Valadas Occitanas

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="oc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipèdia</sitename>
    <dbname>ocwiki</dbname>
    <base>https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mèdia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discutir</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilizaire</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discussion Utilizaire</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discussion Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fichièr</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discussion Fichièr</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discussion MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Modèl</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discussion Modèl</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ajuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discussion Ajuda</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discussion Categoria</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Discussion Portal</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Projècte</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Discussion Projècte</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mòdul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Mòdul Discussió</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Valadas Occitanas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6815</id>
    <revision>
      <id>2498661</id>
      <parentid>2481778</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T12:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25028-05</username>
        <id>63254</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ciutat Metropolitana de Turin */</comment>
      <origin>2498661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18403" sha1="gt6fypf4jiq6cadelp2pigteu1cyu9j" xml:space="preserve">{{Dialecte Vivaroaupenc}}
{{Dialecte Cisalpenc}}
{{Ortografia}}
{{Infobox País d'Occitània
|nom auto=Valadas Occitanas
|dialècte=[[occitan]] ([[vivaroaupenc]] e [[Roiasc (parlar)|roiasc]]), [[piemontés]]
|panorama=2012_06_26_beaulard_da_strada_per_puys.jpg
|Estat=[[Itàlia]]
|principalas_vilas=[[Lo Borg Sant Dalmatz]] - [[Buscha]] - [[Bueves]] - [[Draonier]]
|Gentilici=''Cap''
|capitala=''Cap''
|localizacion=Valladas Occitanas en Occitània.png
}}

Las '''Valadas Occitanas''' son la [[Païses occitans|partia]] d'[[Occitània]] situadas en [[Itàlia]].&lt;ref&gt;{{Ref-libre|títol=Encyclopedia of the World's Minorities|pagina=398|editor=Taylor &amp; Francis|isbn=9781135193881|an=2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-libre|títol=Petit Magistère de Cuisine Occitane : 145 préparations, miscellanées et interventions gourmandes|pagina=398|cognòm=Delouis|nom=Olivier-Marie|an=2022|isbn=9782492979057}}&lt;/ref&gt; Al es un territòri montanhós alpenc amb de valadas que an esquasi totas la direccion Èst-Oèst e calan vèrs la [[Piemont|plana piemontesa]]. {{Referéncia necessària|Sa populacion es estimaa a 183 702 estatjants (2022, ISTAT).|data=19-10-2023}} 

Las vilas principalas son [[Lo Borg Sant Dalmatz]], [[Buscha]], Barge, [[Bueves]] e [[Draonier]]. L'enclava lingüistica occitana de [[La Gàrdia]] ([[Calàbria]], [[Itàlia]]) fai pas partia de las Valadas Occitanas.

== Bandieras ==
Existís pas una bandiera officiala de las Valadas Occitanas. Maugrat aquò, la [[Bandièra d'Occitània|Bandiera d'Occitània]] es en usatge actual.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Flag of Occitania.svg|Bandiera d'Occitània sense l'estela.
Flag of Occitania (with star).svg|Bandiera d'Occitània ambe l'estela.
&lt;/gallery&gt;

==Ciutat Metropolitana de Turin==
[[File:Map_of_Occitan_Valleys_-_Italy_-_according_to_Law_482-1999_declarations.svg|thumb|538x538px|'''Mapa de las Valadas occitanas'''
&lt;br&gt;A. Comunas declaraas de lenga occitana segond la lei 482/99&lt;ref&gt;{{it}}[https://web.archive.org/web/20150822013903/http://www.regione.piemonte.it/cultura/cms/minoranze-linguistiche/loccitano.html &quot;La minoranza linguistica occitana&quot;], site de la Region du Piémont.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;B. Comunas declaraas parcialament de lenga occitana segond la lei 482/99
&lt;br&gt;C. Comunas de las valadas '''pas''' declaraas de lenga occitana segond la lei 482/99
&lt;br&gt;D. Comunas declaraas de lenga arpitana segond la lei 482/99&lt;ref&gt;{{it}}[https://web.archive.org/web/20180513223811/http://www.regione.piemonte.it/cultura/cms/minoranze-linguistiche/il-francese-e-il-francoprovenzale.html &quot;La minoranza linguistica francoprovenzale&quot;], site de la Region de Piemont.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;E. Comunas declaraas de lenga francesa segond la lei 482/99&lt;ref&gt;{{it}}[https://web.archive.org/web/20180514064830/http://www.regione.piemonte.it/cultura/cms/minoranze-linguistiche/francese.html &quot;La minoranza linguistica francese&quot;], site de la Region de Piemont.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;''Autres limits''
&lt;br&gt;F. Comunas italianas del [[Marquesat de Doçaiga]] e autras dependéncias dau Comtat de Niça&lt;ref&gt;Girolamo Rossi. ''Storia del marchesato di Dolceacqua e dei comuni di Pigna e Castelfranco.'' Oneglia: Tipografia di Giovanni Grilini. 1862. [https://archive.org/embed/bub_gb_DZ4PNhPwZYwC Legir en linha].&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;G. Limit approximatiu de las valadas occitanas&lt;ref name=&quot;AMLPPI&quot;&gt;Segond l’[http://www.chambradoc.it/n.1ComunitaMontanaDelleAlpiDelMare/Atlante-delle-Minoranze-Linguistiche-del-Piemonte-e-della-Pr.1.page ''Atlante delle Minoranze Linguistiche del Piemonte e della Provincia di Imperia''].&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;H. Limit de la lenga occitana segond l’IRES de Piemont, ont se destria d’aicèsta&lt;ref&gt;Enrico Allasino, Consuelo Ferrier, Sergio Scamuzzi, Tullio Telmon. [http://archive.digibess.eu/islandora/object/librib:349979/datastream/PDF/content/librib_349979.pdf ''Le lingue del Piemonte''].&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;I. Limit de la lenga occitana segond l’[[Institut d'estudis occitans]], ont se destria d’aicèsta&lt;ref&gt;{{oc}}[[Institut d'estudis occitans]]. [http://bdtopoc.org/valadasItalianas250318.php &quot;Comunas occitanas d'Itàlia&quot;], site ''Luòcs''.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;J. Limit nòrd de l’airal linguistic [[brigasc]]-[[roiasc]]
&lt;br&gt;K. Limit approximatiu de la lenga occitana
&lt;br&gt;L. Limit approximatiu de la lenga occitana anciana&lt;ref&gt;Ernst Hirsch. Provenzalische Mundarttexte aus Piemont. Tübingen: Niemeyer Max Verlag GmbH, 1978.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;M. Limit dau [[Comtat de Niça]]
&lt;br&gt;N. Limit de l'ancian departement daus [[Aups Maritims]] (1793-1814)
&lt;br&gt;O. Limit de l'anciana [[província de Niça]] (1859-1860)
&lt;br /&gt;P. Limit oriental de la non-diftongason &lt;ref name=&quot;bronzat&quot;&gt;{{it}} Franco Bronzat. &quot;Lingua “valdese” e occitano alpino: parentele morfo-fonetiche e lessicali&quot;. ''Bolletino della Società di Studi Valdesi''. N°197. Dicembre 2005. pp 69-112.&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;Q. Limit oriental de /bew/ vs /biw/ &lt;ref name=&quot;bronzat&quot; /&gt;]]
[[Província de Turin]] abans lo 1èr de genièr de 2015.

* Populacion: {{formatnum:{{popitpoc|001}}}} estatjants.

Las '''comunas''' occitanas de la ciutat metropolitana de Turin son [entre parentèsis cairadas, nom italian]:&lt;br&gt; [[L'Abaia‎]] [Abbadia Alpina] (comuna de Pineròl), [[Angruenha]] [Angrogna], [[Bardonescha]] [Bardonecchia], [[Bibiana]] [Bibiana], [[Bricairàs]] [Bricherasio], [[Buebi]] [Bobbio Pellice], [[Campilhon e Fenil]] [Campiglione Fenile], [[Cesana]] [Cesana Torinese], [[Chantaloba]] [Cantalupa], [[Chaumont]] [Chiomonte], [[Las Clavieras]] [Claviere], [[L'Envèrs de Pinascha]] [Inverso Pinasca], [[Exilhas]] [Exilles], [[Finistrèlas]] [Fenestrelle], [[Frussasc]] [Frossasco], [[Lo Grand Sause]] [Sause d'Oulx], [[Lusèrna e Sant Joan]] [Luserna San Giovanni], [[Luserneta]] [Lusernetta], [[Massèl]] [Massello], [[Ors (comuna)|Ors]] (Ols, classicizant) [Oulx], [[Peirosa]] [Perosa Argentina], [[Perier (comuna)|Perier]] [Perrero], [[Pinascha]] [Pinasca], [[Pomaret]] [Pomaretto], [[Las Pòrtas]] [Porte], [[Praal]] [Prali], [[Praamòl]] [Pramollo], [[Prajalats]] [Pragelato], [[Prarustin]] [Prarostino], [[Rolei]] [Roletto], [[Roraa]] [Rorà], [[Roure]] [Roure], [[Salbertrand]] [Salbertrand], [[Salsa (comuna)]] [Salza di Pinerolo], [[Sant German de Cluson]] [San Germano Chisone], [[Sant Pèire (Val Lemina)|Sant Pèire]] [San Pietro Val Lemina], [[Sant Second]] [San Secondo di Pinerolo], [[Sestrieras]] [Sestriere], [[Taluc (comuna de Pineròl)]] [Talucco] (comuna de Pineròl), [[La Torre de Pèlis]] [Torre Pellice], [[Usseaus]] [Usseaux], [[Lhi Vialars]] [Villar Perosa], [[Lo Vilar de Pèlis]] [Villar Pellice]

'''[[Val d'Ors]]''' o '''Auta Val Doira''' (''Val di Susa'')
*[[Bardonescha]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Bardonecchia'')
*[[Cesana]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Cesana Torinese'')
*[[Chaumont]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Chiomonte'')
*[[Las Clavieras]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Claviere'')
*[[Exilhas]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Exilles'')
*[[Ors (comuna)|Ors]] (antigament ''Ols'')&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Oulx'')
*[[Salbertrand]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Salbertrand'')
*[[Lo Grand Sause]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Sauze di Cesana'')
*[[Lo Sause d'Ors|Lo Sause]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Sauze d'Oulx'')
*[[Sestrieras]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Sestriere'')

'''[[Val Cluson]]''' (''Val Chisone'')
*[[Finistrèlas]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Fenestrelle'')
*[[l'Envèrs de Pinascha]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Inverso Pinasca'')
*[[Peirosa]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Perosa Argentina'')
*[[Pinascha]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Pinasca'')
*[[Pomaret]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Pomaretto'')
*[[las Pòrtas]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Porte'')
*[[Praamòl]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Pramollo'')
*[[Prajalats]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Pragelato'')
*[[Roure]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Roure'')
*[[Sant German de Cluson]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''San Germano Chisone'')
*[[Ussiau]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Usseaux'')
*[[Lhi Vialars]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Villar Perosa'')

'''[[Val Germanasca]]''' o '''Val Sant Martin''' (''Val Germanasca'')
*[[Massèl]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Massello'')
*[[Perier]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Perrero'')
*[[Praal]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Prali'')
*[[Salsa (comuna)|Salsa]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Salza di Pinerolo'')

'''[[Pè de Montanha]]'''
*[[Campilhon e Fenil]] (''Campiglione-Fenile'')
*[[Chantaloba]] (''Cantalupa'')
*[[Frussasc]] (''Frossasco'')
*[[Pineròl]] (''Pinerolo'') (a [[Taluc (comuna de Pineròl)]] ''Talucco'' e [[L'Abaia (comuna de Pineròl)‎]] ''Abbadia Alpina'')
*[[Prarustin]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Prarostino'')
*[[Rolei]] (''Roletto'')
*[[Sant Pèire (Val Lemina)|Sant Pèire]] (''Sampietro Bonollo Vallemina'')
*[[Sant Second]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''San Secondo di Pinerolo'')

'''[[Val Pèlis]]''' (''Val Pellice'')
*[[Angruenha]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Angrogna'')
*[[Bibiana]] (''Bibiana'')
*[[Bricairàs]] (''Bricherasio'')
*[[Buebi]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Bobbio Pellice'')
*[[Lusèrna e Sant Joan]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Luserna San Giovanni'')
*[[Luserneta]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Lusernetta'')
*[[Roraa]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Roranno'')
*[[la Torre de Pèlis]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Torre Pellice'')
*[[lo Vilar de Pèlis]]&lt;sup&gt;1,2&lt;/sup&gt; (''Villar Pellice'')

==Província de Coni==
Populacion: {{formatnum:{{popitpoc|004}}}} estatjants.

* (las [[Valadas de la Besimauda]])
* las '''[[Valadas dal Quiè]]''' 
Las '''comunas''' occitanas de la província de Coni son [entre parentèsis cairadas, nom italian]:&lt;br&gt;[[Acelh]] [Acceglio],[[Aison]] [Aisone],[[L'Argentiera]] [Argentiera],[[L'Arma]] [Macra],[[Banhòl]] [Bagnolo Piemonte],[[Barge]] [Barge],[[Bernès]] [Bernezzo], [[Blins]] (/Belins) [Bellino],[[Lo Borg Sant Dalmatz]] [Borgo San Dalmazzo],[[Brondèl]] [Brondello],[[Brossasc]] [Brossasco],[[Bueves]] [Boves],[[Buscha]] [Busca],[[Caralh]] [Caraglio],[[Cartinhan]] [Cartignano],[[Castelar]] [Castellar],[[Cèlas (Valadas Occitanas)|Cèlas]] [Celle di Macra],[[Cervasca]] [Cervasca],[[Chanuelhas]] [Canosio],[[Chastèldalfin]] [Casteldelfino],[[Chastèlmanh]] [Castelmagno],[[La Clusa (Valadas Occitanas)|La Clusa]] [Chiusa di Pesio],[[Criçòl]] [Crissolo],[[Demont]] [Demonte],[[Draonier]] [Dronero],[[Elva]] [Elva],[[Entraigas]] [Entracque],[[Envie]] [Envie],[[Estròp]] [Stroppo],[[Frabosa Sobrana]] [Frabosa Soprana],[[Frabosa Sotana]] [Frabosa Sottana],[[Fraisse (Valadas Occitanas)|Fraisse]] [Frassino],[[Gaiòla]] [Gaiola],[[Gambasca]] [Gambasca],[[Isascha]] [Isasca],[[Limon]] [Limone Piemonte],[[La Màrmol]] [Marmora],[[Martinhana]] [Martiniana Po],[[Lo Mèl]] [Melle],[[Moiòla]] [Moiola],[[Montomal]] [Montemale di Cuneo],[[Montrós]] [Monterosso Grana],[[Oncin]] [Oncino],[[Ostana]] [Ostana],[[Paisana]] [Paesana],[[Panh]] [Pagno],[[Peasc]] [Piasco],[[Pèirapuerc]] [Pietraporzio],[[Pont e la Chanal]] [Pontechianale],[[Poranh]] [Peveragno],[[Pradievi]] [Pradleves],[[Prats]] [Prazzo],[[Revèl (Valadas Occitanas)|Revèl]] [Revello],[[Rifred]] [Rifreddo],[[Ritana]] [Rittana],[[Roascha]] [Roaschia],[[Robilant]] [Robilante],[[La Ròca (Valadas Occitanas)|La Ròca]] [Roccasparvera],[[Ròcafòrt (Valadas Occitanas)|Ròcafòrt]] [Roccaforte Mondovì],[[Rocavion]] [Roccavione],[[La Ròcha (Valadas Occitanas)|La Ròcha]] [Roccabruna],[[Rossana]] [Rossana],[[Sambuc]] [Sambuco],[[Sant Damian]] [San Damiano Macra],[[Sant Frònt]] [Sanfront],[[Sant Pèire (Valadas Occitanas)|Sant Pèire]] [Sampeyre],[[Valàuria (Valadas Occitanas)|Valàuria]] [Valloriate],[[Valgrana]] [Valgrana],[[Valmala (Val Varacha)|Valmala]] [Valmala],[[Vaudier]] [Valdieri],[[Venascha]] (/Venaissa) [Venasca],[[Lo Vernant]] [Vernante],[[Vilanòva (Valadas Occitanas)|Vilanòva]] [Villanova Mondovì],[[Lo Vilar (Valadas Occitanas)|Lo Vilar]] [Villar San Costanzo],[[Vinai]] [Vinadio],[[Vinhòl]] [Vignolo], &lt;br /&gt;[[La Viosèna (comuna d'Ormea)|La Viosèna]] [Viozene] (comuna d'[[Ormea]]; oficialament dins la [[Província de Coni]] mas connectada mai que mai amb la [[Província d'Impèria]])

'''[[Val Infernotto]]''' (''Valle Infernotto e pianura padana'')
*[[Barge]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Barge'')
*[[Banhòl]] (''Bagnollo Piemontese'')
*[[Envie]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Envie'')
*[[Revèl (Valadas Occitanas)|Revèl]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Revello'')

'''[[Val Pò]]''' (''Val Po'')
*[[Brondèl]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Brondello'')
*[[Castelar]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Castellar'')
*[[Criçòl]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Crissolo'')
*[[Gambasca]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Gambasca'')
*[[Martinhana]] (''Martiniana Po'')
*[[Oncin]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Oncino'')
*[[Ostana]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Ostana'')
*[[Paisana]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Paesana'')
*[[Panh]] (''Pagno'')
*[[Rifred]] (''Rifreddo'')
*[[Sant Frònt]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Sanfront'')

'''[[Val Varacha]]''' (''Val Varaita'')
*[[Blins]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Bellino'')
*[[Brossasc]] (''Brossasco'')
*[[Chastèldalfin]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Casteldelfino'')
*[[Fraisse]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Frassino'')
*[[Isascha]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Isasca'')
*[[Lo Mèl]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Melle'')
*[[Peasc]] (''Piasco'')
*[[Pont e la Chanal]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Pontechianale'')
*[[Rossana]] (''Rossana'')
*[[Sant Pèire (Valadas Occitanas)|Sant Pèire]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Sampietro Bonollo Valvaraita'')
*[[Valmala (Val Varacha)|Valmala]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Valmala'')
*[[Venascha|Venascha o Venaissa]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Venasca'')

'''[[Val Maira]]''' (''Val Maira'')
*[[Acelh]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Acceglio'')
*[[Buscha]] (''Busca'')
*[[Chanuelhas]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Canoglias'')
*[[Cartinhan]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Cartignano'')
*[[Cèlas (Valadas Occitanas)|Cèlas]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Celle di Macra'')
*[[Draonier]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Dronero'')
*[[Elva]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Elva'')
*[[l'Arma]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Macra'')
*[[la Màrmol]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Marmora'')
*[[Prats]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Prazzo'')
*[[La Ròcha (Valadas Occitanas)|La Ròcha]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Roccabruna'')
*[[Sant Damian]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''San Damiano Macra'')
*[[Estròp]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Stroppo'')
*[[Lo Vilar (Valadas Occitanas)|Lo Vilar]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Villar San Constanzo'')

'''[[Val Grana]]''' (''Val Grana'')
*[[Bernès]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Bernezzo'')
*[[Caralh]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Caraglio'')
*[[Chastèlmanh]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Castelmagno'')
*[[Cervasca]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Cervasca'')
*[[Montomal]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Monte-Malédy-Counéaux-Valgrâne'')
*[[Montrós]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Monterosso Grana'')
*[[Pradievi]] ???&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Pradleves'')
*[[Valgrana]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Valgrana'')
*[[Vinhòl]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Vignolo'')

'''[[Val d'Estura]]''' (''Valle Stura'')
*[[Aison]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Aisone'')
*[[l'Argentiera]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Argentera'')
*[[Demont]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Demonte'')
*[[Gaiòla]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Gaiola'')
*[[Moiòla]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Moiola'')
*[[Pèirapuerc]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Pietraporzio'')
*[[Ritana]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Rittana'')
*[[La Ròca (Valadas Occitanas)|La Ròca]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Roccasparvera'')
*[[Sambuc]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Sambuco'')
*[[Valàuria]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Valliorate'')
*[[Vinai]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Vinadio'')

'''[[Val Ges]]''' (''Val Gesso'')
*[[Lo Borg Sant Dalmatz]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Borgo San Dalmazzo'')
*[[Entraigas (Val de Ges)|Entraigas]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Entracque'')
*[[Roascha]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Roaschia'')
*[[Rocavion]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Roccavione'')
*[[Vaudier]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Valdieri'')

'''[[Val Vermenanha]]''' (''Val Vermenagna'')
*[[Limon]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Limone Piemonte'')
*[[Robilant]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Robilante'')
*[[Lo Vernant]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Vernante'')

'''[[Valadas dau Quiè]]''' ('''Val Tàner''' (''Val Tanaro''))
*[[Frabosa Sobrana]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Frabosa Soprana'')
*[[Frabosa Sotana]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Frabosa Sottana'')
*[[Roburent]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Roburent'')
*[[Ròcafòrt (Valadas Occitanas)|Ròcafòrt]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Roccaforte Mondovì'')
*[[Vilanòva (Valadas Occitanas)|Vilanòva]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Villanova Mondovì'')

'''[[Val Pes]]''' (''Val Pesio'')
*[[Bueves]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Boves'')
*[[la Clusa (Valadas Occitanas)|la Clusa]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Chiusa di Pesio'')
*[[Poranh]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Peveragno'')

==Províncias d'Impèria e de Coni==
Zòna dal parlar [[roiasc]], liada a l'Auta Val de Ròia que travèrsa la frontiera francoitaliana:

'''[[Tèrra Brigasca]]'''.

'''[[Val de Ròia]]''' (''Val Roia'')
*[[La Briga Auta]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''La Briga Auta'')
*[[La Viosèna (comuna d'Ormea)|La Viosèna]] (''Viozene'') (comuna d'[[Ormea]]; oficialament dins la [[província de Coni]] mas connectada mai que mai amb la província d'Impèria),
*[[Reaud (comuna de Triueira)|Reaud]] (''Realdo'') (comuna de [[Triueira]])
*[[Verdeja (comuna de Triueira)|Verdeja]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (''Verdeggia'') (comuna de [[Triueira]], [[província d'Impèria]])
*[[Auriveta]] (''Olivetta San Michele'')  {{formatnum:{{popitpoc|008}}}} abitants

País de Niça istoric, [[marquesat de Doçaiga]] e Pinha:

* [[Avrigar]] (''Apricale'')
* [[Doçaiga]] (''Dolceacqua'')
* [[Isòra Bòna]] (''Isolabona'')
* [[Perinaud]] (''Perinaldo'')
* [[Pinha]] (''Pigna'')
* [[A Roqueta]] (''Rochetta Nervina'')
* [[Sebòrga]] (''Seborga'')

== Bibliografia ==
* Silvia Chiarini, [http://belgeo.revues.org/11446 &quot;La construction d'un territoire de minorité entre revendications, conflits et institutionnalisation. Le cas des Vallées occitanes d'Italie&quot;], ''Belgeo. Revue belge de géographie'', 3-2013 &lt;en linha&gt;
* Servizio Beni e attività culturali della Provincia di Torino, [https://web.archive.org/web/20150203141333/http://www.chambradoc.it/commons/layout/partUploaderView.jsp?CM=FILEVIEW&amp;FILE_TO_UPLOAD=WF_8385_atlante24pp5Definitiv.pdf%2B%2B%2Bapplications%5Cwebwork%5Csite_chambra%5Clocal%5Cdocument%5C008385.atlante24pp5Definitiv.pdf&amp;TREATASATTACH=yes ''Atlante delle minoranze linguistiche storiche del Piemonte e della provincia di Imperia''], 2013 ([https://web.archive.org/web/20160305013803/http://www.chambradoc.it/laProvinciaDiImperiaELeMinoranze/Atlante-delle-Minoranze-Linguistiche-del-Piemonte-e-della-Pr.page presentacion sul sit de Chambra d'Oc]).
* Enrico Allasino, Consuelo Ferrier, Sergio Scamuzzi, Tullio Telmon, [https://web.archive.org/web/20110810173222/http://213.254.4.222/cataloghi/pdfires/697.pdf ''Le lingue del Piemonte''], Istituto di Ricerche Economico Sociali del Piemonte, 2007, ISBN 88-87276-70-6.

== Nòtas ==
Lo numèro 1 indica qu'an declarat la lora pertinença a la minoritat lingüistica occitana, e lo 2 a la minoritat lingüistica francesa, en virtut de la Lèi 482/99 de minoritats lingüisticas istoricas.

== Referéncias ==
&lt;references /&gt;

== Articles connèxes ==
* [[La Gàrdia]]
* [[Nòbla leiçon]]
* [[Païses occitans]]

== Ligams extèrnes ==
* [https://web.archive.org/web/20160811055946/https://issuu.com/costantino_t/docs/linguemadri ''Le Lingue Madri della Provincia di Torino'', [[Carlo Zoli]] ]
{{Comunas de las Valadas Occitanas}}
{{RegOc}}

[[Categoria:Província de Turin]]
[[Categoria:Província de Coni]]
[[Categoria:Valadas Occitanas]]</text>
      <sha1>gt6fypf4jiq6cadelp2pigteu1cyu9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metabolisme</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26015</id>
    <revision>
      <id>2498675</id>
      <parentid>2498571</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T16:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toku</username>
        <id>7678</id>
      </contributor>
      <origin>2498675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13635" sha1="clg8y4jwjdic7oe5jcpy1wmx5648drq" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes.

Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme :
* lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia.
* l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia.
Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia.

== Istòria e descobèrtas ==

=== Las primièras intuicions ===

=== La revolucion quimica del sègle XVIII ===

=== Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica ===

=== Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara ===

=== Las descobèrtas recentas ===

== Las basas bioquimicas del metabolisme ==

=== Las moleculas del vivent ===

=== Los enzims e lor ròtle catalitic ===

=== Los coenzims e los cofactors ===

=== L'ATP ===

=== Las vias metabolicas ===

== Lo catabolisme ==

=== La glicolisi ===

=== Lo cicle de Krebs ===

=== La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa ===

=== La bèta-oxidacion dels acids gras ===

== L'anabolisme ==

=== La fotosintèsi ===

=== La gluconeogenèsi ===

=== La sintèsi dels lipids ===

=== La sintèsi de las proteïnas ===

=== La sintèsi dels acids nucleïcs ===

== La regulacion del metabolisme ==

=== La regulacion enzimatica ===

=== La regulacion ormonala ===

=== La regulacion genica ===

=== Lo ròtle del sistèma nerviòs ===

== Metabolisme e santat ==

=== Lo metabolisme de basa e la despensa energetica ===

{{veire|Metabolisme de basa}}

Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.&lt;/ref&gt;. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica.

=== Las malautiás metabolicas ===

{{veire|Malautiá metabolica}}

Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.&lt;/ref&gt;. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]].

=== Nutricion e metabolisme ===

{{veire|Nutricion}}

La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica&lt;ref&gt;[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.&lt;/ref&gt;s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.&lt;/ref&gt;.

=== Exercici fisic e metabolisme ===

{{veire|Exercici fisic}}

L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.&lt;/ref&gt;.

== Autres aspèctes ==

=== Lo metabolisme dels microorganismes ===

Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.&lt;/ref&gt;. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])&lt;ref&gt;[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.&lt;/ref&gt;. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]].

=== Lo metabolisme de las plantas ===

{{veire|Fotosintèsi}}

Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]&lt;ref&gt;[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.&lt;/ref&gt;. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..).

=== Lo metabolisme e lo vielhiment ===

Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.&lt;/ref&gt;. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']]  I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.&lt;/ref&gt;. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric.

=== Las aplicacions biotecnologicas ===

{{veire|Biotecnologia}}

La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals&lt;ref&gt;[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.&lt;/ref&gt;. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]].

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Anabolisme]]
* [[Biotecnologia]]
* [[Cadena respiratòria]]
* [[Catabolisme]]
* [[Cicle de Krebs]]
* [[Exercici fisic]]
* [[Fotosintèsi]]
* [[Glicolisi]]
* [[Malautiá metabolica]]
* [[Metabolisme de basa]]
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{Bioquimia}}

[[Categoria:Bioquimia]]
[[Categoria:Metabolisme|*]]</text>
      <sha1>clg8y4jwjdic7oe5jcpy1wmx5648drq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498677</id>
      <parentid>2498675</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toku</username>
        <id>7678</id>
      </contributor>
      <origin>2498677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13970" sha1="dhe0q9d5dr7cidbmxzhmrlgv059o8gv" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes.

Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme :
* lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia.
* l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia.
Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia.

L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]]

== Istòria e descobèrtas ==

=== Las primièras intuicions ===

=== La revolucion quimica del sègle XVIII ===

=== Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica ===

=== Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara ===

=== Las descobèrtas recentas ===

== Las basas bioquimicas del metabolisme ==

=== Las moleculas del vivent ===

=== Los enzims e lor ròtle catalitic ===

=== Los coenzims e los cofactors ===

=== L'ATP ===

=== Las vias metabolicas ===

== Lo catabolisme ==

=== La glicolisi ===

=== Lo cicle de Krebs ===

=== La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa ===

=== La bèta-oxidacion dels acids gras ===

== L'anabolisme ==

=== La fotosintèsi ===

=== La gluconeogenèsi ===

=== La sintèsi dels lipids ===

=== La sintèsi de las proteïnas ===

=== La sintèsi dels acids nucleïcs ===

== La regulacion del metabolisme ==

=== La regulacion enzimatica ===

=== La regulacion ormonala ===

=== La regulacion genica ===

=== Lo ròtle del sistèma nerviòs ===

== Metabolisme e santat ==

=== Lo metabolisme de basa e la despensa energetica ===

{{veire|Metabolisme de basa}}

Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.&lt;/ref&gt;. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica.

=== Las malautiás metabolicas ===

{{veire|Malautiá metabolica}}

Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.&lt;/ref&gt;. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]].

=== Nutricion e metabolisme ===

{{veire|Nutricion}}

La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica&lt;ref&gt;[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.&lt;/ref&gt;s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.&lt;/ref&gt;.

=== Exercici fisic e metabolisme ===

{{veire|Exercici fisic}}

L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.&lt;/ref&gt;.

== Autres aspèctes ==

=== Lo metabolisme dels microorganismes ===

Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.&lt;/ref&gt;. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])&lt;ref&gt;[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.&lt;/ref&gt;. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]].

=== Lo metabolisme de las plantas ===

{{veire|Fotosintèsi}}

Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]&lt;ref&gt;[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.&lt;/ref&gt;. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..).

=== Lo metabolisme e lo vielhiment ===

Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.&lt;/ref&gt;. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']]  I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.&lt;/ref&gt;. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric.

=== Las aplicacions biotecnologicas ===

{{veire|Biotecnologia}}

La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals&lt;ref&gt;[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.&lt;/ref&gt;. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]].

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Anabolisme]]
* [[Biotecnologia]]
* [[Cadena respiratòria]]
* [[Catabolisme]]
* [[Cicle de Krebs]]
* [[Exercici fisic]]
* [[Fotosintèsi]]
* [[Glicolisi]]
* [[Malautiá metabolica]]
* [[Metabolisme de basa]]
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{Bioquimia}}

[[Categoria:Bioquimia]]
[[Categoria:Metabolisme|*]]</text>
      <sha1>dhe0q9d5dr7cidbmxzhmrlgv059o8gv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malautiá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29469</id>
    <revision>
      <id>2498682</id>
      <parentid>2498599</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T04:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Las concepcions primitivas e anticas */</comment>
      <origin>2498682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6636" sha1="eefety4mx44c5bipq1sbs6b1s40pbjm" xml:space="preserve">{{Dialècte Lemosin}} 
{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

== Definicion ==

La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]&lt;nowiki/&gt;s e [[Societat|socialas]] de l'individú&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.&lt;/ref&gt;.

Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.&lt;/ref&gt;. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas.

La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.&lt;/ref&gt;.

== Istòria dau concepte ==

{{veire|Istòria de la medecina}}

=== Las concepcions primitivas e anticas ===

Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.&lt;/ref&gt;. Per lòrs, lo trachament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de trachaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.&lt;/ref&gt;.

La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.&lt;/ref&gt;.

=== La medecina araba e medievala ===

=== La revolucion medicala moderna ===

=== Vers una concepcion alarjada ===

== Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás ==

=== Classificacion ===

=== Las causas ===

=== Lo diagnostic ===

=== Los tractaments ===

== Epidemiologia ==

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Diagnostic]].
* [[Igiena]].
* [[Medecina]].
* [[Organizacion Mondiala de la Santat]].
* [[Pandemia]]
* [[Patologia]].
* [[Psicologia]].
* [[Santat]].
* [[Societat]].
* [[Simptòma]].
* [[Terapia]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014.
* '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984.
* '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017.
* '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014.
* '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012.
* '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Malautiá|*]]</text>
      <sha1>eefety4mx44c5bipq1sbs6b1s40pbjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498683</id>
      <parentid>2498682</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Las concepcions primitivas e anticas */</comment>
      <origin>2498683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7258" sha1="ehdque8zt3z5edus9e2afsq5y003jbu" xml:space="preserve">{{Dialècte Lemosin}} 
{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

== Definicion ==

La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]&lt;nowiki/&gt;s e [[Societat|socialas]] de l'individú&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.&lt;/ref&gt;.

Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.&lt;/ref&gt;. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas.

La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.&lt;/ref&gt;.

== Istòria dau concepte ==

{{veire|Istòria de la medecina}}

=== Las concepcions primitivas e anticas ===

Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.&lt;/ref&gt;. Per lòrs, lo trachament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de trachaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.&lt;/ref&gt;.

La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.&lt;/ref&gt;. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|umar]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divina]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractables emb de mejans [[racionalisme|racionaus]].

=== La medecina araba e medievala ===

=== La revolucion medicala moderna ===

=== Vers una concepcion alarjada ===

== Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás ==

=== Classificacion ===

=== Las causas ===

=== Lo diagnostic ===

=== Los tractaments ===

== Epidemiologia ==

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Diagnostic]].
* [[Igiena]].
* [[Medecina]].
* [[Organizacion Mondiala de la Santat]].
* [[Pandemia]]
* [[Patologia]].
* [[Psicologia]].
* [[Santat]].
* [[Societat]].
* [[Simptòma]].
* [[Terapia]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014.
* '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984.
* '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017.
* '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014.
* '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012.
* '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Malautiá|*]]</text>
      <sha1>ehdque8zt3z5edus9e2afsq5y003jbu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498684</id>
      <parentid>2498683</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Las concepcions primitivas e anticas */</comment>
      <origin>2498684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7279" sha1="f3rled93wc3eht6xizfaih6h5f63ex5" xml:space="preserve">{{Dialècte Lemosin}} 
{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

== Definicion ==

La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]&lt;nowiki/&gt;s e [[Societat|socialas]] de l'individú&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.&lt;/ref&gt;.

Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.&lt;/ref&gt;. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas.

La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.&lt;/ref&gt;.

== Istòria dau concepte ==

{{veire|Istòria de la medecina}}

=== Las concepcions primitivas e anticas ===

Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.&lt;/ref&gt;. Per lòrs, lo trachament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de trachaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.&lt;/ref&gt;.

La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.&lt;/ref&gt;. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|umar]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant  per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divina]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractables emb de mejans [[racionalisme|racionaus]].

=== La medecina araba e medievala ===

=== La revolucion medicala moderna ===

=== Vers una concepcion alarjada ===

== Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás ==

=== Classificacion ===

=== Las causas ===

=== Lo diagnostic ===

=== Los tractaments ===

== Epidemiologia ==

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Diagnostic]].
* [[Igiena]].
* [[Medecina]].
* [[Organizacion Mondiala de la Santat]].
* [[Pandemia]]
* [[Patologia]].
* [[Psicologia]].
* [[Santat]].
* [[Societat]].
* [[Simptòma]].
* [[Terapia]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014.
* '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984.
* '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017.
* '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014.
* '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012.
* '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Malautiá|*]]</text>
      <sha1>f3rled93wc3eht6xizfaih6h5f63ex5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498685</id>
      <parentid>2498684</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Las concepcions primitivas e anticas */</comment>
      <origin>2498685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7280" sha1="czik9qplard1bgmidnauaunme5nprdr" xml:space="preserve">{{Dialècte Lemosin}} 
{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

== Definicion ==

La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]&lt;nowiki/&gt;s e [[Societat|socialas]] de l'individú&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.&lt;/ref&gt;.

Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.&lt;/ref&gt;. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas.

La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.&lt;/ref&gt;.

== Istòria dau concepte ==

{{veire|Istòria de la medecina}}

=== Las concepcions primitivas e anticas ===

Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.&lt;/ref&gt;. Per lòrs, lo trachament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de trachaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.&lt;/ref&gt;.

La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.&lt;/ref&gt;. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|umar]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant  per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractables emb de mejans [[racionalisme|racionaus]].

=== La medecina araba e medievala ===

=== La revolucion medicala moderna ===

=== Vers una concepcion alarjada ===

== Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás ==

=== Classificacion ===

=== Las causas ===

=== Lo diagnostic ===

=== Los tractaments ===

== Epidemiologia ==

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Diagnostic]].
* [[Igiena]].
* [[Medecina]].
* [[Organizacion Mondiala de la Santat]].
* [[Pandemia]]
* [[Patologia]].
* [[Psicologia]].
* [[Santat]].
* [[Societat]].
* [[Simptòma]].
* [[Terapia]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014.
* '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984.
* '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017.
* '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014.
* '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012.
* '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Malautiá|*]]</text>
      <sha1>czik9qplard1bgmidnauaunme5nprdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cabó</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57682</id>
    <revision>
      <id>2498662</id>
      <parentid>2498658</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T12:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2498662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5565" sha1="2i5e6nu62wa7qg0zsy6bv7im2se4ptg" xml:space="preserve">{{Comuna catalana
| nom comuna = Cabó
| blason     = 
| drapeau    = 
| mapa       = Localització de Cabó respecte de l'Alt Urgell.svg
| Comarca    = [[Aut Urgèl]]
| cp         = 
| latitud    = 
| longitud   = 
| alt mej    = 768
| km²        = 80,33
| sens       = 99
| data-sens  = 2008
| dens       = 1,23
| sitweb     = 
}}
'''Cabó''' es un municipi  de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]].

{{capentcat|}}
{{entcat|Cabó|47}}
{{entcat|[[el Pujal d'Organyà|Pujal d'Organyà, el]]|22}}
{{entcat|[[El Vilar de Cabó|Vilar de Cabó, el]]|18}}
|}

== Situacion ==
Cabó se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Confronta la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Jusan]] a l'oèst. Al nòrd confronta la municipalitat alturgellenca de [[les Valls d'Aguilar]], al nòrd-èst [[Ribera d'Urgellet]] e [[Fígols i Alinyà]], a l'èst [[Organyà]] e al sud [[Coll de Nargó]]. 

[[File:Entitats de població de Cabó.svg|thumb|left|400px|Entitats de populacion de Cabó]]
{{Clr}}

==Toponimia==
La prononciacion es [ka'bo] e lo gentilici es [kabo'nezos]. La val de Cabó èra tanben dita ''Nempas''. Las fòrmas ancianas son ''Caput eix'', ''Kapudeizo'' en 839, ''de Capite aiz'' en 1024, ''Cavobecs'' en 1099, ''villa Chapuretse'' en 1037, ''in pau Nempetano, in villa... de subteriore parte rio qui pergit de Caputece'' en 867, ''in valle Nempetana, in villa q. dr. Kapudece'' en 950, ''Caputece'' en 1017, ''Caboez'' en 1024, ''Cabovez'' en 1030, ''Kabudez'' en 1043, ''senioris Capodecii'' en 1140, ''Cabouez'' en 1186, ''Caboded'' en 1080-1095, ''Caboueth'' en 1177, ''Caboed'' en 1170, ''Cabozed'' en 1185, ''Cabouet'' en 1201, ''valle Capudense'' en 1140, etc (falsa interpretacion en ''-ensis''), ''Cabaho'' en 1278 (ipercorreccion sul modèl ''llauraó'' vengut ''llauró'', donc compréner ''Cabó''), ''Cabod'' en 1205, etc. Al sègle XIII la familha declinèt e las atestacions venguèron pus magras. &lt;/br&gt;
A la meteissa epòca, ''Caboet'' èra sentit coma un diminutiu. A mesura que la bassa val quitava d'èsser espausada a las incursions musulmanas e se poguèt poblar mai, lo monde avián l'impression que ''Caboet'' èra la nauta val e que ''Cabó'', a la val bassa, representava lo meteis lòc, mès pus grand (derivacion regressiva). Benlèu aviá començat abans : ''in villa Capuz'' en 1075. La consonanta intermediària èra ''d'' (en realitat ð fricativa), sovent latinizada en ''-t-'' de ''caput''), un moment se rotacizèt (1037) puèi tombèt. Alavetz s'i intercalèt un -v- antiiatic (escrit ''v'', ''u''). &lt;/br&gt;
L'analisi sembla menar a una origina ''Kapudeiks'' , o ''-aiks'', ambe ''-ks'' , que se redusiguèt en ''-ts'' (grafiat ''-z'' o ''-ce''). Puèi aquel nom foguèt sentit coma un plural e se'n tirèt un pseudo-singular ''-et''. Cal supausar una vocala entre ''k'' e ''-s''. La val de Cabó es un grand escampador d'aigas, un bacin de recepcion entre montanhas, dont la Serra de Boumort : es lo ''caput aquæ''. ''Caput aquæ'' passèt a l'estatut de mot (compausat). Dins nòstre cas s'agís de ''capudaquis'' (ambe ''-t- dejà sonorizat), al locatiu o ablatiu plural. &lt;/br&gt;
''Nempas'' representa ''nymphae'', las dònas d'aiga, ambe la prononciacion en ''-p-'' primitiva dins l'adaptacion latina del mot grèc (explica l'adjectiu ''limpide''. Lo ''i'' de ''nympha'' èra brèu, passèt donc a ''e'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 161-166 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11615&lt;/ref&gt;.
===Senyús===
Fa un ensemble ambe Senyís e Senyu e es tanben en relacion ambe [[Vilaller|Senet]]. Contenon l'element ''sen-'', que sembla aver exprimit una idèa d'afinitat, d'aparentament, d'aliança : aquitan ''Sen-iponnis'' &gt; [[La Massana|Sispony]], alternant ambe ''sem-'' (''Sembettenn''), lo basc ''senar'', « marit » (''senarri'' dins las inscripcions aquitanas), lo basc ''sene'', « filh », ligat al lòc de ''Sanarús'' (''Sennarucio'' en 1092, ''Sannaruz'' en 979), que altèrna ambe ''seme'', « filh », ligat al lòc de ''Samalús'' ([[Cànoves i Samalús]]), lo basc ''senargai'', « nòvi » e ''sendo'', « fòrt ». ''Senyu'' seriá ''*Sengiçe'' (''Sengi-tze''), ''Senyís'', derivat, seriá ''*Sengiciu''. ''Senyús'' pòt derivar d'un crosament de la meteissa rasic ambe ''(a)Nyús'', del basc ''angio'', « devesa ». I auriá agut (o i a), una glèisa Sant Just a Senyús. Lo nom deguèt donar l'idèa de consacrar la glèisa a tal sent foneticament semblant (e non al revèrs !). La prononciacion es [se'ɲus] e lo gentilici [seɲu'sans]. [se'ɲus] es atestat ''Segnus'' en 1237 &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 112-113 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38425&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 103 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38325&lt;/ref&gt;.

== Demografia ==
{{Demografia2|ine=| 1497= | 1515=7| 1553=16| 1717=88| 1787=475| 1857=680| 1877=634| 1887=660| 1900=541| 1910=513| 1920=573| 1930=513| 1940=425| 1950=398| 1960=395| 1970=243| 1981=163| 1990=158| 1992=143| 1994=138| 1996=127| 1998=120| 2000=123| 2006=104|2024=89|ine=}}

{{Coord|42|14|25|N|1|14|55|E|type:city(108)_region:ES-CT|display=title}}

== Nòtas ==
{{Referéncias}}
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}

[[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]]</text>
      <sha1>2i5e6nu62wa7qg0zsy6bv7im2se4ptg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498663</id>
      <parentid>2498662</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T13:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2498663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6383" sha1="cntaf7aowycslpg26be6cws6jgnn1xi" xml:space="preserve">{{Comuna catalana
| nom comuna = Cabó
| blason     = 
| drapeau    = 
| mapa       = Localització de Cabó respecte de l'Alt Urgell.svg
| Comarca    = [[Aut Urgèl]]
| cp         = 
| latitud    = 
| longitud   = 
| alt mej    = 768
| km²        = 80,33
| sens       = 99
| data-sens  = 2008
| dens       = 1,23
| sitweb     = 
}}
'''Cabó''' es un municipi  de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]].

{{capentcat|}}
{{entcat|Cabó|47}}
{{entcat|[[el Pujal d'Organyà|Pujal d'Organyà, el]]|22}}
{{entcat|[[El Vilar de Cabó|Vilar de Cabó, el]]|18}}
|}

== Situacion ==
Cabó se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Confronta la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Jusan]] a l'oèst. Al nòrd confronta la municipalitat alturgellenca de [[les Valls d'Aguilar]], al nòrd-èst [[Ribera d'Urgellet]] e [[Fígols i Alinyà]], a l'èst [[Organyà]] e al sud [[Coll de Nargó]]. 

[[File:Entitats de població de Cabó.svg|thumb|left|400px|Entitats de populacion de Cabó]]
{{Clr}}

==Toponimia==
La prononciacion es [ka'bo] e lo gentilici es [kabo'nezos]. La val de Cabó èra tanben dita ''Nempas''. Las fòrmas ancianas son ''Caput eix'', ''Kapudeizo'' en 839, ''de Capite aiz'' en 1024, ''Cavobecs'' en 1099, ''villa Chapuretse'' en 1037, ''in pau Nempetano, in villa... de subteriore parte rio qui pergit de Caputece'' en 867, ''in valle Nempetana, in villa q. dr. Kapudece'' en 950, ''Caputece'' en 1017, ''Caboez'' en 1024, ''Cabovez'' en 1030, ''Kabudez'' en 1043, ''senioris Capodecii'' en 1140, ''Cabouez'' en 1186, ''Caboded'' en 1080-1095, ''Caboueth'' en 1177, ''Caboed'' en 1170, ''Cabozed'' en 1185, ''Cabouet'' en 1201, ''valle Capudense'' en 1140, etc (falsa interpretacion en ''-ensis''), ''Cabaho'' en 1278 (ipercorreccion sul modèl ''llauraó'' vengut ''llauró'', donc compréner ''Cabó''), ''Cabod'' en 1205, etc. Al sègle XIII la familha declinèt e las atestacions venguèron pus magras. &lt;/br&gt;
A la meteissa epòca, ''Caboet'' èra sentit coma un diminutiu. A mesura que la bassa val quitava d'èsser espausada a las incursions musulmanas e se poguèt poblar mai, lo monde avián l'impression que ''Caboet'' èra la nauta val e que ''Cabó'', a la val bassa, representava lo meteis lòc, mès pus grand (derivacion regressiva). Benlèu aviá començat abans : ''in villa Capuz'' en 1075. La consonanta intermediària èra ''d'' (en realitat ð fricativa), sovent latinizada en ''-t-'' de ''caput''), un moment se rotacizèt (1037) puèi tombèt. Alavetz s'i intercalèt un -v- antiiatic (escrit ''v'', ''u''). &lt;/br&gt;
L'analisi sembla menar a una origina ''Kapudeiks'' , o ''-aiks'', ambe ''-ks'' , que se redusiguèt en ''-ts'' (grafiat ''-z'' o ''-ce''). Puèi aquel nom foguèt sentit coma un plural e se'n tirèt un pseudo-singular ''-et''. Cal supausar una vocala entre ''k'' e ''-s''. La val de Cabó es un grand escampador d'aigas, un bacin de recepcion entre montanhas, dont la Serra de Boumort : es lo ''caput aquæ''. ''Caput aquæ'' passèt a l'estatut de mot (compausat). Dins nòstre cas s'agís de ''capudaquis'' (ambe ''-t-'' dejà sonorizat), al locatiu o ablatiu plural. &lt;/br&gt;
''Nempas'' representa ''nymphae'', las dònas d'aiga, ambe la prononciacion en ''-p-'' primitiva dins l'adaptacion latina del mot grèc (explica l'adjectiu ''limpide''. Lo ''i'' de ''nympha'' èra brèu, passèt donc a ''e'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 161-166 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11615&lt;/ref&gt;.
===Senyús===
Lòc desabitat. Fa un ensemble ambe Senyís e Senyu e es tanben en relacion ambe [[Vilaller|Senet]]. Contenon l'element ''sen-'', que sembla aver exprimit una idèa d'afinitat, d'aparentament, d'aliança : aquitan ''Sen-iponnis'' &gt; [[La Massana|Sispony]], alternant ambe ''sem-'' (''Sembettenn''), lo basc ''senar'', « marit » (''senarri'' dins las inscripcions aquitanas), lo basc ''sene'', « filh », ligat al lòc de ''Sanarús'' (''Sennarucio'' en 1092, ''Sannaruz'' en 979), que altèrna ambe ''seme'', « filh », ligat al lòc de ''Samalús'' ([[Cànoves i Samalús]]), lo basc ''senargai'', « nòvi » e ''sendo'', « fòrt ». ''Senyu'' seriá ''*Sengiçe'' (''Sengi-tze''), ''Senyís'', derivat, seriá ''*Sengiciu''. ''Senyús'' pòt derivar d'un crosament de la meteissa rasic ambe ''(a)Nyús'', del basc ''angio'', « devesa ». I auriá agut (o i a), una glèisa Sant Just a Senyús. Lo nom deguèt donar l'idèa de consacrar la glèisa a tal sent foneticament semblant (e non al revèrs !). La prononciacion es [se'ɲus] e lo gentilici [seɲu'sans]. [se'ɲus] es atestat ''Segnus'' en 1237 &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 112-113 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38425&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 103 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38325&lt;/ref&gt;.
===Favà o Fevà===
Las fòrmas ancianas son ''Fauano'' e ''Favà'' en 839, ''villa Fevano'' en 867, ''villa Favano'' en 1023, ''Favano'' en 1032, ''Fevano'' en 1032, ''uilla Feuano'' en 1043, ''Faba'' en 1065, ''Favano'' en 1068, ''uilla Fauan'' en 1081, ''villa Fava'' en 1093,  ''Faua'' en 1094, ''villa Favan'' en 1100. Es un nom de proprietat fonsièra, del nom latin d'òme ''Fabius'', ambe'l sufixe ''-anum''. L'evolucion es ''Fabiano'' &gt; ''Faibán'' &gt; ''Feibán'' &gt; ''Fevà'' (e ''Favà'') &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 200 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18751&lt;/ref&gt;.
===Ares===
''Ares'' es un nom de pòrt, de còl. Aqueste es 
&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3572&lt;/ref&gt;.

== Demografia ==
{{Demografia2|ine=| 1497= | 1515=7| 1553=16| 1717=88| 1787=475| 1857=680| 1877=634| 1887=660| 1900=541| 1910=513| 1920=573| 1930=513| 1940=425| 1950=398| 1960=395| 1970=243| 1981=163| 1990=158| 1992=143| 1994=138| 1996=127| 1998=120| 2000=123| 2006=104|2024=89|ine=}}

{{Coord|42|14|25|N|1|14|55|E|type:city(108)_region:ES-CT|display=title}}

== Nòtas ==
{{Referéncias}}
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}

[[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]]</text>
      <sha1>cntaf7aowycslpg26be6cws6jgnn1xi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498678</id>
      <parentid>2498663</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T20:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2498678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7353" sha1="ao9wbw97h4av12b7ua24ry54bbg7b21" xml:space="preserve">{{Comuna catalana
| nom comuna = Cabó
| blason     = 
| drapeau    = 
| mapa       = Localització de Cabó respecte de l'Alt Urgell.svg
| Comarca    = [[Aut Urgèl]]
| cp         = 
| latitud    = 
| longitud   = 
| alt mej    = 768
| km²        = 80,33
| sens       = 99
| data-sens  = 2008
| dens       = 1,23
| sitweb     = 
}}
'''Cabó''' es un municipi  de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]].

{{capentcat|}}
{{entcat|Cabó|47}}
{{entcat|[[el Pujal d'Organyà|Pujal d'Organyà, el]]|22}}
{{entcat|[[El Vilar de Cabó|Vilar de Cabó, el]]|18}}
|}

== Situacion ==
Cabó se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Confronta la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Jusan]] a l'oèst. Al nòrd confronta la municipalitat alturgellenca de [[les Valls d'Aguilar]], al nòrd-èst [[Ribera d'Urgellet]] e [[Fígols i Alinyà]], a l'èst [[Organyà]] e al sud [[Coll de Nargó]]. 

[[File:Entitats de població de Cabó.svg|thumb|left|400px|Entitats de populacion de Cabó]]
{{Clr}}

==Toponimia==
La prononciacion es [ka'bo] e lo gentilici es [kabo'nezos]. La val de Cabó èra tanben dita ''Nempas''. Las fòrmas ancianas son ''Caput eix'', ''Kapudeizo'' en 839, ''de Capite aiz'' en 1024, ''Cavobecs'' en 1099, ''villa Chapuretse'' en 1037, ''in pau Nempetano, in villa... de subteriore parte rio qui pergit de Caputece'' en 867, ''in valle Nempetana, in villa q. dr. Kapudece'' en 950, ''Caputece'' en 1017, ''Caboez'' en 1024, ''Cabovez'' en 1030, ''Kabudez'' en 1043, ''senioris Capodecii'' en 1140, ''Cabouez'' en 1186, ''Caboded'' en 1080-1095, ''Caboueth'' en 1177, ''Caboed'' en 1170, ''Cabozed'' en 1185, ''Cabouet'' en 1201, ''valle Capudense'' en 1140, etc (falsa interpretacion en ''-ensis''), ''Cabaho'' en 1278 (ipercorreccion sul modèl ''llauraó'' vengut ''llauró'', donc compréner ''Cabó''), ''Cabod'' en 1205, etc. Al sègle XIII la familha declinèt e las atestacions venguèron pus magras. &lt;/br&gt;
A la meteissa epòca, ''Caboet'' èra sentit coma un diminutiu. A mesura que la bassa val quitava d'èsser espausada a las incursions musulmanas e se poguèt poblar mai, lo monde avián l'impression que ''Caboet'' èra la nauta val e que ''Cabó'', a la val bassa, representava lo meteis lòc, mès pus grand (derivacion regressiva). Benlèu aviá començat abans : ''in villa Capuz'' en 1075. La consonanta intermediària èra ''d'' (en realitat ð fricativa), sovent latinizada en ''-t-'' de ''caput''), un moment se rotacizèt (1037) puèi tombèt. Alavetz s'i intercalèt un -v- antiiatic (escrit ''v'', ''u''). &lt;/br&gt;
L'analisi sembla menar a una origina ''Kapudeiks'' , o ''-aiks'', ambe ''-ks'' , que se redusiguèt en ''-ts'' (grafiat ''-z'' o ''-ce''). Puèi aquel nom foguèt sentit coma un plural e se'n tirèt un pseudo-singular ''-et''. Cal supausar una vocala entre ''k'' e ''-s''. La val de Cabó es un grand escampador d'aigas, un bacin de recepcion entre montanhas, dont la Serra de Boumort : es lo ''caput aquæ''. ''Caput aquæ'' passèt a l'estatut de mot (compausat). Dins nòstre cas s'agís de ''capudaquis'' (ambe ''-t-'' dejà sonorizat), al locatiu o ablatiu plural. &lt;/br&gt;
''Nempas'' representa ''nymphae'', las dònas d'aiga, ambe la prononciacion en ''-p-'' primitiva dins l'adaptacion latina del mot grèc (explica l'adjectiu ''limpide''). Lo ''i'' de ''nympha'' èra brèu, passèt donc a ''e'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 161-166 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11615&lt;/ref&gt;.
===Senyús===
Lòc desabitat. Fa un ensemble ambe Senyís e Senyu e es tanben en relacion ambe [[Vilaller|Senet]]. Contenon l'element ''sen-'', que sembla aver exprimit una idèa d'afinitat, d'aparentament, d'aliança : aquitan ''Sen-iponnis'' &gt; [[La Massana|Sispony]], alternant ambe ''sem-'' (''Sembettenn''), lo basc ''senar'', « marit » (''senarri'' dins las inscripcions aquitanas), lo basc ''sene'', « filh », ligat al lòc de ''Sanarús'' (''Sennarucio'' en 1092, ''Sannaruz'' en 979), que altèrna ambe ''seme'', « filh », ligat al lòc de ''Samalús'' ([[Cànoves i Samalús]]), lo basc ''senargai'', « nòvi » e ''sendo'', « fòrt ». ''Senyu'' seriá ''*Sengiçe'' (''Sengi-tze''), ''Senyís'', derivat, seriá ''*Sengiciu''. ''Senyús'' pòt derivar d'un crosament de la meteissa rasic ambe ''(a)Nyús'', del basc ''angio'', « devesa ». I auriá agut (o i a), una glèisa Sant Just a Senyús. Lo nom deguèt donar l'idèa de consacrar la glèisa a tal sent foneticament semblant (e non al revèrs !). La prononciacion es [se'ɲus] e lo gentilici [seɲu'sans]. [se'ɲus] es atestat ''Segnus'' en 1237 &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 112-113 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38425&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 103 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38325&lt;/ref&gt;.
===Favà o Fevà===
Las fòrmas ancianas son ''Fauano'' e ''Favà'' en 839, ''villa Fevano'' en 867, ''villa Favano'' en 1023, ''Favano'' en 1032, ''Fevano'' en 1032, ''uilla Feuano'' en 1043, ''Faba'' en 1065, ''Favano'' en 1068, ''uilla Fauan'' en 1081, ''villa Fava'' en 1093,  ''Faua'' en 1094, ''villa Favan'' en 1100. Es un nom de proprietat fonsièra, del nom latin d'òme ''Fabius'', ambe'l sufixe ''-anum''. L'evolucion es ''Fabiano'' &gt; ''Faibán'' &gt; ''Feibán'' &gt; ''Fevà'' (e ''Favà'') &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 200 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18751&lt;/ref&gt;.
===Ares===
''Ares'', del latin ''aras'', « autars » es un nom de pòrt, de còl. Los passants devián far d'ofrendas a Mercuri o autres dieus, puèi lo lòc foguèt sovent cristianizat per una capèla. Aqueste (e lo vilatge, desabitat) es entre las vals de Cabo e de la Guàrdia d'Ares, per ont [[Annibal Barca|Annibal]] deguèt passar per evitar los estreits de Segre entre [[Organyà]] e Noves. La prononciacion es ['aris]. Las fòrmas ancianas son ''in Aras villa'' en 846, ''ipso kastelar de Aras'' en 1027, ''Aras'' 1030, ''Ares'' en 1068, 1091, 1233, 1241. ''Ares'' es pus freuent dins los Païses Catalans que non pas al nòrd &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3572&lt;/ref&gt;.
===Lo Pujal de Cabó===
La prononciacion es [lo pu'ʒal]. Lo gentilici es [puʒa'lɛŋs]. Las fòrmas ancianas son ''illo Puial'' en 1033, ''ipso Puial'' en 1038 e 1056, ''villa vocitata Puial'' en 1079, ''Pujal d'Organyà'' en 1243. Se cal pas interpretar coma ''Pujalt'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 291 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=33002&lt;/ref&gt;.

== Demografia ==
{{Demografia2|ine=| 1497= | 1515=7| 1553=16| 1717=88| 1787=475| 1857=680| 1877=634| 1887=660| 1900=541| 1910=513| 1920=573| 1930=513| 1940=425| 1950=398| 1960=395| 1970=243| 1981=163| 1990=158| 1992=143| 1994=138| 1996=127| 1998=120| 2000=123| 2006=104|2024=89|ine=}}

{{Coord|42|14|25|N|1|14|55|E|type:city(108)_region:ES-CT|display=title}}

== Nòtas ==
{{Referéncias}}
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}

[[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]]</text>
      <sha1>ao9wbw97h4av12b7ua24ry54bbg7b21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cava (Aut Urgèl)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57683</id>
    <revision>
      <id>2498679</id>
      <parentid>1781216</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T20:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2498679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3579" sha1="iooguu4j35nmy4x655nsk9bl36g8ad3" xml:space="preserve">{{Comuna catalana
| nom comuna = Cava
| blason     = 
| drapeau    = 
| mapa       = Localització de Cava respecte de l'Alt Urgell.svg
| Comarca    = [[Aut Urgèl]]
| cp         = 
| latitud    = 
| longitud   = 
| alt mej    = 1335
| km²        = 42,91
| sens       = 55
| data-sens  = 2008
| dens       = 1,28
| sitweb     = 
}}
'''Cava''' es es un municipi  de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc n'es [[Ansovell]]. Lo territòrièrme compren, en mai del vilatge de Cava, lo d'Ansovell, lo del Querforadat, lo vilatjòt de Can Pubill, la glèisa de Sant Cristòfol de Vinyoles e l'ostal fòrt, e lo santuari de Boscal.

La municipalitat fa partida del territòri istoric del [[Urgellet]], correspond a a l'ora d'ara bona part de la comarca de l'[[Aut Urgèl]], mens la populacion de [[el Querforadat]] qu'aperten al territòri istoric [[Baridà]] ([[Aut Urgèl]] e [[Bassa Cerdanha]]) 

{{capentcat||2005}}
{{entcat|[[Ansovell]]|33}}
{{entcat|'''Cava'''|12}}
{{entcat|[[el Querforadat|Querforadat, el]]|15}}
|}

== Situacion ==
Es situada al limit de la comarca amb la [[Bassa Cerdanha]]. Limita al nòrd amb los tèrmes d[[el Pont de Bar]] e [[Arsèguel]], a l'oèst amb [[Alàs i Cerc]], al sud amb [[la Vansa i Fórnols]] e amb [[Josa i Tuixén]], e a l'èst amb lo tèrme cerdan de [[Montellà i Martinet]].

Lo tèrme s'estend als versants de tramontana de la [[sèrra del Cadí]], e arriba fins a la meteissa carena: la Torre de Cadí (2561&amp;nbsp;m), ròca del Gonac, Ròca Gròssa e Ròca Drecha, Voltoró o puig del Canal Baridana (2648&amp;nbsp;m) e lo còl del Llitze. Aquelas crestas forman lo limit meridional de la municipalitat amb los tèrmes de [[la Vansa i Fórnols]] e [[Josa i Tuixén]], e son integrats al [[Parc Natural del Cadí-Moixeró]], coma bona part del territòri municipal.

Autres accidents que podèm destacar dins lo tèrme son lo tuc de las Llongaderes (1503&amp;nbsp;m), lo de Boscal (1507&amp;nbsp;m), lo tossal de l'Aucís, lo dels Jogaires e lo del Puig (1878&amp;nbsp;m).

Per arribar als nuclèus d'Ansovell e Cava cal prene la rota locala que dempuèi la N-260 va en direccion cap [[Arsèguel]]. Passat aquel nuclèu i a una pista enquitranada que remonta lo cors del riu d'Arsèguel o de Cadí, que pauc abans la confluéncia del torrent de Sant Climenç amb lo riu de Cadí se bifurca e sòrta a la drecha cap al vilatge de Ansovell e a l'esquèrra dins lo vilatge de Cava. Unes quilomètres i a abans un brancal a la drecha que pòrta al santuari de Sant Cristòfol de Vinyoles.

Tanben dempuèi la rota N-260 i a una pista que sòrta cap a [[Toloriu]] vorejant lo tossal del Quer arriba dins lo vilatge del Querforadat.
Los tres nuclèus e lo santuari de Boscal demòran connectats per un camin de grand recorregut (GR-3) que travèrsa la sèrra de Cadí, a mièg versant per la banda septentrionala.

==Toponimia==
===Ansovell===

== Demografia ==
{{Demografia2|ine=| 1497=17| 1515=17| 1553=17| 1717=197| 1787=226| 1857=577| 1877=524| 1887=340| 1900=278| 1910=273| 1920=385| 1930=286| 1940=269| 1950=235| 1960=193| 1970=101| 1981=63| 1990=53| 1992=53| 1994=51| 1996=61| 1998=56| 2000=57| 2002=58| 2004=58| 2006=56|ine=}}

{{Coord|42|19|38|N|1|35|8|E|type:city(55)_region:ES-CT|display=title}}

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}
[[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]]</text>
      <sha1>iooguu4j35nmy4x655nsk9bl36g8ad3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Griasca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102147</id>
    <revision>
      <id>2498680</id>
      <parentid>2278274</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T21:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25012-64</username>
        <id>63260</id>
      </contributor>
      <comment>/* Personalitats liadas ambé la comuna */</comment>
      <origin>2498680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2369" sha1="6ki8mjzq7rfe5v9yoxq3zs4fj61kq7z" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Griasca
 | nom2          = ''Gréasque''
 | imatge        = Puits_Hély_d'Oissel_-_chevalement.JPG|290px
 | descripcion   = Potz de Griasca.
 | lògo          = cap|150px
 | escut         = Blason de la ville de Gréasque (13).svg|60px
 | escais        =
 | region ist    = {{Provença}}
 | parçan        =
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Marselha|Marselha]]
 | canton        = [[Canton de Ròcavaira|Ròcavaira]]
 | insee         = 13046
 | sitweb        = http://www.ville-greasque.fr 
 | cp            = 13850
 | cònsol        = Michel Ruiz
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     = ''Gréasquéenne, Gréasquéen'' &lt;br/&gt;(en [[francés]])
 | latitud       = 43.4305555556
 | longitud      = 5.53916666667
 | alt mej       =
 | alt mini      = 276
 | alt mej       = 
 | alt maxi      = 385
 | km²           = 6.15
|}}

'''Griasca''' (''Gréasque'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dei [[Bocas de Ròse]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]].

==Geografia==

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 13046
|Títol= Lista dei cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Suzanne Maurel-Chordi|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 13046
|1793=202
|1800=209
|1806=240
|1821=259
|1831=310
|1836=298
|1841=371
|1846=402
|1851=466
|1856=485
|1861=557
|1866=685
|1872=802
|1876=854
|1881=903
|1886=831
|1891=821
|1896=775
|1901=815
|1906=792
|1911=849
|1921=1172
|1926=1806
|1931=1898
|1936=1671
|1946=1742
|1954=2053
|1962=2073
|1968=2309
|1975=2439
|1982=2674
|1990=3081
|1999=3576
|2004=
|2005=
|2006=3 809
|2007=3 878
|2008=3 948
|2009=4 019
|cassini=16118
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas amb la comuna==

==Vejatz tanben==
*[http://www.cepd-oc.fr/base.php?id=17 Vidèo dau CEPD'OC Testimoniatge sus l'esplecha dau carbon a Griasca ]

==Liames extèrnes==

==Nòtas==
{{reflist}}

{{Portal Provença}}

{{Comunas de| insee = 13046 }}

[[Categoria:Comuna de Provença]]
[[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]]</text>
      <sha1>6ki8mjzq7rfe5v9yoxq3zs4fj61kq7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Solan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105136</id>
    <revision>
      <id>2498664</id>
      <parentid>2410821</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T13:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arancycn</username>
        <id>58808</id>
      </contributor>
      <origin>2498664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5474" sha1="lfd63oiob95typbpdpegmdoaoicl0c5" xml:space="preserve">{{Omon|Solan (omonimia)}}
{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Solan
 | nom2          = ''Soula''
 | imatge        = Soula, Ariège.jpg
 | descripcion   = Vista de Solan e lo pic d'Aspre.
 | lògo          = cap
 | escut         = Blason_ville_fr_Soula_(Ariège).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Lengadòc}}
 | parçan        = [[País d'Òlmes]] &lt;ref name = poj/&gt;
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Fois|Fois]]
 | canton        = Lo País d'Òlmes ([[Canton de Fois Rural|Fois Rural]] abans 2015)
 | intercom      = [[Comunautat d'aglomeracion de País de Fois Varilhas|CA de País de Fois Varilhas]]
 | insee         = 09300
 | cp            = 09000
 | cònsol        = Michel Audinos
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici     =   
 | latitud       = 42.9439
 | longitud      = 1.6947
 | alt mej       =
 | alt mini      = 480
 | alt maxi      =
 | km²           = 11.16
|}}

'''Solan'''{{RepTopMP}} (''Soula'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] del [[Lengadòc]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==
[[Imatge:Map commune FR insee code 09300.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

==Toponimia==
===Solan===
La prononciacion es [su'la]. Las fòrmas ancianas son ''bosco Solano'' (segon Viteau) en 959, ''Solano'' en 1054, ''Segolar'' en 1245 (segon Viteau), ''Silano'' en 1272, ''Solano'' en 1329 e 1446&lt;ref name = poj&gt;Patrici Poujade, ''Dictionnaire toponymique de l'Ariège'', ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 415-416&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Solan'' ven d'un nom latin d'òme ''Solus'', ambe'l sufixe ''-anum'' o , milhor, representa un « travèrs expausat al solelh » &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 662&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Segon [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Patrici Pojada, le nom representa l'occitan ''solan'', lòc expausat al solelh. Segon [[Joan Coromines|Coromines]] e Astor, citats per Patrici Pojada, le sens del nom representa l'occitan ''solan'', lòc expausat al solelh&lt;ref name = poj/&gt;.&lt;/br&gt;
Segon [[Patrici Pojada]], ''Solan'' ven del mot occitan ''solan'', masculin de ''solana'', que designa un travèrs expausat al sud, un lòc expausat al solelh&lt;ref name = poj/&gt;.
===Sent Cirac===
La prononciacion es [sensi'rak]. Las fòrmas ancianas son ''Sensirato'' en 1272, ''Sancto Ciriaco'' en 1329, 1446, ''Sensirac'', ''Sent Cirac'' en 1460, ''Sencirac'' (Cronica d'Arnaud Esquerrièr), cap a 1460. ''Sent Cirac'' es un nom de sent o pas ? I a de fals agionimes, coma per exemple ''Saint-Arnac'' qu'es en realitat [[Centernac]] [o ''Saint-Dos'', qu'es [[Sendòs]], o ''Sent Gairan'', qu'es [[Sengairan]], etc]. Dins l'edicion de las cronicas d'Arnaud Esquèrrièr e de Mièjavila, F. Pasquier e H. Courteault precisan en nòta que ''Sencirac'' es una fauta per ''Saint Cyrac'', localament designat coma ''Sant Ciragou'' e qu'auriá sa fèsta, marcada per una procession lo 6 d'agost; mes [[Patrici Pojada]] ajusta que les dos ''Sanctus Cyricus'' an pas lor fèsta lo 6 d'agost e la fèsta de Sant ''Cyriacus'' es lo 8 d'agost. ''Cyricus'' pòt pas donar ''Cirac'' e Pojada precisa que ''Cyriacus'' seriá ''Ciriac'' en occitan [mes, pr'amor de la succession dels dos ''i'', lo nom seriá diferent]. I a un ''Saint-Sirac'' en [[Comenge]], entre [[L'Avereit de Comenge]] e [[Sent Helitz deu Castèth]], qu'a de fòrmas ancianas que son ''Sancto Sirac'', ''Sancto Siraco'', i a tanben [[Sirac (Gers)]], sense ''sent'', qu'a una glèisa Sant Circ o ''Sainte Syriaque'' (en francés), un ''Cirac'' o ''Sirac'' en [[Conflent ]], explicat per [[Joan Coromines|Coromines]] coma lo resultat de ''*Cerisiacu'', mes ambe una evolucion fonetica que se pòt pas transpausar a ''Sent Cirac''&lt;ref&gt;Patrici Poujade, ''Dictionnaire toponymique de l'Ariège'', ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 360-361&lt;/ref&gt;.

==Istòria==
Entre 1790 e 1794, ''Caraybat'' (nom francés) e Sent Cirac foguèron annexats a Solan&lt;ref&gt;http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=36682&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 09300
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Michel Audinos|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat  Foncion Publica }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 09300
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=606
|1846=679
|1851=625
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=554
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=326
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962= 122
|1968= 100
|1975= 96
|1982= 100
|1990= 153
|1999= 159
|cassini=36682
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr09|0}} la populacion èra de {{popfr09|300}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr09|300}}/11.16) round 2}}}} ab/km².

== Lòcs e monuments ==

== Personalitats ligadas amb la comuna ==

==Véser tanben==
* [[Comunas d'Arièja]]
== Ligams extèrnes ==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Arièja}}

[[Categoria:Comuna d'Arièja]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]</text>
      <sha1>lfd63oiob95typbpdpegmdoaoicl0c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tournai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108146</id>
    <revision>
      <id>2498687</id>
      <parentid>2287021</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T08:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1456" sha1="3su4f9sks7kgzb12zg1e4zeau330zkf" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= 
|legenda=
|blason= 
|bandièra= 
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
|latitud= 
|longitud= 
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:}}
|annada-pop=[[]]
|superfícia= 
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url= http:
|imatgeloc=
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>3su4f9sks7kgzb12zg1e4zeau330zkf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498688</id>
      <parentid>2498687</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T08:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1508" sha1="4wvs423jrres4meki0h5v84x58vfizx" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= Tournai (Belgique-Belgium, België), Grand'Place.jpg
|legenda=
|blason= 
|bandièra= 
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
|latitud= 
|longitud= 
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:}}
|annada-pop=[[]]
|superfícia= 
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url= http:
|imatgeloc=
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>4wvs423jrres4meki0h5v84x58vfizx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498689</id>
      <parentid>2498688</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T08:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="leyqskzqtponx4yy2lbl26np69jm63a" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= Tournai (Belgique-Belgium, België), Grand'Place.jpg
|legenda=
|blason= Blason de Tournai.svg
|bandièra= 
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
|latitud= 
|longitud= 
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:}}
|annada-pop=[[]]
|superfícia= 
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url= http:
|imatgeloc=
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>leyqskzqtponx4yy2lbl26np69jm63a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498690</id>
      <parentid>2498689</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T08:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1548" sha1="3s983glu084gom84ah7c0z7i49an8wj" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= Tournai (Belgique-Belgium, België), Grand'Place.jpg
|legenda=
|blason= Blason de Tournai.svg
|bandièra= Flag of Tournai.svg
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
|latitud= 
|longitud= 
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:}}
|annada-pop=[[]]
|superfícia= 
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url= http:
|imatgeloc=
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>3s983glu084gom84ah7c0z7i49an8wj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498692</id>
      <parentid>2498690</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1586" sha1="t45h9b0k4i70aj2s2n9km5g1ivu8q8w" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= Tournai (Belgique-Belgium, België), Grand'Place.jpg
|legenda=
|blason= Blason de Tournai.svg
|bandièra= Flag of Tournai.svg
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
| latitud            = 50/36/N
| longitud           = 3/23/E
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:}}
|annada-pop=[[]]
|superfícia= 
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url= http:
|imatgeloc=
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>t45h9b0k4i70aj2s2n9km5g1ivu8q8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498693</id>
      <parentid>2498692</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1656" sha1="fgwqchc6iy1eafx528lh81jltk3da40" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= Tournai (Belgique-Belgium, België), Grand'Place.jpg
|legenda=
|blason= Blason de Tournai.svg
|bandièra= Flag of Tournai.svg
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|nom de division3=Província
|division3=[[Enaut]]
|títol autoritat3=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
| latitud            = 50/36/N
| longitud           = 3/23/E
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:}}
|annada-pop=[[]]
|superfícia= 
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url= http:
|imatgeloc=
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>fgwqchc6iy1eafx528lh81jltk3da40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498694</id>
      <parentid>2498693</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1687" sha1="nakm55gzbd17nvm2itun08lyc0atwei" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= Tournai (Belgique-Belgium, België), Grand'Place.jpg
|legenda=
|blason= Blason de Tournai.svg
|bandièra= Flag of Tournai.svg
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|nom de division3=Província
|division3=[[Enaut]]
|títol autoritat3=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
| latitud            = 50/36/N
| longitud           = 3/23/E
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:}}
|annada-pop=[[]]
|superfícia= 
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url= http:
|imatgeloc=Tournai Hainaut Belgium Map.svg
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>nakm55gzbd17nvm2itun08lyc0atwei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498695</id>
      <parentid>2498694</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1697" sha1="0rvrofch6zouqmni23sqghdli82e6ya" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= Tournai (Belgique-Belgium, België), Grand'Place.jpg
|legenda=
|blason= Blason de Tournai.svg
|bandièra= Flag of Tournai.svg
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|nom de division3=Província
|division3=[[Enaut]]
|títol autoritat3=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
| latitud            = 50/36/N
| longitud           = 3/23/E
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:68 991}}
|annada-pop=[[2025]]
|superfícia= 
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url= http:
|imatgeloc=Tournai Hainaut Belgium Map.svg
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>0rvrofch6zouqmni23sqghdli82e6ya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498696</id>
      <parentid>2498695</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1703" sha1="rl77qok7wtsmw0flfeur54ryh7xz8yk" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= Tournai (Belgique-Belgium, België), Grand'Place.jpg
|legenda=
|blason= Blason de Tournai.svg
|bandièra= Flag of Tournai.svg
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|nom de division3=Província
|division3=[[Enaut]]
|títol autoritat3=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
| latitud            = 50/36/N
| longitud           = 3/23/E
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:68 991}}
|annada-pop=[[2025]]
|superfícia= 215,34
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url= http:
|imatgeloc=Tournai Hainaut Belgium Map.svg
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>rl77qok7wtsmw0flfeur54ryh7xz8yk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498697</id>
      <parentid>2498696</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1739" sha1="m367btugdk6kzeh16ynnh4m82hl6hmz" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= Tournai (Belgique-Belgium, België), Grand'Place.jpg
|legenda=
|blason= Blason de Tournai.svg
|bandièra= Flag of Tournai.svg
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|nom de division3=Província
|division3=[[Enaut]]
|títol autoritat3=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
| latitud            = 50/36/N
| longitud           = 3/23/E
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:68 991}}
|annada-pop=[[2025]]
|superfícia= 215,34
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url=  [https://www.tournai.be/ www.tournai.be]
|imatgeloc=Tournai Hainaut Belgium Map.svg
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>m367btugdk6kzeh16ynnh4m82hl6hmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498698</id>
      <parentid>2498697</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2498698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1743" sha1="2h2p0gvf3ufj6yatq10fb9c35gycp31" xml:space="preserve">{{Infobox Vila
|carta=
|nom= 
|nom2=
|imatge= Tournai (Belgique-Belgium, België), Grand'Place.jpg
|legenda=
|blason= Blason de Tournai.svg
|bandièra= Flag of Tournai.svg
|nom de division1=País
|division1={{Belgica}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Region
|division2=[[Valonia]]
|títol autoritat2=
|nom de division3=Província
|division3=[[Enaut]]
|títol autoritat3=
|cp= 7500
|mapa= 
|imatge de mapa=
| latitud            = 50/36/N
| longitud           = 3/23/E
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:68 991}}
|annada-pop=[[2025]]
|superfícia= 215,34
|sits-toristics=
|divèrs= 
|url=  [https://www.tournai.be/ www.tournai.be]
|imatgeloc=Tournai Hainaut Belgium Map.svg
}}
{{omofòn|Tournai (omonimia)|Tournay-sur-Odon}}
[[Fichièr:Tournai Ha1JPG.jpg|thumb|200px|left|Mercat dels Draps.]]
'''Tournai''' (''Doornik'' en [[neerlandés]], ''Tornacum'' en [[latin]]) es una vila de [[Belgica]] de la region [[Valonia|valona]] de la província d'[[Hainaut]], situada a 85 quilomètres al sud-oèst de [[Brussèlas]] a una altitud de 22m.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130129075134/http://www.earthtools.org/ Earthtools]&lt;/ref&gt; Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
== Istòria ==
Dempuèi 1146 es lo sèti del [[Evescat de Tournai]].
== Geografia ==
[[Fichièr:Tournai JPG05a.jpg|thumb|left|Pont vièlh a l'Escalda]]L'[[Escalda]] navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'[[Anvèrs]], e mai en aval al nòrd via la [[Spierekanaal]] amb lo malhum dels canals de [[França]] via lo [[canal de Roubaix]] e pel [[Canal Kortrijk-Bossuit]] amb lo riu [[Leie]]. 
== Referéncias ==
&lt;References/&gt;

{{commonscat|Tournai}}

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{portal Belgica}}
{{Comunas de Enaut}}</text>
      <sha1>2h2p0gvf3ufj6yatq10fb9c35gycp31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lende</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114358</id>
    <revision>
      <id>2498671</id>
      <parentid>2424714</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T16:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia.</comment>
      <origin>2498671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="a1gii7lrvzqnpj7islvncldoughpxqm" xml:space="preserve">{{Dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 |carta=oc
 | nom=Lende
 | nom2= ''Lempdes''
 | imatge=Lamy Lempdes.jpg
 | descripcion= Una charrèira de Lende. 
 | lògo=
 | escut=
 | escais=
 | region ist     = {{Auvèrnhe}}
 | parçan=
 | insee = 63193
 | cp = 63370
| cònsol = 
 | mandat         = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici =  

|alt mej=
|longitud= 3.1944
|latitud= 45.7719
| alt mini = 317
 | alt maxi = 505
 | km²            = 12.3
}}
'''Lende''' (''Lempdes'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia==
[[Imatge:Map commune FR insee code 63193.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]]

==Toponimia==
Las atestacions ancianas son ''et ecclesiam de Lendi'' (a l'ablatiu. Copia de 1648), ''Inter Marmiliacum e Lemde'', circa 1200, ''D'una terra ves Lemde'' circa 1220, ''Aisso es lo ces de Lemde que deu hom a la gleiza dal Port'' en 1242, ''El terrador de Forchas [...] josta la via cuminal per ont hom vai da Clarmont a Lemde'', après 1242, ''Lende'' (1315), ''Lempde'' (1486) e ''Lende'' (1510) &lt;ref name=&quot;ccg&quot;&gt;[[Joan Pèire Chambon]], Bernard Clémençon, Emmanuel Grélois, ''Le toponyme médiéval ''Arlempde'' (1325) et autres issues phonétiques de gaul. ''nemeto-'' dans la cité des Arvernes (''Clerlande'', ''Lempdes'' et ''Lindes'')'' https://www.persee.fr/doc/ecelt_0373-1928_2017_num_43_1_1099 p. 175-179.&lt;/ref&gt;. &lt;/br&gt;
Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Lende'' (''Lemate'' en 1315) ven dau gallic ''lemo'', « òume », ambei le sufixe prelatin ''-ate'', inaccentuat (l'accent es sus ''lem-'')&lt;ref name=&quot;dauz&quot;&gt;[[Albèrt Dauzat]], Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 395.&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Segon [[Joan Pèire Chambon]], Bernard Clémençon, Emmanuel Grélois, ''Lende'' ven dau gallic ''nemeto'', « espaci sacrat », amb dissimilacion (i a doas nasalas), coma dins le tipe [[Arlemde]], « espaci non sacrat davant l'espaci sacrat ». L'ipotèsi de Dauzat es corrècte pasmens, mas i a un dobte sobre le sufixe ''-ate'' &lt;ref name = ccg/&gt;.

Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]] e localament, la comuna se ditz [ˈlɛ̃də]&lt;ref&gt;Francisque Bathol, ''La Mouche Clermontoise'', n°1, 07/07/1867, p. 3. &quot;Leinde&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63.&lt;/ref&gt;.

==Istòria==
{{...}}
==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63193
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Betenfeld&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63193
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=
|2004=
|2005=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>a1gii7lrvzqnpj7islvncldoughpxqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lentin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114359</id>
    <revision>
      <id>2498672</id>
      <parentid>2424414</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T16:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia + gentilici.</comment>
      <origin>2498672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2740" sha1="ixs2h7wc4498k4bhkx9p28pntk9gbjr" xml:space="preserve">{{Dialècte Auvernhat}}

{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Lentin
 | nom2          = ''Lempty''
 | imatge        = Town hall of Lempty (1).jpg
 | descripcion   =La maison de comuna. 
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Lempty (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63194
 | cp            = 63190
 | cònsol        = Marie-Évelyne Tizorin
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =lentinaire/-a 
 | latitud       = 45.8283
 | longitud      = 3.3322
 | alt mej       =
 | alt mini      = 308
 | alt maxi      = 372
 | km²           = 4.76
|}}

'''Lentin''' (''Lempty'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

Los abitants son los ''Lentinaires'' e las ''Lentinairas''.

==Geografia==

== Toponimia ==
Las atestacions son ''Lentinum'' (davant le sègle VIII), ''Lentic'' en 1260, ''Lent'' en 1269, ''Lenty'' en 1276 e en 1789, ''Lhenty'' en 1282, ''Lhentis'' (XIV), ''Lentini'' (1535), ''Lanty'' (1566) e ''Lenty'' (XVI).

Segon C. Hérilier, le nom ven dau gallés ''*LENTUS'', variacion de ''LENTIUS'' o dau latin ''LENS'' + ''-INUM''.

Auriem doncas la mèma evolucion que per le mot ''lenga'', que se ditz en bas auvernhat [ˈjĩgɔ] o [ˈʎɛ̃gɔ]. L'autor indica que la prononciacion [tsə] per &lt;ti&gt; es normala dins la comuna.

Dins le parlar de la comuna, vèrs [[Lesós]] e vèrs [[V-Orliat|v-Orlhac]], la comuna se ditz [jĩˈtsə], [lɛ̃ˈtʃi] o [lĩˈtʃi]&lt;ref&gt;Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 12.&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63194
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Monique Rougier&lt;ref&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63194
|senscomptesdobles= 1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

== Veire tanben ==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{ Portal Auvèrnhe }}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>ixs2h7wc4498k4bhkx9p28pntk9gbjr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498673</id>
      <parentid>2498672</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T16:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Lentic]] cap a [[Lentin]]</comment>
      <origin>2498672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2740" sha1="ixs2h7wc4498k4bhkx9p28pntk9gbjr" xml:space="preserve">{{Dialècte Auvernhat}}

{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Lentin
 | nom2          = ''Lempty''
 | imatge        = Town hall of Lempty (1).jpg
 | descripcion   =La maison de comuna. 
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Lempty (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63194
 | cp            = 63190
 | cònsol        = Marie-Évelyne Tizorin
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =lentinaire/-a 
 | latitud       = 45.8283
 | longitud      = 3.3322
 | alt mej       =
 | alt mini      = 308
 | alt maxi      = 372
 | km²           = 4.76
|}}

'''Lentin''' (''Lempty'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

Los abitants son los ''Lentinaires'' e las ''Lentinairas''.

==Geografia==

== Toponimia ==
Las atestacions son ''Lentinum'' (davant le sègle VIII), ''Lentic'' en 1260, ''Lent'' en 1269, ''Lenty'' en 1276 e en 1789, ''Lhenty'' en 1282, ''Lhentis'' (XIV), ''Lentini'' (1535), ''Lanty'' (1566) e ''Lenty'' (XVI).

Segon C. Hérilier, le nom ven dau gallés ''*LENTUS'', variacion de ''LENTIUS'' o dau latin ''LENS'' + ''-INUM''.

Auriem doncas la mèma evolucion que per le mot ''lenga'', que se ditz en bas auvernhat [ˈjĩgɔ] o [ˈʎɛ̃gɔ]. L'autor indica que la prononciacion [tsə] per &lt;ti&gt; es normala dins la comuna.

Dins le parlar de la comuna, vèrs [[Lesós]] e vèrs [[V-Orliat|v-Orlhac]], la comuna se ditz [jĩˈtsə], [lɛ̃ˈtʃi] o [lĩˈtʃi]&lt;ref&gt;Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 12.&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63194
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Monique Rougier&lt;ref&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63194
|senscomptesdobles= 1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

== Veire tanben ==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{ Portal Auvèrnhe }}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>ixs2h7wc4498k4bhkx9p28pntk9gbjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lesós</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114360</id>
    <revision>
      <id>2498676</id>
      <parentid>2461899</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia + gentilici.</comment>
      <origin>2498676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3504" sha1="61skv6yjkxf5wk9my7ovvdha26jmc6a" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Lesós
 | nom2          = ''Lezoux''
 | imatge        = Toits Lezoux.JPG
 | descripcion   = Las teuladas de Lesós.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Lezoux (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =Los Condemnats
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Tièrn|Tièrn]]
 | canton        = [[Canton de Lesós|Lesós]]
 | intercom      = [[Comunautat de comunas entre Dòra e Alèir|CC entre Dòra e Alèir]]
 | insee         = 63195
 | cp            = 63190
 | cònsol        = Alain Cosson
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =lesonaire/-a ; lesorat/-ada, lesonàs/-assa  
 | latitud       = 45.8283
 | longitud      = 3.3808
 | alt mej       = 
 | alt mini      = 317
 | alt maxi      = 421
 | km²           = 34.69
|}}

'''Lesós''' (''Lezoux'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

Los abitants son los ''Lesonaires'' e las ''Lesonairas'', los ''Lesorats'' e las ''Lesoradas'' o enquèra los ''Lesonàs'' e las ''Lesonassas''. Son sobrenommats ''Los Condemnats''&lt;ref&gt;Alexandre Bigay, ''Œuvres patoises des régions d'Ambert et de Thiers'', Imprimerie T. De Grandsaigne, [[Tièrn]], p. 42.&lt;/ref&gt;.

==Geografia==

== Toponimia ==
Las atestacions son ''Château-Laudun'' au sègle III, Lodosense (961), ''Lodosensis'' (978), ''Losos'' (1195), ''Loadosium'' (1241), ''Lodosum'' (1212 e 1342), ''Lodoso/Lodozi'' en 1212, ''Leos'' en (1297&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160305160515/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/noms Comptes daus Cònsols de Montferrand.]&lt;/ref&gt;), ''Laudosum'' (1283), ''Laudosensis'' (1317) e ''Lezoux'' (1418).

Au sègle II, Lesós èra un grand centre de fabricacion de ceramica sigillada, mai tard, venguèt un ''vicus'' merovingian dotat d'un obrador monetari. Le nom ven dau latin ''LUTOSUS'', &quot;riche en tèrra de potèir&quot;, de ''LUTUM'' (que bailèt le mot auvernhat modèrne &quot;loda&quot;, sinonime de &quot;fanja&quot;).

Vèrs [[Glainas e Montagut|Glainas]], la comuna se ditz [ləzy]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63.&lt;/ref&gt;, vèrs [[Bançac]] [ləˈzʉ]&lt;ref&gt;[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 435.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/236/mode/1up?view=theater&amp;mibextid=xfxF2i&lt;/ref&gt;, vèrs [[Viscomtat]] [lʏˈzy] e vèrs [[Maiçac]] [ləˈzu].

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63195
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Alain Cosson |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març [[1989]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Marie-Gabrielle Gagnadre|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63195
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>61skv6yjkxf5wk9my7ovvdha26jmc6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modèl:Monedas virtualas</title>
    <ns>10</ns>
    <id>150448</id>
    <revision>
      <id>2498681</id>
      <parentid>1920366</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T02:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maximiliaan Ronaldszoon</username>
        <id>63264</id>
      </contributor>
      <comment>Aqueste modèl deu èsser reglat.</comment>
      <origin>2498681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="53nij1jj43sp71rorrpvvy54qac25s6" xml:space="preserve">{{Navbox
|name = Monedasa virtualas
|title = [[Moneda]]s virtualas
|list1 = [[Bitcoin]] · [[Dogecoin]] · [[Litecoin]] · [[Monero]] · [[Namecoin]] · [[Novacoin]] · [[Peercoin]] · [[Primecoin]] · [[Ripple]] · [[Zerocoin]]
}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>53nij1jj43sp71rorrpvvy54qac25s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padang Sidempuan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163076</id>
    <revision>
      <id>2498686</id>
      <parentid>2116930</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>245</id>
      </contributor>
      <comment>Bòt: A remplaçat [[:Imatge:PadandsidimpuanSalak.jpg]] per [[:Imatge:PadangsidimpuanSalak.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]:)</comment>
      <origin>2498686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="h6c9k7qyxjxix0zli521quqeaf1hbtb" xml:space="preserve">[[Fichièr:PadangsidimpuanSalak.jpg|thumb|250px|Vista del centre de Padang Sidempuan]]
'''Padang Sidempuan''' es una vila [[Indonesia|indonesiana]], situada dins la region de [[Sumatra del Nòrd]]. Anciana capitala de la [[Regència de Tapanuli del Sud]], s'esten sus un airal de 114.65 km² e comptava una populacion de 199.582 abitants en genièr de 2014.

==Administracion==
La vila es devesida en sièis [[Districtes d'Indonesia|districte]]s (en [[indonesian]]: ''kecamatan'') indicats çai-jos (donadas de populacion de 2010)

{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;margin: auto; width: 40%;&quot;
|-
! Name  || Populacion&lt;br&gt;Censament 2010
|-
| Padang Sidempuan Tenggara &lt;br&gt;(Part sud-èst de Padang Sidempuan)||align=&quot;right&quot;|29.810
|-
| Padang Sidempuan Selatan &lt;br&gt;(Part sud de Padang Sidempuan)||align=&quot;right&quot;|61.064
|-
| Padang Sidempuan Utara &lt;br&gt;(Part nòrd de Padang Sidempuan)||align=&quot;right&quot;|59.273
|-
| Padang Sidempuan Batunadua ||align=&quot;right&quot;|18.396
|-
| Padang Sidempuan Hutaimbaru ||align=&quot;right&quot;|15.480
|-
| Padang Sidempuan Angkola Julu ||align=&quot;right&quot;|7.508
|}
[[Fichièr:Lokasi Sumatra Utara Kota Padangsidempuan.svg|thumb|250px|Localizacion geografica de Padang Sidempuan en Indonesia]]
[[Categoria:Vila d'Indonesia]]</text>
      <sha1>h6c9k7qyxjxix0zli521quqeaf1hbtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ice MC</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190329</id>
    <revision>
      <id>2498669</id>
      <parentid>2443099</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Biografia */</comment>
      <origin>2498669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3944" sha1="594v3p8glhspacukb94692oahhyn604" xml:space="preserve">[[Imatge:Ice MC.jpg|right|200px|thumb|'''Ice MC''' (2008)]]

'''Ice MC''', nascut '''Ian Campbell''' lo [[22 de març]] de [[1965]] a [[Nottingham]] ([[Anglatèrra]]), es un cantaire e [[Hip-hop|rapaire]] [[anglés]] d'origina [[Jamaica|jamaïcana]]. Es conegut per èsser l'un dels cantaires los mai populars de la [[tècno|tècno dance]] dins las annadas 1990, pas mens de tres tubes de la sola annada 1994, emblematics d'aquel estili (''Take away the Colour'', ''Think About the Way'', ''It's a rainy day''), essent d'el. Es estat acompanhat de la cantaira Alexia a partir de 1994.

==Biografia==

Cantaire [[Anglés|anglo]]-[[Jamaica|jamaïcan]], '''Ice MC''' s'installa au mièg de las annadas 1980 en [[Itàlia]], a [[Florença]]. Es a n'aquela epòca que se lança dins la musica, e en 1989, en plena periòde [[house]], sortís lo títol ''Easy'', son primièr [[single]] e sa primièra collaboracion amb lo productor [[Itàlia|italian]] Robyx. ''Easy'' es una capitada internacionala e ven aital un estandard de la [[musica house]].

En 1994, '''Ice MC''' sortís ''Take away the colour'', un [[single]] novèl que va marcar una virada artistica : en efièch, '''Ice MC''' renóncia ambe aqueste títol a la [[house]] primitiva de la debuta, cambia d'estili e se vira cap a la [[tècno|tècno dance]] en s'adaptant au sens larg a la mòda ''&quot;eurodance&quot;'' d'aquesta periòda, un estili que seguís un esquèma plan precís, una bocla melodica principala e dançarèla, un passatge au frasejat [[rap]] o [[Hip-hop|ragga]], e un repic puslèu ''pop'' interpretat per una votz femenina. Per la votz femenina, Robyx, son productor, engatja alavetz la corista Alexia, qui en seguida l'acompanha tanben sus scèna.

Sa capitada va anar au delà de totas las esperanças : serà en efièch colossal, amb un pic en 1994 e 1995 que coïncidís ambe lo de la [[tècno|tècno dance]] ([[Masterboy]], [[Cappella]] e [[Maxx]] son tanben au som a n'aquesta meteissa periòda), e que permet a '''Ice MC''' de cantar sus los emponts dels quatre cantons del monde. '''Ice MC''' se retròba quitament en cap dels classaments de ventas de disques dins de nombroses païses.

En 1996, collabòra ambe lo grop ''tècno-dance'' [[anglés|anglofòn]] [[Alemanha|alemand]] [[Masterboy]] per adobar son quatren album estudiò ''Dreadatour''. 

Pr'aquò la decadéncia de la mòda ''&quot;eurodance&quot;'' e mai especificament de l'estili ''tècno-dance'' a partir de 1996 menarà a la casuda artistica de '''Ice MC''' coma de tant d'autres d'aqueste meteis registre ([[Masterboy]], [[Dr. Alban]], [[La Bouche]], [[Maxx]], [[Cappella]], [[Haddaway]], [[2 Unlimited]], [[U96]]...), e quitament se ''&quot;l'eurodance&quot;'' tornarà d'un biais episodic a la mòda jos de novèlas formas mai tard, '''Ice MC''' e la màger part dels artistas de la primièra èrsa [[tècno|tècno dance]] de la periòda 1992-1996 van desaparéisser del davant de la scèna.

== Discografia ==
* 1990: ''Cinema'' 
* 1991: ''My World - The Early Songs'' 
* 1994: ''Ice'n'Green''
* 1996: ''Dreadatour'' 
* 2004: ''Cold Skool'' 

== Cançons mai conegudas ==
* ''Easy'' (1989)&lt;ref&gt;http://www.chartsinfrance.net/Ice-Mc/Easy-s918.html&lt;/ref&gt;
* ''Take Away The Colour'' (1994)&lt;ref&gt;http://www.chartsinfrance.net/Ice-Mc/Take-Away-The-Colour-s1854.html&lt;/ref&gt;
* ''Think About The Way'' (1994)&lt;ref&gt;http://www.chartsinfrance.net/Ice-Mc/Think-About-The-Way-s1902.html&lt;/ref&gt;
* ''It's A Rainy Day'' (1994)&lt;ref&gt;http://www.chartsinfrance.net/Ice-Mc/It-s-A-Rainy-Day-s1949.html&lt;/ref&gt;
* ''Give Me The Light'' (1996)&lt;ref&gt;http://www.chartsinfrance.net/Ice-Mc/Give-Me-The-Light-sc2319.html&lt;/ref&gt;

== Referéncias == 

[[Categoria:Cantaire anglés]]
[[Categoria:Cantaire britanic]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:musica electronica]]
[[Categoria:Musica electronica dels ans 1980]]
[[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]]
[[categoria:house]]</text>
      <sha1>594v3p8glhspacukb94692oahhyn604</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tècno</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195913</id>
    <revision>
      <id>2498670</id>
      <parentid>2484243</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2498670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8091" sha1="djzhxxae5d0hk03vo19l5x64gddchec" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}

La '''tècno''' (&quot;tekno&quot; en [[breton]] e [[finés]], &quot;techno&quot; en [[anglés]], en [[Alemanha|alemand]] e en [[francés]], de còps &quot;tecno&quot; en [[Espanhòu|espanhòl]] e en [[catalan]]) es un estil de [[musica electronica]] popularizat dins las annadas 1990, avent a l'epòca coma vocacion principala d'èsser una musica de pistas de dança ('''tècno dance''') e derivat dirèctament de la [[house]]. 

Se situa l'atge d'aur de la '''tècno dance''', lo sosgenre màger de la '''tècno''' dins las annadas 1990 e l'estil dirèctament eretièr de la [[house]], entre 1992 e 1996. La baissa de popularitat d'aqueste sosgenre coïncidís ambe la mòda [[Dream trance|dream]] en 1996 qu'anticipa lo succès de la [[Trance|trance]] a la tota fin de las annadas 1990 e a la debuta de las annadas 2000.

==Cronologia==
[[Imatge:FELIX &quot;Francis Wright&quot;.jpg|thumb|right|200px|Lo discjòquei [[Anglatèrra|anglés]] [[Felix (discjòquei)|Felix]] (Francis Wright), ambe son tube ''Don't you want me'' en 1992, es un artista emblematic de la periòda de transicion entre la house e la tècno]] 
[[Imatge:Ice MC.jpg|right|200px|thumb|Lo [[rap|rapaire]] britanic de soca jamaïcana [[Ice MC]] (Ian Campbell), coma los alemands de [[Snap!]], son eissits de la scèna [[house]] ; pasmens, se son virats ambe succès cap a la '''tècno dance''']]
Lo tèrme '''tècno''' a progressivament suplantat lo de [[house]] entre 1990 e 1992. Aquel remplaçament del nom correspond tanben a una evolucion d'aquela musica. Aital, la [[house]], la musica &quot;facha a l'ostal&quot; (&quot;house&quot; = ostal) deviá son nom al fach qu'al contra de la [[Pop (musica)|musica pop]] e del [[disco]] en particular que n'es l'eretièra dirècta, la [[house]] es pas jogada per de vertadièrs instruments : la [[house]] es puslèu un assemblatge de pegatges, de boclas e d'[[sampler|escapolons]] de sons e de voses (sovent emprontats al disco d'alhors), donc un &quot;mesclatge&quot;, realizat dins un primièr temps original en dirècte sus las pistas de dança de las discotècas [[Estats Units d'America|americanas]], assemblatges que son fin finala enregistrats en estúdios per èsser comercializats jol format disc. Pendent son atge d'aur &quot;comercial&quot; entre 1987 e 1990, la [[house]] trenca donc francament sul fons ambe la rèsta de la [[Pop (musica)|musica pop]] pel fach que la partida instrumentala coma plan sovent lo cant son pas ni jogats, ni realament cantats, mas simplament lo resultat d'un assemblatge d'escapolon de sons, de partidas vocalas tiradas de produccions anterioras. 

Mas aquela faiçon de procedir, de crear de musica e sustot de la comercializar, va lèu-lèu pausar un problèma legal, e explica en partida la mutacion de la [[house]] en '''tècno'''. 

En efièch, se un [[sampler|escapolon]] cort es liure de dreches, per contra, passat un certan nombre de nòtas (e en particular un tròç de coblet o de repic de cançon), aquò es somés a de dreches d'autors, dreches evidentament que, maladrechament, son pas estats preses en consideracion al moment de la comercializacion dels primièrs títols [[house]] en 1987-1988. Aquò valrà per exemple un procès a [[Black Box]], obligats alavetz lèu-lèu d'enregistrar tornarmai lor tube ''Ride on time'' en avent recors a una cantaira vertadièra. Los artistas seguents emprontant obèrtament coma [[S-Express]] o [[Black Box]] al [[disco]] faràn pas la meteissa error, e [[Yazz]] coma [[Double You]] o encara fòrça mai tard [[Daft Punk]] siá faràn simplament una represa, remplaçaràn la partida vocala per un cant autentic, siá negociaràn l'autorizacion de l'usatge de l'escapolon, ambe dins los dos cases de figura un versament dels dreches als autors-compositors. 

Aquel progressiu renonciament a partir de 1989 de l'emplec d'escapolons de voses per los remplaçar per un cant autentic serà donc lo primièr cambiament de paradigma de la [[house]] cap a la '''tècno'''.

Lo segond element clau de l'evolucion de la [[house]] en '''tècno''' pendent las doas annadas 1990 e 1991 ven del metòde de trabalh de composicion, ambe mai particularament l'usatge d'un esplech novèl per aquò : l'ordenador. 

Aital, lo metòde de fabricacion de musicas &quot;fachas a l'ostal&quot; (house) de faiçon artisanala per l'art del mesclatge d'un discjòquèi ambe platinas e escapolonaires va èsser completament cambiat per l'arribada de l'ordenador que, malgrat qu'essent pas el tanpauc un vertadièr instrument (aquò demòra donc de &quot;house&quot;, una musica &quot;facha a l'ostal&quot;), va avantatjosament simplificar e professionalizar lo trabalh de composicion ambe sos sintetizors e taulas-de-mesclatges virtuals. Aital es nascut ambe ta [[tècno]] l'acronim &quot;MAO&quot; per &quot;musica assistada per ordinator&quot;.

==La tècno dance==
[[Fichièr:2014333234521 2014-11-29 Sunshine Live - Die 90er Live on Stage - Sven - 1D X - 0959 - DV3P5958 mod.jpg|thumb|right|250px|[[Masterboy]], lo mai popular dels grops '''tècno dance''' de las annadas 1990]]

Aital, entre 1992 e 1996, la '''tècno dance''' es vengut lo tèrme generic per aquesta musica dirèctament eissida de la [[house]], [[musica electronica]] que, coma ela, es destinada preferencialament a las pistas de dança. Lo tèrme '''tècno''' a un sens mai imprecís, mai general, inclusent al sens larg l'ensemble de las [[Musica electronica|musicas electronicas]] de las annadas 1990. 

La mutacion entre [[house |house comerciala]] (1987-1990) e son derivat dirècte '''tècno dance''' (1992-1996) se va far progressivament pendent las doas annadas 1991 e 1992 : aital, lo grop alemand [[U96]], lo discjòquei anglés [[Felix (discjòquei)|Felix]], o encara lo projècte franco-bèlga [[Pleasure Game]] presentan a l'encòp de caractèrs primitius de la [[house]] coma en particular l'escapolon de votz, mas dins lor metodologia, an ganhat en qualitat en avent ja recors a l'ordenador. Lo grop alemand [[Snap!]] el s'adapta simplament, de [[house]] tardiva qu'èra al començament (''The power'', 1990) s'orienta en seguida '''tècno''' e deven quitament un dels pionièrs de la '''tècno dance''' (''Rhythm is a dancer'', 1992), mentre que [[Technotronic]] es lo grop [[house]] al som entre 1989 e 1991, al moment precís de la de mutacion de la [[house]] en '''tècno dance''', çò que daissa supausar que lo nom &quot;techno&quot; ('''tècno''') es benlèu emprontat a lo del dich grop. 

En mai d'aquò, lo sosgenre precís '''tècno dance''' presenta una caracteristica especifica qu'o rend clarament identificabla : al nivèl del cant, s'agís quasi totjorn d'una forma de dialòg entre un cant femenin a lo qual fa resson un frasejat [[rap]] masculin. Demest los grops e cantaires emblematics de l'estil '''tècno dance''' entre 1992 e 1996, se pòt citar [[Masterboy]], [[Culture Beat]], [[Maxx]], [[Magic Affair]], [[Centory]], [[E-Rotic]], [[La Bouche]] (Alemanha), [[Cappella|Cappella]] (Itàlia), [[Dr. Alban]], [[E-Type]] ([[Suècia]]) o encara [[2 Unlimited]] ([[Païses Basses]]).

[[Imatge:2U Live Photo NEWCUT.jpg|right|200px|thumb|Lo rapaire Ray Slijngaard e la cantaira Anita Doth del grop '''tècno dance''' [[2 Unlimited]]]]

Lo tèrme &quot;tècno&quot; tomba un pauc en desuetud a la debuta de las annadas 2000, remplaçat per [https://ca.wikipedia.org/wiki/M%C3%BAsica_de_ball_electr%C3%B2nica EDM] (per &quot;musica electronica per dançar&quot;) o de còps [[eurodance]], vist que, majoritàriament, la '''tècno''' e la '''tècno dance''' al sens estrict es quicòm de particularament popular en Euròpa ([[Alemanha]], [[Itàlia]], [[Suècia]], [[França]], [[Belgica]], [[Païses Basses]],  [[Reialme Unit]]), ambe en particular una sus-representacion dels artistas de la '''tècno dance''', de la [[Dream trance|dream]] (en [[Itàlia]]), de la [[Trance|trance]] (en [[Alemanha]]), e evidentament, coma son nom l'indica, de la &quot;[https://ca.wikipedia.org/wiki/French_House french touch]&quot; (l'estil [[França|francés]]) sus aquel sol continent.

==Vejatz tanben==
* [[House]]
* [[New beat]]
* [[Dream trance|Dream]]
* [[Trance]]
* [[Eurodance]]

[[Categoria:Genre de musica electronica]]
[[Categoria:Genre musical]]</text>
      <sha1>djzhxxae5d0hk03vo19l5x64gddchec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vilatge preïstoric de Cambós</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201017</id>
    <revision>
      <id>2498665</id>
      <parentid>2498618</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T13:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>C.Stecoli</username>
        <id>41516</id>
      </contributor>
      <comment>Melhorament dei referéncias</comment>
      <origin>2498665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11800" sha1="2dty8ln3ge4e9dwcwcz9d1bo8zb1ocy" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
[[Fichièr:Viols-en-Laval village-cambous 06.jpg|vinheta|306x306px|Cabana reconstituida al vilatge de Cambós.]]

Lo vilatge preïstoric de Cambós es un site preïstoric del [[neolitic]] final ([[Edat del Coire|Edat del coire]]) situat a [[Vuòlh en la Val]], dins lo departament d'[[Departament d'Erau|Eraut]]. Aperten al grop dels vilatges preïstorics de la cultura dicha [[Fontboïssa (cultura)|Fontboïssa]]. Datat de 1&amp;nbsp;800 AbC per sas cabanas mai recentas, es lo mai ancian vilatge neolitic de França trobat dins un tal estat de preservacion&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ref-publicacion|autor1=Henri Canet|autor2=Jean-Louis Roudil|títol=Le village chalcolithique de Cambous à Viols-en-Laval (Hérault)|lenga=francés|revista=Gallia préhistoire|volum=21|pp.=143-181|an=1978|url=https://www.persee.fr/doc/galip_0016-4127_1978_num_21_1_1588|site=Persée}}&lt;/ref&gt;.

== Istorica ==
Lo site foguèt descobèrt per Henri Canet, un Fraire de las Escòlas Crestianas, en 1967 pendent una enquèsta en susfàcia. A l'epòca, l'emplaçament èra menaçat per la construccion d'una rota destinada a servir un futur desvolopament immobiliari. Aquel projècte se materializèt pas jamai perque tot lo plan de Cambós foguèt aquerit pel Ministèri francés de la Defensa per crear un terren d'entraïnament.

La Société languedocienne de préhistoire que sa mission es la recèrca scientifica e la mediacion arqueologica, a gerit e dirigit lo Pargue Arqueologic de Cambos dempuèi 1976.

En 1983, una cabana foguèt entièrament reconstrucha sul site per de fins educativas. Subiguèt una renovacion completa en 2008.

== Site ==
Lo site cobrís una superfícia d'aperaquí 1&amp;nbsp;ectara. Aperten a un grop mai grand de sites neolitics delimitats per un quadrilatèr que s'estend de 5&amp;nbsp;km d'èst en oèst, entre [[Vuòlh lo Fòrt]] e [[Casavièlha]], e 2&amp;nbsp;km del nòrd al sud, ont son estats enregistrats quinze estacions calcoliticas, catòrze [[Dolmèn|dolmèns]] e una trentena de cabanas isoladas.

Lo vilatge de Cambós se compausa de quatre grops de cabanas, cadun situat a 50 a 100 mètres dels autres, coma de masatges distints. Sonque dos grops, designats grops A e B, son plan conservats, los autres dos essent estats utilizats coma de peirièras per la construccion de forns de calç&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Cada grop compren de uèch a dètz cabanas amassadas, per un total de 35 a 40 cabanas. De passatges dirèctes existisson d'una cabana a l'autra sens cap d'accès intermediari. Las estructuras dels grops A e B son estadas conservadas per l'esfondrament de lors murs dempuèi l'exterior cap a l'interior, en formant de mòtas bassas ont la jaça arqueologica es estada protegida de l'erosion. Lo grop A es lo mièlhs conservat&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;; dètz estructuras dedins son estadas completament escavadas.

Lo vilatge, amb sas cabanas amassadas, coexistissiá amb de cabanas escampilhadas dins las proximitats immediatas. Aqueste modèl d'installacion dispersat, son emplaçament sus de terrens plans, e l'abséncia d'estructuras defensivas (fossats, parets) indican un periòde de seguretat.

== Arquitectura ==
[[Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_04.jpg|esquèrra|vinheta|L'intrada oèst de la cabana n°&amp;nbsp;11.]]
Las cabanas son en forma d'ovals o de rectangles fòrça alongats amb d'absidas semicircularas a las doas extremitats. Sa longor intèrna varia de 8&amp;nbsp;m a 24&amp;nbsp;m. La cabana n°&amp;nbsp;11, la mièlhs estudiada, mesura en mejana 20,50&amp;nbsp;m de long per 5,30&amp;nbsp;m de larg. Las parets èran bastidass dirèctament sul sòl natural, sens fondaments, doncas siá sus l'argila siá sus la ròca sosjacenta. An de 1&amp;nbsp;m a&amp;nbsp;2,50 m d'espessor, amb una nautor d'entre 1&amp;nbsp;m e 2,50&amp;nbsp;m. Foguèron bastits en utilizant lo metòde del parament doble, amb un emplenatge de blòts de pèira dispausats a l'azard entre las doas parets. La fàcia intèrna es fòrça melhor bastida que la fàcia exteriora, amb de lausas planas pausadas sul bòrd dins un motiu regular.

Las pòrtas son estrechas (0,50  de larg) e lors angles son generalament soslinhats per d'[[Ortostat|ortostats]] de pichona talha. Cada cabana compòrta generalament una pòrta dins l'ais longitudinal (al nòrd o al sud), a l'abric dels vents dominants, e eventualament una pòrta laterala obrissent sus l'exterior o sus una cabana mejancièra. Los corredors traversant las parets e jonhent doas cabanas son generalament malonats, mentre que lo pasiment de las pèças es rar: qualques mètres carrats dins la cabana n°&amp;nbsp;11 (grop B) e davant la dintrada de la cabana n°&amp;nbsp;2 (grop A). L'abséncia d'umiditat e la permeabilitat granda del sòl permetián probable de se'n dispensar.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_12.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_12.jpg|Mapa generala del site.
Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_10.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_10.jpg|Cabanas del grop A.
Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_05.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_05.jpg|Cabana {{Numèro|11}}11.
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_09.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_09.jpg|Exterior de la cabana reconstituida.
Fichièr:Viols-en-Laval_village-cambous_08.jpg|ligam=Fichier:Viols-en-Laval_village-cambous_08.jpg|Interior de la cabana reconstituida.
&lt;/gallery&gt;Cap de pròva arqueologica suggerís l'existéncia de superestructuras de fusta qu'aurián constituit de solièrs, mas l'ipotèsi pòt pas èsser totalament exclusa. Los cobèrts dels bastiments èran en granda partida faches de vegetacion, complementadas per de primas lausas de calcari doç d'un jaàsituat mai al nòrd dins lo bacin de Sant Martin de Londras. Las lausas èran mai abondosas dins las cabanas mai pichonas (cabanas n°&amp;nbsp;4 e 5). La vegetacion utilizada poiriá èsser de faisses d'èrbas que creissián localament dins la garriga, o de canas amassadas prèp de corses d'aiga. Los traucs de pòst trobats amb lors blòts d'embalatge atestan que los teulats se pausavan sus d'encastres simples, sostenguts per de pòstes erigits a d'intervals regulars d'aperaquí 4&amp;nbsp;m lo long de l'axe longitudinal de las cabanas.

L'estudi de las estructuras revelèt que la disposicion de divèrsas cabanas èra estada remanejat amb lo temps: d'unas foguèron agrandidas, d'autras acorchidas. La cabana n°&amp;nbsp;3, qu'a l'origina mesurava 18 m de long, foguèt mai tard alargat de 6&amp;nbsp;m sens cambiar sa largor&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ref-publicacion|an=1988|autor=Henri Canet|títol=Le village chalcolithique de Cambous à Viols-en-Laval (Hérault) - La Cabane III|lenga=francés|revista=Archéologie en Languedoc|volum=4|paginas=83-103|url=https://www.etudesheraultaises.fr/wp-content/uploads/ael-art-1988-4-02-village-chalcolithique-cambous-viols-en-laval.pdf|format=pdf|site=Études Héraultaises}}&lt;/ref&gt;.

Aqueles ostals podián aculhir de 5 a 20 personas. En supausant que totes los ostals èran ocupats al meteis temps, lo vilatge auriá pogut aculhir de 200 a 300 personas&lt;ref&gt;Panèls d'informacion sul site.&lt;/ref&gt;. L'ocupacion esporadica del site es atestada après son abandon per la populacion fontbuxiana, mas lo vilatge èra probablament ja en roïnas al començament de l'[[Edat del Bronze]].

== Organizacion de l'abitat ==
Dins las cabanas n°&amp;nbsp;1 e 2, l'abitat èra devesit en doas seccions principalas amb lo fogal al centre. Foguèt dins la seccion nòrd d'aquelas cabanas que los arqueològs trobèron lo mai de fragments de ceramica e qualques aisinas de silex (puntas de flèchas, gratador, cotèls) e d'aisinas d'òs (puntas, lisadors), e tanben qualques ornaments (faches de pèira, d'òs e de cauquilha). Aquesta zòna correspond probablament a l'emmagazinatge de resèrvas de noiridura, del temps que la seccion sud, prèp de la sortida, que produsiguèt fòrça pauc de rèstas de material, servissiá probablament d'airal de repaus nocturn.

Dins la cabana nº&amp;nbsp;3, un banc rocós servissiá de sèti per un picaire de silex, coma o mòstran las nombrosas pèiras de martèl, de nuclèus, de blòts e de flocs trobats ailà&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. De rèstes de fogals, d'equipaments de cosina e d'aisinas son tanben estats trobats en defòra e prèp de las abitacions, çò que pròva que la vida quotidiana èra tanben organizada en defòra&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Material arqueologic ==
[[Fichièr:Viols-en-Laval village-cambous 07.jpg|esquèrra|vinheta|Còpias de vases cilíndrics.]]
Lo material arqueologic descobèrt consistís subretot en fragments de terralha extrèmament fragmentats. La cabana n°&amp;nbsp;11 produsiguèt mai de 400 kg de ceramica&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Aquela terralha es estada identificada coma apartenent a la [[Fontboïssa (cultura)|cultura]] [[Fontboïssa (cultura)|de Fontboïssa]]. Èra fabricat amb d'argila locala a la quala s'i apondèt un desgraissant (calcari local o calcita). De pèças mai pichonas èran de còps aliscadas amb un objècte dur, del temps que de pèças mai grandas èran mens soinosament aliscadas amb los dets. Tota la terralha de Cambós a una basa arredondida. Las formas son simplas, e las manilhas son siá d'ansas simplas o de botons&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Lo material litic consistís en d'aisinas brutas fachas a partir de còdols de riu (percussors) e de silex talhats (puntas de sagetas en forma de fuèlha, rascadors espesses). Dos aisses complets e de fragments de tres autres foguèron trobats dins de fendasclas de paret dins la cabana n°&amp;nbsp;2. Las mòlas de granit descobèrtas aurián pogut èsser utilizadas a l'encòp per mòlre de granas per far de farina e per incorporar de calcita coma desgraissant dins la ceramica&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Los objèctes de coire trobats son fòrça rars. Incluson un ponhal fin (cabana n°&amp;nbsp;12), un cunh (cabana n°&amp;nbsp;11), d'agulhas, un cisèl, e qualques perlas de colar (cabanas n°&amp;nbsp;3 e 11) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Dels dètz e sèt objèctes de coire descobèrts, l'analisi metallurgica revelèt que tres foguèron fabricats amb de mineral de las [[Cevenas]], sèt amb de mineral de la [[Montanha Negra]] (airal de [[Cabrièira (Erau)|Cabrièira]] e de [[Peret (Erau)|Peret]]), e los autres amb una mescla dels dos minerals o en tornant fondre d'objèctes mai ancians.

== Vida quotidiana ==
Lo volum de pèira utilizat per bastir de murs d'un espessor que despassa las simplas exigéncias estructuralas suggerís que la construccion de las cabanas foguèt precedida per la desbarrassament sistematica de las pèiras del site per facilitar lo pasturatge seguent del bestial.

L’estudi del material arqueologic trobat mòstra que lo vilatge preïstoric de Cambous es un vilatge neolitic tipic de Lengadòc, ont l’agricultura e la domesticacion del bestial èran ja plan establidas. De cerealas mòltas o rostidas (blat e òrdi) èran consomadas. La caça provesissiá pas qu'un cinquen de la carn manjada. Los òsses d'animals trobats son subretot los d'animals domestics (bovins, fedas, pòrcs, cabras, cans), amb una predominància clara de fedas e de cabras. Pòrtan de traças fòrça claras de cosina e de carnisseria.

Divèrses [[Dolmèn|dolmèns]] (dolmèn de Cambós, dolmèn de la Dralha ) e de tombas ovalas (tombas de Casarils) son estats trobats a [[Vuòlh en la Val]] o [[Vuòlh lo Fòrt]], dins las proximitats immediatas del vilatge de Cambós. Dins lo quite vilatge, lo sola sepultura descobèrta es aquela d'un nenon recentament nascut plaçat dins un vas prèp de la cabana n°&amp;nbsp;11&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Nòtas e referéncias ==
Aquel article manleva largament a la [[:fr:Village_préhistorique_de_Cambous|version francesa]].&lt;references /&gt;{{Portal preïstòria}}
[[Categoria:Neolitic]]</text>
      <sha1>2dty8ln3ge4e9dwcwcz9d1bo8zb1ocy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maxi Priest</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201026</id>
    <revision>
      <id>2498666</id>
      <parentid>2498630</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2498666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1154" sha1="js8781d2fwnlc8huqr6gmqz1ne4g7bv" xml:space="preserve">[[Imatge:MaxiPriestJan2011.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire anglés '''Maxi Priest''', aquí sus l'empont en 2011]]
'''Max Alfred Elliott''', dich '''Maxi Priest''', nascut lo 10 de junh de 1961 a [[Lewisham]] en [[Anglatèrra]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[reggae]] e de [[RnB]]. Es estat al som de sa popularitat entre 1988 e 1996. En [[Occitània]], es mai que mai conegut per son tube ''Close to you'' a la fin de l'annada 1990.

'''Maxi Priest''' es lo nebot de Jacob Miller del grop de reggae [[Jamaica|jamaican]] [[Inner Circle]]. 

==Discografia==
* 1985 : ''You're Safe''
* 1986 : ''Intentions''
* 1988 : ''Maxi / Maxi Priest''
* 1990 : ''Bonafide''
* 1992 : ''Fe Real''
* 1996 : ''Man with the Fun''
* 1999 : ''CombiNation''
* 2005 : ''2 the Max''
* 2007 : ''Refused''
* 2014 : ''Easy to Love''
* 2019 : ''It All Comes Back to Love''
* 2020 : ''United State of Mind''

{{ORDENA:Priest, Maxi}}
[[Categoria:reggae]]
[[Categoria:Naissença en 1961]]
[[Categoria:Pseudonim]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:Cantaire britanic]]
[[Categoria:Cantaire anglés]]</text>
      <sha1>js8781d2fwnlc8huqr6gmqz1ne4g7bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498667</id>
      <parentid>2498666</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2498667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1168" sha1="svqk2nlml8uu7ia6fmy39e547jhu7qz" xml:space="preserve">[[Imatge:MaxiPriestJan2011.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire anglés '''Maxi Priest''', aquí sus l'empont en 2011]]
'''Max Alfred Elliott''', dich '''Maxi Priest''', nascut lo 10 de junh de 1961 a [[Lewisham]] en [[Anglatèrra]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[reggae]] e de [[RnB]]. Es estat al som de sa popularitat entre 1988 e 1996. En [[Occitània]], es mai que mai conegut per son tube ''Close to you'' a la fin de l'annada 1990.

'''Maxi Priest''' es lo nebot de Jacob Miller, cantaire del grop de [[reggae]] [[Jamaica|jamaican]] [[Inner Circle]]. 

==Discografia==
* 1985 : ''You're Safe''
* 1986 : ''Intentions''
* 1988 : ''Maxi / Maxi Priest''
* 1990 : ''Bonafide''
* 1992 : ''Fe Real''
* 1996 : ''Man with the Fun''
* 1999 : ''CombiNation''
* 2005 : ''2 the Max''
* 2007 : ''Refused''
* 2014 : ''Easy to Love''
* 2019 : ''It All Comes Back to Love''
* 2020 : ''United State of Mind''

{{ORDENA:Priest, Maxi}}
[[Categoria:reggae]]
[[Categoria:Naissença en 1961]]
[[Categoria:Pseudonim]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:Cantaire britanic]]
[[Categoria:Cantaire anglés]]</text>
      <sha1>svqk2nlml8uu7ia6fmy39e547jhu7qz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2498668</id>
      <parentid>2498667</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2498668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1192" sha1="dw4pbvym5d3f0pw8ynms8y32ze315wj" xml:space="preserve">[[Imatge:MaxiPriestJan2011.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire anglés '''Maxi Priest''', aquí sus l'empont en 2011]]
'''Max Alfred Elliott''', dich '''Maxi Priest''', nascut lo 10 de junh de 1961 a [[Lewisham]] en [[Anglatèrra]], es un cantaire [[anglés|anglofòn]] de [[reggae]] e de [[RnB]]. Es estat al som de sa popularitat entre 1988 e 1996. En [[Occitània]], es mai que mai conegut per son tube ''Close to you'' a la fin de l'annada 1990.

'''Maxi Priest''' es lo nebot de Jacob Miller, que foguèt lo primièr cantaire del grop de [[reggae]] [[Jamaica|jamaican]] [[Inner Circle]]. 

==Discografia==
* 1985 : ''You're Safe''
* 1986 : ''Intentions''
* 1988 : ''Maxi / Maxi Priest''
* 1990 : ''Bonafide''
* 1992 : ''Fe Real''
* 1996 : ''Man with the Fun''
* 1999 : ''CombiNation''
* 2005 : ''2 the Max''
* 2007 : ''Refused''
* 2014 : ''Easy to Love''
* 2019 : ''It All Comes Back to Love''
* 2020 : ''United State of Mind''

{{ORDENA:Priest, Maxi}}
[[Categoria:reggae]]
[[Categoria:Naissença en 1961]]
[[Categoria:Pseudonim]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:Cantaire britanic]]
[[Categoria:Cantaire anglés]]</text>
      <sha1>dw4pbvym5d3f0pw8ynms8y32ze315wj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lentic</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201028</id>
    <redirect title="Lentin" />
    <revision>
      <id>2498674</id>
      <timestamp>2026-04-23T16:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Lentic]] cap a [[Lentin]]</comment>
      <origin>2498674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="oltkld4jttca43qwonh98bfi1kp82j1" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Lentin]]</text>
      <sha1>oltkld4jttca43qwonh98bfi1kp82j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilizaire:Maris Dreshmanis</title>
    <ns>2</ns>
    <id>201029</id>
    <revision>
      <id>2498691</id>
      <timestamp>2026-04-24T09:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maris Dreshmanis</username>
        <id>63266</id>
      </contributor>
      <comment>Creating user page</comment>
      <origin>2498691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54" xml:space="preserve">{{#babel:lv|ru-4}}
== Maris Dreshmanis ==
Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata.

* '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,000+ edits
* '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (140 national registries, 245,000+ entries)
* '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 21 languages

[[Category:Wikipedians]]</text>
      <sha1>bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>