marin&lt;/cite&gt; »], Université de Laval, Québec,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2007&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Anissa_Merzouk2007&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#A geophysiologist's thoughts on the natural sulphur cycle|James Lovelock, 1997]].&lt;/ref&gt; en de punts diferents de la planeta. Conclutz que los organismes marins an un ròtle de regulacion dins la difusion del DMS e publica lo meteis an lo primièr article evocant lo mecanisme gaïenc: ''Gaia as seen through the atmosphere''&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gaia as seen through the atmosphere|James Lovelock, 1972]].&lt;/ref&gt;. Amb d'autres scientifics &lt;span&gt;—&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;Robert Charlson, Meinrat Andrea e Stephen Warren&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;CharlsonLovelockAndreaeWarren1987&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;R._J._CharlsonJ._LovelockM._O._AndreaeS._G._Warren1987&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; R. J. Charlson, J. Lovelock, M. O. Andreae et S. G. Warren, &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;Oceanic phytoplankton, atmospheric sulphur, cloud albedo and climate&lt;/cite&gt; »&lt;/span&gt;, ''&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Nature&lt;/span&gt;'', &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;n&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;326,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1987&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;655–661 &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([http://www.nature.com/nature/journal/v326/n6114/abs/326655a0.html lire en ligne])&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_35399&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Oceanic+phytoplankton%2C+atmospheric+sulphur%2C+cloud+albedo+and+climate&amp;rft.jtitle=Nature&amp;rft.issue=326&amp;rft.aulast=Charlson&amp;rft.aufirst=R.+J.&amp;rft.au=J.+Lovelock&amp;rft.au=M.+O.+Andreae&amp;rft.au=S.+G.+Warren&amp;rft.date=1987&amp;rft.pages=655%E2%80%93661&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;CharlsonLovelockAndreaeWarren1987&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, Lovelock fa l'ipotèsi « CLAW » ([[acronim]] dels noms dels auteurs) que postula que las emissions de DMS produchas pel plancton marin modifican l'absorpdion de lutz de la planeta e son implicadas dins la regulaction climatica, mejans un procès indentic a aquel de l'[[albedo]]&lt;ref name=&quot;Merzouk&quot;/&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;Per una presentacion aviada, amb esquèma, de l'ipotèsi CLAW vejatz: &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Spokes&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Lucinda_Spokes&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Lucinda Spokes, [https://web.archive.org/web/20041229183238/http://www.atmosphere.mpg.de/enid/1w1.html « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Is there evidence for this whole Earth control system? &lt;/cite&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. L'[[Hypothèse CLAW|ipotèsi CLAW]] es confirmada experimentalament par M. O. Andreae en 1978&lt;ref name=&quot;Merzouk&quot;/&gt;.

Richard Betts de l'''[[Hadley Centre for Climate Prediction and Research]]'' mostrèt dins que mesura las selvas tropicalas passèron la limitacion en aiga s'adaptant a un mitan caud, per un reciclatge d'aquela. Betts e son collèga, Peter Cox, postulan qu'un aument de &lt;span title=&quot;39,2 °F ou 277,2 K&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;4&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;degré Celsius&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;°C&lt;/abbr&gt; de la temperatura sufiriá a plaçar la sèlva amazoniana fòra d'estat d'assegurar aquel mecanisme de refrejament&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;CowlingBettsCoxEttwein2004&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Sharon_A_CowlingRichard_A_BettsPeter_M_CoxVirginia_J_Ettwein2004&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Sharon A Cowling, Richard A Betts, Peter M Cox, Virginia J Ettwein, Chris D Jones, Mark A Maslin et Steven A Spall, &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;Contrasting simulated past and future responses of the Amazonian forest to atmospheric change&lt;/cite&gt; »&lt;/span&gt;, ''&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Philosophical transactions B&lt;/span&gt;'', The Royal Society of London, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;volume&quot;&gt;vol.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;359, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;n&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;1443,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2004&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;539–547 &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(DOI&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;plainlinks noarchive nowrap&quot;&gt;[[doi:10.1098/rstb.2003.1427|10.1098/rstb.2003.1427]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks noarchive nowrap&quot;&gt;&lt;/span&gt;, [https://archive.today/20130801122025/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1693338 lire en ligne])&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_58956&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Contrasting+simulated+past+and+future+responses+of+the+Amazonian+forest+to+atmospheric+change&amp;rft.jtitle=Philosophical+transactions+B&amp;rft.issue=1443&amp;rft.aulast=Cowling&amp;rft.aufirst=Sharon+A&amp;rft.au=Richard+A+Betts&amp;rft.au=Peter+M+Cox&amp;rft.au=Virginia+J+Ettwein&amp;rft.au=Chris+D+Jones&amp;rft.au=Mark+A+Maslin&amp;rft.au=Steven+A+Spall&amp;rft.date=2004&amp;rft.volume=359&amp;rft.pages=539%E2%80%93547&amp;rft_id=info%3Adoi%2F10.1098%2Frstb.2003.1427&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fwww.pubmedcentral.nih.gov%2Farticlerender.fcgi%3Fartid%3D1693338&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;CowlingBettsCoxEttwein2004&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

Andrew Watson e Tim Lenton mostrèron lo manten d'una composicion quimica establa dins la mescla atmosferica, e per exemple lo ròtle jogat pel [[fosfòr]]&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;GoldblattLentonWatson2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;C._GoldblattTim_LentonA._J._Watson2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; C. Goldblatt, Tim Lenton et A. J. Watson, &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;Bistability of atmospheric oxygen and the great oxidation&lt;/cite&gt; »&lt;/span&gt;, ''&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Nature&lt;/span&gt;'', &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;n&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;443,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2006&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;683-686&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_31923&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Bistability+of+atmospheric+oxygen+and+the+great+oxidation&amp;rft.jtitle=Nature&amp;rft.issue=443&amp;rft.aulast=Goldblatt&amp;rft.aufirst=C.&amp;rft.au=Tim+Lenton&amp;rft.au=A.+J.+Watson&amp;rft.date=2006&amp;rft.pages=683-686&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;GoldblattLentonWatson2006&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

Fin finala, Peter Liss expliquèt perque los oceans son las fonts biologicas dels elements essencials a la quimia de la biosfèra ([[sofre]], [[selèni]] e [[iòde]] maitot)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; [https://web.archive.org/web/20101106032900/http://www.uea.ac.uk/env/people/facstaff/lissp « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Peter Liss : publications&lt;/cite&gt; »], sur ''uea.ac.uk'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

=== Un punt de vista novèl sus la vida ===
Mai qu'una explicacion geologica, l'ipotèsi Gaïa es, segon los seus partisans, una vision particulara de la vida, una responsa scientifica a la question del [[Vida|vivent]], concèpte proteïfòrma segon la disciplina concernida, veire ignorada per las comunautats scientificas. James Lovelock declarèt&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Legiguèri fòrça, esperant descobrir dins la literatura scientifica una definicion completa de la vida considerada coma un procès fisic, ont seriá possible de fondar lo principi de las experiéncias visant a la detectar. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(…) Aviam comolat de tonas de donadas sus totes los aspèctes imaginables de las espècias viventas, de las partidas mai exterioras fin a la mai interioras. Mas dins la vasta enciclopèdia de fachs que se trobava a la nòstra disposicion, lo còr del subjècte (la quita vida) aviá estat gaireben ignorat&lt;ref name=&quot;James Lovelock.p.23&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Ltev|James Lovelock, 1999]], &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;23.&lt;/ref&gt;. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt; Dins aquel sens la concepcion gaïenca ten d'aquela d'Alfred James Lotka e d'[[Erwin Schrödinger]] (dans ''What is Life?'', 1944)&lt;ref name=&quot;Jacques Grinevald&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Jacques Grinevald|Jacques Grinevald, 1990]].&lt;/ref&gt;. L'ipotèsi permet de passar l'encastre dicotomic abitual del [[Biotòp|biotic]]-abiotic&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;« Abiotic » : se dich d'un mitan ont la vida es impossibla &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://atilf.atilf.fr/dendien/scripts/tlfiv5/advanced.exe?8;s=2607068235; « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;''Trésor de la Langue Française Informatisé''&lt;/cite&gt;&lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;&lt;/cite&gt; »] &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; mostrant que las espècias participan a l'istòria del mitan que, en retorn, a per tòca lo desvelopament de la [[biosfèra]]&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« La vida s'adaptèt pas a un mond inèrata determinada per la man mòrta de la [[quimia]] e de la [[fisica]]. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Vivèm dins un mond que foguèt bastit pels nòstres aujòls, ancians e modèrnes, entretengut de contunh pel biòt actual dins sa totalitat. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt; D'un punt de vista filosofic, lo modèl gaïenc&lt;span&gt;—&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;que Jacques Grinevald nomena la Biosfèra-Gaïa&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;—&lt;/span&gt; pareis a una novèla filosofia de las [[Sègle de las Luses|Luses]]&lt;ref name=&quot;Jacques Grinevald&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Jacques Grinevald|Jacques Grinevald, 1990]].&lt;/ref&gt;.

Apond que las espècias obesisson tanben a una autoregulacion cap a mai d'estabilitat: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Se, dins lo mond real, l’activitat d’un organisme modifica son environament material dins un sens qu'o favoriza, e que en consequéncia, i a una descendéncia mai abondanta, alara l’espècia e la modificacion van créisser l’una e l’autra fins a que un novèl estat estable siá atenh. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt;. Fin finala, &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« a una escala locala, l’adaptacion es lo mejan per que los organismes pòdon seguir dins d'environaments desfavorables, mas a l’escala planetara, l’associacion entre la vida e son environament es tan estrecha que la nocion tautologica d’« adaptacion » es propriament evacuada&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LaG|James Lovelock, 1990]], &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;57.&lt;/ref&gt;. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt; Dins aquel sens, lo modèl gaïenc es una responsa al [[Evolucion|darwinisme]] estrict, que vei dins la vida un accident avent cap de biais de relacion amb l'[[environament]], segon Lynn Margulis&lt;ref&gt;Lynn Margulis, ''Biologists Can't Define Life'', in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;238&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Philippe Bertrand, dins ''Les Attracteurs de Gaïa'' (2008), descriu l'evolucion del sistème-Tèrra coma la mesa en plaça d'una complexitat creissenta, creant e fasent interagir diferents nivèls de regulacion (los « atractors »), biologics e non biologics, dempuèi las cellulas find a l'encastre global, quimic, biogeoquimic, climatic e gravitacional, e ont l'evolucion per [[seleccion naturala]] joga pasmens plenament son ròtle.

=== Originas del nom « Gaïa » ===
L'ipotèsi d'una Tèrra animada (pasmens se Lovelock li atribuís jamai d'intelligéncia o d'emocions) es un tèma recurrent dins l'imaginari uman, dins la literatura e dins las teorias scientificas.
Se pas cap de modèl jamai foguèt tan precís e argumentat qu'aquel de Lovelock, qu'es un &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« scientific sens afiliacion »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;« ''Peacoks and Spectroscopes : profile of James Lovelock'' », per Lawrence E. Joseph, 1986, in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;20&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, d'autres autors prepausèron una vision gaireben pròche de la seuna. La [[personificacion]] del concèpte es donc fin finala qu'una [[Metafòra|metafòra euristica]] qu'emplís una tòca abans tot didactic&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Dins aquel obratge, parli sovent de l’[[ecosistèma]] planetara, Gaïa, coma vivent […] Alara fai aquò; m'amagui pas que lo tèrme « vivent » relèva de la metafòra e que la Tèrra es pas viventa coma vos e ièu o quitament una bacteria. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Dins lo meteis temps, insisti sul fach que la quita Gaïa es vertadièrament de la sciéncia e non una simpla [[metafòra]]. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Utilizi lo tèrme « vivent » coma un engenhaire disent qu’un sistèma mecanic es vivent, per destriar son comportament quand se met en movement o arrestat, o al punt mòrt »&lt;/span&gt; explica son creator&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gmp|James Lovelock, 2001]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;6&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.
[[File:Venus_von_Willendorf_01.jpg|alt=Vènus de Willendorf, sovent considerada coma la primièra representacion preïstorica de la divesa de la fertilitat|thumb|La [[Vénus de Willendorf|Vènus de Willendorf]], mai sovent considerada coma la primièra representacion preïstoric de la divesa de la fertilitat.]]
Aquel punt de vista es aquel de Lovelock al començament de son ipotèsi, al moment que deu estalviar son imatge al sen de la comunautat scientifica. Dempuèi, la personifiquèt largament, fins a elargir lo modèl a una dimension [[Mystique|mistica]] veire religiosa, mas sens jamai ne far una entitat conscienta o una mena de dieu vivent. Las teorias Gaïa al contrari, se reclamant d'aquelas assercions, desvolopèron en seguida l'idèa que la Tèrra aurián una « consciéncia »&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Jantsch1980&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Erich_Jantsch1980&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Erich Jantsch, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;The self-organizing universe&lt;/cite&gt;, Pergamon Press,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1980&lt;/time&gt;, Préface, p. 3&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_25557&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=The+self-organizing+universe&amp;rft.pub=Pergamon+Press&amp;rft.aulast=Jantsch&amp;rft.aufirst=Erich&amp;rft.date=1980&amp;rft.pages=Pr%C3%A9face%2C+p.+3&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Jantsch1980&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, veire que seriá una mena de divinitat, dins la tradicion del movement New Age&lt;ref&gt;L'idèa d'una Tèrra divina foguèt popularizada per &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Georges Trevelyan, David Spangler [qui] s'acòrdan amb la teosòfa Alice Bailey per dire que la Tèrra e las autras planetas, tot coma lo Solelh, son d'èssers divins o miègdivins »&lt;/span&gt;, in &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Hanegraaf1998&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Wouter_Hanegraaf1998&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Wouter Hanegraaf, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;New Age and Western Culture&lt;/cite&gt;, Suny Press,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1998&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;156&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_24028&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=New+Age+and+Western+Culture&amp;rft.pub=Suny+Press&amp;rft.aulast=Hanegraaf&amp;rft.aufirst=Wouter&amp;rft.date=1998&amp;rft.pages=156&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Hanegraaf1998&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

Gaïa es, dins la [[mitologia grèga]], la divesa de la Tèrra, maire dels [[Dieus olimpians|dieus]] e dels [[Titan|titans]], ligada al culte de la feconditat, e tanben una de las mai ancianas representacions teïstas de l'istòria umana perque se trobèt d'estatuas de la tèrra maire (Granda Divesa) a l'epòca preïstorica ([[Mohenjo-daro]] e Harappa). Lo nom de l'ipotèsi foguèt causida per Lovelock sus l'avís de l'escrivan e amic [[William Golding]]&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;30&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;; l'universalitat del nom, d'en primièr a causa de la difusion de la [[mitologia grèga]], mai lo fach que le nom dralha una idèa de proteccion e de maternalisme, balha a l'ipotèsi una [[metafòra]] adequata&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Regrèti pas d'aver causit « Gaïa ». &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Lovelock fuguèt, dempui lo començament, conscient de l'importança de donar una metafòra universala e imediata per far venir lo contengut vulgarizable e de rivalizar amb los autres modèls reconeguts. Al contrapunt d'aquel aspècte positiu, Lovelock parla tanben de [[Kali]], divessa que representa l'aspècte destructor divin dins l'[[indoïsme]], aspècte negatiu de la Tèrra se per escasença expulsava l'òme&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« « Gaia has a destructive side, like Kali », says Lovelock »&lt;/span&gt;, in &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Brown&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Andrew_Brown&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Andrew Brown, [http://www.guardian.co.uk/books/2005/dec/31/featuresreviews.guardianreview13 « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Paramedic to the planet&lt;/cite&gt; »], The Guardian,&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2005-12-31&quot;&gt;31 décembre 2005&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Andrew_Brown&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

=== Gaïa e lo darwinisme ===
Lovelock consèrva la teoria de [[Charles Darwin|Darwin]] sus l'[[evolucion]] de las [[Espècia (biologia)|espècias]] al sen de lor mitan&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;50 et 58&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. L'ipotèsi Gaïa intègra donc las conclusions de la [[seleccion naturala]], malgrat una critica del genetician anglés [[Richard Dawkins]] al començament dels dichs de Lovelock. Dawkins considèra que se pòt pas atribuir un ròtle a la Tèrra dins l'evolucion&lt;ref name=&quot;The Mocking Memes&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Louis_Sheehan2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Evan_Louis_Sheehan2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Evan Louis Sheehan, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;The Mocking Memes: A Basis for Automated Intelligence&lt;/cite&gt;, AuthorHouse,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2006&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9781425961602&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;270-279 (cap. ''Intelligence of Gaia'')&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_30610&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=The+Mocking+Memes%3A+A+Basis+for+Automated+Intelligence&amp;rft.pub=AuthorHouse&amp;rft.au=Evan+Louis+Sheehan&amp;rft.date=2006&amp;rft.pages=270-279+%28chapitre+%27%27Intelligence+of+Gaia%27%27%29&amp;rft.isbn=9781425961602&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Louis_Sheehan2006&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Lovelock nega aquel argument e quitament intègra la « teoria del gèn egoïsta » de Dawkins&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;La « teoria del gèn egoïsta », elaborada per Richard Dawkins en 1976, enoncia que la conservacion del gèn, e non pas de l'individú tal coma es, es la tòca de l'evolucion. &lt;/ref&gt; a son modèl. L'ipotèsi Gaïa es, segon el, pas cap de biais en contradiccion amb las conclusions del [[Evolucion|darwinisme]], qu'a per objècte epistemologic lo vivent&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;195&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Fin finala, Lovelock pren del neodarwinisme l'idèa que la [[genetica]] a per ròtle d'adaptar pel melhor las espècias a lor mitan. Atal desvolopa un concèpte mixte, aquel d'[[Éco-évolution|ecoevolucion]], que definís lo vivent coma una proprietat emergenta de l'ecosistèma; alara que cada [[Espècia (biologia)|espècia]] seguís lo seu interès, la combinason de lors accions tend a contrepesar los efièchs sul cambiament environamental&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|Scientists debate Gaia]]&lt;span&gt;, Cap. &lt;/span&gt;''On the Co-Evolution of Life and Its Environment''&lt;span&gt; per M. Kooijiman, p. 243-246&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.
[[File:Plos_wilson.jpg|alt=Edward Osborne Wilson|thumb|[[Edward Osborne Wilson]].]]
Mas Darwin afirma que lo [[Abitat|mitan]] modifica las espècias, non lo contrari, e es aquó qu'opausa [[Richard Dawkins]] a Lovelock. Acceptant lo costat autoregulator de la planeta, insistís sul fach que Lovelock oblida la condicion essenciala necessària per definir un èsser vivent e son evolucion, qu'es &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« l'oposicion permanenta a un mitan exterior (presas e predators), sol susceptible d'o far evoluir dins lo temps pel mecanisme plan conegut de l'[[evolucion|evolucion naturala]] »&lt;/span&gt;. Mas la Tèrra possedís pas de predator e evolua dins pas cap de mitan permetent la competicion; seguís que l'ipotèsi Gaïa es un abús del modèl de la [[seleccion naturala]], çò que Lovelock reconeis tanben. Pasmens, amb son modèl de simulacion informatica ''[[Daisyworld]]'', Lovelock intègra a sa teoria la vision de Darwin, que ven compatibla amb los seus postulats&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Daisyworld foguèt imaginat per mostrar que la teoria darwiniana de l'evolucion per la seleccion naturala es pas en contradiccion amb la teoria Gaïa, mas ne fa partida tota »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;43&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

Lo debat seguèt amb lo sosten balhat a Lovelock per l'entomologista Edward Osborne Wilson, amb son obratge ''The Future of the life (2002)''. Wilson es tanben un pròche de Dawkins. Fondator de la [[sociobiologia]], Wilson permet d'adaptar lo modèl ecologista de Lovelock amb aquel, filogenetic, de Darwin&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;La sociobiologia foguèt popularizada pel biologista american Edward Osborne Wilson dins son libre ''Sociobiology: The New Synthesis'' paregut en 1975.&lt;/ref&gt;. Se Wilson dich partir de las espècias per devinar un ecosistèma intelligent, Lovelock part, el, de l'ecosistèma per acabar a definir las espècias i contribuissent, mas, segon Wilson, abedos s'encontran&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;My approach tends to be bottom-up. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Mas, de zonas de conflictes existisson encara entre lo modèl gaïenc e la teoria de la [[seleccion naturala]]. La principala concernís l'abséncia de capacitat de [[reproduccion]], capacitat qu'es lo pròpri de las espècias, e que Gaïa possedís pas&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Zin&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Jean_Zin&quot;&gt;Jean Zin, « &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;La revange de Gaïa (James Lovelock)&lt;/cite&gt; », ''Transversales'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2006-04-06&quot;&gt;6 avril 2006&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([http://www.grit-transversales.net/article.php3?id_article=165 en linha])&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_24468&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=La+revanche+de+Ga%C3%AFa+%28James+Lovelock%29&amp;rft.jtitle=Transversales&amp;rft.aulast=Zin&amp;rft.aufirst=Jean&amp;rft.date=2006&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Zin&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Gaïa e la sistemica ===
Lo modèl de Lovelock s'enrasiga precisament dins la sistemica, la quita teoria nascuda de la cibernetica de [[Norbert Wiener|Wiener]] e expausada per exemple per [[Joël de Rosnay]] dons ''[[Lo Macroscòpi]]''&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;de_Rosnay1977&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Jo.C3.ABl_de_Rosnay1977&quot;&gt;Joël de Rosnay, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;Le Macroscope&lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;&lt;/cite&gt;, Seuil, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;collection&quot;&gt;coll.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Gaïa respond atal a totas las proprietats ligadas a la definicion d'un [[sistèma]]. Lovelock e los seus partisans faguèron de contunh dins lors obratges de la Tèrra, de son climat e dels seus proceses de sistèmas obèrts seguent las conclusions de la [[cibernetica]]&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|Scientists debate Gaia]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;79&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, quitament se de proceses son pas coneguts coma sistemics per de detractors coma [[Richard Dawkins]]. Lo sistèma-Tèrra possedís en efièch tres caracteristicas ciberneticas :
[[File:Biosphere_system.png|thumb|La « [[biosfèra]] » coma un sol sistèma. L'« ecosfèra », o sistèma del vieant, es al centre.]]
* l’« interaccion », que fa referéncia a l’idèa d’una causalitat non lineara e qu'intra dins los fenomèns d'ecoevolucion e de [[simbiòsi]] en biologia. L'interaccion (que se confond amb lo concèpte de « finalitat ») se manifèsta dins la recerca de contunh d'estats estables, en interaccion amb la [[biosfèra]];

* la « totalitat », que postula que s'un sistèma es d’en primièr un ensems d’elements, a aquò es pas redusit, l'idèa es formulada atal&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« l'ensems es mai que la soma de las seuna partidas »&lt;/span&gt;. La Tèrra se compòrta atal coma un ensems coerent en bocla tancada&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Per la teoria Gaïa, vesi la Tèrra e la vida que pòrta coma un sistèma, sistèma qu'a la facultat de regular la temperatura e la composicion de la superfícia de la Tèrra e de la mantenir propici a l’existéncia dels organismes vivents. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;L’autoregulacion d'aquel sistèma es un procès actiu foncionant mercé a l’energia donada sens contrepartiada pel rai solar&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LaG|James Lovelock, 1990]], &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;54.&lt;/ref&gt;. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt; ;

* l’« organizacion » es lo concèpte central per comprene çò qu’es un sistèma. L’organizacion es l’agençament d’una totalitat en foncion de la reparticion dels seus elements en nivèl ierarquics. Una interaccion amb de sistèmas dinamics subordenats es une partida integranta de Gaïa : &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« La majoritat dels geoquimistas considèran l’atmosfèra coma un produch final de l’emission de gases planetaris e èran convençuts que las reaccions subsequentas per procès abiologics avián determinat son estat actual (…) La vida empruntava simplament los gases a l’atmosfèra e li tornava non modificats&lt;ref name=&quot;James Lovelock.p.27&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Ltev|James Lovelock, 1999]], &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;27.&lt;/ref&gt;. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt; Aquela proprietat es demostrada pel modèl de simulacion ''[[Daisyworld]]''&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Andrew2009&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Alex_M._Andrew2009&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Alex M. Andrew, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;A Missing Link in Cybernetics: Logic and Continuity&lt;/cite&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;volume&quot;&gt;vol.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;26, Springer, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;collection&quot;&gt;coll.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; ;
L'ipotèsi Gaïa ven tanben, après sa reconeissença en 2001 al Congrés d'Amsterdam, un pilar fondator del modèl interdisciplinari ecologic nomenat &lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''[[Earth system science]]''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Stephen_LansingKremerSmuts1998&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;J._Stephen_LansingJames_N._KremerBarbara_B._Smuts1998&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; J. Stephen Lansing, James N. Kremer et Barbara B. Smuts, &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;System-dependent selection, ecological feedback and the emergence of functional structure in ecosystems&lt;/cite&gt; »&lt;/span&gt;, ''&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Journal of theoretical biology&lt;/span&gt;'', &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;volume&quot;&gt;vol.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;192, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;n&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;3,&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;1998-06&quot;&gt;juin 1998&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;377–391 &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(DOI&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;plainlinks noarchive nowrap&quot;&gt;[[doi:10.1006/jtbi.1998.0664|10.1006/jtbi.1998.0664]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks noarchive nowrap&quot;&gt;&lt;/span&gt;, [http://www.researchgate.net/profile/Barbara_Smuts/publication/23740487_System-Dependent_Selection_Ecological_Feedback_and_the_Emergence_of_Functional_Structure_in_Ecosystems/links/0deec537b74424c3c6000000.pdf lire en ligne])&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_64925&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=System-dependent+selection%2C+ecological+feedback+and+the+emergence+of+functional+structure+in+ecosystems&amp;rft.jtitle=Journal+of+theoretical+biology&amp;rft.issue=3&amp;rft.au=J.+Stephen+Lansing&amp;rft.au=James+N.+Kremer&amp;rft.au=Barbara+B.+Smuts&amp;rft.date=1998-06&amp;rft.volume=192&amp;rft.pages=377%E2%80%93391&amp;rft_id=info%3Adoi%2F10.1006%2Fjtbi.1998.0664&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fwww.researchgate.net%2Fprofile%2FBarbara_Smuts%2Fpublication%2F23740487_System-Dependent_Selection_Ecological_Feedback_and_the_Emergence_of_Functional_Structure_in_Ecosystems%2Flinks%2F0deec537b74424c3c6000000.pdf&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Stephen_LansingKremerSmuts1998&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, que reünís fòrça disciplinas scientificas dins una volontat comuna: comprene, modelizar e preveire los tressauts de la Tèrra, dins un apròche sistemic&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']]&lt;span&gt;, Préface, p. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Precedents teorics ==

=== Precedents filosofics ===
Dins l'Antiquitat, los [[Estoïcisme|estoïcians]] concebon l'Univèrs coma un ensems ordonat (lo &lt;span class=&quot;lang-grc&quot; lang=&quot;grc&quot;&gt;''cosmos''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-grc&quot; lang=&quot;grc&quot;&gt;&lt;/span&gt;) ont tot a una causa, de biais qu'un eveniment, quin que siá, provòca de segur un eveniment futur determinat. Pels Grècs, la rason es la facultat que nos permet de sasir aquelas relacions de causa a efièch. Al meteis temps, los estoïcians nomena « Rason » (lo &lt;span class=&quot;lang-grc&quot; lang=&quot;grc&quot;&gt;''[[logos]]''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-grc&quot; lang=&quot;grc&quot;&gt;&lt;/span&gt;) aquel ordonançament universal de la Natura que fòrma un ensems qualificat de « divin »&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/James_Lovelock « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;James Lovelock&lt;/cite&gt; »], sur ''L'Encyclopédie de L'Agora'',&amp;#x200E; 2006 &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consulté en &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 juil. 2015&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Lagr.C3.A9e&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Jacqueline_Lagr.C3.A9e&quot;&gt;Jacqueline Lagrée, [https://web.archive.org/web/20100417182329/http://www.lycee-chateaubriand.fr/cru-atala/publications/lagree.htm « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Le naturalisme stoïcien. &lt;/cite&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

[[Johannes Kepler]], al sègle &lt;span class=&quot;romain&quot;&gt;XVII&lt;/span&gt;, foguèt lo primièr scientific a far sorgir l'idèa que la Tèrra seriá pareis a un organisme redond e unic&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Kepler1997&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Johannes_Kepler1997&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; [[Johannes Kepler]] (&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;traduction&quot;&gt;trad.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Lo quite [[Leonardo da Vinci]] faguèt una comparason entre lo foncionament intèrne del còs uman e lo mecanisme terrenc. Encara, la pensada de Lovelock s'apròcha d'aquela de [[Ralph Waldo Emerson]], filosòf american, que volgava tornar far una plaça a la Natura dins lo debat metafisic. Per Emerson, dins son obratge ''Nature'' (1836), l’òme venguèt un semiòme, qu'utiliza la natura solament per la seuna compreneson, pel trabalh penós de las fòrças materialas, perque a perdut las seunas fòrças espiritualas. Fin finala, l'ecologia literària d'[[Henry David Thoreau]], davancièr de la consciéncia environamentala segon Donald Worster, prepausa una vision espiritala de la Tèrra pròche d'aquela de Gaïa. Thoreau dich atal en 1851 que &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« la tèrra que cauqui es pas una massa inèrta e mòrta, es un còs, possedís un esperit, es organizada e permeabla a l'influéncia de son esperit e tanben la mica d'aquel esperit qu'es en ieu »&lt;/span&gt;; parla encara de « tèrra viventa » e de « granda creatura »&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Wortser1992&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Donald_Wortser1992&quot;&gt;Donald Wortser, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;Les Pionniers de l'écologie : une histoire des idées écologiques&lt;/cite&gt;, Paris, Le sang de la terre, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;collection&quot;&gt;coll.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Precedents scientifics ===
Las metafòras scientificas assimilant la Tèrra a un organisme vivent son nombrosas abans Lovelock&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Hadot2008&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Pierre_Hadot2008&quot;&gt;Pierre Hadot, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;Le Voile d'Isis : Essai sur l'histoire de l'idée de nature&lt;/cite&gt;, Gallimard,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2008&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;978-2070356546&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;255&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_28415&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Le+Voile+d%27Isis+%3A+Essai+sur+l%27histoire+de+l%27id%C3%A9e+de+nature&amp;rft.pub=Gallimard&amp;rft.aulast=Hadot&amp;rft.aufirst=Pierre&amp;rft.date=2008&amp;rft.pages=255&amp;rft.isbn=978-2070356546&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Hadot2008&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.
[[Friedrich Ratzel]] es l'un dels primièrs scientifics a parlar d'organisme terrèstre, concèpte central de çò que nomena la [[biogeografia]]&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Ratzel1988&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Friedrich_Ratzel1988&quot;&gt;Friedrich Ratzel, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;Géographie politique&lt;/cite&gt;, Paris, Éditions régionales européennes Economica,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1988&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;328&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_29056&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=G%C3%A9ographie+politique&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=%C3%89ditions+r%C3%A9gionales+europ%C3%A9ennes+Economica&amp;rft.aulast=Ratzel&amp;rft.aufirst=Friedrich&amp;rft.date=1988&amp;rft.pages=328&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Ratzel1988&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. [[Jean-Baptiste de Lamarck|Jean-Baptiste Lamarck]], partisan d'una teoria parallèla a aquela de [[Charles Darwin]], ja aviá desvelopat l'idèa que la Tèrra seriá un ensems organizat e interdependent. Lo geològ [[James Hutton]], dins son obratge fondator per aquela disciplina, ''The Theory of the Earth'', explica en 1785 : &lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;I consider the Earth to be a super organism and that its proper study should by physiology&lt;/span&gt; »&lt;/span&gt; (« Considèri la Tèrra coma un super organisme e que lo seu domèni d'estudi deuriá èsser la fisiologia »)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; James Hutton cité dans &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Redclift_et_Graham_Woodgate1995&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;M._R._Redclift_et_Graham_Woodgate1995&quot;&gt;M. R. Redclift et Graham Woodgate, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;The sociology of the environment&lt;/cite&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;volume&quot;&gt;vol.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;3, Edward Elgar Publishing et The international library of critical writings in sociology,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1995&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9781852789022&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;276&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_36217&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=The+sociology+of+the+environment&amp;rft.pub=Edward+Elgar+Publishing+et+The+international+library+of+critical+writings+in+sociology&amp;rft.aulast=Redclift+et+Graham+Woodgate&amp;rft.aufirst=M.+R.&amp;rft.date=1995&amp;rft.volume=3&amp;rft.pages=276&amp;rft.isbn=9781852789022&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Redclift_et_Graham_Woodgate1995&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

[[Thomas Henry Huxley]], un partisan de Darwin, pensa, a partir de 1877, que la Tèrra s'autoregula. Lo matematician [[Alfred James Lotka|Alfred Lotka]] fonda enseguida un apròche de la dinamica de las populacions biologicas que lutan per la mestresa de las ressorsas energeticas, fins a modelar e influenciar lor mitan &lt;span&gt;—&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;idèa tornada per James Lovelock amb lo concèpte d'&lt;/span&gt;ecoevolution. En 1924, lo paleontològ e geològ [[Pèire Telhard de Chardin|Teilhard de Chardin]] fabrega, en ligam amb Vernadsky e lo filosòf [[Édouard Le Roy]], lo concèpt de « noosfèra »&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;250&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, qu'utiliza Vernadsky&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: s'agís de l'ensems format per las interaccions de consciéncias a la superfícia de la planeta, fins a formar pas mai qu'una sola entitat. Lewis Thomas, el, vei la Tèrra coma una [[Cellula (biologia)|cellula]] unica&lt;ref&gt;Dins son libre &lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; ''The Lives of a Cell'', Lewis Thomas explica: &lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;I have been trying to think of the earth as a kind of organism, but it is no go. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;34&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Mai, en 1960, lo biologista [[Eugène Odum]] vei dins los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] d'entitats autoreguladas&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Jean_Craige2002&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Betty_Jean_Craige2002&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Betty Jean Craige, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Eugene Odum: Ecosystem Ecologist and Environmentalist&lt;/cite&gt;, University of Georgia Press,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2002&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780820324739&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;95&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_28325&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Eugene+Odum%3A+Ecosystem+Ecologist+and+Environmentalist&amp;rft.pub=University+of+Georgia+Press&amp;rft.au=Betty+Jean+Craige&amp;rft.date=2002&amp;rft.pages=95&amp;rft.isbn=9780820324739&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Jean_Craige2002&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

E subretot son las teorias de [[Vladimir Vernadsky]] e de [[Walter Bradford Cannon|Walter Cannon]] qu'influencièron l'ipotèsi Gaïa.

==== Vernadsky e las jaças ecologicas ====
La nocion de « [[biosfèra]] » enonciada per Vladimir Vernadsky (1863-1945) en 1924 es lo precedent conceptual fondamental&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Ivanovich_Vernadsky2002&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Vladimir_Ivanovich_Vernadsky2002&quot;&gt;Vladimir Ivanovich Vernadsky, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;La Biosphère&lt;/cite&gt;, Paris, Seuil, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;collection&quot;&gt;coll.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;237&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; de l'imatge d'un sistèma d'esperel enclaus e tendent a l'autoregulacion optimala. Fondator de la [[geoquimia]] modèrna, Vernadsky postula que la vida s'exprimís coma una fòrça geologica e constituís un fenomèn cosmic. En efièch es lo concèpte de biosfèra que, selon Eileen Crist e H. Bruce Rinker, prefigurèt lo modèl biogeoquimic&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;5&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Lo modèl gaïenc que prepausa per la planeta se compausa de diferentas jaças en interaccion&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: la [[litosfèra]], nuclèu de ròca e d'aiga; l'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]], envelopa gasosa constituissent l'aire; la [[biosfèra]] constituida par la vida; la [[Tecnosfèra|tecnosfèra]] resultant de l'activitat umana e fin finala la [[Noosphère|noosfèra]] o esfèra de la pensada. L'ambidion de l'&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''Earth system science''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; es de comprendre en que la Tèrra es un sistèma ont caduna d'aquelas jaças participa a la mecanica generala. Vernadsky considèra que la compreneson d'aquel fenomèn global se pòt pas far sens prene en compte l'accion del Vivent &lt;span&gt;—&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;idèa que Lovelock exprimís mejans l'&lt;/span&gt;[[Éco-évolution|ecoevolucion]]&lt;ref name=&quot;Jacques Grinevald&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Jacques Grinevald|Jacques Grinevald, 1990]].&lt;/ref&gt;.

==== Walter Cannon e lo concèpte d'omeostasia ====
Evocat pel mètge [[Claude Bernard]]&lt;ref&gt;Es la &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« constança del mitan interior »&lt;/span&gt; de Claude Bernard, citat dins &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Grand1983&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Bernard_Grand1983&quot;&gt;Bernard Grand, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;Cybernétique de la pensée&lt;/cite&gt;, Publibook,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1983&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9782748308501&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;219&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_25539&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Cybern%C3%A9tique+de+la+pens%C3%A9e&amp;rft.pub=Publibook&amp;rft.aulast=Grand&amp;rft.aufirst=Bernard&amp;rft.date=1983&amp;rft.pages=219&amp;rft.isbn=9782748308501&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Grand1983&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, lo concèpte biologic d'« omeostasia », fabregat per [[Walter Bradford Cannon|Walter Cannon]] (1871-1945), puèi precisat per William Ross Ashby, a partir de dos mots grècs&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;lang-grc&quot; lang=&quot;grc&quot;&gt;''stasis''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-grc&quot; lang=&quot;grc&quot;&gt;&lt;/span&gt; (« estat », « posicion ») e &lt;span class=&quot;lang-grc&quot; lang=&quot;grc&quot;&gt;''homoios''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-grc&quot; lang=&quot;grc&quot;&gt;&lt;/span&gt; (« egal », « semblabla a »), definís l'estabilizacion dels estats que permeton los processes biologics de la vida. Dins son obratge fondator, ''The Wisdom of the Body'', Cannon definís atal l'omeostasia&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Los èssers vivents superiors constituisson un sistèma obèrt presentant fòrça relacions amb l'environament. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Las modificacions de l'environament desencadenan de reaccions dins lo sistèma o l'afèctan dirèctament, acabant per de perturbacions intèrnas del sistèma. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;De talas perturbacions son entre autre mantengudas dins de limitas estrechas perque d'ajustaments automatics, a l'interior del sistèma, intren en accion e que d'aquel biais sián defugidas las oscillacions amplas, las condicions intèrnas essent mantengudas a quicòm près constantas »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Cannon1926&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Walter_Cannon1926&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; [[Walter Bradford Cannon|Walter Cannon]], &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Jubilee Volume for Charles Richet : Transactions of the Congress of American Physicians and Surgeons&lt;/cite&gt;,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1926&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;91&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_29823&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Jubilee+Volume+for+Charles+Richet&amp;rft.stitle=Transactions+of+the+Congress+of+American+Physicians+and+Surgeons&amp;rft.aulast=Cannon&amp;rft.aufirst=Walter&amp;rft.date=1926&amp;rft.pages=91&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Cannon1926&quot;&gt;&lt;/span&gt; (texte repris dans ''The Wisdom of the Body'').&lt;/ref&gt;.

De biologic, lo concèpte ne venguèt a designar tota recerca d'un estat d'equilibri, al sen d'un sistèma cibernetic. Aquela autoregulacion pòt èsser aplicada a l'ecologia, al climat e quitament als cicles geoquimics, e nais de multiplas interaccions dels diferents constituents del sistèma concernit. La « [[Proprietat emergenta|proprietat emergenta]] » traduch lo concèpte d'omeostasia dins lo domèni cibernetic&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;de_Rosnay1994&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Jo.C3.ABl_de_Rosnay1994&quot;&gt;Joël de Rosnay, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;L'écologie et la vulgarisation scientifique: de l'égocitoyen à l'écocitoyen&lt;/cite&gt;, Les Editions Fides,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1994&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9782762117158&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;17&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_30535&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=L%27%C3%A9cologie+et+la+vulgarisation+scientifique%3A+de+l%27%C3%A9gocitoyen+%C3%A0+l%27%C3%A9cocitoyen&amp;rft.pub=Les+Editions+Fides&amp;rft.au=Jo%C3%ABl+de+Rosnay&amp;rft.date=1994&amp;rft.pages=17&amp;rft.isbn=9782762117158&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;de_Rosnay1994&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; e utilizat pel modèl biogeoquimic coma essent la capacitat, pel sistèma-Tèrra, per manténer una temperatura establa e favorabla a la vida.

== Genèsi e actualitat de l'ipotèsi Gaïa ==

=== De Mart cap a Tèrra ===
En 1970, Lovelock fonda sa teoria Gaïa, fasent partit deml modèl mai vast de l'« &lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''[[Earth system science]]''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; », eissit de las recèrcas de la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] dins los ans 1980, e desvelopat per David Wilkinson, biologista al departament ''Biological and Earth Sciences''&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Wilkinson2007&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;David_M._Wilkinson2007&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; David M. Wilkinson, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Fundamental Processes in Ecology: An Earth Systems Approach&lt;/cite&gt;, Oxford University Press,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2007&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780199229062&lt;/span&gt;, [http://books.google.fr/books?id=PFGWHyRyzBwC&amp;dq=david+wilkinson+Lovelock&amp;source=gbs_navlinks_s lire en ligne])&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;140&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_30193&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Fundamental+Processes+in+Ecology%3A+An+Earth+Systems+Approach&amp;rft.pub=Oxford+University+Press&amp;rft.aulast=Wilkinson&amp;rft.aufirst=David+M.&amp;rft.date=2007&amp;rft.pages=140&amp;rft.isbn=9780199229062&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Wilkinson2007&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Aquel ipotèsi &lt;span&gt;—&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;que l'ecològ aprigonda pauc a pauc, d'en primièr sol puèi amb un collectiu de scientifics de tota mena&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span&gt;—&lt;/span&gt; utilisa un procès [[Géonomie|geonomic]] (quitament s'aqueles autors utilizavan pas encara aquel tèrme, pauc conegut en 1969).
[[File:James_Lovelock_in_2005.jpg|alt=James Lovelock, chez lui, dans le comté de Cornouailles, en Grande-Bretagne|thumb|[[James Lovelock]], a çò d'el, dins la comtat de [[Cornoalha]], en [[Grand Bretanha]].]]
Lo còr de l'ipotèsi de Lovelock es que la [[Biomasse (écologie)|biomassa]] modifica las condicions de vida de la planeta dins un sens que las rapròcha dels seus besonhs, fasent atal la planeta mai « espitalièra ». L'ipotèsi Gaïa liga aquela nocion d'« espitalitat » a l'omeostasia. Aquel apròche li venguèt dins los ans 1960, alara que trabalhava amb la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']]&lt;span&gt;, p. 2 et p. 177&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, per realizar d'instruments cargats de reculhir de pròvas de vida, pendent las missions d'exploracion dels planetas del sistèma solar per de [[Sonda espaciala|sondas]]&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, p. 9, 11-13&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Lovelock se demanda cossí un extraterrèstra saupriá qu’i a a vida sus tèrra e conclutz que l'atmosfèra es benlèu çò melhor per indicar la preséncia d'una [[biosfèra]]. Prepausa alara l'analisi de l'atmosfèra de [[Mart (planeta)|Mart]] coma mejan de reperar la vida, sostenent se n'i aviá una, que &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« li caldrá utilizar l'atmosfèra per i posar de matèrias primièras e evacuar de degalhs; aquò acabariá per ne modificar la composicion »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;39&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Son primièr article ''Life Detection by Atmospheric Analysis'', amb D. R. Hitchcock, pareguèt en 1967 dins la revista de [[Carl Sagan]], ''Icarus''&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Life Detection by Atmospheric Analysis|James Lovelock et D. R. Hitchcock, 1967]].&lt;/ref&gt;. Sas conclusions permeton gaire d'apellacion&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: Mart podèt pas aver abrigat la vida perque son atmosfèra mòstra pas cap de signe de regulacion facha per pas cap d'organismes. Aquela concepcion lo faguèt [[Ostracisme (sociologia)|ostracizar]] dins lo mitan scientific de la NASA.

La concepcion de Lovelock influéncia los protocòls seguits dins lo domeni de l'[[exobiologia]]. Fòrça prediccions de la teoria Gaïa en efièch menèron a de &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« descobèrtas planetàrias significativas »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Brent Franklin Bauman, 1998|Brent Franklin Bauman, 1998]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;10-11&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

Lovelock s'interèssa enseguida, personalament, a la question de la continuitat de la vida. En efièch, aquela se mantenguèt malgrat un aument de 30 % de la luminositat solara dempuèi la formacion de la Tèrra. La temperatura globala varièt alara fòrça pauc e çò a causa d'una regulacion que se cal explicar&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« aquelas reflexions me menèron a conjecturar que los èssers vivents regulan dins lor interès lo clima e la quimia de l'atmosfèra »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;40&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Lovelock trabalha enseguida amb la respectada biologista [[Lynn Margulis]]; anbendos escrivon un primièr article scientific, en 1974, fondator del modèl geobioquimic titulat « ''&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Biological modulation of the Earth’s atmosphere&lt;/span&gt;'' »&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Margulis et Lovelock, 1974|Lynn Margulis et James Lovelock, 1974]].&lt;/ref&gt;. Dins aquel article, estudia l’idèa que la composicion de l’atmosfèra terrèstra, sa temperatura e son [[pH]] se regulan pels organismes vivents per tòca d'optimizar lors reproduccions. Mòstran que la Tèrra es un sistèma de contraròtle actiu capable de mantenir la planeta en [[Homéostasie|omeostasia]]&lt;ref&gt;« ''The Plankton-Climate Connection'' », par Monastersky, 1987, in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;25&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

James Lovelock pòrta enseguida sas recèrcas sus la geobioquimia; dins l'encastre d'un programa d'estudi oceanologic, de que sorgís l'ipotèsi CLAW, descobrís los entorns moleculars naturals dels elements [[sofre]] e [[iòde]]&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: lo sulfur de dimetil (DMS) e l’[[Iodur de metil|iodur de metil]], que venon una brica fondamentala de sa teoria&lt;ref&gt;« ''The Plankton-Climate Connection'' », par Monastersky, 1987, in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;26&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

Fin finala, dins una seria d'articles, examina en que l'ipotèsi Gaïa es compatibla amb las conclusions de la seleccion naturala. Sols unes especialistas li fan alara bon acuèlh e Lovelock afronta [[Richard Dawkins]], defensor internacional de la teoria de l'evolucion darwiniana. Acaba pasmens per s'accordar amb lo biologista de la [[seleccion naturala]] sus l'incompatibilitat de son modèl amb los canons darwinians. &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Perque dobtava pas de Darwin, quicòm deviá mal anar dins l'ipotèsi Gaïa »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;41&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; diguèt, tornat alara a son ipotèsi de trabalh. En 1981, Lovelock trenca amb los modèls precedents (levat aquel de Vernadsky) que considèran que la [[biosfèra]] sola s'autoregula e ne fa conforma son ipotèsi amb los postulats darwinians, qu’utilizan la simulacion informatica de ''Daisyworld''.

=== Del sulfur de dimetil cap al modèl informatic ''Daisyworld'' ===
L'ipotèsi de trabalh de Lovelock pòt se resumir del biais seguent&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: l'ensems del sistèma (geologic e biologic) se regula, e aquò mejans un malhum complèxe d'interaccions e de retroaccions. La subtilitat d'un tal malhum implica una multitud de paramètres quimics.
[[imatge:Schema_DMS.png|left|thumb|Esquèma del cicle del dimetilsulfur (DMS) dins los oceans segon l'ipotèsi CLAW&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Legenda de l'esquèma del cicle del dimetilsulfur (DMS) dins los oceans segon l'ipotèsi CLAW&lt;/ref&gt;]]
En 1986, a [[Seattle]], Lovelock, Robert Charlson, M. O. Andreae e Steven Warren decobriguèron que la formacion de las nívols e, per consequéncia, lo [[clima]], dependon del [[dimetilsulfur]] &lt;span&gt;—&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;DMS en anglés&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;—&lt;/span&gt; engendrat per las algas [[Coccolitofòras]] del [[fitoplancton]] dels oceans. Aquelas quita algas participan al cicle del carbòni. Lo sulfur de dimetil produch per aquelas algas s'oxida dins l'atmosfèra e constituís los nuclèus de condensacion de las nívols. Lo sulfur de dimetil a donc un ròtle fondamental dins la formacion de la cobertura nivolosa de las regions situadas al dessús dels oceans e, al delà, dins l'equilibratge termic. N'es lo meteis per l'[[Iodometan]]&lt;ref&gt;James Lovelock, « Reflexions on Gaia » dins Stephen Henry Schneider et coll. (dir.&lt;/ref&gt;.

Lovelock i vei alara un dels mecanismes de regulation de Gaïa, la retroaccion amb que las algas e los nívols son ligats; per aquela descoberta, recebèt en 1988 lo prèmi Norbert Gerbier de la comunautat dels climatològs&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[http://www.wmo.int/pages/about/awards/winners_mumm_en.html « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Winners of the Norbert Gerbier-MUMM International Award&lt;/cite&gt; »], sur ''World Meteorological Organization'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Es aquel mecanisme que li venguèt l'idèa tornar far un modèl elementari de Gaïa, mejans una simulacion informatica basada sus de paramètres rudimentaris. Lovelock escriguèt un primièr article de dimension epistemologica al subjècte de l'ipotèsi Gaïa en 1989 amb lo títol ''Geophysiology, the science of Gaia''&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Geophysiology, the science of Gaia|James Lovelock, 1989]].&lt;/ref&gt; mas tenguèt de probar experimentalament son modèl.
[[File:Daisyworld-gbooth-swingdaisyball.png|alt=Exemples des courbes calculées au moyen du modèle informatique Daisyworld.|thumb|Exemple de las corbas calculadas mejans lo modèl informatic ''Daisyworld''. ''Naut :'' proporcion del mond cobèrt per las [[pimparèla]]&lt;nowiki/&gt;s (corba presentant un plan a 0,7, en violet). Aquel exemple es mai complèxe que lo modèl simple, que fa intervenir d'autras populacions coma les conifèrs, l'aiga (corba presentant un maxim de 0,2, en blau) e los nívols (corba creissenta, en blanc). ''Bas :'' temperatura mejana en foncion de la luminositat solara, dins lo cas d'una tèrra arida (corba de contunh creissenta, marron) e aquel d'un mond abrigant doas populacions de pimparèlas (corba presentant un platn, violet).]]
Donc realizèt, en 1983, amb lo geoquimista estatsunian Andrew Watson, un modèl informatizat destinat a procar un mecanisme autoregulator simple&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: aquel de la temperatura terrèstra, fasent intervenir los vegetals. Aquelas conclusions foguèron publicadas enseguida lo meteis an dins la revista ''Telus''&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Andrew Watson et James Lovelock, 1983|Andrew Watson et James Lovelock, 1983]].&lt;/ref&gt;. Aquel modèl numeric, nomenat ''Daisyworld'' (« mond de las pimparèlas » en anglés), utiliza un sistèma simple fasent intervenir tres variablas&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: la luminositat solara e las superfícias cobèrtas per doas populacions de pimparèlas, l'una negra e l'autra blanca, e que s'espandís passada la temperatura de &lt;span title=&quot;41 °F ou 278,2 K&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;5&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;41 °F ou 278,2 K&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;degré Celsius&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;°C&lt;/abbr&gt; e podent pas céisser mai al delà de &lt;span title=&quot;104 °F ou 313,2 K&quot;&gt;40&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;104 °F ou 313,2 K&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;degré Celsius&quot;&gt;°C&lt;/abbr&gt;. Mòstra que l'equilibri entre populacions de pimparèlas, que determina l'[[albedo]], tend a mantenir la temperatura constanta quand la luminositat solara varia&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: la biosfèra i servís d'agent omeostatic&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;The fractions of daisies and bare ground present on the planet gives a changing albedo that regulates the planet’s temperature. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Dins una segonda version del modèl, Lovelock e Lee Kump&lt;ref name=&quot;Lovelock,Kump&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#James Lovelock et Lee Kump, 1994|James Lovelock et Lee Kump, 1994]].&lt;/ref&gt;, en 1993 puèi en 1994, provan que lo [[Evolucion|darwinisme]] es compatible amb lor modèl numeric&lt;ref name=&quot;Lovelock,Kump&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#James Lovelock et Lee Kump, 1994|James Lovelock et Lee Kump, 1994]].&lt;/ref&gt; perque la populacion de las pimparèlas es regida per las leis de la [[seleccion naturala]]. Una autra simulacion, nomenada ''Damworld'' (« lo mond de la restanca »), permet tanben a W. D Hamilton e Peter Henderson, en 1999, de metre en jòc tres espècias animalas&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101031035309/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/?page_id=66 « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Daisyworld et Damworld&lt;/cite&gt; »], sur ''ionesco.sciences-po.fr'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9 juillet 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

Mercé a ''Daisyworld'', las recèrcas progresson e fòrça versions logicialas apareguèron&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;La simulacion ''Daisyworld'' inspirèt lo modèl dinamic de vegetacion « TRIFFID » (acronime per &lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''Top-down Representation of Interactive Foliage and Flora Including Dynamics''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt;), inventat per Peter M. Cox en 1998 e que servís dins lo calcul del modèl climatic anglés del Centre de la Tèrra d'Hadley.&lt;/ref&gt;. Dos biologistas&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: John Maynard Smith e William Hamilton confirmèron enseguida las conclusions de Tim Lenton&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[http://www.uea.ac.uk/env/people/facstaff/lentont « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Tim Lenton (fiche biographique et travaux)&lt;/cite&gt; »], sur ''University of East Anglia'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; quand publiquèt dins la revista ''Nature'' en 1998 un article titulat « ''Gaïa and natural selection'' »&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Lenton, 1998|Tim Lenton, 1998]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;439-447&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; ont apond, amb succés, de factors quimics (oxigèn e fosfat) e de variablas d'adaptacion segon la [[seleccion naturala]]&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Harding, 2006|Stephan Harding, 2006]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;171-172&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. William Hamilton ensems amb escriguèt Tim Lenton un article&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: « ''Spores and Gaïa'' » que fa un ligam entre l'ocean, las algas e lo climat. Segon los autors, lo modèl de simulacion de Lovelock es una vertadièra revolucion e Hamilton planta alara lo debat on l'ipotèsi Gaïa s'inscrich&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: dins d'una emission de television, en 1999, explica: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Tot coma las observacions de Copernic avián agut besonh d'un Newton per las explicar, avèm besonh d'un autre Newton per explicar cossí l'evolucion darwiniana fa una planeta abitabla »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;William Hamilton, citat dins [[Hypothèse Gaïa#Lovelock, 2003|Lovelock, 2003]].&lt;/ref&gt;.

L'ecològ Stephan Harding&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100611173218/http://www.schumachercollege.org.uk/staff/stephan-harding « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Stephan Harding (biographie et travaux)&lt;/cite&gt; »], sur ''Schumacher College'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; enfòrça la simulacion de Lovelock e Watson en modelizant d'ecosistèmas entièrs, mai complèxes, e prenent en compte entre autras de cadenas alimentàrias. Aquelas conclusions son publicadas dins son article « ''Food web complexity enhances community stability and climate regulation in a geophysiological model'' »&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Harding, 2002|Stephan Harding, 2002]].&lt;/ref&gt;. Harding considèra que la [[biosfèra]] enseja per quin biais que siá de s'autoregular&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;256-265&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, amb la seleccion naturala, tèsi que forma le centre de son argumentation dans ''Animate earth: science, intuition and Gaia'' (2006).

=== La consecracion internacionala: las conferéncias ===
Foguèt pendent doas conferéncias Chapman, patronizadas per l'&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''American Geophysical Union''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; (AGU), que Lovelock expausèt publicament, per la comunautat scientifica concernada, son ipotèsi&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[https://archive.is/20120604135856/www.agu.org/meetings/chapman/chapman_archive/cc00bcall.html « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;''General Information. ''&lt;/cite&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Dins la conferéncia de 1988, a San Diego, una definition de l'ipotèsi foguèt pausada&lt;ref&gt;L'ipotèsi Gaïa es &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« una teoria aplicada a un sistèma en evolucion, un sistèma constituit d’organismes vivents coma sus la Tèrra e de material constituissent lor environament, ambedoas composantas essent cobladas e indivisiblas. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; ; encara James Kirchner prepausa sa division epistemologica. Segon el, se pòt comptar cinc « sosteorias »: Gaïa influenta, coevolucionària, omeostatica, teleologica, optimisanta, qu'unís en dos Gaïa&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''weak Gaïa''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; e &lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''strong Gaïa''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;39&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Fòrça conferencièrs, e tanben de criticas reconeguèron alara &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« l'ingeniositat del novèl agach sus la planeta que constituís lo modèl de Gaïa »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;« ''What Gaia Hath Wrought'' », par Francesca Lyman, 1989, in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;30&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; e lo nom de « teoria Gaïa » remplaça aquel d'« ipotèsi Gaïa ».

Una segonda conferéncia Chapman foguèt organizada los 19 e 23 de junh de 2000 a [[Valéncia]]. Las tres tematicas abordadas son destinadas a consolidar l'ipotèsi. Examinèt&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: « Gaia dins lo temps », « Lo ròtle del vivent dins la regulacion dels cicles biogeoquimics e del climat » e « Cossí gerir la complexitat e los mecanismes de retroaccion del sistèma terra ». L'obratge [[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']] (2004), jos la direccion de Stephen Schneider, amassa totas las intervencions.

Foguèt en julhet de 2001, pendent la conferéncia d'[[Amsterdam]], nomenada « ''Challenges of a Changing Earth: Global Change Open Science Conference'' », ont participèron las quatre organizacions màgers de recerca sul Cambiament Global, que la teoria de Lovelock se vei consacrada dins lo mitan scientific&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of world environmental history&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Krech.2C_John_Robert_McNeill.2C_Carolyn_Merchant2004&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Shepard_Krech.2C_John_Robert_McNeill.2C_Carolyn_Merchant2004&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Shepard Krech, John Robert McNeill, Carolyn Merchant, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Encyclopedia of world environmental history&lt;/cite&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;volume&quot;&gt;vol.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;3, Routledge,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2004&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780415937344&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;569-570&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_30571&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Encyclopedia+of+world+environmental+history&amp;rft.pub=Routledge&amp;rft.au=Shepard+Krech%2C+John+Robert+McNeill%2C+Carolyn+Merchant&amp;rft.date=2004&amp;rft.volume=3&amp;rft.pages=569-570&amp;rft.isbn=9780415937344&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Krech.2C_John_Robert_McNeill.2C_Carolyn_Merchant2004&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. En mai d'un milier de delegats signèron alara una declaracion comuna que l'article principal enoncia&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« lo sistèma Tèrra se compòrta al biais un sistèma unic autoregulat, compausat d'elements fisics, quimics, biologics e umains »&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;UNED&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101229114351/http://www.grida.no/news/press/2187.aspx « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;The Amsterdam Declaration on Global Change (compte-rendu à la Presse)&lt;/cite&gt; »], sur ''UNED'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. L'ipotèsi Gaïa atal &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« s'emancipa »&lt;/span&gt;, explica Lovelock dins ''Lo Revenge de Gaïa''. Biologistas e geològs s'acòrdan sus l'essencial e los delegats concluson sus la necessitat de fusionar las disciplinas dins un apròche unic e coerent, un sistèma novèl per una sciéncia globala de l'environament&lt;ref name=&quot;UNED&quot;/&gt; : l'« &lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''Earth system science''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; » que Lovelock volgava al començament de las seunas òbras.

Una quatrena conferéncia, que se debanèt en octobre de 2006 a Arlington, presidada per Lynn Margulis, nomenada&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: ''Gaia Theory : Model and Metaphor for the XX&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;e&lt;/sup&gt; Century'', al sens de de l'universitat de George Mason, amassèt fòrça especialistas: Tyler Volk, Dr Donald Aitken, Dr Thomas Lovejoy, Robert Correll, J. Baird Callicott. L'axe màger de reflexion es subretot l'apòrt de l'ipotèsi Gaïa a la compreneson del fenomèn d'[[escalfament global]]&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100627120156/http://www.gaiatheory.org/background.htm « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Conference background&lt;/cite&gt; »], sur ''gaiatheory.org'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;xvii.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== La geofisiologia ===
Fondada en 1996 a [[Oxford]] per [[Peter Westbroek]], la Societat de geofisiologia perlonga lo modèl biogeoquimic, jos un autre nom qu'aquel de « Gaïa » e constituís &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« lo camp d'estudis de las interaccions entre la vida e lo rèste de la Tèrra »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;L.C3.A9v.C3.AAque2003&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;C._L.C3.A9v.C3.AAque2003&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; C. Lévêque, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Ecology from ecosystem to biosphere&lt;/cite&gt;,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2003&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9781578082940&lt;/span&gt;, [http://books.google.fr/books?id=-h3AFlmGS_kC&amp;dq=ecology+Lovelock&amp;source=gbs_navlinks_s-éditeur=Science%20Publishers lire en ligne])&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;357&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_24514&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Ecology+from+ecosystem+to+biosphere&amp;rft.aulast=L%C3%A9v%C3%AAque&amp;rft.aufirst=C.&amp;rft.date=2003&amp;rft.pages=357&amp;rft.isbn=9781578082940&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;L.C3.A9v.C3.AAque2003&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Segon Westbroek la « geofisiologia » &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« es un autre mot per l'idèa de Gaia lançada par James Lovelock, mas foguèt eliminat lo mot Gaïa, perque aviá estat acaparrat pel new age, e qu'èra contaminat per la sciéncia »&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;Kempf&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Kempf&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Herv.C3.A9_Kempf&quot;&gt;Hervé Kempf, [https://web.archive.org/web/20081206033400/http://www.larecherche.fr/content/recherche/article?id=20581 « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Peter Westbroek : « la terre est-elle un superorganisme ? »&lt;/cite&gt; »], sur ''La Recherche'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;1997-02&quot;&gt;février 1997&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;29 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Herv.C3.A9_Kempf&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Inventada per [[James Hutton]] al sègle XIX, aquela disciplina combina diversas apròches&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: la genetica, la biologia, la sistemica, la climatologia, la geologia, la biogeoquimia tanben e a per tòca, entre autres, de lutar contra le despartiment scientific, mas tanben contra lo dogmatisme e l'obscurantisme&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Peter Westbroek, 2001|Peter Westbroek, 2001]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;15&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Lo ròtle d'agent geofisiologic de l'alga &lt;span class=&quot;lang-la&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;la&quot;&gt;''Emiliania huxleyi''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-la&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;la&quot;&gt;&lt;/span&gt;, per exemple, es revelator d'un sistèma complèxe, de l'&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« organisme vivent mai grand existissent »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Barlow1997&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Connie_C._Barlow1997&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Connie C. Barlow, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Green space, green time: the way of science : Geophysiology and the Revival of Gaia&lt;/cite&gt;, Springer,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1997&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780387947945&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;159-161&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_31862&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Green+space%2C+green+time%3A+the+way+of+science&amp;rft.pub=Springer&amp;rft.stitle=Geophysiology+and+the+Revival+of+Gaia&amp;rft.aulast=Barlow&amp;rft.aufirst=Connie+C.&amp;rft.date=1997&amp;rft.pages=159-161&amp;rft.isbn=9780387947945&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Barlow1997&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.
[[File:Lynn_Margulis.jpg|alt=ynn Margulis (portrait)|thumb|[[Lynn Margulis]], que trabalha amb Lovelock a partir de [[1971]].]]
Las recèrcas en geofisiologia son nombrosas e amassan d'especialistas avent ja trabalhat amb Lovelock o de fòrça expèrts: [[Tyler Volk]] e D. Schwartzman per l'apròche bioastronomic (amb la nocion d'abitabilitat), A.S. McMenamin Mark e L.S Diane McMenamin per l'estudi de la vida marina, Michael Woodley pel ligam seleccion naturala-ecosistèma, Axel Kleidon per la relacion omeostasi-[[Entropia|entropia]] dins lo coble biòt-clima, o encara G. Evelyn Hutchison pels procèsses de regulacion del [[Biosfèra|biota]].

== Lo modèl de Lovelock ==

=== Una metafòra euristica ===
Lovelock foguèt, dempuèi lo començament, conscient de la dimension non scientifica del nom donat a l'ipotèsi d'una autoregulacion al nivèl global. Pasmens la tòca èra d'en primièr pedagogica, mercé a una [[Metafòra|metafòra euristica]]&lt;ref name=&quot;Kirchner,1990&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Kirchner&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;James_Kirchner&quot;&gt;James Kirchner, « &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;Gaia metaphor unfalsifiable&lt;/cite&gt; », ''Nature'', &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;n&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;345,&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;1990-06-07&quot;&gt;7 juin 1990&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;470-480 &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([http://seismo.berkeley.edu/~kirchner/reprints/1990_8_Gaia_metaphor.pdf lire en ligne] &lt;abbr class=&quot;abbr indicateur-format format-pdf&quot; title=&quot;Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe&quot;&gt;&amp;#x5B;PDF&amp;#x5D;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr indicateur-format format-pdf&quot; title=&quot;Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;)&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_25937&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Gaia+metaphor+unfalsifiable&amp;rft.jtitle=Nature&amp;rft.issue=345&amp;rft.aulast=Kirchner&amp;rft.aufirst=James&amp;rft.date=1990&amp;rft.pages=470-480&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Kirchner&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Drouin&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Jean-Marc_Drouin&quot;&gt;Jean-Marc Drouin, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;L'Écologie et son histoire&lt;/cite&gt;, Flammarion, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;collection&quot;&gt;coll.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; : &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Es sonque considerant la nòstra planeta coma una entitat viventa que podèm comprene (benlèu pel primièr còp) perque l'agricultura a un efièch abrasiu sul teissit vivent de son epidèrme e perque la pollucion l'empresona tant coma nosautre. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;»&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;12-13&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; Lo modèl de Lovelock es euristic car vòl una fusion de las disciplinas, fins alara bugetadas (la biologia d'un costat, la geologia de l'autre) e tanben l'annexion d'autras sciéncias mai novèlas coma la genetica o l'ecologia, e quitament la politica&lt;ref&gt;Václav Havel tanben apelèt la reconeissença de l'ipotèsi Gaïa. &lt;/ref&gt;. Lovelock tanben vei dins la conferéncia d'Amsterdam de 2001 un primièr  pas positiu cap a una sintèsi de las sciéncias de la Tèrra e de la vida, centrada sus la planeta coma sistèma autoregulat.

=== Una analogia esperitualista ===
[[File:CO2_pump_hg-fr.svg|alt=Schéma explicatif du cycle du carbone|thumb|Los cicles naturals (aicí lo cicle del carbòni) pròvan l'existéncia dels mecanismes de regulacion ont [[Vida|èssers vivents]] e [[geologia]] menan a n'estabilizar los paramètres.]]
La metafòra d'una Tèrra autoregulada pòt menar a de deribas religiosas, veire a la candidesa scientifica, coma al subjècte del nuclear civil que Lovelock es partisan&lt;ref name=&quot;Le Monde 2004&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Demoram confondut dabant la simplesa d'aqueles dichs qu'alunha de las vertadièras questions que l'umanitat va se trapar. » concluson los autors de Benjamin Dessus, Gustave Massiah e Jean-Pascal van Ypersele [http:confrontée.http://www.docaue.archi.fr/bdd/annexes/annexesCAUE59/D4253.htm docaue.archi.fr] &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. En efièch l'analogia utilizada per Lovelock ancora sa concepcion dins un paradigme esperitualista e la simplicitat de l'imatge sovent donèt una critica del metòde&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Rance&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Hugh_Rance&quot;&gt;Hugh Rance, [https://web.archive.org/web/20210412234353/http://geowords.com/histbookpdf/a03.pdf « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Gaia metaphor&lt;/cite&gt; »], sur ''Science and Historical Geology'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Hugh_Rance&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Mas foguèt sobretot Anne Primavesi que, dins ''Gaia's Gift''&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Primavesi2007&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Anne_Primavesi2007&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Anne Primavesi, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Gaia's Gift&lt;/cite&gt;, Taylor &amp; Francis,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2007&lt;/time&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_21747&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Gaia%27s+Gift&amp;rft.pub=Taylor+%26+Francis&amp;rft.aulast=Primavesi&amp;rft.aufirst=Anne&amp;rft.date=2007&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Primavesi2007&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, mostrèt lo ligam qu'existís entre fe e ecologia gaïenca, ligam que Lovelock desira e que s'aplica desperel, dins sa vida videnta, a çò d'el en Anglatèrra. Çò que cèrca, es un novelum del sentiment mistic de la Tèrra Maire, al contrari de las cresenças actualas materialistas, basadas segon el sus &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« un meteis sòcle de cresença religiosas e umanistas: la Tèrra es destinada a èsser espleitada pel ben de l'umanitat »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;14&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, e que la cultura judeocrestiana&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;''[[Genèsi]]'', 28 : &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Dieu los benesiguèt, e Dieu lor diguèt: Siatz feconds, multiplicatz, emplissetz la tèrra, e la sometatz; e dominatz suls peissons de la mar, suls aucèls del cèl, e sus tot animal qui se mòu sur la tèrra. »&lt;/span&gt; e que Lovelock considèra coma l'axiòma materialista màger.&lt;/ref&gt; encoratjèt.

== Un constat de societat ==

=== Un novelum filosofic ===
Lo modèl biogeoquimic es una volontat scientifica de fusionar las disciplinas per tòca de destriar lo sistèma Tèrra, mas es tanben un constat e un pronostic per la civilzacation mondiala&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« La nòstra civilizacion se trapa dins la situacion d'aquel que la dròga tuará, que continue o daisse subte de ne prene »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;18&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; explica Lovelock. Considèra de fach la natura umana coma essent « esquizoïda », tot coma lo duò &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Docteur&quot;&gt;D.&lt;/abbr&gt; Jekyll e M. Hyde d'[[Robert Louis Stevenson|Stevenson]]. Lo modèl de Lovelock, de scientific, ven militant per que dona un vam nòu al movement de l'ecologia prigonda, qu'implica un novelum esperital, mas tanben racional, al respècte de l'[[environament]]&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Harding1997&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Stephan_Harding1997&quot;&gt;Stephan Harding, « &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;What is Deep Ecology?&lt;/cite&gt; &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Las referéncias filosoficas son nombrosas dins las òbras de Lovelock. Cita John Gray que, dins ''Straw Dogs : Thoughts on Humans and Other Animals'' (2003), analisa las consequéncias de la demografia coma essent lo factor primièr de la tendéncia autodestructitz de l'umanitat. Lovelock tanben cita la filosòfa Mary Midgley, que, dins ''Science and Poetry'' (2001)&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Midgey2001&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Mary_Midgey2001&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Mary Midgey, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Science And Poetry&lt;/cite&gt;, Routledge,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2001&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;0415378486&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_22863&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Science+And+Poetry&amp;rft.pub=Routledge&amp;rft.aulast=Midgey&amp;rft.aufirst=Mary&amp;rft.date=2001&amp;rft.isbn=0415378486&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Midgey2001&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, avertís contra lo reduccionisme de la pensada scientifica, modèl oposat a l'ipotèsi Gaïa. La separacion de l'esperit e del còs, aviada a partir de [[René Descartes]], menèt segon el a una vision reduccionista del mond e, en consequéncia, a son espleitacion. Puèi, per Lovelock, ven urgent de tornar pensar lo sens de l'òme dins la Natura, o alara poiriá nos destruire, en reaccion a la nòstra activitat destructritz. L'« afògament de la vila » es de segur una absurditat que menèt l'òme a obliar son mitan. Las reformas e plans ecologics mondials tanben çò mens marrit&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: lo mite del [[Desvolopament sostenible|desvelopament sostenible]] e las energias alternativas son d'ideologias que permeton d'alunhar lo problèma segon Lovelock e Margulis, problèma que daissa la nòstra capacitat d'adaptacion dels nòstre besonhs al mitan, e non pas de somission del mitan als nòstres besonhs. Reconéisser aquela menaça es la sola causa que pòsca mobilizar l'òme&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« D'el moment qu'un dangièr vertadièr e subte es pas percebut, la tribú n'agís pas a l'unisson »&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;James Lovelock.p.23&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Ltev|James Lovelock, 1999]], &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;23.&lt;/ref&gt; çò explica.

=== Una critica de la demografia creissenta ===
[[File:Erp - 20111006 (6).jpg|alt=La déforestation détruit les mécanismes naturels de régulation (vue satellite de la déforestation en France)|thumb|Lo [[desboscament]] destrusís los mecanismes naturals de regulacion.]]
Lo problèma màger es, per Lovelock — e ''a contrario'' de la pensada comuna — la [[demografia]], causa de la [[pollucion]] e de la subrespleitacion de las fonts naturalas&lt;ref name=&quot;P.M.Deschamps&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Deschamps&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Pascale-Marie_Deschamps&quot;&gt;Pascale-Marie Deschamps, [https://web.archive.org/web/20081113103556/http://www.generation-ecologie.asso.fr/ge/petitions/lovelock_0.pdf « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;James Lovelock, « L'idéologie des écologistes nuit à la santé de la terre »&lt;/cite&gt; »] &lt;abbr class=&quot;abbr indicateur-format format-pdf&quot; title=&quot;Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe&quot;&gt;&amp;#x5B;PDF&amp;#x5D;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr indicateur-format format-pdf&quot; title=&quot;Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;, sur ''Enjeux'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2007-05&quot;&gt;mai 2007&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;29 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Pascale-Marie_Deschamps&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; : &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Las causas que fasèm a la planeta son pas agressivas e pas mai representan una menaça geofisiologica, del moment que las fasèm pas a granda escala. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;S’i aviá sus Tèrra sonque 500 milions d’umans, gaireben res de çò que fasèm ara a l’environament perturbariá pas Gaïa. […] Es pas una simpla question de subrepopulation; una fòrta densitat de populacion causariá mens de perturbacions dins las regions temperadas de l’emisfèr Nòrd que dins los tropics umids&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LaG|James Lovelock, 1990]], &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;214.&lt;/ref&gt;. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt; L'antropizacion pòt, fin finala, se resumir a la subrepopulacion que destrusís los mecanismes naturals de retroaccion negativa, menan al desreglament de la Tèrra: &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Un eslogan coma « la sola pollucion, es la populacion » designa una implacabla realitat. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;La pollucion es tothorn afar de quantitat. Dins l’estat natural, i a pas cap de pollucion. […] Pas cap de damatges ecologics que sèm ara confrontats — la destruccion dels bòscs tropicals, la degradacion de las tèrras e dels oceans, la menaça imminenta d’un escafament de la planeta, la diminucion de lo jaç d’ozòn e la pluèjas acidas — seriá pas gaire un problèma perceptible se la populacion umana de la planeta èra de 500 milions&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Quitament amb un miliard d’umans, encara seriá possible de limitar aquelas pollucions. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;»&lt;/span&gt; Los detractors qualifiquèron Lovelock de neomalthusianisme perque propausa de tornar a de mejans de luta demografica o de regulacion de las naissenças&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;Another related contentious issue is whether our planet is overpopulated with
humans, making Malthus more relevant than ever in explaining our environmental crisis. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, pasmens sens jamai caucionar l'[[eugenisme]]&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Venguèt l’avatar d’una longa linhada de neomaltusians, Lovelock afirma que la creissença demografica es la raiç del nòstre problèma ». &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Una critica de l'ecologia politica ===
Lo modèl Gaïa s'opausa radicalament als corrents ecologistas politicas actuals&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Los militants ecologistas, las Glèisas, los politicians e los scientifics se preocupan totes dels damatges causats a l’environament. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Mas se son preocupats, es pel ben de l’umanitat »&lt;/span&gt; explica Lovelock qu'escarnís sovent dins los seus escrichs los movements ecologistas, acusats de perpetuar un [[antropocentrisme]] candid&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gmp|James Lovelock, 2001]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;17&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;207-208&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Lovelock los accusa de prendre pas lo problèma dins sa justa dimension scientifica, e de sostenir de punts de vista sens fondaments racionals coma la pollucion per la [[radioactivitat]], l'eficacitat de las [[Energia renovelabla|energias renovelablas]], la plaça del nuclear civil fin finala. &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« L'ideologia dels ecologistas negra a la santat de la Tèrra »&lt;/span&gt; çò dich&lt;ref name=&quot;P.M.Deschamps&quot;/&gt;. Mai que tot, Lovelock taxa l'ecologia politica de contunhar a plaçar l'òme al centre de las preoccupacions ligadas al problèma de l'[[Escalfament global|escalfament climatic]]. La posicion de Lovelock e dels partisans permetèt a de movements ecologistas pronuclears, coma lo collectiu &lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''Environmentalists For Nuclear Energy''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt;, de basar lors accions sus un fondament scientific&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101031035420/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/?page_id=22 « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Las associacions ecologistas&lt;/cite&gt; »], sur ''ionesco.sciences-po.fr'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

== Lo foncionament de Gaïa ==

=== Existéncia de constrencha fisicas ===
Lovelock precisa que quitament abans de comprene lo « foncionament » del sistèma gaïenc, es imperatiu de comprene lo fach que la Tèrra es somesa a un ensems de contrenchas o de limitatas sonque fisicas.
[[File:AYool_WOA_surf_O2.png|thumb|Mapa representant l'[[oxigèn]] dissolgut dins l'aiga&lt;ref&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr indicateur-format format-image&quot; title=&quot;Image au format JPEG, PNG, GIF...&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;image&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr indicateur-format format-image&quot; title=&quot;Image au format JPEG, PNG, GIF...&quot;&gt;&lt;/abbr&gt; Source : ''World Ocean Atlas 2001''.&lt;/ref&gt;.]]
Per exemple, las populacions biologicas obesisson a de règlas limitativas, sens que, la vida auriá agut una creissença exponenciala e çò empachant tota regulacion omeostatica. Çò meteis se passa al nivèls dels cicles geoquimics e dels autres « agents gaïencs ». Lovelock parla de &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« paramètres globals »&lt;/span&gt;, e cita: lo climat, la composicion de l'atmosfèra e dels oceans, la luminositat solara, las proprietats de l'aiga, la fòrça geotermica etc. Pasmens, aquelas constrenchas environamentalas dependon de la tolerança dels quita organismes; existís per exemple una temperatura minim, maxim, e optimala per la multiplicacion de l'ensems dels vivents (levat unas espècias extremofils). Aquel constat val tanben per l'aciditat, la salinitat e la concentracion de l'[[oxigèn]] dins l'aire e dins l'aiga. &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« En consequéncia, los organismes devon viure a l'interior dels tèrmes fixats per las proprietats de lor mitan »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;47&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. En realitat, Lovelock mòstra que per l'essencial la vida s'espandís entre 25 e &lt;span title=&quot;95 °F ou 308,2 K&quot;&gt;35&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;95 °F ou 308,2 K&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;degré Celsius&quot;&gt;°C&lt;/abbr&gt;.

La formacion del jaç de superfícia es tanben una constrencha fòrta sus la vida oceanica; las proprietats de l'aiga limitan la multiplicacion de las espècias al delà d'una quita densitat. La salinitat de l'aiga es tanben un paramètre constrenhent&lt;ref name=&quot;Bertrand284&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Philippe Bertrand, 2008|Philippe Bertrand, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;284&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: un taus superior en sal de 8 % provòca la mòrt de l'organisme. Fin finala, aquelas constrenchas fisicas impausadas per las proprietats de l'aiga an un efièch sus la creissença del vivent e determinan lo rapòrt entre aquela creissença, la temperatura, e la reparticion de la vida sus Tèrra&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;52&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Lo contraròtle pel sistèma de la temperatura, mejans quatre processes identificats, es per el la pròva primièra d'una recerca d'un equilibri favorable a la vida&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;264&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Mas lo mantenement d'una composicion quimica establa es tanben important. Las conclusions d'Andrew Watson e de Tim Lenton mostrèron los mecanismes regulant l'oxigèn atmosferic, permés pel ròtle del fosfòr&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Lenton_et_Andrew_Watson2000&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Tim_Lenton_et_Andrew_Watson2000&quot;&gt;Tim Lenton et Andrew Watson, « &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;Regulation of nitrate, phosphate and oxygen in the oceans&lt;/cite&gt; », ''Global biogeochemical cycle'', &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;volume&quot;&gt;vol.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;14,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2000&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;225–248 &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([http://www.agu.org/pubs/crossref/2000/1999GB900065.shtml lire en ligne])&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_30916&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Regulation+of+nitrate%2C+phosphate+and+oxygen+in+the+oceans&amp;rft.jtitle=Global+biogeochemical+cycle&amp;rft.au=Tim+Lenton+et+Andrew+Watson&amp;rft.date=2000&amp;rft.volume=14&amp;rft.pages=225%E2%80%93248&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Lenton_et_Andrew_Watson2000&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Los ròtles del seleni, del sofre e de l'iòde son tanben fondamentals per comprene la question. L'obratge de Lee Kump, James Kasting e Robert Crane, ''The Earth System'', dona l'estat de las coneissenças actualas suls ligams complèxes qu'unisson las [[Alga|algas]], la produccion de [[sofre]] gasós, la quimia atmosferica, la fisica dels nívols e lo [[clima]]&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Kump2008&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Lee_Kump2008&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Lee Kump, J. F. Kasting, et R. G. Crane, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;The Earth System&lt;/cite&gt;, New Jersey, Pearson Publishing,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2008&lt;/time&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_23770&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=The+Earth+System&amp;rft.place=New+Jersey&amp;rft.pub=Pearson+Publishing&amp;rft.aulast=Kump&amp;rft.aufirst=Lee&amp;rft.date=2008&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Kump2008&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;.&lt;/ref&gt;.

=== Las retroaccions positivas ===
Lo modèl informatic ''Daisyworld'' permet a Lovelock e Lee Kump mostrar un fenomèn de regulacion automatica, e malaisit&lt;span&gt;&lt;/span&gt; de comprene: las retroaccions positivas (&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''positive feedback loop''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; en anglés). Lo modèl mòstra en efièch que dins un scenari ont l'ecosistèma pròpri a las algas subís una agression, las fluctuacions s'espandisson jos l'efièch d'una retroaccion positiva — un aument sul còp, de la temperatura mejana s'escai. Lovelock pensa alara que tot apòrt de calor, quina que siá la font, será amplificat, sens que pas cap de resisténcia s'i opausa pas; la temperatura joga donc un ròtle dinamic fondamental, en mai de permetre un diagnostic de l'estat del sistèma global. Las retroaccions positivas pejòran un sistèma, empachant una estabilizacion en retorn, al contrari de las retroaccions negativas, que mena a contrapesar las primièras.
[[File:North Pole Sea Ice 1990-1999.ogv|alt=Animation de l'évolution de la calotte polaire nord|thumb|L'[[albedo]], subretot aquel de la calòta glaciària del Pòl Nòrd participa a la regulacion de la temperatura solara.]]
Lovelock descriu sièis retroaccions positivas, o retroaccions antigaïencas segon la terminologia de James Kirchner&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;(...) in the Gaia literature, mechanisms linking organisms to their environment are generally termed ‘Gaian’ only if they create negative feedbacks, and only if they are beneficial to the organisms involved, or to the biota as a whole. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; a l'òbra sus la planeta&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[http://www.climateandfuel.com/pages/past.htm « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Feedback systems&lt;/cite&gt; »], sur ''Climateandfuel'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; :
# l'[[albedo]] de la glaç: la fonda de la cobertura nevosa provòca a son torn un escalfament qu'accelèra lo procès. Lovelock cita l’efièch Budyko, del nom del geofisician rus Mikhail Budyko&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Budyko1969&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Mikhail_Budyko1969&quot;&gt;Mikhail Budyko, « &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;The effect of solar radiation variations on the climate of the Earth&lt;/cite&gt; », ''Tellus'', &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;n&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;21,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1969&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;611–619&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_30111&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=The+effect+of+solar+radiation+variations+on+the+climate+of+the+Earth&amp;rft.jtitle=Tellus&amp;rft.issue=21&amp;rft.aulast=Budyko&amp;rft.aufirst=Mikhail&amp;rft.date=1969&amp;rft.pages=611%E2%80%93619&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Budyko1969&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; que ne descobriguèt la proprietat. Tyler Volk estudièt lo ròtle dels jaces de glaç dins lo procès de refregiment planetari;
# la velocitat d'absorpcion del [[dioxid de carbòni]] e la generacion dels stratus marins, nívols blancs oceanics de fòrt poder reflector. Tot aument sens compensacion mena a una impossibilitat de regular lo sistèma
# la desapareisson de las superfícias dels bòscs tropicals, provocada per l'aument de temperatura globala, e que damatge lo mecanisme de refregiment de las tèrras;
# l'aument de las superfícias dels bòscs boreals de Siberia e del Canadà que, al contrari, absorban la calor a causa de lor color escura;
# la liberacion del [[dioxid de carbòni]] (Tyler Volk&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Tyler Volk, 2008|Tyler Volk, 2008]].&lt;/ref&gt;) e del [[metan]] (Keith A. Kvenvolden e Bruce W. Rogers&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Keith A. Kvenvolden et Bruce W. Rogers, 2003|Keith A. Kvenvolden et Bruce W. Rogers, 2003]].&lt;/ref&gt;) dins l'atmosfèra après la desapareisson dels ecosistèmas pròpris als bòscs e a la alguas;
# la liberation de la sèrvas de [[metan]] ([[Efièch de sèrra|gas a efièch de sèrra]] vint còp mai poderós que lo gas carbonic) enclaus dins las clatratas dels cristals de glaç fin finala.
N'existisson d'autres; Lovelock pensa tanben que de mecanismes de retroaccion positiva demòran de descobrir. La velocitat de calfament planetari es ara la mòstra d'una retroaccion positiva. Tanben existís a l'estat natural de « poses de dioxid de carbòni » que dissòlvan lo CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; dins l'aiga de pluèja, mas lo procès pòt s'acabar en una retroaccion positiva dangierosa; Lovelock cita tanben les tempèstas tropicalas que permeton a las algas de s'espandir.

=== Lo mecanisme de regulacion ===

==== La biosfèra&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: lo resultat d'una ecoevolucion ====
[[File:Centrifugal_governor.png|alt=Le régulateur à boules de James Watt (dessin technique)|thumb|Lo regulator de bolas de [[James Watt]] mòstra, segon Lovelock, la simplicitat dels mecanismes de regulacion.]]
Lovelock insistís de contunh sul fach que lo mecanisme de regulacion possedís doas fàcias complementàrias e indissociablas&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: d'un costat l'evolucion [[geofisica]] e d'un autre l'evolucion [[Biologia|biologica]]. La regulacion es atal lo fruch d'aquela dobal evolucion, o « ecoevolution ». Lo cas de l'[[azòt]] es exemplar selon Philippe Bertrand&lt;ref name=&quot;Bertrand284&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Philippe Bertrand, 2008|Philippe Bertrand, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;284&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, coma aquel de la diversitat de las concentracions del [[dioxid de carbòni]] dins l'atmosfèra, vertadièra &quot;repiracion de la Tèrra&quot; descoberta pel modèl geobioquimic&lt;ref name=&quot;Jacques Grinevald&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Jacques Grinevald|Jacques Grinevald, 1990]].&lt;/ref&gt;. E per prene en compte ambedós domenis, lo geologic e lo biologic, Lovelock prefèra explicar que son los [[ròdol ecologic]] qu'evoluís, e que los organismes vivents negòcian lor ocupacion d'aquel.

D'autre biais, un tal mecanisme escapa sovent a l'experiéncia scientifica&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: sola l'intuicion permet d'o comprene. Se se pòt mostrar de foncionaments globals, se pòt pas, explica Lovelock — mas tanben Joël De Rosnay, un dels teoricians de la [[Systémique|sistemica]] — n'esperar un imatge precís, a causa que lo sistèma evolua e torna distribuir los mecanismes, que n'es pas qu'una proprietat emergenta. Lovelock prend coma exemple lo regulator de velocitat de [[James Watt]]&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: un estudi causalista d'aquel menariá pas que ne comprene sonqu'en partida lo mecanisme. Un tal mecanisme se fonda pas sul modèl classic causa efièch, ''a fortiori'' quand aquel modèl es d'escala planetària&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Primavesi2000&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Anne_Primavesi2000&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Anne Primavesi, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Sacred Gaia: holistic theology and earth system science&lt;/cite&gt;, Routledge,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2000&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780415188340&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, xvii&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_28485&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Sacred+Gaia%3A+holistic+theology+and+earth+system+science&amp;rft.pub=Routledge&amp;rft.aulast=Primavesi&amp;rft.aufirst=Anne&amp;rft.date=2000&amp;rft.pages=xvii&amp;rft.isbn=9780415188340&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Primavesi2000&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. L'ecològ pren alara coma segur que lo modèl olistic explica de fenomèns que la sciéncia lineara pòt pas comprene; amb aquò, l'ipotèsi Gaïa d'ancora dins un corrent de pensada controversiat, al sens que los seus axiòmas [[Epistemologia|epistemologics]] fan pas consensus al sen de la comunautat scientifica.

==== Biografia aviada de Gaïa ====
Per comprene lo mecanisme de regulacion de Gaïa, Lovelock pren coma exemple la biografia de la Tèrra, revelatritz mai d'un còp. L'estat de las coneissenças geologicas e filogeneticas nos permet de descriure precisament lo lent desvelopament d'una intencion estabilizatritz de l'ecosfèra, e çò fasent tot lo long de l'istòria de la planeta. Los mecanismes gaïencs prepausats son subretot aqueles del periòde paleoclimatologic de l'Arquean (-3800 milions d’ans) e al subjècte de la regulacion del sofre, de l'oxigèn, aquela del metan e del dioxid de carbòni.

Dins ''Las Edats de Gaïa'' (1988) Lovelock postula qu'a l'origina es l'incresabla calor que permetèt l'emergéncia de la vida, mejans lo ròtle dels organismes metanogèns, primièrs agents gaïencs qu'utilisa la Tèrra per regular lo taus de gas&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Gargaud_.28dir..292005&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Muriel_Gargaud_.28dir..292005&quot;&gt;Muriel Gargaud (dir.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Remarca qu'aquela idèa vòl ara s'impausar entre los geoquimistas. La Tèrra enseguida modifiquèt l'atmosfèra ont lo dioxid de carbòni remplacèt lo metan coma element dominant — tanben cerquèt a evoluir cap a un estat estable. L'apareisson de l'[[oxigèn]] enseguida (biais de pubertat de la Tèrra) permetèt l'espeliment de la vida, jos la forma d'[[Eukaryota|eucariòtas]]; e mai aquel gas permetèt de conservar los oceans empachant la pèrda de l'[[idrogèn]] dans l'espaci. La planeta enseguida visquèt d'alternanças de periòdes caudas e frejas, bais de succession d'experiéncias destinadas a estabilizar definitivament l'atmosfèra propici a la vida. La Tèrra doncas experimentèt d'autoregulacion (&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''self-regulation''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; en anglés) e aquò dempuèi los començaments&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;278&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.
[[File:Zooplancton.jpg|alt=Plancton marin|thumb|Los primièrs [[Organisme vivent|organismes]] contribuiguèron a constituir l'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]] dins las primièras edats de la vida de la Tèrra.]]
Alara la [[filogenia]] multiplica, mejan la [[Seleccion naturala|seleccion naturala]] e los [[Ròdol ecologic|ròdols ecologics]], las espècias viventas. Los grands cicles naturals permeton de regular aquel estat d'equilibri, coma en participant al procès capital de refregiment. La tòca de Gaïa es subretot de regular la calor solara, nefast a la vida a partir d'un quita lindal per permetre l'espandiment del Vivent, pels nívols, per las calòtas polaras e glacièrs, per l'ocean e los bòscs fin finala.

Pasmens, recentament dins son istòria, la Tèrra es confrontada a un aument de &lt;span title=&quot;32,9 °F ou 273,7 K&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;0,5&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;32,9 °F ou 273,7 K&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;degré Celsius&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;°C&lt;/abbr&gt; de la calor du Solelh. Lo periòde geologic del [[pleïstocèn]], facha d'una alternança de [[Glaciacion|glaciacions]], testimònia d'un darrièr esfòrç de sa partida per regular aquela temperatura&lt;ref&gt;« ''Deep Time Lags : Lessons from Pleistocene Ecology'' » par Connie Barlow, in [[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;165-180&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Lovelock e Michael Whitfield tanben calculèron en 1981 que dins mens de cent milions d'ans, la calor solara será tròp fòrta pel sistèma de regulacion terrèstra, e s'encalará fatalament&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Lovelock et Whitfield, 1982|Lovelock et Whitfield, 1982]].&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Monier2005&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Eric_M._Monier2005&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Eric M. Monier, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;How life on earth is affected by earth's unique placement and orientation in our solar system: an anthology of current thought Contemporary discourse in the field of astronomy&lt;/cite&gt;, The Rosen Publishing Group,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2005&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9781404203921&lt;/span&gt;, [http://books.google.fr/books?id=7tm5dCi04OsC&amp;pg=PA77&amp;dq=Lovelock++Michael+Whitfield&amp;hl=fr&amp;ei=P-kqTICwOo7-OZWb6LID&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEgQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Lovelock%20%20&amp;f=false lire en ligne])&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;76-77 (cap. ''« Depletion of Carbon Dioxyde »'')&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_46623&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=How+life+on+earth+is+affected+by+earth%27s+unique+placement+and+orientation+in+our+solar+system%3A+an+anthology+of+current+thought+Contemporary+discourse+in+the+field+of+astronomy&amp;rft.pub=The+Rosen+Publishing+Group&amp;rft.aulast=Monier&amp;rft.aufirst=Eric+M.&amp;rft.date=2005&amp;rft.pages=76-77+%28chapitre+%27%27%C2%AB+Depletion+of+Carbon+Dioxyde+%C2%BB%27%27%29&amp;rft.isbn=9781404203921&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Monier2005&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Obligada d'evoluir cap a un estat mai caud, abrigará una autra mena de biosfèra.

Tanben l'òme accelèra lo procès, qu'es pas sonque del seu fach, destruïsent los bòscs ne relargant de gas d'[[efièch de sèrra]]. Lovelock conclutz que &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Gaïa esta evoluir, confòrmament a las seunas règlas pròpias, cap a un novèl estat ont seram pas mai los benvenguts. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;James Lovelock.p.19&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;19&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;

== Perspectivas e solucion segon l'ipotèsi Gaïa ==

=== Cap a una Tèrra arida ===
[[File:Crops_Kansas_AST_20010624.jpg|alt=Image satellite de cultures au Kansas|thumb|L'[[agricultura]] (en dessús&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: vista per satelit de culturas dins lo Kansas als EUA) e l'espleitacion de las superfícias naturalas menant a mermar l'eficacitat dels mecanismes de regulacion terrèstres.]]
Lo dangièr que la civilizacion s'expausa es multiple segon lo modèl biogeoquimic: totas las activitats umanas tendon a pejorar la situacion, e d'en primièr l'[[agricultura]], vertadièra agression de la [[Escòrça terrèstra|rusca terrèstra]] e amb de ressons prigonds: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Los ecosistèmas naturals son pas sonque aquí per èsser transformats en espleitacions agricòlas; tanben servisson a preservar lo clima e l'equilibri quimic de la planeta. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;James Lovelock.p.27&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Ltev|James Lovelock, 1999]], &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;27.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;286-288.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
Lo [[desboscament]] es mai tard l'enjòc fondamental posat per l'ecologia gaïenca. En efièch, lo bòsc regula la calor; lo desboscament, en mai de liberar fòrça quantitats de CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (per la combustion de zonas forestièras) perturba lo sistèma de regulacion termica mondial&lt;ref&gt;Los de Gaïa s'apièjan sus aquel punt sus las òbras de Gedney et Valdes: &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Gedney_et_P._J._Valdes2000&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;N._Gedney_et_P._J._Valdes2000&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; N. Gedney et P. J. Valdes, &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;The effect of Amazonian deforestation on the northern hemisphere circulation and climate&lt;/cite&gt; »&lt;/span&gt;, ''&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Geophysical Research Letter&lt;/span&gt;'', &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;n&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;numéro&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;27,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2000&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;3053–3056&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_33371&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=The+effect+of+Amazonian+deforestation+on+the+northern+hemisphere+circulation+and+climate&amp;rft.jtitle=Geophysical+Research+Letter&amp;rft.issue=27&amp;rft.au=N.+Gedney+et+P.+J.+Valdes&amp;rft.date=2000&amp;rft.pages=3053%E2%80%933056&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Gedney_et_P._J._Valdes2000&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Per comprene aquela realitat, Lovelock prepausa de &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« (...) chifrar la valor dels bòscs coma climatizators evaluant lo còst anadièr de l’energia necessària per obtenir mecanicament un refregiment comparable »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« L’energia necessària, en suposant un rendament de 100 % e pas cap d'investiment suplementari, costariá cada an 1 300 dolars per ectar. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Bunyard&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Peter_Bunyard&quot;&gt;Peter Bunyard, [http://www.i-sis.org.uk/LOG4.php « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Why Gaia Needs Rainforests&lt;/cite&gt; »], sur ''The Institute of Science in Society'',&amp;#x200E; 2009 &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Peter_Bunyard&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

Las consequéncias d'aquel ambedos mecanismes antropics es una Tèrra arida, que poiriá colomar a una temperatura de +&lt;span title=&quot;39,2 °F ou 277,2 K&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;4&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;39,2 °F ou 277,2 K&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;degré Celsius&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;°C&lt;/abbr&gt; a +&lt;span title=&quot;41 °F ou 278,2 K&quot;&gt;5&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;41 °F ou 278,2 K&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;degré Celsius&quot;&gt;°C&lt;/abbr&gt; abans la fin del sègle&lt;ref name=&quot;P.M.Deschamps&quot;/&gt;. Lo punt de nonretorn essent passat per Lovelock&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;McCarthy&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Michael_McCarthy&quot;&gt;Michael McCarthy, [https://web.archive.org/web/20150831062020/http://www.independent.co.uk/environment/environment-in-crisis-we-are-past-the-point-of-no-return-523192.html « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Environment in crisis: « We are past the point of no return »&lt;/cite&gt; »], sur ''The Independent'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2006-01-16&quot;&gt;16 janvier 2006&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Michael_McCarthy&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, sola l'[[inercia]] del calfament produch se pòt gerir, coma per una &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« retirada sostenibla »&lt;/span&gt; (&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''sustainable retreat''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; en anglais), cap a una civilizacion basada sonque sus l'[[energia nucleara]]&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;15&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

=== La question de l'energia ===
Las energias alternativas essent manjadors de matièras primièras (e donc polluentas en CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; a la fabricacion), Lovelock recomanda coma solucion subte, al contrari de las revendicacions ecologistas politicas, de se virar cap al nuclear civil, sola font energetica establa, non polluenta e capabla de balhar a la civilizacion lo temps de tornar pensar son comportament&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;143-147.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. L'energia nuclara venent  de la [[Fission nucleara|fission]] de segur produch de degalhs mas relarga pas cap de polluent. La fusion seriá mai preferible car auriá pas mai de degalhs radioactius, perque aqueles son reciclats coma combustibles pel reactor termonuclear. Lovelock pren alara França coma modèl de societat e que lèu adoptèt aquela energia. E mai França ensaj de desvelopar los primièrs reactors de fission de generacion III (o EPR): &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« Lo cas de la França es exemplar: lo nuclear provesís a una partida importanta dels seus besonhs energetics. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;26&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;P.M.Deschamps&quot;/&gt;
[[File:Centrale_nucléaire_de_Cruas.jpg|alt=Centrale nucléaire|thumb|Las [[Centrala nucleara|centralas nuclearas]] son segon Lovelock lo sol esper per limitar los damatges ecologics.]]
James Lovelock considèra qu'aquela font d'energia es pro fisabla, pauc costosa al vejaire de l'installacion de las energias sosteniblas, e permetriá de dispausar del temps necessari per desvelopar un autre biais de viure. E mai, una tecnologia neta non nucleara demora un produch economic, que demanda d'ans abans d'èsser democratizada e accessible per totes, alara que la seguretat de la civilizacion obliga a un plan d'emergéncia eficaç. Lovelock i vei donc &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« un mendre mal »&lt;/span&gt;, que permetriá mai de contunhar a sosténer la nòstra economia e industria, fòrça dependenta de l'energia electrica&lt;ref name=&quot;P.M.Deschamps&quot;/&gt;. Lo nuclear, quin que siá, permet de començar la &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« retirada sostenibla »&lt;/span&gt;, que lo scientific opausa als « [[Desvolopament sostenible|desvelopament sostenible]] », concèpte fals segon el car politic e nonscientific, antropocentric tanben&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« ja es passat lo temps del « desvelopament sostenible »; devèm optar al contrari per una retirada sostenibla »&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;James Lovelock.p.19&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;19&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. La tòca sul còp es d'estabilizar l'inercia provocada pel calfament climatic, tornant pensar lo nòstre biais de viure&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Siam pas obligats de venir de sants, mas sonque de pervenir a un estat d’egoïsme enlusit. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;»&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gmp|James Lovelock, 2001]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;17&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Pasmens lo debat demora obèrt, e viu, entre scientifics partisans del nuclear civil sol e generalizat e scientifics partisans de las energias sosteniblas&lt;ref name=&quot;Le Monde 2004&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« On reste confondu devant la naïveté de tels propos qui détournent des vraies questions auxquelles l'humanité va se trouver confrontée. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Aparar la civilizacion e « garir la Tèrra » ===
Fòrça criticas, coma [[Richard Dawkins]] o de responsables politics ecologistas, mostrèron la [[misantropia]] del modèl gaïenc, que de contunh vòl la reduccion demografica, cap benlèu fins a la desapareisson de l'òme. Mas se reconeis; Lovelok, voler conténer las massas, vòl fin finala aparar la civilizacion: &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;« l'espècia umana es un biais de malautiá planetària. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Mas la civilizacion, ela, es en dangièr. E es la civilizacion que nos rescata e fa de nosautres un atot presiós per la Tèrra. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;24&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Segon el, nos cal &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« capvirar las  nòstras disposicions de còr e d'esperit »&lt;/span&gt;. Son obratge ''Gaïa. Una medecina per la planeta'' se vòl destinat a fondar una civilizacion futura, mai responsabla e mai en armonia veire en simbiòsi tecnologica amb lo seu mitan&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Dins aquel obratge medical d’un genre novèl, es la Tèrra qu'es lo patient. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;Oubliam l’òme, los seus drechs, las seunas inquietudes e sofrança, e puslèu preocupam-nos de la nòstra planeta, que  benlèu es malauta. Siam partida integranta d'aquela Tèrra e podèm doncas pas envisatjar los nòstres problèmas de biais separat. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;Siam tan ligats a la Tèrra que los seus raumasses e las seunas fèbras son tanben çò nòstre. »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gmp|James Lovelock, 2001]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;18&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, concepcion tanben desvelopada per Lynn Margulis dins ''Symbiotic Planet: a new look at evolution'' (1998)&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Symbiotic Planet|Lynn Margulis, 1998]].&lt;/ref&gt;.
[[File:Dawkins_at_UT_Austin.jpg|alt=Richard Dawkins, principal opposant à l'hypothèse Gaïa|thumb|[[Richard Dawkins]], principal detractor de l'ipotèsi Gaïa.]]
James Lovelock e Chris Rapley prepausèron de solucions per agir sus la destabilizacion dels cicles de regulacion. La màger se passa a l'escala de la planeta e consistís a fertilizar lo plancton de l’ocean superior pujant las aigas ricas en nutriments de las prigondors per de tubs mercé al movement de las èrsas&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;Michael McCarthy, [http://www.courrierinternational.com/article/2007/11/15/des-pompes-geantes-pour-lutter-contre-le-rechauffement « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Des pompes géantes pour lutter contre le réchauffement&lt;/cite&gt; »], sur ''Courrier International'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2007-11-15&quot;&gt;15 novembre 2007&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Schiermeier&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Quirin_Schiermeier&quot;&gt;Quirin Schiermeier, [http://www.nature.com/news/2007/070924/full/news070924-8.html « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Mixing the oceans proposed to reduce global warming&lt;/cite&gt; »], sur ''Nature news'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2007-09-26&quot;&gt;26 septembre 2007&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;29 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Quirin_Schiermeier&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Dins un article davancièr, titulat « ''A geophysiologist's thoughts on geoengineering'' » (2008) Lovelock suggerís una disciplina scientifica novèla, eissida del modèl biogeoquimic&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#James Lovelock, 2008|James Lovelock, 2008]].&lt;/ref&gt; : la geoingenheria e que consistís a modificar globalament unas retroaccions. La primièra accion deu segon el portar sus l'albedo planetari mas la sintèsi alimentària tanben es un axe de privilegiar&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Smith2009&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Peter_F._Smith2009&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Peter F. Smith, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Building for a Changing Climate: The Challenge for Construction, Planning and Energy&lt;/cite&gt;, Earthscan,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2009&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9781844077359&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;167&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_30730&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Building+for+a+Changing+Climate%3A+The+Challenge+for+Construction%2C+Planning+and+Energy&amp;rft.pub=Earthscan&amp;rft.aulast=Smith&amp;rft.aufirst=Peter+F.&amp;rft.date=2009&amp;rft.pages=167&amp;rft.isbn=9781844077359&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Smith2009&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

== Principals detractors ==

=== Critica de l'ipotèsi: James Kirchner ===
James Kirchner, d'en primièr partisan de Lovelock, ensaja, dempuèi 1988, de mostrar l’inconsisténcia implicita e la polisemia de l'analogia gaïenca, que patís de l'abséncia d'una ipotèsi de trabalh clara&lt;ref name=&quot;Kirchner,1990&quot;/&gt;. Kirchner vòl tornar plaçar lo modèl biogeoquimic al sen de l'&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''Earth system science''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt;; Lovelock descriu segon el una metafòra plasenta al començament mas qu'a de limitas. Atal publica, respondent cada còp als obratges de Lovelock, l'article « ''The Gaia hypotheses: are they testable? Are they useful?'' » e un escrich de ton pamfetari, editat dins ''Reviews of Geophysics'' e titulat « ''The Gaia Hypotheses, Can it be tested?'' »&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#James Kirchner, 1989|James Kirchner, 1989]].&lt;/ref&gt;. E mai, segon el, Lovelock manca subretot dins son incapacitat a definir clarament un encastre epistemologic; li fa repròchi un manca de rigor scientific que resumís dins una letra a la revista ''Nature''&lt;ref name=&quot;Kirchner,1990&quot;/&gt; disent&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Se discutam de la teoria de Gaïa sens precisar de quina ipotèsi parlam, podèm crear fòrça confusion »&lt;/span&gt;. Lo modèl se pausa pas en efièch sus de postulats refutables al sens de Karl Popper&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;239&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Brent Franklin Bauman, 1998|Brent Franklin Bauman, 1998]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;17-19&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. D'autres scientifics pasmens rebutèron lo recors al metòde de Popper, que pròva pas res dins lo domèni biologic&lt;ref&gt;Ernst Mayr per exemple, qu'explica: &lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;It [Falsification] is therefore not considered the only measure for obtaining scientific acceptability&lt;/span&gt; »&lt;/span&gt;, in [[Hypothèse Gaïa#Brent Franklin Bauman, 1998|Brent Franklin Bauman, 1998]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;17&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Pendant la primièra conferéncia Chapman de l'Union geofisica americana, en 1988, Kirchner descompausa l'ipotèsi en cinc domènis de precision o non, qu'unís enseguida en doas categorias epistemologicas&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: las ipotèsis flacas (« &lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''weak Gaia''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; ») : Gaïa influenta, Gaïa coevolucionària, Gaïa omeostatica, e las ipotèsis fòrtas (« &lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''strong Gaia''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; »)&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: Gaïa teleologica, Gaïa optimisanta&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Brent Franklin Bauman, 1998|Brent Franklin Bauman, 1998]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;14-15&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Tanben s'ataca a las cinc sosipotèsis fondant lo modèl Gaïa e ne mòstra l'inconsisténcia scientifica sul plan experimental coma al plan epistemologic.

=== Oposicion al principi d'ecoevolucion&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: W. Ford Doolittle ===
[[File:Gusev_Spirit_01.jpg|alt=Vue du désert martien|thumb|L'esterilitat de [[Mart (planeta)|Mart]], malgrat l'existéncia de mecanismes d'autoregulacion, ten a infirmar l'ipotèsi de Gaïa.]]
Los opausants a aquel punt de vista indican que los èssers vivents dins lo passat aguèron d'efièch màgers d'evolucion puslèu qu'un efièch estabilizant&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: per exemple la conversion de l'atmosfèra terrèstra dempuèi un mitan reductor cap a un mitan ric en oxigèn. De reaccions d'autoregulacion del meteis tipe foguèron observadas sus [[Mart (planeta)|Mart]] dins doas de las tres experiéncias de la sonda Viking alara que foguèt pas possible de conclure a la preséncia de vida sus Mart. En consequéncia, una regulacion globala pòt existir sens l'intervencion de la biosfèra. Pel neodarwinista W. Ford Doolittle, dins son article ''Is Nature really motherly?'' (1981)&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Doolittle, 1981|W. Ford Doolittle, 1981]].&lt;/ref&gt;, Lovelock escaç explican pas perque las condicions de la planeta Tèrra son drasticament diferentas d'aquelas d’autras planetas coma Mart e, per aquò, fa error dins son apròche del procès de regulacion&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Brent Franklin Bauman, 1998|Brent Franklin Bauman, 1998]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;12&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.
Segon Doolittle, res dins lo [[genòma]] dels organismes pòt pas donar de mecanismes de retroaccion profitable al sistèma Tèrra, critica utilisada per Richard Dawkins dins son obratge ''The Blind Watchmaker'' (Lo relotgièr cèc) qu'explica: &lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;there was no way for evolution by natural selection to lead to altruism on a Global scale&lt;/span&gt; »&lt;/span&gt; (&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« es impossible que l'evolucion, segon la seleccion naturala, mene cap a un altruisme sus una escala globala »&lt;/span&gt;)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Connor&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Steve_Connor&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Steve Connor, [http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/james-lovelock-the-lush-comfortable-world-we-are-used-to-is-going-rapidly-465587.html « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;James Lovelock: 'The lush, comfortable world we are used to is going rapidly'&lt;/cite&gt; »], The Independent,&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2006-02-05&quot;&gt;5 février 2006&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;30 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Steve_Connor&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

Conclutz&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;J. Lovelock ideas are inconsistent with everything we now think we know about the evolutionnary process&lt;/span&gt; » explica Doolittle citat in &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101031035242/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/?page_id=50 « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Doolitle F.&lt;/cite&gt; »], sus ''ionesco.sciences-po.fr'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 junh de 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. (Las idèas de J. Lovelock son incompatiblas amb tot çò que sabèm ara sul procès evolucionari). En 1982, Richard Dawkins e W. Ford Doolittle avançan l’idèa, al contrari de la nocion d'ecoevolucion, que res dins la [[seleccion naturala]] pòt pas permetre de dire qu'existís un altruisme de granda escala de las espècias, sentiment qu'explicariá segon Lovelock la participacion de la biosfèra als procesesses globals. Fin finala Doolittle explica que la [[metafòra]] utilizada per Lovelock es abans de tot ecologic e non  pas ligada a la [[seleccion naturala]]&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;235-237&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

=== Conflicte amb lo neodarwinisme&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: Richard Dawkins e S. J. Gould ===
Lo conflicte epistemologic màger concernís lo neodarwinisme. Mai d'un biologistas acceptarián lo tipe d'omeostasia del mond virtual ''Daisyworld'', mas considerarián pas la [[biosfèra]] coma avent de caracteristicas d'un organisme vertadièr. Los detractors del modèl, pel paradigme al subjècte de la teoria de de l'evolucion, son subretot lo genetician [[Richard Dawkins]] e lo paleontològ [[Stephen Jay Gould]]&lt;ref&gt;L'essentiel des critiques est disponible dans l'ouvrage synthétique de [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]].&lt;/ref&gt;.

[[Richard Dawkins]], dans ''The Selfish Gene'', ''The Blind Watchmaker'' e ''The Extended Phenotype''&lt;ref name=&quot;The Mocking Memes&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Louis_Sheehan2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Evan_Louis_Sheehan2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Evan Louis Sheehan, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;The Mocking Memes: A Basis for Automated Intelligence&lt;/cite&gt;, AuthorHouse,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2006&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9781425961602&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;270-279 (cap. ''Intelligence of Gaia'')&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_30610&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=The+Mocking+Memes%3A+A+Basis+for+Automated+Intelligence&amp;rft.pub=AuthorHouse&amp;rft.au=Evan+Louis+Sheehan&amp;rft.date=2006&amp;rft.pages=270-279+%28chapitre+%27%27Intelligence+of+Gaia%27%27%29&amp;rft.isbn=9781425961602&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Louis_Sheehan2006&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, insistís sul fach que la planeta pareis pas gaire a un organisme vivent, e que li manca mai de tot las nocions de « competicion », de « predacion » e de « pression de seleccion » per ne far un organisme al sens de la [[seleccion naturala]]&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|Scientists debate Gaia]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;170-180&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Puslèu la vei coma un sistèma ça o l’omeostatic, sens pas cap de reglatges fins e eficaces que caracterizan los organismes vivents del mond biologic, que son eissits de la competicion comolada sus de generacions. Per el, son los [[Gèn|gèns]] que contraròtlan l’evolucion de la vida e non pas lo sistèma gaïenc. Los gèns serián destriats dins una molecula mai generala, lo replicaire&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, Préface, p. 5&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. La critica principala de Dawkins pòrta sul fach que lo modèl gaïenc s'apròcha d'una pseudosciéncia car se basa sus una vision teleologica&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;18&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;, d'inspiracion religiosa.

[[Stephen Jay Gould]] e los successors desvelopèron l'idèa que la biomassa iniciala ([[Bactèri|bacteriana]] e [[Virus|virala]]) fa pas la planeta mai « espitalièra » per ela mèsma, mas crea, relargant de gases eissits de sa fisiologia e espandissent, las condicions que, quand lor tòca, permeton l'apareisson de formas de vida mens simplas e mens resistantas ([[Eukaryota|eucaryotas]], pluricellularas, etc.) que, quand lor tòca, constituisson e modifican los mitans dins un sens que permet l'apareisson de novèlas formas de vida totjorn mai complexas e fragilas. Fins a que un eveniment endogèn (tectonic, [[Volcan|volcanic]], [[Bioquimia|bioqumic]], etc.) o exogèn ([[Astronomia|astronomic]], [[Meteorit|meteoritic]], solari) venga tornar crear de condicions mai rufas, ont solament subrevivon las espècias [[Bactèri|extremofilas]] (de granda majoritat unicellularas)&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: son las fasas d'[[Extincion d'una espècia|atudament]] de massa descrichas dins la teoria dels « equilibris ponctuats »&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« La vie a donc débuté avec un mode bactérien statistique. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|Gaia in Turmoil]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;6&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Dins aquela teoria, l'espandiment d'una sola espècia al prejudici dels autres pòt èsser un factor endogèn d'atudament&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;74&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. Fin finala, l'ipotèsi es per el sonque una mena novèla de presentar la teaoria biogeoquimica reduccionista&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;Gaia, to me, only seems to reformulate, in different terms, the basic conclusions long achieved by classically reductionist arguments of biogeochemical cycling theory&lt;/span&gt; »&lt;/span&gt;, in &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Gould1997&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;S._J._Gould1997&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; S. J. Gould, [http://libcom.org/library/kropotkin-was-no-crackpot « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Kropotkin was no crackpot&lt;/cite&gt; »], Natural History,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1997&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;S._J._Gould1997&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; del biais que se presentava al sègle &lt;span class=&quot;romain&quot;&gt;XIX&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;/span&gt;.

== Desvelopament del modèl Gaïa en ecologia ==

=== Sus las practicas ecologicas ===
Lo postulat gaïenc de la coevolucion permetèt l'apareisson de novèlas practicas environamentalas e agronomicas ont lo [[Biosfèra|biòt]] e lo mitan son considerats en interaccion.

Bill Mollison, fondator de la [[permacultura]] considèra que la practica d'una agricultura adaptada e respectuosa de son mitan&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;MollisonHolmgren1990&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Bill_MollisonDavid_Holmgren1990&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Bill &lt;span class=&quot;nom_auteur&quot;&gt;Mollison&lt;/span&gt; et David &lt;span class=&quot;nom_auteur&quot;&gt;Holmgren&lt;/span&gt;, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Permaculture One: A Perennial Agricultural System for Human Settlements&lt;/cite&gt;, Eco-Logic Books / Worldly Goods,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1990&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780908228034&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_32697&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Permaculture+One%3A+A+Perennial+Agricultural+System+for+Human+Settlements&amp;rft.pub=Eco-Logic+Books+%2F+Worldly+Goods&amp;rft.aulast=Mollison&amp;rft.aufirst=Bill&amp;rft.au=Holmgren%2C+David&amp;rft.date=1990&amp;rft.isbn=9780908228034&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;MollisonHolmgren1990&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt; repausa sus la compreneson del fenomèn d'ecoevolucion. L'apòrt de l'ipotèsi Gaïa i es subretot etic&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Thomasson_et_Peter_Hortonoctobre_2008&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Jane_Thomasson_et_Peter_Hortonoctobre_2008&quot;&gt;Jane Thomasson et Peter Horton, « &lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;Gaia Theory and Permaculture : re-discovering the Obvious&lt;/cite&gt; », ''&lt;nowiki/&gt;'All Our Futures' (conférence à l'université de Plymouth'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2008-10&quot;&gt;octobre 2008&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;1 &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([http://csf.plymouth.ac.uk/allourfutures/files/P-Horton_J-Thomasson.pdf lire en ligne] &lt;abbr class=&quot;abbr indicateur-format format-pdf&quot; title=&quot;Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe&quot;&gt;&amp;#x5B;PDF&amp;#x5D;&lt;/abbr&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr indicateur-format format-pdf&quot; title=&quot;Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe&quot;&gt;&lt;/abbr&gt;)&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_32814&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Gaia+Theory+and+Permaculture+%3A+re-discovering+the+Obvious&amp;rft.jtitle=%27All+Our+Futures%27+%28conf%C3%A9rence+%C3%A0+l%27universit%C3%A9+de+Plymouth&amp;rft.au=Jane+Thomasson+et+Peter+Horton&amp;rft.date=2008&amp;rft.pages=1&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Thomasson_et_Peter_Hortonoctobre_2008&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

L'agricultura e la piscicultura Gaïa se basan sus l'ipotèsi de James Lovelock e sus l'agricultura Naturala de Masanobu Fukuoka. &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;« Permet una iperproductivitat alimentària per portar la creissença demografica dels 9 miliards d'èsser umans en 2050 »&lt;/span&gt;. L'objectiu del projècte Gaïa es de crear e/o tornar crear lo jaç lauradís per una agricultura sana e naturala&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[http://www.t-a-c.org/doc/Gaiiafr_dossierministere.pdf « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Dossier sur l'agriculture Gaïa pour les ministères de l'agriculture et de la pêche. &lt;/cite&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Tanben existís un ecovilatge nomenat &lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''The Lovelock Village''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; près d'Amarillo, al [[Tèxas]]&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20091215091514/http://www.amarillo.globalecovillage.com/Lovelock%20EcoVillage.htm « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;''The Lovelock Village'', Texas&lt;/cite&gt; »], sur ''Site officiel'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2 juillet 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

=== En ecologia prigonda ===
Lo modèl de Lovelock aguèt un resson poderós sus la disciplina de l'[[ecologia]]; subretot permet un reviscol de l'ecologia prigonda (« &lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''deep ecology''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt; » en anglés) segon Arne Naess, teorician màger del corrent&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Naess_et_David_Rothenberg1990&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Arne_Naess_et_David_Rothenberg1990&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Arne Naess et David Rothenberg, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Ecology, community, and lifestyle: outline of an ecosophy&lt;/cite&gt;, Cambridge University Press,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1990&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780521348737&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;138&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_30101&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Ecology%2C+community%2C+and+lifestyle%3A+outline+of+an+ecosophy&amp;rft.pub=Cambridge+University+Press&amp;rft.au=Arne+Naess+et+David+Rothenberg&amp;rft.date=1990&amp;rft.pages=138&amp;rft.isbn=9780521348737&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Naess_et_David_Rothenberg1990&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;P.M.Deschamps&quot;/&gt;, lo quite corrent fondat sus una espiritualitat presicant la comunion amb la natura, e sus una modificacion prigonda dels biais d'accion suls mitans. Un estudiant de Lovelock, Stephan Harding, contribuiguèt a estudiar dins son libre ''Animate Earth: Science, Intuition, and Gaia'' los rapòrts entre l'ecologia prigonda e los apòrts scientifics del modèl gaïenc. Aquela proximitat es grandament fòrta segon Anne Barbeau Gardiner&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;Anne Barbeau Gardiner, [https://web.archive.org/web/20101217032534/http://www.newoxfordreview.org/reviews.jsp?did=0608-gardiner « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Human Sacrifice on the Altar of Gaia&lt;/cite&gt; »], sur ''New Oxford Review'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2008-06&quot;&gt;juin 2008&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.
[[File:Oil-spill.jpg|alt=Une plage souillée de pétrole|thumb|Los movements de l'ecologia prigonda se basan sul sentiment religiós balhat per l'ipotèsi Gaïa.]]
L'ipotèsi permet tanben un apròche novèl de l'ecologia politica. Atal, Tim Flannery, en 2007, dins ''The weather makers: how man is changing the climate and what it means for life on Earth''&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Flannery2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Tim_Flannery2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Tim Flannery, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;The weather makers: how man is changing the climate and what it means for life on Earth&lt;/cite&gt;, Atlantic Monthly Press,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2006&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780871139351&lt;/span&gt;, [http://books.google.fr/books?id=cp87KdB72qMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Tim+Flannery+Gaia&amp;source=bl&amp;ots=NT9GbnP7c3&amp;sig=9dImHGx4y8P1203_b42OHwGthQ8&amp;hl=fr&amp;ei=MHQrTISNMqijONWCgLMD&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CF8Q6AEwCQ#v=snippet&amp;q=Tools&amp;f=false lire en ligne])&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;245&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_32076&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=The+weather+makers%3A+how+man+is+changing+the+climate+and+what+it+means+for+life+on+Earth&amp;rft.pub=Atlantic+Monthly+Press&amp;rft.aulast=Flannery&amp;rft.aufirst=Tim&amp;rft.date=2006&amp;rft.pages=245&amp;rft.isbn=9780871139351&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Flannery2006&quot;&gt;&lt;/span&gt; (traduction française 2006).&lt;/ref&gt; establís un bilenç del problèma planetari del [[cambiament climatic]] al nivèl dels diferents domènis ecologics, economics o politics. Flannery se referís, a a partir del capítol primièr, « Las aisinas de Gaïa », a l'ipotèsi de Lovelock e conclutz coma el que lo dangièr per la civilizacion es sosestimat, entre autre pel GIEC. Lovelock lausa lo libre qu'es tanben recomandat per [[Al Gore]].

=== L'ipotèsi Medèa ===
L’« ipotèsi Medèa » del paleontologista estatsunian Peter Ward s'opausa a l'ipotèsi Gaïa. L'obratge ''The Medea Hypothesis: Is Life on Earth Ultimately Self-Destructive?'' (2009) constituís una refutacion de tria del modèl de Lovelock&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Velasquez-Manoff&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Moises_Velasquez-Manoff&quot;&gt;Moises Velasquez-Manoff, [http://www.csmonitor.com/Environment/Bright-Green/2010/0212/The-Medea-Hypothesis-A-response-to-the-Gaia-hypothesis « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;The Medea Hypothesis: A response to the Gaia hypothesis&lt;/cite&gt; »], sur ''The Christian Science Monitor'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2010-02-12&quot;&gt;12 février 2010&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Moises_Velasquez-Manoff&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;; per Ward, al luòc d'anar cap l'estabilitat, la vida seriá d'un biais suicidiària, coma [[Medèa]] dins la mitologia grèga. La biosfèra cerca a tornar al domèni dels organismes microbians e unicellulars, sens cap de complexitat. Ward se basa suls nombroses atudaments de massa mostrant que cada còp la vida tornèt cap a una forma simpla.

E mai, per Ward &lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;Life is toxic&lt;/span&gt; »&lt;/span&gt; (« la vida es toxica »)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;« Life is toxic », Ward says. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; e causa la majoritat dels problèmas a la Tèrra. Se dich, al subjècte de l'ipotèsi Medèa, qu'es una teoria « antiGaïa »&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;Gaians, Ward says, think that hotel guests are likely to repaint their rooms and leave fresh flowers before checking out, whereas Medeans think that guests are liable to throw furniture out the window, trashing the room like Keith Moon in his prime&lt;/span&gt; »&lt;/span&gt;, in &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Matson&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;John_Matson&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; John Matson, [https://web.archive.org/web/20110320005654/https://www.scientificamerican.com/blog/post.cfm?id=paleontologist-peter-wards-medea-hy-2010-01-13 « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Paleontologist Peter Ward's « Medea hypothesis »: Life is out to get you&lt;/cite&gt; »], Scientific American Observations,&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2010-01-13&quot;&gt;13 janvier 2010&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;John_Matson&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

== Ipotèsi Gaïa e cultura ==

=== Espiritualitat ===
Las teorias Gaïa constituisson un ensems de cresença que seguisson lo modèl de Lovelock. Lo quite Lovelock se ne desliguèt dempuèi lo començament. Aquelas cresenças s'apièjan sul novelum de l'imatge d'una Natura divinisada, mejans un [[paganisme]] tintat d'un esperit de comunautat&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Reid-Bowen2007&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Paul_Reid-Bowen2007&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Paul Reid-Bowen, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;Goddess as nature: towards a philosophical thealogy&lt;/cite&gt;, Ashgate Publishing,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2007&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780754656272&lt;/span&gt;, [http://books.google.fr/books?id=0MOmj9WpwI0C&amp;source=gbs_navlinks_s lire en ligne])&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;104-115&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_28971&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Goddess+as+nature%3A+towards+a+philosophical+thealogy&amp;rft.pub=Ashgate+Publishing&amp;rft.aulast=Reid-Bowen&amp;rft.aufirst=Paul&amp;rft.date=2007&amp;rft.pages=104-115&amp;rft.isbn=9780754656272&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Reid-Bowen2007&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.
Combinant l'emergentisme e l'olisme, aquelas concepcions considèran que los organismes vivents sus Tèrra modifiquèron sa composicion e que l'apareisson d'una atmosfèra contenent una fòrta concentracion d'oxigèn (al començament, simple desgalh de las algas blavas, puèi motor d'un autre tipe de vida, la « vida aerobia ») n'es un exemple tipic. Una posicion mejana consistís a considerar la Tèrra coma un organisme autoorganizat, que fonciona de tal biais que lo sistèma consèrva un equilibri favorable a l'apareisson de la vida e de l'intelligéncia. Unes fan l'ipotèsi que lo sistèma « manipulariá » conscientament lo climat per tòca de mantenir las condicions mai favorablas a la vida, en d'autres tèrmes que lo mecanisme seriá de tipe « intencional » e non de tipe « causal ». L'apròche espiritualista de l'ipotèsi Gaïa donèt fòrça literatura&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;D'entre los obratges màger d'aquel apròche espiritualista: &lt;br&gt;
''Gaia: the next big idea'' de Mary Midgley, Demos, 2001, &lt;small contenteditable=&quot;false&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9781841800752&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; 
''Sacred Gaia: holistic theology and earth system science'' de Anne Primavesi, Routledge, 2000, &lt;small contenteditable=&quot;false&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780415188340&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; 
''Gaia star mandalas: ecstatic visions of the living earth'' de Bonnie Bell et David Todd, Pomegranate, 2001, &lt;small contenteditable=&quot;false&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780764917394&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt; 
''Gaia and Climate Change: A Theology of Gift Events'' d'Anne Primavesi, Taylor &amp; Francis, 2008, &lt;small contenteditable=&quot;false&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780415471572&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;.&lt;/ref&gt;.

Dempuèi 1998, lo Professor en psicologia experimentala Roger D. Nelson, dins son ''Global Consciousness Project'', estudia, a l'Universitat de Princeton, l'ipotèsi d'un estat de ''consciéncia globala planetària'', amb l'utilizacion de la tecnica de Generator d'Eveniments Aleatòris (GEA - o Generator de Nombres Aleatòris (GNA))&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/19991013032537/http://noosphere.princeton.edu/ Global Consciousness Project of Princeton (par Générateur d'Evènements Aléatoires)]&lt;/ref&gt;.

Los obratges associant l'idèa d'una Tèrra viventa e divina e lo [[feminisme]] son nombroses&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;D'entre los obratges màger d'aquel apròche feminista: &lt;br&gt; 
''Gaia, Body &amp; Soul: In Honor of Mother Nature &amp; the Feminine Spirit'' de Toni Carmine Salerno, Blue Angel Gallery, 2007, &lt;small contenteditable=&quot;false&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780980286540&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt; et &lt;br&gt; 
''Gaia and the New Politics of Love: Notes for a Poly Planet'' de Serena Anderlini-D'Onofrio, North Atlantic Books, 2009, &lt;small contenteditable=&quot;false&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9781556438219&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;.&lt;/ref&gt;.

Al &lt;span&gt;sègle&lt;/span&gt; XX l'especialista dels mites, Joseph Campbell, considèra l'actualitat de la concepcion d'una Tèrra viventa dins las mentalitats modèrnas coma un besonh de retorn al sens de la vida&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; « ''The Power of Myth and Science'' », extrait d'un entretien avec Joseph Campbell, 1988, in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;38-39&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. [[Carl Sagan]], qu'a esditat lo primièr article de Lovelock sus Gaïa, en 1989, dins sa revista ''Icarus'', percebèt la vertut salvatritz de la teoria Gaïa per la civilizacion&lt;ref&gt;[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;&lt;span&gt;43&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

Fòra de la sciéncia, las idèas de Lovelock an, a causa de lor originalitat, un fòrt resson suls corrents espiritualistas coma lo New Age. Un partisan de Lovelock, lo geològ neerlandés Peter Westbroek, denoncia « una ingeréncia intolerabla » de las espiritualitats al sen del modèl gaïenc, dins son article « ''Let’s reclaim Gaia for science'' » (2000)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101031035227/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/?page_id=37 « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;P. Westbroek, défenseur de Lovelock&lt;/cite&gt; »], sur ''ionesco.sciences-po.fr'' &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;sup class=&quot;reference cite_virgule&quot;&gt;,&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;Kempf&quot;/&gt;.

L'associacion Gaïa (per &lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;''Global Action in the Interest of the Animals''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;lang-en&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;[http://www.gaia.be/ « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Association Gaïa pour la défense des animaux (site officiel)&lt;/cite&gt; »] &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 juin 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;) s'inspira de la teoria de Lovelock, que, pasmens, pren pas en compte los drechs dels animals.

Fritjof Capra, dins ''The Web of Life'', utilisa l'analogia de Gaïa per explicar l'emergéncia de l'esfèra virtuala inerenta al Web. Se fonda subretot sus las recèrcas de Lynn Margulis&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;« &lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;The basic pattern of life is a network. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;Whenever you see life, you see networks. The whole planet, what we can term 'Gaia' is a network of processes involving feedback tubes. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation not_fr_quote&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;&lt;span class=&quot;italique&quot;&gt;And the world of bacteria is critical to the details of these feedback processes, because bacteria play a crucial role in the regulation of the whole Gaian system&lt;/span&gt; »&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Capra1996&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Fritjof_Capra1996&quot;&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; Fritjof Capra, &lt;cite class=&quot;italique&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;The Web of Life&lt;/cite&gt;, New York, Anchor Books,&amp;#x200E; &lt;time&gt;1996&lt;/time&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;175-176&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_24586&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=The+Web+of+Life&amp;rft.place=New+York&amp;rft.pub=Anchor+Books&amp;rft.aulast=Capra&amp;rft.aufirst=Fritjof&amp;rft.date=1996&amp;rft.pages=175-176&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Capra1996&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

=== Musica ===
Un oratorio, del compositor estatsunian Nathan Currier, titulat ''Gaian Variations'' fuguèt jogat pel Jorn de la Tèrra en 2004 al Lincoln Center, pel ''Brooklyn Philharmonic''&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;McLaughlin&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Mike_McLaughlin&quot;&gt;Mike McLaughlin, [http://www.brooklynpaper.com/stories/32/15/32_15_mm_philharmonic.html « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Losing his composure!&lt;/cite&gt; »], sur ''The Brooklyn Paper'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2009-04-14&quot;&gt;14 avril 2009&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;7 juillet 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Mike_McLaughlin&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. De tèxtes de James Lovelock, Loren Eiseley e de Lewis Thomas i foguèron legits.

Un grop d'[[heavy metal]] e de folk rock nomenat ''Mago de Oz'' compausèt doas cansons&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: ''Gaia'' e ''La Vengaza de Gaia'', qu'evòcan las conclusions de Lovelock. Lo grop ''The Disco Biscuits'' de Filadèlfia menciona Gaïa dins sa canson ''Jigsaw Earth'' de lor album de 2002 ''Senor Boombox''.

Nightwish, un grop de metal sinfonic, fa referéncia a &quot;Mother Gaïa&quot; dins sa canson &quot;Planet Hell&quot;.

=== Cinema ===
De films catastròfas espleitan l'idèa de Lovelock : ''Alerte !'' de Wolfgang Petersen descriu la contaminacion de l'umanitat per un virus que la Natura produch per se desfar de l'òme, istòria tanben utilisada dins ''Phénomènes'' de M. Night Shyamalan&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Flatow&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Ira_Flatow&quot;&gt;Ira Flatow, [http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=91235345 « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;Shyamalan Turns to Environment for Thriller Plot&lt;/cite&gt; »], sur ''National Public Radio'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2008-06-06&quot;&gt;6 juin 2008&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;8 juillet 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Ira_Flatow&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. La teoria del &quot;cicle de las vidas&quot; es un tèma recurrent de la seria ''Final Fantasy'' dempuèi la setena partida. Dins lo film ''Avatar'' de James Cameron, sus la planeta Pandora, totas las espècias son ligadas entre elas e a la Natura, incarnada per una entitat del nom transparent d'''Eywa''&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;indicateur-langue&quot;&gt;(&lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;Langue : anglais&quot;&gt;en&lt;/abbr&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Adams&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Mike_Adams&quot;&gt;Mike Adams, [http://www.naturalnews.com/027810_Avatar_James_Cameron.html « &lt;cite style=&quot;font-style: normal&quot;&gt;James Cameron's Avatar delivers a powerful message of connectedness with Mother Nature&lt;/cite&gt; »], sur ''NaturalNews'',&amp;#x200E; &lt;time class=&quot;nowrap&quot; datetime=&quot;2009-12-26&quot;&gt;26 décembre 2009&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;(consultat lo &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;8 juillet 2010&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Mike_Adams&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

L'ipotèsi de Lovelock essent totjorn mai coneguda pel grand public, los documentaris destinats a sensibilizar las consciéncias se multiplican.&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;1174&quot;&gt;&lt;/span&gt;

=== Dessenhs animats ===
La seria d'animacion japonnesa ''Serial experiments Lain'' fa referéncia a l'ipotèsi Gaïa dins l'episòdi 9 (''Protocol''), s'apiejant suls ressons de Schumann. Dins ''Origine'' (&lt;span class=&quot;lang-ja&quot; title=&quot;Japonais&quot; lang=&quot;ja&quot;&gt;銀色の髪のアギト&lt;/span&gt;,&amp;#x20;''&lt;span class=&quot;t_nihongo_romaji&quot; title=&quot;Transcription Hepburn&quot;&gt;&lt;span class=&quot;lang-ja-latn-alalc97&quot; lang=&quot;ja-latn-alalc97&quot;&gt;Gin-iro no kami no Agito&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;''&lt;span class=&quot;t_nihongo_help&quot;&gt;&lt;span class=&quot;t_nihongo_icon&quot; style=&quot;color:#00e;font:bold 80% sans-serif;text-decoration:none;padding:0 .1em;&quot;&gt;&lt;sup&gt;?&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, &lt;span title=&quot;Information complémentaire&quot;&gt;Agito del pel d'argent&lt;/span&gt;), film d'animacion japonés de Keiichi Sugiyama, sortit en [[2006 al cinèma|2006]], la Tèrra, devastada per l'inconsciéncia d'unes òmes, se rebèla. Los esperits del Bosc dominan alara unes umans subrevivents.

=== Videojòcs ===
Lo jòc de simulacion de la vida ''SimEarth: The Living Planet'' de Will Wright (1990) fa dirèctament referéncia a l'ipotèsi Gaïa. Lo jòc [[Videojòc de ròtle|RPG]] ''Final fantasy VII'' de Yoshinori Kitase (1997) tanben i fa referéncia.

=== Literatura ===
[[Fichièr:Isaac.Asimov01.jpg|alt=Isaac Asimov en 1965 (portrait)|100px|thumb|[[Isaac Asimov]] en 1965.]]
L'influéncia de l'ipotèsi Gaïa sus la literatura, subretot en [[sciéncia-ficcion]] es importanta&lt;ref name=&quot;Stableford&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Stableford2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Brian_M._Stableford2006&quot;&gt;Brian M. Stableford, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;Science fact and science fiction: an encyclopedia&lt;/cite&gt;, CRC Press,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2006&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780415974608&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;277-278&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_27999&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Science+fact+and+science+fiction%3A+an+encyclopedia&amp;rft.pub=CRC+Press&amp;rft.aulast=Stableford&amp;rft.aufirst=Brian+M.&amp;rft.date=2006&amp;rft.pages=277-278&amp;rft.isbn=9780415974608&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Stableford2006&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.

[[Isaac Asimov]] s'intéressèt a aquel concèpte dins sa descripcion d'una planeta ipotetica del nom de « Gaïa »&lt;ref name=&quot;Stableford&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Stableford2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Brian_M._Stableford2006&quot;&gt;Brian M. Stableford, &lt;cite class=&quot;italique&quot;&gt;Science fact and science fiction: an encyclopedia&lt;/cite&gt;, CRC Press,&amp;#x200E; &lt;time&gt;2006&lt;/time&gt; &lt;small style=&quot;line-height:1em;&quot;&gt;([[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9780415974608&lt;/span&gt;)&lt;/small&gt;, &lt;abbr class=&quot;abbr&quot; title=&quot;page(s)&quot;&gt;p.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;277-278&lt;span class=&quot;Z3988&quot; id=&quot;COinS_27999&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Science+fact+and+science+fiction%3A+an+encyclopedia&amp;rft.pub=CRC+Press&amp;rft.aulast=Stableford&amp;rft.aufirst=Brian+M.&amp;rft.date=2006&amp;rft.pages=277-278&amp;rft.isbn=9780415974608&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ouvrage&quot; id=&quot;Stableford2006&quot;&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;. La quita planeta presenta la caracteristica de formar pas qu'un sol èsser, en consequéncia totes los seus abitants comunican, partejan coneissença e emocions, e agisson dins lo sens de l'interés comun.

Dins ''Lovelock'' (1994), un roman de l'escrivan de sciéncia-ficcion Orson Scott Card, coescrich amb Kathryn H. Kidd, l'autor inventa una sciéncia futurista&lt;span&gt;&lt;/span&gt;: la « gaïaologia », sciéncia interdisciplinària qui permet la colonizacion de l'espaci. Mercé al modèl de Lovelock, los umans pòdon realizar e menar la terraformacion de las planetas colonizadas. Un autre escrivan de sciéncia-ficcion, Brian Aldiss, dins sa trilogia d{{Modèl:'}}''Helliconia'', presenta de planetas intelligentas.

== Referéncias ==
&lt;div class=&quot;references-small decimal&quot; style=&quot;-moz-column-count:3; -webkit-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;

== Notas e obratges citats ==
&lt;div class=&quot;references-small decimal&quot; style=&quot;-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;&quot;&gt;
&lt;references group=&quot;note&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

== Bibliografia ==

=== Obratges ===

*{{en}} Connie C. Barlow, From Gaia to selfish genes : selected writings in the life sciences, Cambridge, MIT Press,‎ 1991 (ISBN 0262023237, lire en ligne)
*{{en}} Brent Franklin Bauman, The feasibility of a testable Gaia hypothesis (mémoire), Virginie, États-Unis, James Madison University,‎ 1998 (lire en ligne [PDF])
*{{fr}}Philippe Bertrand, Les Attracteurs de Gaïa, Éditions Publibook université, coll. « Sciences de l'univers, recherches »,‎ 2008 (ISBN 9782748341638, lire en ligne)
*{{fr}}Bruno Comby (préf. James Lovelock), Le Nucléaire, avenir de l’écologie ?, L'œil F.x. De Guibert,‎ 1998, 314 p. (ISBN 2868394175, lire en ligne)
*{{en}} Eileen Crist, Bill McKibben et H. Bruce Rinker, Gaia in Turmoil : Climate Change, Biodepletion, and Earth Ethics in an Age of Crisis, MIT Press,‎ 2009 (ISBN 9780262513524, lire en ligne)
*{{en}} Stephan Harding, Animate earth : science, intuition and Gaia, Green Books,‎ 2006 (ISBN 9781903998755)
*{{en}} Axel Kleidon, Climatic Change : Beyond Gaia, Thermodynamics of Life and Earth system functioning, Springer Netherlands,‎ 2004 (ISSN 0165-0009, lire en ligne [PDF])
*{{en}} John Kricher, The Balance of Nature : Ecology’s Enduring Myth, Princeton, Princeton University Press,‎ 2009 (ISBN 9-78069113-898-5)
*{{en}} Lee Kump, James F. Kasting et Robert G. Crane, The Earth System, Prentice Hall,‎ 1999 (ISBN 0131773879)
*{{fr}}James Lovelock, Les Âges de Gaïa, Paris, Robert Laffont,‎ 1990, 291 p. (ISBN 2221065859)
*{{fr}}James Lovelock, La Terre est un être vivant, l’hypothèse Gaïa, Paris, Flammarion, coll. « Champs »,‎ 1999, 192 p. (ISBN 2080812831)
*{{fr}}James Lovelock, Gaïa. Une médecine pour la planète, Sang de la Terre, coll. « Guides Pratiques »,‎ 2001, 20 cm × 25 cm (ISBN 2869851405)
*{{fr}}James Lovelock, La Revanche de Gaïa, Paris, J'ai Lu, coll. « J'ai Lu Essai » (no 8579),‎ 2008, 11 cm × 18 cm (poche), 256 p. (ISBN 2290007080)
*{{en}} James Lovelock, Gaia: A New Look at Life on Earth, Oxford University Press,‎ 2000 (ISBN 0-19-286218-9, lire en ligne)
*{{en}} James Lovelock, Hommage to Gaia: The Life of an Independent Scientist, Oxford University Press,‎ 2001 (ISBN 0198604297, lire en ligne)
*{{en}} James Lovelock, How to think about science,‎ 2006 (lire en ligne)
Entretien n° 6 sur CBC Ideas, programme radiophonique du 3 janvier 2008
*{{en}} James Lovelock et Michael Allaby, The Greening of Mars, Londres, André Deutsch Ltd,‎ 1984, 215 p. (ISBN 0446329673)
*{{en}} James Lovelock et Michael Allaby, The Great Extinction. The Solution to One of the Great Mysteries of Science, the Disappearance of the Dinosaurs, New York, Doubleday,‎ 1983, 182 p. (ISBN 038518011X)
*{{en}} Lynn Margulis, Symbiotic Planet: A New Look at Evolution, Londres, Weidenfeld &amp; Nicolson,‎ 1998 (ISBN 029781740X, lire en ligne)
*{{en}} A. Marshall, The Unity of Nature, Londres, Imperial College Press,‎ 2002 (ISBN 1860943306)
*{{en}} Stephen Schneider, Scientists debate Gaia: the next century, MIT Press,‎ 2004 (ISBN 9780262194983)
*{{en}} William Irwin Thompson, Gaia 2: emergence : the new science of becoming, SteinerBooks,‎ 1991 (ISBN 9780940262409, lire en ligne)
*{{en}} Tyler Volk, CO2 rising: the world's greatest environmental challenge, MIT Press,‎ 2008 (ISBN 9780262220835)

=== Articles ===


*{{en}} W. F. Doolittle, « Is nature really motherly? (A critique of J.E. Lovelock's Gaia: A New Look at Life on Earth) », CoEvolution Quarterly, no 29,‎ 1981, p. 58-63
*{{fr}} Jacques Grinevald, « L'effet de serre de la biosphère. De la révolution thermo-industrielle à l'écologie globale », sur Site de l'Université de Genève, SEBES,‎ 1990
*{{en}} Stephan Harding, « Food web complexity enhances community stability and climate regulation in a geophysiological model », Telus, vol. 51, no 4,‎ 19 septembre 2002, p. 815-829
*{{en}} James Kirchner, « The Gaia Hypotheses. Can it be tested? », Reviews of Geophysics, no 27,‎ 1989, p. 223-235 (lire en ligne [PDF])
*{{en}} Keith A. Kvenvolden et Bruce W. Rogers, « Gaia's Breath—Methane and the Future of Natural Gas », Marine and Petroleum Geology, no 22,‎ 2003, p. 579–590 (lire en ligne [PDF])
*{{en}} Tim Lenton, « Gaia and natural selection », Nature, no 394,‎ 30 juillet 1998, p. 439-447
*{{en}} James Lovelock, « The Evolving Gaia Theory », United Nations University Lecture Series, Tokyo, Japon, no 1,‎ 25 septembre 1992 (lire en ligne)
*{{en}} James Lovelock, « The Earth is about to catch a morbid fever », The Independent,‎ 16 janvier 2006 (lire en ligne)
*{{en}} James Lovelock, « The Living Earth », Nature, vol. 426,‎ 2003, p. 769 (lire en ligne [PDF])
*{{en}} James Lovelock, « Geophysiology, the science of Gaia », Review of Geophysic, no 27,‎ 1989, p. 215–222
*{{en}} James Lovelock, « A geophysiologist's thoughts on the natural sulphur cycle », Philosophical Transactions: Biological Sciences, Green College, University of Oxford Press,‎ 1997 (lire en ligne [PDF])
*{{en}} James Lovelock, « Gaia as seen through the atmosphere », Atmospheric Environment journal, no 6,‎ 1972, p. 579–580
*{{en}} James Lovelock, « Gaia, the world as a living organism », New Scientist,‎ 18 décembre 1986 (lire en ligne [PDF])
*{{en}} James Lovelock, « A geophysiologist thoughts on geoingineering », Philosophical Transactions of Royal Society, vol. 366, no 1882,‎ 13 novembre 2008, p. 3883-3890 (lire en ligne)
*{{en}} James Lovelock et Lynn Margulis, « Biological modulation of the Earth’s atmosphere », Icarus, vol. 21, no 4,‎ avril 1974, p. 471-489
*{{en}} Andrew Watson et James Lovelock, « Biological homeostasis of the global environment: the parable of Daisyworld », Tellus, International Meteorological Institute, no 35,‎ 1983, p. 286–289 (lire en ligne [PDF])
*{{en}} James Lovelock et M. Whitfield, « Life span of biosphere », Nature, no 296,‎ 1982, p. 561-563
*{{en}} James Lovelock et D. R. Hitchcock, « Life Detection by Atmospheric Analysis », Icarus, no 7,‎ 1967, p. 149-59
*{{en}} Lynn Margulis et James Lovelock, « Is Mars a Spaceship, Too? », Natural History, vol. 85,‎ 1976, p. 86-90
*{{en}} James Lovelock et Lee Kump, « Failure of climate regulation in a geophysiological model », Nature, no 369,‎ 1994, p. 732-34
*{{en}} M. Staley, « Darwinian selection leads to Gaia », Journal of Theoretical Biology, no 1,‎ 2002 (lire en ligne)
*{{fr}}Peter Westbroek, « Gaïa et la Géophysiologie, une vue nouvelle sur la vie et sur la planète Terre (colloque « Océans demain » à Concarneau) », sur Muséum national d'Histoire naturelle,‎ 4-7 juillet 2001 (consultat lo 30 juin 2010)

== Annèxes ==

=== Articles connexes ===

=== Ligams extèrnes ===
* {{Modèl:En}} [https://web.archive.org/web/20100505202122/http://www.informatics.sussex.ac.uk/research/projects/daisyworld/resources.html Liste des articles scientifiques autour de l'hypothèse Gaïa]
* [https://web.archive.org/web/20090304181057/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/ « L'hypothèse Gaïa : trajectoire et réception » sur le site ''ionesco.sciences-po.fr'' (cours de Bruno Latour)]
* [http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/James_Lovelock Biographie de Lovelock et genèse de sa théorie sur le site ''Agora'']
* {{Modèl:En}} [https://web.archive.org/web/20160729202618/http://www.gaiatheory.org/ Site de ''Gaia Theory'' (association pour la promotion de la théorie)]
* [http://questionscritiques.free.fr/planete_en_danger/James_Lovelock_revanche_de_Gaia_070206.htm Richard Mabey, « La Revanche de Gaïa, de James Lovelock » (du 29 janvier 2006, traduction de son article publié dans ''The Sunday Times'')]
[[Categoria:Sistemica]]
[[Categoria:Ecologia]]</text>
      <sha1>0hfrlv7q2w49v92ltlvxkf31vgjyz3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Memorial</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184300</id>
    <revision>
      <id>2498642</id>
      <parentid>2344267</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2498642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1413" sha1="el1y6q447znomfi0ckuqsfw0wqt326g" xml:space="preserve">[[Fichièr:Nobel prize medal.svg|left|50px]] '''''Memorial''''' (en [[rus]]: ''Мемориал''; o ''Memorial Society'') es una organizacion [[Russia|russa]] de defensa dels [[dreches umans]] e de preservacion de la memòria de las victimas del poder sovietic&lt;ref&gt;{{en}}[https://web.archive.org/web/20220312215309/https://www.memo.ru/en-us/ Sit oficial Memorial]&lt;/ref&gt;, especialament estalinian, mas tanben d'exaccions pus recentas commesas en [[Russia]], especialament en [[Chechenia]]. Son origina remonta al periòde de la [[Perestroika]], ont organizèt una assisténcia als presonièrs politics, victims del regim sovietic.&lt;ref name=&quot;lexpress&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.lexpress.fr/actualite/monde/europe/l-ong-memorial-archives-de-la-russie-sovietique-condamnee-a-se-taire_1619069.html|titre=L'ONG Memorial, archives de la Russie soviétique, condamnée à se taire?|auteur=Marie Le Douaran, Alla Chevelkina|date=13 novembre 2014|site=L'Express}}&lt;/ref&gt;

En 2021, est un malhum d'organizacions basadas en [[Russia]], en [[Alemanha]], en [[Cazacstan]], en [[Itàlia]], en [[Republica Chèca]], en [[Belgica]], en [[França]] e en [[Ucraïna]]. 

Foguèt dissolguda per la Cor suprèma russa lo [[28 de decembre]] de [[2021]]. Reçaup lo [[Prèmi Nobel de la Patz]] en 2022.

==Referéncias==
&lt;references /&gt;
{{clr}}
{{Prèmi Nobel de la Patz}}
[[Categoria:Dreches fondamentals]]
[[Categoria:Prèmi Sakharov]]</text>
      <sha1>el1y6q447znomfi0ckuqsfw0wqt326g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilizaire:Dostojewskij/Contribucions</title>
    <ns>2</ns>
    <id>188877</id>
    <revision>
      <id>2498651</id>
      <parentid>2497600</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T21:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>22 abril de 2026</comment>
      <origin>2498651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21109" sha1="fay71b6bkl2plvhjtfgigimjr58pf0n" xml:space="preserve">[[Fichièr:French administrative divisions in Occitania (OC).svg|thumb|[[Occitan]]]]
[[Fichièr:Idioma occitano.png|thumb|[[Occitan]]]]
* ID de l’utilisateur: 20.932
* Date d’inscription: 2014-09-14

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total)
|-
| 6 decembre de 2014 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1
|-
| 30 mai de 2022 || 46 || 1 || 47 || 42 || 38
|-
| 6 setembre de 2022 || '''106''' || 1 || '''107''' || '''100''' || 83
|-
| 8 setembre de 2022 || 125 || 1 || 126 || 116 || '''100'''
|-
| 10 setembre de 2022 || '''225''' || 1 || '''226''' || '''215''' || 164
|-
| 10 setembre de 2022 || 280 || 1 || 281 || 267 || '''205'''
|-
| 10 setembre de 2022 || '''301''' || 1 || '''302''' || 287 || 223
|-
| 11 setembre de 2022 || 319 || 1 || 320 || '''304''' || 238
|-
| 18 setembre de 2022 || 357 || 1 || 358 || 339 || 273
|-
| 25 setembre de 2022 || '''430''' || 1 || '''431''' || '''411''' || '''323'''
|-
| 12 octobre de 2022 || '''505''' || 1 || '''506''' || 485 || 379
|-
| 16 octobre de 2022 || 531 || 1 || 532 || '''510''' || '''403'''
|-
| 23 octobre de 2022 || '''603''' || 1 || '''604''' || 581 || 462
|-
| 27 octobre de 2022 || 629 || 1 || 630 || '''606''' || 486
|-
| 29 octobre de 2022 || 645 || 1 || 646 || 621 || '''501'''
|-
| 3 novembre de 2022 || '''706''' || 1 || '''707''' || 680 || 545
|-
| 3 novembre de 2022 || 749 || 1 || 750 || '''718''' || 576
|-
| 6 novembre de 2022 || 796 || 1 || 797 || 763 || '''614'''
|-
| 6 novembre de 2022 || '''803''' || 1 || '''804''' || 769 || 620
|-
| 14 novembre de 2022 || 838 || 1 || 839 || '''803''' || 650
|-
| 23 novembre de 2022 || '''909''' || 1 || '''910''' || 872 || '''716'''
|-
! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total)
|-
| 26 novembre de 2022 || 939 || 1 || 940 || '''901''' || 745
|-
| 27 novembre de 2022 || '''1.002''' || 1 || '''1.003''' || 959 || '''801'''
|-
| 30 novembre de 2022 || 1.048 || 1 || 1.049 || '''1.001''' || 840
|-
| 4 decembre de 2022 || '''1.103''' || 1 || '''1.104''' || 1.054 || 889
|-
| 5 decembre de 2022 || 1.125 || 1 || 1.126 || 1.074 || '''908'''
|-
| 10 decembre de 2022 || 1.156 || '''2''' || 1.158 || '''1.102''' || 936
|-
| 12 decembre de 2022 || 1.190 || 2 || 1.192 || 1.131 || 961
|-
| 13 decembre de 2022 || '''1.212''' || 2 || '''1.214''' || 1.152 || 977
|-
| 17 decembre de 2022 || 1.241 || 2 || 1.243 || 1.178 || '''1.001'''
|-
| 17 decembre de 2022 || 1.276 || 2 || 1.278 || '''1.212''' || 1.033
|-
| 18 decembre de 2022 || '''1.301''' || 2 || '''1.303''' || 1.236 || 1.056
|-
| 20 decembre de 2022 || '''1.416''' || 2 || '''1.418''' || '''1.344''' || '''1.133'''
|-
| 21 decembre de 2022 || 1.477 || 2 || 1.479 || '''1.401''' || 1.180
|-
| 23 decembre de 2022 || '''1.578''' || 2 || '''1.580''' || 1.483 || '''1.264'''
|-
| 5 genièr de 2023 || '''1.612''' || 2 || '''1.614''' || '''1.516''' || 1.296
|-
| 7 genièr de 2023 || 1.629 || 2 || 1.631 || 1.531 || '''1.309'''
|-
| 17 genièr de 2023 || '''1.727''' || 2 || '''1.729''' || '''1.623''' || 1.399
|-
| 18 genièr de 2023 || 1.751 || 2 || 1.753 || 1.646 || '''1.413'''
|-
| 19 genièr de 2023 || 1.787 || 2 || 1.789 || 1.679 || 1.441
|-
| 22 genièr de 2023 || '''1.859''' || 2 || '''1.861''' || '''1.748''' || 1.496
|-
| 23 genièr de 2023 || 1.873 || 2 || 1.875 || 1.761 || '''1.504'''
|-
! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total)
|-
| 27 genièr de 2023 || '''1.911''' || 2 || '''1.913''' || 1.794 || 1.526
|-
| 29 genièr de 2023 || 1.942 || 2 || 1.944 || '''1.823''' || 1.550
|-
| 9 febrièr de 2023 || 1.999 || 2 || '''2.001''' || 1.874 || 1.597
|-
| 11 febrièr de 2023 || '''2.004''' || 2 || 2.006 || 1.878 || '''1.601'''
|-
| 13 febrièr de 2023 || 2.028 || 2 || 2.030 || '''1.901''' || 1.621
|-
| 24 febrièr de 2023 || '''2.123''' || 2 || '''2.125''' || 1.993 || '''1.703'''
|-
| 28 febrièr de 2023 || 2.135 || 2 || 2.137 || '''2.003''' || 1.713
|-
| 11 març de 2023 || '''2.201''' || 2 || '''2.203''' || 2.067 || 1.762
|-
| 26 març de 2023 || 2.243 || 2 || 2.245 || '''2.108''' || '''1.800'''
|-
| 26 abril de 2023 || '''2.310''' || 2 || '''2.312''' || 2.173 || 1.855
|-
| 30 abril de 2023 || 2.383 || 2 || 2.385 || '''2.238''' || '''1.904'''
|-
| 15 mai de 2023 || '''2.426''' || 2 || '''2.428''' || 2.280 || 1.934
|-
| 23 mai de 2023 || 2.454 || 2 || 2.456 || '''2.306''' || 1.946
|-
| 24 mai de 2023 || '''2.505''' || 2 || '''2.507''' || 2.351 || 1.990
|-
| 28 mai de 2023 || 2.523 || '''3''' || 2.526 || 2.368 || '''2.003'''
|-
| 11 julhet de 2023 || 2.594 || 3 || 2.597 || '''2.438''' || 2.064
|-
| 23 julhet de 2023 || '''2.607''' || 3 || '''2.610''' || 2.450 || 2.075
|-
| 5 setembre de 2023 || 2.647 || 3 || 2.650 || 2.489 || '''2.102'''
|-
| 26 setembre de 2023 || 2.685 || 3 || 2.688 || '''2.526''' || 2.133
|-
| 19 novembre de 2023 || '''2.700''' || 3 || '''2.703''' || 2.539 || 2.147
|-
| 3 decembre de 2023 || 2.764 || 3 || 2.767 || '''2.601''' || '''2.201'''
|-
! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total)
|-
| 8 genièr de 2024 || 2.776 || 3 || 2.769 || 2.612 || 2.212
|-
| 15 genièr de 2024 || 2.799 || '''4''' || '''2.803''' || 2.631 || 2.228
|-
| 15 genièr de 2024 || '''2.801''' || 4 || 2.805 || 2.631 || 2.229
|-
| 17 març de 2024 || 2.879 || '''7''' || 2.886 || '''2.706''' || '''2.301'''
|-
| 22 març de 2024 || '''2.909''' || 7 || '''2.916''' || 2.735 || 2.325
|-
| 21 abril de 2024 || '''3.000''' || 7 || '''3.007''' || '''2.824''' || '''2.404'''
|-
| 8 julhet de 2024 || 3.048 || '''52''' || '''3.100''' || 2.870 || 2.486
|-
| 18 julhet de 2024 || 3.074 || 52 || 3.126 || 2.894 || '''2.509'''
|-
| 18 julhet de 2024 || 3.083 || 52 || 3.135 || '''2.902''' || 2.515
|-
| 27 julhet de 2024 || '''3.129''' || 52 || 3.181 || 2.945 || 2.552
|-
| 7 agost de 2024 || 3.148 || 52 || '''3.200''' || 2.962 || 2.564
|-
| 18 setembre de 2024 || '''3.202''' || 52 || 3.254 || '''3.014''' || '''2.607'''
|-
| 29 setembre de 2024 || 3.248 || 52 || '''3.300''' || 3.059 || 2.641
|-
| 15 octobre de 2024 || 3.280 || '''53''' || &lt;span style=&quot;color:#0000FF&quot;&gt;3.333&lt;/span&gt; || 3.089 || 2.670
|-
| 20 octobre de 2024 || '''3.300''' || 53 || 3.353 || '''3.108''' || 2.686
|-
| 23 novembre de 2024 || 3.347 || 53 || '''3.400''' || 3.154 || '''2.730'''
|-
| 10 genièr de 2025 || '''3.416''' || 53 || 3.469 || '''3.221''' || 2.783
|-
| 12 febrièr de 2025 || 3.451 || 53 || '''3.504''' || 3.255 || '''2.817'''
|-
| 27 març de 2025 || '''3.501''' || 53 || 3.554 || '''3.304''' || 2.851
|-
| 10 abril de 2025 || 3.517 || 53 || 3.570 || 3.318 || 2.863
|-
| 3 mai de 2025 || 3.547 || 53 || '''3.600''' || 3.347 || 2.885
|-
! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total)
|-
| 17 mai de 2025 || 3.576 || 53 || 3.629 || 3.375 || '''2.912'''
|-
| 23 mai de 2025 || '''3.600''' || '''54''' || 3.654 || 3.397 || 2.930
|-
| 15 junh de 2025 || 3.632 || '''55''' || 3.687 || '''3.429''' || 2.953
|-
| 7 setembre de 2025 || '''3.733''' || 55 || '''3.788''' || '''3.529''' || '''3.013'''
|-
| 21 setembre de 2025 || 3.745 || 55 || '''3.800''' || 3.540 || 3.022
|-
| 7 decembre de 2025 || '''3.844''' || '''56''' || '''3.900''' || '''3.637''' || 3.082
|-
| 1 genièr de 2026 || 3.878 || 56 || 3.934 || 3.671 || '''3.103'''
|-
| 11 genièr de 2026 || 3.894 || 56 || 3.950 || 3.685 || 3.115
|-
| 20 genièr de 2026 || '''3.905''' || 56 || 3.961 || 3.692 || 3.124
|-
| 26 genièr de 2026 || 3.914 || 56 || 3.970 || '''3.700''' || 3.130
|-
| 9 febrièr de 2026 || 3.946 || 56 || '''4.002''' || 3.730 || 3.147
|-
| 16 març de 2026 || '''4.001''' || 56 || 4.057 || 3.782 || 3.175
|-
| 6 abril de 2026 || 4.024 || 56 || 4.080 || '''3.804''' || 3.184
|-
| 22 abril de 2026 || 4.046 || 56 || '''4.102''' || 3.825 || '''3.200'''
|-
|}

== Comptadors annadièrs ==
[[Fichièr:Wikipedia-logo-v2-oc.svg|thumb|[[Wikipèdia en occitan]]]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Namespace Main
|-
| 2014 || 3 || 0 || 3 || 3
|-
| 2015 || 7 || 0 || 7 || 6
|-
| 2016 || 1 || 0 || 1 || 1
|-
| 2017 || 3 || 0 || 3 || 2
|-
| 2018 || 15 || 0 || 15 || 13
|-
| 2019 || 2 || 0 || 2 || 2
|-
| 2020 || 5 || 0 || 5 || 5
|-
| 2021 || 5 || 0 || 5 || 5
|-style='background:#FFEE77'
| 2022 || '''1.507''' || '''43''' || '''1.550''' || '''1.415'''
|-style='background:#C0C0C0'
| 2023 || 1.170 || 13 || 1.183 || 1.102
|-style='background:#DDAA77'
| 2024 || 678 || 0 || 678 || 647
|-
| 2025 || 481 || 0 || 481 || 469
|-
| 2026&lt;br/&gt;&lt;small&gt;&lt;small&gt;(22.04.2026)&lt;/small&gt;&lt;/small&gt; || 169 || 0 || 169 || 155
|-
|}

* [https://xtools.wmflabs.org/ec/oc.wikipedia.org/Dostojewskij xtools.wmflabs]
* [https://oc.wikiscan.org/?menu=userstats&amp;user=Dostojewskij oc.wikiscan]

&lt;div style=&quot;border: 3px solid green; margin: 2px; background-color: white;&quot;&gt;&lt;div style=&quot;margin: 10px;&quot;&gt;
* &lt;span style=&quot;color:#990000&quot;&gt;❙❚❚&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#339966&quot;&gt;❙❙&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:#000&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#006699&quot;&gt;❚❙❚&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#339966&quot;&gt;❙❙&lt;/span&gt; [[wikidata:User:Dostojewskij/Contributions]]
* {{0}}{{0}}{{0}}{{0}}[[Fichièr:Commons-logo.svg|20px]] [[commons:User:Dostojewskij/Contributions]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Categoria ==
# 🖫 [[:Categoria:Cantaira russa]] (6 setembre de '''2022''')
# 🖫 [[:Categoria:Personalitat femenina russa]] (6 setembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Decès en 2022]] (10 setembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Actritz alemanda de filmes pornografics]] (17 setembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Actritz britanica de filmes pornografics]] (18 setembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Decès a Moscòu]] (3 novembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Decès a Nòva Orleans]] (22 novembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Besièrs]] (2 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Decès a Marselha]] (5 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença per vila en Austràlia]] (10 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Melbourne]] (10 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença per vila en Russia]] (12 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Sant Petersborg]] (12 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Decès a Sant Petersborg]] (12 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Decès a Florença]] (17 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Pisa]] (17 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Sant Petersborg]] (20 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a San Francisco]] (20 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Estat de Nòva York]] (20 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Nòva York]] (20 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Actritz romanesa de filmes pornografics]] (21 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Illinois]] (21 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Loïsiana]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Wisconsin]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Mississipí]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Missorí]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Alabama]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Connecticut]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Kentucky]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nòva Jersei]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Oklahoma]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Kansas]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Iowa]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Ohio]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Michigan]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nebraska]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Virgínia]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Maryland]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Florida]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Massachusetts]] (23 decembre de 2022)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Evanston (Illinois)]] (7 genièr de '''2023''')
# 🖫 [[:Categoria:Actritz canadiana de filmes pornografics]] (10 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] (17 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Tennessee]] (19 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Oregon]] (19 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Indiana]] (22 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Arkansas]] (22 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Arizòna]] (27 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Los Angeles]] (27 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Georgia (Estats Units)]] (27 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Washington (estat)]] (27 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nòu Mexic]] (28 genièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nòu Hampshire]] (2 febrièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Alaska]] (9 febrièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Rhode Island]] (9 febrièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nevada]] (9 febrièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Baltimore]] (24 febrièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Colorado]] (24 febrièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Carolina del Sud]] (28 febrièr de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Chicago]] (11 març de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Carolina del Nòrd]] (26 abril de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Piemont]] (28 abril de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Novara]] (28 abril de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Delaware]] (28 abril de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Hawaii]] (28 abril de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Utah]] (30 abril de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Montana]] (30 abril de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Virgínia Occidentala]] (30 abril de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Maine]] (23 mai de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Wyoming]] (24 mai de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Idaho]] (24 mai de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Vermont]] (24 mai de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Dakota del Nòrd]] (24 mai de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Dakota del Sud]] (24 mai de 2023)
# 🖫 [[:Categoria:Decès en 2024]] (9 genièr de '''2024''')
# 🖫 [[:Categoria:2024]] (15 genièr de 2024)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Anglatèrra]] (4 febrièr de 2024)
# 🖫 [[:Categoria:Vila de l'óblast de Samara]] (8 julhet de 2024)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a Jerusalèm]] (27 julhet de 2024)
# 🖫 [[:Categoria:Naissença a San Diego]] (18 setembre de 2024)
# 🖫 [[:Categoria:Decès en 2025]] (10 abril de '''2025''')
# 🖫 [[:Categoria:Naissença en Galas]] (11 genièr de '''2026''')
# 🖫 [[:Categoria:Decès en 2026]] (20 genièr de 2026 a 20.13)
# 🖫 [[:Categoria:2026]] (20 genièr de 2026 a 20.15)
# 🖫 [[:Categoria:2025]] (20 genièr de 2026 a 20.16)

== Article ==
* 🖫 [[Nicole Kidman]] (30 abril de 2023)
* 🖫 [[Lista de personas nascudas a Marselha]] (12 mai de 2023)

----

{{Occitània}}

[[de:Benutzer:Dostojewskij/Bearbeitungen]]
[[ca:Usuari:Dostojewskij/Contribucions]]
[[ru:Участник:Dostojewskij/Мои правки]]
[[pl:Wikipedysta:Dostojewskij/Wkład]]
[[nl:Gebruiker:Dostojewskij/Gebruikersbijdragen]]
[[fr:Utilisateur:Dostojewskij/Contributions]]
[[pt:Usuário(a):Dostojewskij/Contribuições]]
[[scn:Utenti:Dostojewskij/Cuntribbuti]]
[[en:User:Dostojewskij/Contributions]]
[[es:Usuario:Dostojewskij/Contribuciones]]
[[uk:Користувач:Dostojewskij/Внесок]]
[[no:Bruker:Dostojewskij/Bidrag]]
[[wuu:User:Dostojewskij/我个贡献]]
[[sv:Användare:Dostojewskij/Bidrag]]
[[zh-min-nan:Iōng-chiá:Dostojewskij/Kòng-hiàn]]
[[cs:Wikipedista:Dostojewskij/Příspěvky]]
[[ht:Itilizatè:Dostojewskij/Kontribisyon]]
[[bg:Потребител:Dostojewskij/Приноси]]
[[ro:Utilizator:Dostojewskij/Contribuții]]
[[lv:Dalībnieks:Dostojewskij/Devums]]
[[tr:Kullanıcı:Dostojewskij/Katkılarım]]
[[mai:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]]
[[id:Pengguna:Dostojewskij/Kontribusi]]
[[mg:Mpikambana:Dostojewskij/Fandraisan'anjara]]
[[da:Bruger:Dostojewskij/Bidrag]]
[[bn:ব্যবহারকারী:Dostojewskij/অবদান]]
[[ml:ഉപയോക്താവ്:Dostojewskij/സംഭാവനകൾ]]
[[ast:Usuariu:Dostojewskij/Collaboraciones]]
[[lmo:Utent:Dostojewskij/Contribuzzion]]
[[szl:Używacz:Dostojewskij/Edycyje]]
[[crh:Qullanıcı:Dostojewskij/İsseler]]
[[kn:ಸದಸ್ಯ:Dostojewskij/ನನ್ನ ಕಾಣಿಕೆಗಳು]]
[[ky:Колдонуучу:Dostojewskij/Салымдарым]]
[[mk:Корисник:Dostojewskij/Придонеси]]
[[sk:Redaktor:Dostojewskij/Príspevky]]
[[ne:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]]
[[ko:사용자:Dostojewskij/기여]]
[[zh:User:Dostojewskij/贡献]]
[[ja:利用者:Dostojewskij/投稿記録]]
[[kk:Қатысушы:Dostojewskij/Үлесім]]
[[it:Utente:Dostojewskij/Contributi]]
[[be:Удзельнік:Dostojewskij/Уклад]]
[[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Dostojewskij/ਯੋਗਦਾਨ]]
[[fi:Käyttäjä:Dostojewskij/Muokkaukset]]
[[ceb:Gumagamit:Dostojewskij/Mga tampo]]
[[hi:सदस्य:Dostojewskij/योगदान]]
[[uz:Foydalanuvchi:Dostojewskij/Hissam]]
[[ms:Pengguna:Dostojewskij/Sumbangan]]
[[la:Usor:Dostojewskij/Conlationes]]
[[sat:ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:Dostojewskij/ᱮᱱᱮᱢᱠᱩ]]
[[bcl:Paragamit:Dostojewskij/Mga ambag]]
[[nn:Brukar:Dostojewskij/Bidrag]]
[[pam:User:Dostojewskij/Deng ambag]]
[[fa:کاربر:Dostojewskij/مشارکت‌ها]]
[[bs:Korisnik:Dostojewskij/Doprinosi]]
[[vi:Thành viên:Dostojewskij/Đóng góp]]
[[tg:Корбар:Dostojewskij/Ҳисса]]
[[cv:Хутшăнакан:Dostojewskij/Хывнӑ тӳпе]]
[[mn:Хэрэглэгч:Dostojewskij/Хэрэглэгчийн хувь нэмэр]]
[[sq:Përdoruesi:Dostojewskij/Kontributet]]
[[tl:Tagagamit:Dostojewskij/Mga ambag ko]]
[[mr:सदस्य:Dostojewskij/माझे योगदान]]
[[simple:User:Dostojewskij/My changes]]
[[te:వాడుకరి:Dostojewskij/నా మార్పులు]]
[[sh:Korisnik:Dostojewskij/Doprinos]]
[[so:User:Dostojewskij/Ku darsashooyinka]]
[[af:Gebruiker:Dostojewskij/Bydraes]]
[[et:Kasutaja:Dostojewskij/Kaastöö]]
[[nds:Bruker:Dostojewskij/Mien Arbeid]]
[[yo:Oníṣe:Dostojewskij/Àwọn àfikún]]
[[az:İstifadəçi:Dostojewskij/Töhfələrim]]
[[war:Gumaramit:Dostojewskij/Akon mga ámot]]
[[sco:Uiser:Dostojewskij/Contreibutions]]
[[sl:Uporabnik:Dostojewskij/Prispevki]]
[[se:Geavaheaddji:Dostojewskij/Mu rievdadusat]]
[[vec:Utensa:Dostojewskij/Contribusion]]
[[eu:Lankide:Dostojewskij/Nire ekarpenak]]
[[bar:Nutza:Dostojewskij/Mei Gschriebnas]]
[[dty:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]]
[[hr:Suradnik:Dostojewskij/Doprinosi]]
[[jv:Naraguna:Dostojewskij/Pasumbang]]
[[be-tarask:Удзельнік:Dostojewskij/Унёсак]]
[[gl:Usuario:Dostojewskij/Contribucións]]
[[ka:მომხმარებელი:Dostojewskij/წვლილი]]
[[sc:Usuàriu:Dostojewskij/Contributos mios]]
[[sah:Кыттааччы:Dostojewskij/Суруйуу тиһилигэ]]
[[th:ผู้ใช้:Dostojewskij/ส่วนร่วม]]
[[ln:Utilisateur:Dostojewskij/Nkásá nakomí]]
[[si:පරිශීලක:Dostojewskij/මගේ දායකත්වය]]
[[eo:Uzanto:Dostojewskij/Kontribuoj]]
[[ku:Bikarhêner:Dostojewskij/Beşdariyên min]]
[[kw:Devnydhyer:Dostojewskij/Kevrohow]]
[[sw:Mtumiaji:Dostojewskij/Michango]]
[[ta:பயனர்:Dostojewskij/பங்களிப்புக்கள்]]
[[kaa:Paydalanıwshı:Dostojewskij/Úlesim]]
[[sr:Корисник:Dostojewskij/Доприноси]]
[[cy:Defnyddiwr:Dostojewskij/Fy nghyfraniadau]]
[[lt:Naudotojas:Dostojewskij/Mano indėlis]]
[[ga:Úsáideoir:Dostojewskij/Iarrachtaí]]
[[el:Χρήστης:Dostojewskij/Η συνεισφορά μου]]
[[hy:Մասնակից:Dostojewskij/Ներդրում]]
[[li:Gebroeker:Dostojewskij/Mien biedrages]]
[[hu:Szerkesztő:Dostojewskij/Közreműködések]]
[[rue:Хоснователь:Dostojewskij/Приспівкы]]
[[mhr:Пайдаланыше:Dostojewskij/Мыйын надырем]]
[[an:Usuario:Dostojewskij/Contribucions]]
[[qu:Ruraq:Dostojewskij/Llamk'apusqaykuna]]
[[vep:Kävutai:Dostojewskij/Tehtud rad]]
[[lo:ຜູ້ໃຊ້:Dostojewskij/ປະກອບສ່ວນ]]
[[olo:Käyttäi:Dostojewskij/Kohendukset]]
[[ha:User:Dostojewskij/Gudummawa]]
[[is:Notandi:Dostojewskij/Framlög]]
[[lb:Benotzer:Dostojewskij/Kontributiounen]]
[[io:Uzanto:Dostojewskij/Mea adportado]]
[[os:Архайæг:Dostojewskij/Бавæрд]]
[[gan:用戶:Dostojewskij/貢獻]]
[[su:Pamaké:Dostojewskij/Kontribusi kuring]]
[[or:ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Dostojewskij/ଅବଦାନ]]
[[pdc:Yuuser:Dostojewskij/Mei Ardickele]]
[[haw:Mea hoʻohana:Dostojewskij/He aha ka'u i lūlū ai]]
[[hsb:Wužiwar:Dostojewskij/Přinoški]]</text>
      <sha1>fay71b6bkl2plvhjtfgigimjr58pf0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Propaganda (grop)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190286</id>
    <revision>
      <id>2498648</id>
      <parentid>2406118</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T20:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2498648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1201" sha1="3kqkxlhjq6hdjpg4jetc5p2w50jxqr9" xml:space="preserve">'''Propaganda''' es un grop [[anglés|anglofòn]] [[Alemanha|alemand]] [[New wave (musica)|new wave]] de [[synthpop]] format en 1982 a [[Düsseldorf]] ([[Alemanha]]). Es compausat de Ralf Dörper, de Claudia Brücken (cant),  de Michael Mertens e de Susanne Freytag. '''Propaganda''' es mai que mai conegut pel títol ''P:Machinery'' qu'es estat un gròs tube en 1986&lt;ref&gt;http://www.chartsinfrance.net/Propaganda/P-Machinery-s270.html&lt;/ref&gt;. 

== Discografia ==

* 1985: ''A Secret Wish'' e ''Wishful Thinking'' (album tornat mesclat)
* 1990: ''1234'' 

==Cançons mai conegudas==
* ''Dr. Mabuse'' (1984)
* ''Duel'' (1985)
* ''P:Machinery'' (1986)
* ''For Frankie'' (1986, mescla de ''P:Machinery'' ambe ''Relax'' de [[Frankie Goes to Hollywood|Frankie Goes to Hollywood]])&lt;ref&gt;http://www.chartsinfrance.net/P4F-Propaganda-For-Frankie/P-Machinery-Medley-With-Relax--sc300.html&lt;/ref&gt;
* ''Heaven give me words'' (1990)&lt;ref&gt;https://tubesenfrance.com/annees-90/classements-de-1990/classement-du-22-juillet-1990/?highlight=Propaganda&lt;/ref&gt;

== Referéncias ==

[[Categoria:Grop de musica alemand]]
[[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]]
[[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]]
[[Categoria:New wave]]</text>
      <sha1>3kqkxlhjq6hdjpg4jetc5p2w50jxqr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint-Julien-Puy-Lavèze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191337</id>
    <redirect title="Sant Jolan e Puèi l&#039;Avèsa" />
    <revision>
      <id>2498653</id>
      <parentid>2415261</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]</comment>
      <origin>2498653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="a7gmwr436dnrkii8x6eaxcyh4mlqwiv" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]</text>
      <sha1>a7gmwr436dnrkii8x6eaxcyh4mlqwiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sant Jolian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194487</id>
    <redirect title="Sant Jolan e Puèi l&#039;Avèsa" />
    <revision>
      <id>2498654</id>
      <parentid>2415274</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]</comment>
      <origin>2498654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="a7gmwr436dnrkii8x6eaxcyh4mlqwiv" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]</text>
      <sha1>a7gmwr436dnrkii8x6eaxcyh4mlqwiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sant Jólian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194849</id>
    <redirect title="Sant Jolan e Puèi l&#039;Avèsa" />
    <revision>
      <id>2498655</id>
      <parentid>2414027</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]</comment>
      <origin>2498655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="a7gmwr436dnrkii8x6eaxcyh4mlqwiv" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]</text>
      <sha1>a7gmwr436dnrkii8x6eaxcyh4mlqwiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lista dels comtes de Carcin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196665</id>
    <revision>
      <id>2498620</id>
      <parentid>2497011</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T16:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2498620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14239" sha1="iteo6m89hkb31c3iumox2iudlppea95" xml:space="preserve">{{Confusion|Comtat de Carcin}}
[[Imatge:Sceau-Alphonse-de-Poitiers.jpg|vinheta|[[Anfós de Peitieus]], darrièr comte feudal.]]

&quot;'''Comte de Carcin'''&quot; es un [[títol de noblesa]] dins la [[pariá de França]], dins [[Carcin]], un dels [[comtat]]s [[Edat Mejana|medievals]], entre la fin del [[sègle IX]] e la fin del [[sègle XIII]] :

== Lista dels comtes beneficiairis ==
* (après 767-après 823) : Immon, premièr comte de Carcin.
* (après 823-842) Raol&lt;ref&gt;Sovent designat coma [[vescomte de Torèna]] malgrat qu'aquel títol aparesca pas que mai tard dins los tèxtes ;&lt;/ref&gt; (o ''Rodulfe'') : filh del precedent, aliat a [[Pépin II d'Aquitània]], rebuta l'expedicion de [[Loís lo Piós]] en [[839]], que veniá de prene lo [[castèl de Carlat]].
* (842-v.867) Gaufré&lt;ref&gt;fr ''Godefroy'', que pòt èsser Gaufré o Jaufré en lengadocian. En gascon i a Godofred tanben.&lt;/ref&gt; o Robèrt, filh del precedent.
A la mòrt de Gaufré, lo títol de comte de Carcin desapareis de la familha, e estaca plaça al títol de [[Vescomte de Torèna]]. Jaufré, filh de Gaufré e Robèrt son cosin recupèra lo títol&lt;ref&gt;[http://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_1997_num_109_219_2562 Les comtes de Carcin (fin VIIIe-début Xe siècle) p.332]&lt;/ref&gt;.

=== Arbre genealogic ===
*Immon
*Raol (''Rodulf'') de Carcin (mòrt en 842), comte de Carcin, maridat amb Aiga&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130703001506/http://fmg.ac/Projects/MedLands/LIMOUSIN.htm#_Toc446312513 Medieval Lands : comtes et vicomtes de Turenne]&lt;/ref&gt;. Fondèt l{{'}}''[[église Saint-Geniès de Sarrazac|abadiá de Saint-Geniès de Sarrazac]]'' (nom occitan desconegut... benlèu ''Sent/Sant Giniés de Sarrasac''?) en [[823]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170905005724/http://patrimoines.midipyrenees.fr/fr/rechercher/recherche-base-de-donnees/index.html?notice=IA46100817 Patrimoines Midi-Pyrénées : église paroissiale Saint-Geniès]&lt;/ref&gt; ont es estat enterrat. D'après lo cartulari de l'abadiá de Belluec, es aparentat a Wicfred, comte de Borges (mòrt en [[838]])&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190831211929/http://fmg.ac/Projects/MedLands/FRANKISH%20NOBILITY.htm#RaoulTurennedied843 Medieval Lands : Family of Wicfrec, comte de Bourges]&lt;/ref&gt;, benlèu per sa femna Aiga&lt;ref&gt;François Aubel, ''Les comtes de Quercy (fin VIIIe-début Xe siècle)'', {{p.|309-335}}, dans ''Annales du Midi : revue archéologique, historique et philologique de la France méridionale'', 1997, Volume 109, {{n°|219}} [http://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_1997_num_109_219_2562 (''lire en ligne'')].&lt;/ref&gt;.
** Immon
** [[Raol de Borges]], arquevesque de Borges
** Gaufré I (mòrt vèrs 867), maridat amb Gerberga (mòrta en 878)
*** Gaufré II (mòrt après 898), maridat amb Godila
**** Robèrt II de Torèna (mòrt en 927/936)
***** Gausbèrt (mòrt après 946), vescomte de Torèna
***** Boson de Torèna
***** Ademar de Torèna (899-945), vescomte des Échelles (du nom du Puy des Échelles a Tula ont se troba son castèu), maridat amb Gauzla, dont ten una filha, ''Fauciburge'' (nom fr), monja a l{{'}}''[[abadiá Sainte-Marie de la Règle]]'' (nom francés) en [[930]]. Ten dos filhs illegitimes :
****** Bernard, benlèu abat de Tula
****** Donarèl, mòrt après 936
****** ''Déda'' (nom fr) (mòrta après 984), maridada amb Bernard I de Torèna (v.915-981),
******* Ademar II (mòrt en 987), vescomte de Torèna
******* Sulpícia de Torèna (mòrta après 1030)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130703001506/http://fmg.ac/Projects/MedLands/LIMOUSIN.htm#SulpicieTurennediedafter970 Medieval Lands : Sulpicie de Turenne]&lt;/ref&gt;, maridada abans [[decembre]] de [[951]] amb [[Ostau de Limòtges#Brancha daus vescomtes de Combòrn|Archambaud de Combòrn]] (vèrs [[934]] - vèrs [[996]]), dich {{Citation|''Camba poirida''}}, benlèu filh d'Uc de Roergue, senhor de Carcin, benlèu vescomte de Combòrn&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130703001506/http://fmg.ac/Projects/MedLands/LIMOUSIN.htm#ArchambaudComborndied1000orafterA Medieval lands : Archambaud]&lt;/ref&gt; (voir ci-dessous)
******* Aina de Torèna, maridada amb [[Vescomtat d'Aubuçon#Familha d'Aubuçon|Rainol (''Ranulfe'') II, vescomte d'Aubuçon]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120405023356/http://www.fmg.ac/Projects/MedLands/ANGOULEME.htm#RanulfIIAubussondied1031B Medieval Lands : Ranulfe II]&lt;/ref&gt;, dich Cabridèl, (mòrt abans lo [[18 de novembre]] de [[1031]]). Disputa lo comtat de Torèna amb son conhat Archambaud de Combòrn après la mòrt d'Ademar II.
**** Godelinda de Torèna, maridada amb Rainol (''Ranulfe'') I d'Aubuçon&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120405023356/http://www.fmg.ac/Projects/MedLands/ANGOULEME.htm#RanulfeIAubussondiedafter934 Medieval Lands : Ranulfe I d'Aubusson]&lt;/ref&gt;.
**** Gilbergana de Torèna, dame d'Ussac
*** Jaufré (mòrt après [[julhet]] d'[[878]])
*** Raol
** Robèrt I (mòrt vèrs 856/860), maridat amb Rotruda (mòrta en 860)
*** Drogon
**** Robèrt
**** ''Déda'' (nom fr) de Torèna, abadessa de l'[[abadiá Sainte-Marie de la Règle]]
**** Fareldis de Torèna, maridada amb Odalric, vescomte de Saint-Circq&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130703001506/http://fmg.ac/Projects/MedLands/LIMOUSIN.htm#_Toc446312510 Medieval Lands : vicomté de Saint-Circq]&lt;/ref&gt;.
** ''Emmena'' (''Immena'') (noms fr) qu'es estat abadessa dins lo monastèri de Sarrasac. Citada ambe son fraire, Raol de Borges, dins l'acte de donacion de novembre 823 dins la carta du cartulari de l'abadiá de Belluec&lt;ref&gt;Publié par Maximin Deloche, ''Cartulaire de Beaulieu (en Limousin)'', {{p.|257-259}}, imprimerie impériale, Paris, 1859 [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k28915t/f573.item.r=.zoom ''Charte CLXXXV'']&lt;/ref&gt;.
** Laneiric I, instituït comte de Santas, d'après ''Medieval Lands'', en 839 per [[Pepin II d'Aquitània]] tuat per [[Emenon de Peitieus]] a la batalha de [[Ranconha]], lo [[4 de junh]] d'[[866]].
*** Aiga, esposa de ''Hildegaire'' (nom fr... ''Ildegaire'' en occitan?) (mòrt vèrs 880-882)
**** Raol, esposa de Bertlinda
**** Laneiric II&lt;ref&gt;FR ''Landry'' = OC ''Laneiric'' (lengadocian, gascon e provençau, segon Dicodòc e Lo Tresaur dau Felibritge), mens comunament ''Landric'' (Gascon, segon Dicodòc), derivat del latin tardiu ''Landericus'' (segon Lo Tresaur dau Felibritge)&lt;/ref&gt;, senhor de [[Metz-le-Comte]]
***** Laneiric III
***** Bodon ou Boïn (vèrs 915-après 950), senhor de Monceaux
****** [[Laneiric de Nivèrns|Laneiric IV]] (mòrt en 1028), [[comte de Nivèrns]] per son maridage amb [[Matilda de Borgonha]], filha d'[[Oton Guilhèm de Borgonha]]&lt;ref&gt;[http://www.terres-et-seigneurs-en-donziais.fr/wp-content/uploads/2015/05/Comtes-originels-de-Nevers.pdf Comté de Nevers]&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;[http://thierryhelene.bianco.free.fr/drupal/?q=node/169 Généalogie moye,-âgeuse : Les comtes de Nevers]&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;[[François Clément (religieux)|François Clément]], ''[[L'Art de vérifier les dates]] des faits historiques, des chartes, des chroniques et autres anciens monumens depuis la naissance de Notre-Seigneur'', tome2, {{p.|558}}, chez Alexandre Jombert Jeune, Paris, 1784 [https://books.google.fr/books?id=1dpcAAAAcAAJ&amp;pg=PA558#v=onepage&amp;q&amp;f=false (''lire en ligne'')]&lt;/ref&gt;.
***** ''Adalgare'' (nom fr)
**** ''Hildegaire'' (nom fr... ''Ildegaire'' en occitan?)
** Ildegarda  (nascuda vèrs 842), maridada amb Frodin de Sant Pèire (mòrt en 885), luòctenent del comte de Carcin&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160914222226/http://www.societe-historique-correze.org/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=285&amp;Itemid=47 Société scientifique, historique et archéologique de la Corrèze, ''Beaulieu et Castelnau : les relations entre la vicomté de Turenne et l'abbé de Beaulieu'']&lt;/ref&gt;
*** Matfred (mòrt avant 926), maridat amb Ertruda d'Aurillac
**** Ermetruda, maridada amb Uc de Roergue (vèrs 930-vèrs 1010), baron de Gramat, que s'apodera de l'[[abadiá de Sent Peire de Belluec|abadiá de Belluec]]
***** Bernard de Castelnau de Gramat, abat de Belluec, [[Liste dels evesques de Caors|evesques de Caors]] (1012-1028)
***** Robèrt de Castelnau (vèrs 960-1010), maridat amb ''Maffrida de Calmont d'Olt'' (nom fr... benlèu ''Mafreda de Calmont d'Òlt'' en occitan? ''var. Matfreda, Manfreda, -frida'')
****** Uc de Castelnau (vèrs 1005-1076), [[castèl de Castelnau de Bertenor|baron de Castelnau]]&lt;ref&gt;''òu'' ven freqüentament ''au'' en caorsin. Veire [[Carcinòl_(sosdialècte)#Contraccions]].&lt;/ref&gt; Uc de Castelnau s'apodera de l'abadiá de Belluec en 1030, se'n ditz abat laïc e espólia l'abadiá de d'unes bens. Es estat denonciat pels monges davant lo concili de Limòtges en 1031, mas sens resultat.

== Títol onorific - Afiliacion au Comtat de Tolosa ==
[[Fichièr:Map France 1030-fr.svg|vinheta|280 px|Lo comtat de Carcin en Françe en l'an 1030.]]
=== [[Ostal de Tolosa-Roergue|Dinastia de Tolosa-Roergue]] ===
* [[Ramon I de Tolosa|Raimond I de Tolosa-Roergue]] (?-863), comte de Carcin e [[Comte de Limòtges|de Limòtges]] (vèrs 849-863), [[Comte de Tolosa|de Tolosa]], [[Comte de Roergue|de Roergue]], [[Comte de Carcassona|de Carcassona]] e [[Comte de Rasés|de Rasés]] (852-863) ;
* [[Bernard II de Tolosa|Bernard II de Tolosa-Roergue]] (?-872), filh del precedent, comte de Carcin, de Limòtges, de Roergue e de Tolosa (863-872), de Carcassona e de Rasés (872).

=== [[Guilhelmides|Dinastia dels Guilhelmides]] ===
* [[Bernard Plantevelue]] (841-886), [[comte d'Autun]] (864-876), de Carcin, de Limòtges e de Tolosa (872-876), [[Comte d'Auvèrnhe|d'Auvèrnhe]] (876-886).

=== Dinastia de Tolosa-Roergue ===
* [[Audon de Tolosa|Audon de Tolosa-Roergue]] (vèrs 840-918 o 919), filh de Raimond I e fraire de Bernard, comte de Roergue (872-918), de Carcin (877-918) e de Tolosa (886-918).

==== Branca de Roergue ====
* [[Ermengaud de Roergue]] (870-937), filh del precedent, comte de Roergue e de Carcin (918-937) ;
*[[Raimond I de Roergue|Raimond II de Roergue]] (905-961), filh del precedent, comte de Roergue e de Carcin (937-961) ;
* [[Raimond III de Roergue]] (945-1010), filh del precedent, comte de Roergue e de Carcin (961-1010) ;
* [[Uc I de Roergue|Uc de Roergue]] (vèrs 986-vèrs 1053), filh del precedent, comte de Roergue e de Carcin (1010-1053) ;
* [[Bèrta de Roergue]] (1030-1065), filha del precedent, comtessa de Roergue e de Carcin (1053-1065).

A la mòrt de Bèrta, [[Raimond de Sant Gèli|Raimond IV de Sant Gèli]] decidís d'ocupar los comtats de sa cosina alunhada, sens qu'aquela conquista li siá contestada per son fraire, lo comte de Tolosa [[Guilhèm IV de Tolosa|Guilhèm IV]].

==== Branca de Tolosa ====
* [[Ramon IV de Tolosa|Raimond IV de Tolosa]] (vèrs 1042-1105), cosin alunhat de Bèrta de Roergue, comte de Sant Gèli (1060-1096), duc de Narbona, [[marqués de Gòtia]], comte de Roergue e de Carcin (1065-1096), [[marqués de Provença]] (vèrs 1085-1096), comte de Tolosa (1094-1096) e [[comte de Trípol]] (1102-1105) ;
* [[Bertrand de Tolosa]] (vèrs 1065-1112), filh del precedent, comte de Tolosa, de Roergue, d'Albi, d'Agen e de Carcin, marqués de Gòtia, de Provença e duc de Narbona (1096-1108) e comte de Trípol (1109-1112) ;
* [[Anfós Jordan]] (1103-1148), filh del precedent, comte de Tolosa, de Roergue, d'Albi, d'Agen e de Carcin, marqués de Gòtia, de Provença e duc de Narbona (1108-1148) ;
* [[Ramon V de Tolosa|Raimond V de Tolosa]] (1134-1194), filh del precedent, comte de Tolosa, de Roergue, d'Albi, d'Agen e de Carcin, marqués de Gòtia, de Provença e duc de Narbona (1148-1194) ;
* [[Ramon VI de Tolosa|Raimond VI de Tolosa]] (1156-1222), filh del precedent, [[comte de Melguer]] (1173-1190), de Tolosa, de Roergue, d'Albi, d'Agen e de Carcin, marqués de Gòtia, de Provença e duc de Narbona (1194-1222).

En [[1212]], lo comtat de Carcin es ocupat per las [[crosats|tropas crosadas]] que menan la [[Crosada dels Albigeses|guèrra contra los catars]] e lors protectors, dont Raimond VI de Tolosa. L'estatut del comtat es alara incertan, mas en [[1215]], es atribuït a [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]].

=== [[Ostal de Montfòrt-l'Amaury|Dinastia de Montfòrt]] ===

* [[Simon IV de Montfòrt]] (entre 1164 et 1175-1218), senhor de Montfòrt (1188-1218), [[comte de Leicester]] (1204), [[vescomte d'Albi]], [[vescomte de Besièrs|de Besièrs]] e [[vescomte de Carcassona|de Carcassona]] (1213-1218), comte de Tolosa, de Roergue, d'Agen e de Carcin (1215-1218) ;
* [[Amalric VI de Montfòrt]] (vèrs 1195-1241), filh del precedent, [[comte de Montfort]] (1218-1241), de Tolosa, de Roergue, d'Agen e de Carcin, vescomte d'Albi, de Besièrs e de Carcassona (1218-1222).

=== Dinastia de Tolosa ===

* [[Raimond VII de Tolosa]] (1197-1249), filh de Raimond VI, comte de Tolosa, de Roergue, d'Albi, d'Agen e de Carcin, marqués de Gòtia e de Provença (1222-1249) ;
* [[Joana de Tolosa]] (1220-1271), filha del precedent, comtessa de Tolosa, de Roergue, d'Albi, d'Agen e de Carcin, marquesa de Provença (1249-1271) ;
** amb [[Anfós de Peitieus]] (1220-1271), espós de la precedenta, [[comte de Peitieus]], [[comte de Santonge|de Santonge]] e d'Auvèrnhe (1241-1271).

En 1271, a la mòrt de Joana de Tolosa e de son espós, Anfós de Peitieus, lo comtat de Carcin reven al [[domeni reial]].

== Nòtas e referéncias ==
{{Traduccion/Referéncia|fr|Liste des comtes de Quercy}}
{{Referéncias}}

== Veire tanben ==

=== Bibliografia ===
* ''Comtes de Querci'', dans Antoine de Cathala-Couture, ''Histoire politique, ecclésiastique et littéraire du Querci'', chez Pierre-Thomas Cazaméa, Montauban, 1785, tome 3, {{p.|214-217}} [https://books.google.fr/books?id=bpQBAAAAYAAJ&amp;pg=PA214#v=onepage&amp;q&amp;f=false (''lire en ligne'')]
* François Aubel, « Les comtes de Quercy (fin {{VIIIe}}-début {{s-|X}}) », ''[[Annales du Midi]]'', vol. 109, {{n°|219}}, Toulouse, 1997, {{p.|309-335}} [http://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_1997_num_109_219_2562 lire en ligne]

=== Articles connèxes ===
* [[Comtat de Carcin]]
* [[Lista dels comtes de Tolosa]]

{{Multibendèl|Portal Edat Mejana|Portal Occitània|Portal Portal}}

{{ORDENA:Comte de Carcin}}
&lt;!--[[Categoria:Lista de comtes franceses|Carcin]]--&gt;
[[Categoria:Lista de comtes occitans]]
[[Categoria:Carcin]]</text>
      <sha1>iteo6m89hkb31c3iumox2iudlppea95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>RnB</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199510</id>
    <revision>
      <id>2498625</id>
      <parentid>2498027</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Qualquas artistas etiquetats RnB coneguts en Occitània */</comment>
      <origin>2498625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="fly6g8yyhwsj5c44z2ooygvoh6t5v6y" xml:space="preserve">Lo '''RnB contemporanèu''' es un genre de [[Pop (musica)|musica populara]] [[Occident|occidentala]], mai precisament aparegut en [[America del Nòrd]] ([[Estats Units d'America|Estats Units]] e [[Canadà|Canada]]).  

'''RnB''' es oficialament l'acrònim de [[Rhythm and Blues]], un estili musical qu'es aparegut dins las annadas 1940 als [[Estats Units d'America|Estats Units]] e que lo [[Rock|ròck]] n'es lo derivat direct. Pasmens, en realitat, lo tèrme '''RnB''' es uèi mai sovent utilizat per definir un estili modèrn de musica afroamericana qu'es puslèu aparegut après la baissa de popularitat del [[disco]] dins las annadas 1980. 

Aquel novèl estili combina d'elements de [[Soul|soul]], de [[Funk|funk]] (de [[disco]] tardiu), de [[hip-hop]] e quitament de [[Eurodance|dance]]. D'aquesta passa, objectivament, lo dich '''RnB contemporanèu''' a pas grand causa en comun ambe lo [[Rhythm and Blues]] original precursor del [[rock]], es puslèu una [[Pop (musica)|musica pop]] afroamericana ibrida [[rap]] / [[hip-hop]] [[Soul|soul]] ambe d'influéncias [[disco]], e ambe quitament de còps d'elements de musica [[Psiquedelisme|musica psiquedelica]] emprontadas al movement [[Hippie|hippie]] de la fin de las annadas 1960. 

Aital, d'artistas coma [[James Brown]], [[Marvin Gaye]], [[Diana Ross]], [[Stevie Wonder]], [[George Clinton]] o [[Sly &amp; the Family Stone]] son sovent citats coma precursors de l'estili '''RnB'''. Lo [[disco]] tardiu dich &quot;funk&quot; ([[Earth, Wind &amp; Fire]], [[Kool and the Gang]], [[Imagination]]) a tanben agut una influéncia sul '''RnB contemporanèu'''. 

Un artista clau del '''RnB''' de las annadas 1980 es lo cantaire afroamerican [[Prince (musician)|Prince]] : son succès contribuèt de far del '''RnB contemporanèu''' un dels genres musicals mai populars de la musica [[Occident|occidentala]] dempuèi aquesta decada fins a uèi encara. De còps, los artistas '''RnB''' se reïvindican tanben eredèrs de [[Michael Jackson]]. 

==Qualquas artistas etiquetats RnB coneguts en Occitània==
* [[Paula Abdul]]
* [[Adeva]]
* [[Ève Angeli]]
* [[Amel Bent]]
* [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]]
* [[The Black Eyed Peas|Black Eyed Peas]]
* [[Toni Braxton]]
* [[Bobby Brown (cantaire)|Bobby Brown]]
* [[Mariah Carey]]
* [[Craig David]]
* [[Estelle]]
* [[Fugees]]
* [[Gabrielle]]
* [[Gnarls Barkley]]
* [[Matt Houston]]
* [[Whitney Houston]]
* [[Janet Jackson]]
* [[Michael Jackson]] 
* [[Jamelia]]
* [[Lena Ka]]
* [[R. Kelly]]
* [[Kenza Farah]]
* [[Alicia Keys]]
* [[K. Maro]]
* [[Lââm]]
* [[Larusso]] 
* [[Jena Lee (cantaira francesa)|Jena Lee]]
* [[Leslie]]
* [[Londonbeat]]
* [[Jennifer Lopez]]
* [[Loretta (cantaira)|Loretta]] 
* [[Sheryfa Luna]]
* [[Madcon]]
* [[Bruno Mars]]
* [[Moos]]
* [[M. Pokora]]
* [[Nâdiya]]
* [[OutKast]]
* [[Maxi Priest]]
* [[Prince (musician)|Prince]]
* [[Diana Ross]]
* [[Shanice]]
* [[Lisa Stansfield]]
* [[Tal (cantaira)|Tal]]
* [[Tragédie]]
* [[Tribal King]]
* [[Kanye West]]
* [[Amy Winehouse]]
* [[Ophélie Winter]]
* [[Womack &amp; Womack]]

[[Categoria:Genre musical]]</text>
      <sha1>fly6g8yyhwsj5c44z2ooygvoh6t5v6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vilatge preïstoric de Cambós</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201017</id>
    <revision>
      <id>2498618</id>
      <parentid>2498565</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C.Stecoli</username>
        <id>41516</id>
      </contributor>
      <comment>Revidar dei seccions Organizacion de l'abitat e Vida quotidiana</comment>
      <origin>2498618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11314" sha1="cma9c83l0a89p3yn0z6k54hzstkh9lq" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
[[Fichièr:Viols-en-Laval village-cambous 06.jpg|vinheta|306x306px|Cabana reconstituida al vilatge de Cambós.]]

Lo vilatge preïstoric de Cambós es un site preïstoric del [[neolitic]] final ([[Edat del Coire|Edat del coire]]) situat a [[Vuòlh en la Val]], dins lo departament d'[[Departament d'Erau|Eraut]]. Aperten al grop dels vilatges preïstorics de la cultura dicha [[Fontboïssa (cultura)|Fontboïssa]]. Es lo mai ancian vilatge neolitic de França trobat dins un tal estat de preservacion&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|autor1=Henri Canet|autor2=Jean-Louis Roudil|títol=Le village chalcolithique de Cambous à Viols-en-Laval (Hérault)|lenga=francés|revista=Gallia préhistoire|volum=21|pp.=143-181|an=1978}}&lt;/ref&gt;.

== Istorica ==
Lo site foguèt descobèrt per Henri Canet, un Fraire de las Escòlas Crestianas, en 1967 pendent una enquèsta en susfàcia. A l'epòca, l'emplaçament èra menaçat per la construccion d'una rota destinada a servir un futur desvolopament immobiliari. Aquel projècte se materializèt pas jamai perque tot lo plan de Cambós foguèt aquerit pel Ministèri francés de la Defensa per crear un terren d'entraïnament.

La Société languedocienne de préhistoire que sa mission es la recèrca scientifica e la mediacion arqueologica, a gerit e dirigit lo Pargue Arqueologic de Cambos dempuèi 1976.

En 1983, una cabana foguèt entièrament reconstrucha sul site per de fins educativas. Subiguèt una renovacion completa en 2008.

== Site ==
Lo site cobrís una superfícia d'aperaquí 1&amp;nbsp;ectara. Aperten a un grop mai grand de sites neolitics delimitats per un quadrilatèr que s'estend de 5&amp;nbsp;km d'èst en oèst, entre [[Vuòlh lo Fòrt]] e [[Casavièlha]], e 2&amp;nbsp;km del nòrd al sud, ont son estats enregistrats quinze estacions calcoliticas, catòrze [[Dolmèn|dolmèns]] e una trentena de cabanas isoladas.

Lo vilatge de Cambós se compausa de quatre grops de cabanas, cadun situat a 50 a 100 mètres dels autres, coma de masatges distints. Sonque dos grops, designats grops A e B, son plan conservats, los autres dos essent estats utilizats coma de peirièras per la construccion de forns de calç. Cada grop compren de uèch a dètz cabanas amassadas, per un total de 35 a 40 cabanas. De passatges dirèctes existisson d'una cabana a l'autra sens cap d'accès intermediari. Las estructuras dels grops A e B son estadas conservadas per l'esfondrament de lors murs dempuèi l'exterior cap a l'interior, en formant de mòtas bassas ont la jaça arqueologica es estada protegida de l'erosion. Lo grop A es lo mièlhs conservat; dètz estructuras dedins son estadas completament escavadas.

Lo vilatge, amb sas cabanas amassadas, coexistissiá amb de cabanas escampilhadas dins las proximitats immediatas. Aqueste modèl d'installacion dispersat, son emplaçament sus de terrens plans, e l'abséncia d'estructuras defensivas (fossats, parets) indican un periòde de seguretat.

== Arquitectura ==
[[Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_04.jpg|esquèrra|vinheta|L'intrada oèst de la cabana n°&amp;nbsp;11.]]
Las cabanas son en forma d'ovals o de rectangles fòrça alongats amb d'absidas semicircularas a las doas extremitats. Sa longor intèrna varia de 8&amp;nbsp;m a 24&amp;nbsp;m. La cabana n°&amp;nbsp;11, la mièlhs estudiada, mesura en mejana 20,50&amp;nbsp;m de long per 5,30&amp;nbsp;m de larg. Las parets èran bastidass dirèctament sul sòl natural, sens fondaments, doncas siá sus l'argila siá sus la ròca sosjacenta. An de 1&amp;nbsp;m a&amp;nbsp;2,50 m d'espessor, amb una nautor d'entre 1&amp;nbsp;m e 2,50&amp;nbsp;m. Foguèron bastits en utilizant lo metòde del parament doble, amb un emplenatge de blòts de pèira dispausats a l'azard entre las doas parets. La fàcia intèrna es fòrça melhor bastida que la fàcia exteriora, amb de lausas planas pausadas sul bòrd dins un motiu regular.

Las pòrtas son estrechas (0,50  de larg) e lors angles son generalament soslinhats per d'[[Ortostat|ortostats]] de pichona talha. Cada cabana compòrta generalament una pòrta dins l'ais longitudinal (al nòrd o al sud), a l'abric dels vents dominants, e eventualament una pòrta laterala obrissent sus l'exterior o sus una cabana mejancièra. Los corredors traversant las parets e jonhent doas cabanas son generalament malonats, mentre que lo pasiment de las pèças es rar: qualques mètres carrats dins la cabana n°&amp;nbsp;11 (grop B) e davant la dintrada de la cabana n°&amp;nbsp;2 (grop A). L'abséncia d'umiditat e la permeabilitat granda del sòl permetián probable de se'n dispensar.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_12.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_12.jpg|Mapa generala del site.
Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_10.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_10.jpg|Cabanas del grop A.
Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_05.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_05.jpg|Cabana {{Numèro|11}}11.
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_09.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_09.jpg|Exterior de la cabana reconstituida.
Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_08.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_08.jpg|Interior de la cabana reconstituida.
&lt;/gallery&gt;Cap de pròva arqueologica suggerís l'existéncia de superestructuras de fusta qu'aurián constituit de solièrs, mas l'ipotèsi pòt pas èsser totalament exclusa. Los cobèrts dels bastiments èran en granda partida faches de vegetacion, complementadas per de primas lausas de calcari doç d'un jaàsituat mai al nòrd dins lo bacin de Sant Martin de Londras. Las lausas èran mai abondosas dins las cabanas mai pichonas (cabanas n°&amp;nbsp;4 e 5). La vegetacion utilizada poiriá èsser de faisses d'èrbas que creissián localament dins la garriga, o de canas amassadas prèp de corses d'aiga. Los traucs de pòst trobats amb lors blòts d'embalatge atestan que los teulats se pausavan sus d'encastres simples, sostenguts per de pòstes erigits a d'intervals regulars d'aperaquí 4&amp;nbsp;m lo long de l'axe longitudinal de las cabanas.

L'estudi de las estructuras revelèt que la disposicion de divèrsas cabanas èra estada remanejat amb lo temps: d'unas foguèron agrandidas, d'autras acorchidas. La cabana n°&amp;nbsp;3, qu'a l'origina mesurava 18 m de long, foguèt mai tard alargat de 6&amp;nbsp;m sens cambiar sa largor&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|an=1988|autor=Henri Canet|títol=Le village chalcolithique de Cambous à Viols-en-Laval (Hérault) - La Cabane III|lenga=francés|revista=Archéologie en Languedoc|volum=4|paginas=83-103}}&lt;/ref&gt;.

Aqueles ostals podián aculhir de 5 a 20 personas. En supausant que totes los ostals èran ocupats al meteis temps, lo vilatge auriá pogut aculhir de 200 a 300 personas&lt;ref&gt;Panèls d'informacion sul site.&lt;/ref&gt;. L'ocupacion esporadica del site es atestada après son abandon per la populacion fontbuxiana, mas lo vilatge èra probablament ja en roïnas al començament de l'[[Edat del Bronze]].

== Organizacion de l'abitat ==
Dins las cabanas n°&amp;nbsp;1 e 2, l'abitat èra devesit en doas seccions principalas amb lo fogal al centre. Foguèt dins la seccion nòrd d'aquelas cabanas que los arqueològs trobèron lo mai de fragments de ceramica e qualques aisinas de silex (puntas de flèchas, gratador, cotèls) e d'aisinas d'òs (puntas, lisadors), e tanben qualques ornaments (faches de pèira, d'òs e de cauquilha). Aquesta zòna correspond probablament a l'emmagazinatge de resèrvas de noiridura, del temps que la seccion sud, prèp de la sortida, que produsiguèt fòrça pauc de rèstas de material, servissiá probablament d'airal de repaus nocturn.

Dins la cabana nº&amp;nbsp;3, un banc rocós servissiá de sèti per un picaire de silex, coma o mòstran las nombrosas pèiras de martèl, de nuclèus, de blòts e de flocs trobats ailà. De rèstes de fogals, d'equipaments de cosina e d'aisinas son tanben estats trobats en defòra e prèp de las abitacions, çò que pròva que la vida quotidiana èra tanben organizada en defòra.

== Material arqueologic ==
[[Fichièr:Viols-en-Laval village-cambous 07.jpg|esquèrra|vinheta|Còpias de vases cilíndrics.]]
Lo material arqueologic descobèrt consistís subretot en fragments de terralha extrèmament fragmentats. La cabana n°&amp;nbsp;11 produsiguèt mai de 400 kg de ceramica. Aquela terralha es estada identificada coma apartenent a la [[Fontboïssa (cultura)|cultura]] [[Fontboïssa (cultura)|de Fontboïssa]]. Èra fabricat amb d'argila locala a la quala s'i apondèt un desgraissant (calcari local o calcita). De pèças mai pichonas èran de còps aliscadas amb un objècte dur, del temps que de pèças mai grandas èran mens soinosament aliscadas amb los dets. Tota la terralha de Cambós a una basa arredondida. Las formas son simplas, e las manilhas son siá d'ansas simplas o de botons.

Lo material litic consistís en d'aisinas brutas fachas a partir de còdols de riu (percussors) e de silex talhats (puntas de sagetas en forma de fuèlha, rascadors espesses). Dos aisses complets e de fragments de tres autres foguèron trobats dins de fendasclas de paret dins la cabana n°&amp;nbsp;2. Las mòlas de granit descobèrtas aurián pogut èsser utilizadas a l'encòp per mòlre de granas per far de farina e per incorporar de calcita coma desgraissant dins la ceramica.

Los objèctes de coire trobats son fòrça rars. Incluson un ponhal fin (cabana n°&amp;nbsp;12), un cunh (cabana n°&amp;nbsp;11), d'agulhas, un cisèl, e qualques perlas de colar (cabanas n°&amp;nbsp;3 e 11). Dels dètz e sèt objèctes de coire descobèrts, l'analisi metallurgica revelèt que tres foguèron fabricats amb de mineral de las [[Cevenas]], sèt amb de mineral de la [[Montanha Negra]] (airal de [[Cabrièira (Erau)|Cabrièira]] e de [[Peret (Erau)|Peret]]), e los autres amb una mescla dels dos minerals o en tornant fondre d'objèctes mai ancians.

== Vida quotidiana ==
Lo volum de pèira utilizat per bastir de murs d'un espessor que despassa las simplas exigéncias estructuralas suggerís que la construccion de las cabanas foguèt precedida per la desbarrassament sistematica de las pèiras del site per facilitar lo pasturatge seguent del bestial.

L’estudi del material arqueologic trobat mòstra que lo vilatge preïstoric de Cambous es un vilatge neolitic tipic de Lengadòc, ont l’agricultura e la domesticacion del bestial èran ja plan establidas. De cerealas mòltas o rostidas (blat e òrdi) èran consomadas. La caça provesissiá pas qu'un cinquen de la carn manjada. Los òsses d'animals trobats son subretot los d'animals domestics (bovins, fedas, pòrcs, cabras, cans), amb una predominància clara de fedas e de cabras. Pòrtan de traças fòrça claras de cosina e de carnisseria.

Divèrses [[Dolmèn|dolmèns]] (dolmèn de Cambós, dolmèn de la Dralha ) e de tombas ovalas (tombas de Casarils) son estats trobats a [[Vuòlh en la Val]] o [[Vuòlh lo Fòrt]], dins las proximitats immediatas del vilatge de Cambós. Dins lo quite vilatge, lo sola sepultura descobèrta es aquela d'un nenon recentament nascut plaçat dins un vas prèp de la cabana n°&amp;nbsp;11.

== Nòtas e referéncias ==
Aquel article manleva largament a la [[:fr:Village_préhistorique_de_Cambous|version francesa]].&lt;references /&gt;{{Portal preïstòria}}
[[Categoria:Neolitic]]</text>
      <sha1>cma9c83l0a89p3yn0z6k54hzstkh9lq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractat deth Plan d'Arrem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201024</id>
    <revision>
      <id>2498613</id>
      <parentid>2498606</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcosigm</username>
        <id>60059</id>
      </contributor>
      <origin>2498613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5229" sha1="otuipzqa43w8rcipf734v1t8fx4y7bn" xml:space="preserve"> 
[[Fichièr:PlandArem.JPG|vinheta|Image del Plan de Arrem près de Pont de Rei.]]
Eth tractat deth Plan d'Arrem se signèc eth [[22 d'abril|22 d'abriu]] de [[1513]] entre [[Sent Biat]] e [[Val d'Aran|Aran]], damb er impuls dera monarquia francesa e [[Corona d'Aragon|catalanoaragonesa]].&lt;ref name=&quot;aran&quot; /&gt; En eth tractat, es vals se comprometen a auer patz, a non talhar es relacions comerciaus e a préner mesures comunes dins en cas de guèrra entre França e era [[Corona d'Aragon]].&lt;ref name=&quot;aran&quot; /&gt; Eth '''tractat del plan d'Arrem''' ei un tractat de ''lies e patzeries'', ua expression formada de dues paraules occitanes.&lt;ref name=&quot;aran&quot; /&gt; Era prumèra «ligas», hè referéncia ar acòrd que jónher enes vals que lo signen, e «patzerias» conten era idèa de patz entre es vals.&lt;ref name=&quot;aran&quot; /&gt; Son acòrds destinadi a reglamentar eth dret de pastura, de transit de vegadas o de merces, mès tanben de preservar la patz entre es vals.&lt;ref name=&quot;aran&quot;&gt;{{Ref-web|url=http://www20.gencat.cat/portal/site/msi-cultura/menuitem.f8ec44f847919cca411cb318b0c0e1a0/?vgnextoid=78673a3919c85210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&amp;vgnextchannel=78673a3919c85210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&amp;vgnextfmt=detall&amp;contentid=3fbeb4b3d5b26310VgnVCM2000009b0c1e0aRCRD|consulta=2 juliol 2014|títol=Plan d'Arrem, 22 d'abril de 1513|editor=Xarxa d'Arxius Comarcals, Val d'Aran|data=19 març 2012}}&lt;/ref&gt;

Eth rei catalanoaragonés que permet aguest tractat ei [[Ferrand II d'Aragon|Ferran eth Catolic]].&lt;ref name=&quot;aran&quot;&gt;{{Ref-web|url=http://www20.gencat.cat/portal/site/msi-cultura/menuitem.f8ec44f847919cca411cb318b0c0e1a0/?vgnextoid=78673a3919c85210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&amp;vgnextchannel=78673a3919c85210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&amp;vgnextfmt=detall&amp;contentid=3fbeb4b3d5b26310VgnVCM2000009b0c1e0aRCRD|consulta=2 juliol 2014|títol=Plan d'Arrem, 22 d'abril de 1513|editor=Xarxa d'Arxius Comarcals, Val d'Aran|data=19 març 2012}}&lt;/ref&gt; Eth rei francés es [[Loís XII de França|Lluís XII]], coneishut coma Lluís d'Orleans.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Part francesa
!Part aragonesa
|-
|Senescauciá de [[Tolosa]]
|Marquesat deth [[Palhars]]
|-
|[[Vescomtat de Coserans]]
|Comtat de [[Ribagòrça (comarca d'Aragon)|Ribagòrça]]
|-
|Baroniá e senhoriá d'[[Aspèth]]
|[[Vescomtat de Coserans]]
|-
|Castelaniá de [[Sent Biat]]
|Vescomtat de Vilamur
|-
|Castelaniá de [[Castilhon (Hauts Pirenèus)|Castilhon]]
|Baroniá de [[Bielsa]]
|-
|[[Vath d'Aura|Val d'Aura]]
|Baroniá d'Erill
|-
|Val de Larbost
|Baroniá d'Orcau
|-
|Val de Loron
|Abadia de Lavaix
|-
|Val de [[Banhèras de Luishon|Luishon]]
|Conca d'Orcau
|-
|Val de Neste
|[[Val d'Aran]]
|-
|Val de [[Borg de Guelh|Guelh]]
|Val de Barravés
|-
|Val de [[Varossa]]
|[[Vath de Benasc|Val de Benasc]]
|-
|[[Antishan de Frontinhas|Frontinhas]]
|Val de [[Gistaín/Chistén|Chistén]]
|-
|Vila de [[Sent Líser]]
|Vila de [[Tremp]]
|}
Laguens deth hons deth [[Conselh Generau d'Aran|Conselh Generau dera Val d'Aran]] se consèrve era còpia deth tractat de ''lies e patzeries'' de 1513 en catalan, possiblament datat entre 1664-1665 e que conten tanben es ratificacions des reis catolics e francesi,&lt;ref name=&quot;aran&quot;&gt;{{Ref-web|url=http://www20.gencat.cat/portal/site/msi-cultura/menuitem.f8ec44f847919cca411cb318b0c0e1a0/?vgnextoid=78673a3919c85210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&amp;vgnextchannel=78673a3919c85210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&amp;vgnextfmt=detall&amp;contentid=3fbeb4b3d5b26310VgnVCM2000009b0c1e0aRCRD|consulta=2 juliol 2014|títol=Plan d'Arrem, 22 d'abril de 1513|editor=Xarxa d'Arxius Comarcals, Val d'Aran|data=19 març 2012}}&lt;/ref&gt; era còpia deth tractat en francés, datat a Sant Beat eth 28 de junhsèga de 1643 e era còpia en [[gascon]], sens data, possiblament de 1654.&lt;ref name=&quot;aran&quot;&gt;{{Ref-web|url=http://www20.gencat.cat/portal/site/msi-cultura/menuitem.f8ec44f847919cca411cb318b0c0e1a0/?vgnextoid=78673a3919c85210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&amp;vgnextchannel=78673a3919c85210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&amp;vgnextfmt=detall&amp;contentid=3fbeb4b3d5b26310VgnVCM2000009b0c1e0aRCRD|consulta=2 juliol 2014|títol=Plan d'Arrem, 22 d'abril de 1513|editor=Xarxa d'Arxius Comarcals, Val d'Aran|data=19 març 2012}}&lt;/ref&gt;

== Referéncias ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Bibliografia ==

* Peir COTS e CASANHA, Los derechos de paso, pastos y aguas entre Aran, Comenges y Coserans, y su relación con los tratados de Lies e Patzeries, Conselh Generatz d'Aran, 2003 {{ISBN|84-89940-67-3}} 255p
* Christian BOURRET, ''Las Pyrénées centrales pòrta IX° au XIX° siècle''. ''La formation progressive de une frontière'', Pyrégraph (Aspet), 1995, 461p
* Rémy COMET, ''Lo enclave espagnole pòrta val d'Aran''. Sa passé.Sas anciens privilèges, coutumes te relations pastorales dans las Pyrénées centrales, La adret (Toulouse), 1985, réédition de 1929
* Patrice POUJADE, Une vallée frontière dans le grand siècle. Le Val d'Aran entre deux monarchies, Pyrégraph (Aspet), 1998, 436p {{ISBN|2-908723-24-7}}
* Emmanuel Le Roy Ladurie, ''Lies te passeries dans las Pyrénées'', (Tarbes), 1986, 234p
* [https://ddd.uab.cat/pub/llibres/2010/71670/305-314_Pojada.pdf https://ddd.uab.cat/pub/Libres/2010/71670/305-314_Pojada.pdf]
[[Categoria:Istòria d'Occitània]]
[[Categoria:Istòria dera Val d'Aran]]</text>
      <sha1>otuipzqa43w8rcipf734v1t8fx4y7bn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cambós</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201025</id>
    <redirect title="Vilatge preïstoric de Cambós" />
    <revision>
      <id>2498617</id>
      <timestamp>2026-04-22T15:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C.Stecoli</username>
        <id>41516</id>
      </contributor>
      <comment>Pagina d'alias</comment>
      <origin>2498617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="n4swcklu9xv14rdf02suw0pkm0on0o3" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Vilatge preïstoric de Cambós]]</text>
      <sha1>n4swcklu9xv14rdf02suw0pkm0on0o3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maxi Priest</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201026</id>
    <revision>
      <id>2498624</id>
      <timestamp>2026-04-22T17:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « [[Imatge:MaxiPriestJan2011.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire anglés Maxi Priest, aquí sus l'empont en 2011]] '''Maxi Priest''', nascut lo 10 de junh de 1961 a [[Lewisham]] en [[Anglatèrra]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[reggae]] e de [[RnB]]. En [[Occitània]], es mai que mai conegut per son tube ''Close to you'' a la fin de l'annada 1990.  {{ORDENA:Priest, Maxi}} »</comment>
      <origin>2498624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="382" sha1="4ewrpzudjjws66ds22yz0332dlloypd" xml:space="preserve">[[Imatge:MaxiPriestJan2011.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire anglés Maxi Priest, aquí sus l'empont en 2011]]
'''Maxi Priest''', nascut lo 10 de junh de 1961 a [[Lewisham]] en [[Anglatèrra]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[reggae]] e de [[RnB]]. En [[Occitània]], es mai que mai conegut per son tube ''Close to you'' a la fin de l'annada 1990.

{{ORDENA:Priest, Maxi}}</text>
      <sha1>4ewrpzudjjws66ds22yz0332dlloypd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498626</id>
      <parentid>2498624</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2498626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="388" sha1="enrxgtjr01ahuqv80a9yfp6zzhq7ev7" xml:space="preserve">[[Imatge:MaxiPriestJan2011.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire anglés '''Maxi Priest''', aquí sus l'empont en 2011]]
'''Maxi Priest''', nascut lo 10 de junh de 1961 a [[Lewisham]] en [[Anglatèrra]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[reggae]] e de [[RnB]]. En [[Occitània]], es mai que mai conegut per son tube ''Close to you'' a la fin de l'annada 1990.

{{ORDENA:Priest, Maxi}}</text>
      <sha1>enrxgtjr01ahuqv80a9yfp6zzhq7ev7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498628</id>
      <parentid>2498626</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2498628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="qpbigp07bxmua5ljn20n39owj04brm1" xml:space="preserve">[[Imatge:MaxiPriestJan2011.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire anglés '''Maxi Priest''', aquí sus l'empont en 2011]]
'''Max Alfred Elliott''', dich '''Maxi Priest''', nascut lo 10 de junh de 1961 a [[Lewisham]] en [[Anglatèrra]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[reggae]] e de [[RnB]]. Es estat al som de sa popularitat entre 1988 e 1996. En [[Occitània]], es mai que mai conegut per son tube ''Close to you'' a la fin de l'annada 1990.

{{ORDENA:Priest, Maxi}}
[[Categoria:reggae]]
[[Categoria:Naissença en 1961]]
[[Categoria:Pseudonim]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:Cantaire britanic]]</text>
      <sha1>qpbigp07bxmua5ljn20n39owj04brm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498629</id>
      <parentid>2498628</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2498629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="709" sha1="r72f8jnpjxpjxdxm7u3s7k30sa2fftr" xml:space="preserve">[[Imatge:MaxiPriestJan2011.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire anglés '''Maxi Priest''', aquí sus l'empont en 2011]]
'''Max Alfred Elliott''', dich '''Maxi Priest''', nascut lo 10 de junh de 1961 a [[Lewisham]] en [[Anglatèrra]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[reggae]] e de [[RnB]]. Es estat al som de sa popularitat entre 1988 e 1996. En [[Occitània]], es mai que mai conegut per son tube ''Close to you'' a la fin de l'annada 1990.

{{ORDENA:Priest, Maxi}}
[[Categoria:reggae]]
[[Categoria:Naissença en 1961]]
[[Categoria:Pseudonim]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:Cantaire britanic]]
[[Categoria:Cantaire anglés]]</text>
      <sha1>r72f8jnpjxpjxdxm7u3s7k30sa2fftr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498630</id>
      <parentid>2498629</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2498630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1048" sha1="7rnpnwja8jmh21zltjzc0sym7dtzl4r" xml:space="preserve">[[Imatge:MaxiPriestJan2011.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire anglés '''Maxi Priest''', aquí sus l'empont en 2011]]
'''Max Alfred Elliott''', dich '''Maxi Priest''', nascut lo 10 de junh de 1961 a [[Lewisham]] en [[Anglatèrra]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[reggae]] e de [[RnB]]. Es estat al som de sa popularitat entre 1988 e 1996. En [[Occitània]], es mai que mai conegut per son tube ''Close to you'' a la fin de l'annada 1990.

==Discografia==
* 1985 : ''You're Safe''
* 1986 : ''Intentions''
* 1988 : ''Maxi / Maxi Priest''
* 1990 : ''Bonafide''
* 1992 : ''Fe Real''
* 1996 : ''Man with the Fun''
* 1999 : ''CombiNation''
* 2005 : ''2 the Max''
* 2007 : ''Refused''
* 2014 : ''Easy to Love''
* 2019 : ''It All Comes Back to Love''
* 2020 : ''United State of Mind''

{{ORDENA:Priest, Maxi}}
[[Categoria:reggae]]
[[Categoria:Naissença en 1961]]
[[Categoria:Pseudonim]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:Cantaire britanic]]
[[Categoria:Cantaire anglés]]</text>
      <sha1>7rnpnwja8jmh21zltjzc0sym7dtzl4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sant Jólian e Puèi l'Avèsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201027</id>
    <redirect title="Sant Jolan e Puèi l&#039;Avèsa" />
    <revision>
      <id>2498632</id>
      <timestamp>2026-04-22T17:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]] cap a [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]</comment>
      <origin>2498632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="a7gmwr436dnrkii8x6eaxcyh4mlqwiv" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]</text>
      <sha1>a7gmwr436dnrkii8x6eaxcyh4mlqwiv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>