Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 410 2499197 2469562 2026-04-30T22:54:38Z Dostojewskij 20932 /* Decèsses */ [[Édouard Manet]]: n. 1832; [[Adolf Hitler]]: n. 1889 2499197 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} == Eveniments == * Las [[maiada]]s que's debanan dens la nueit deu 30 d'abriu au [[1èr de mai]]. == Arreproèr == * '''Sent [[Estròpi]], Mai entrant, l'un qu'es uei, l'aut qu'es doman.'''<br> (Tà brombà's la hèsta de St Estròpi qu'es lo 30 d'abriu). == Naissenças == * [[1777]] – [[Carl Friedrich Gauss]], fisician, matematician e astronòm alemand (m. [[1855]]) * [[1839]] – [[Floriano Peixoto]], president de Brasil (m. [[1895]]) * [[1902]] – [[Theodore Schultz]], economista american (m. [[1998]]) * [[1956]] – [[Lars von Trier]], realizator de cinèma de [[Danemarc]] * [[1959]] – [[Stephen Harper]], primièr ministre de [[Canadà]] * [[1982]] – [[Kirsten Dunst]], actritz americana * [[1985]] – [[Gal Gadot]], actritz e modèla israeliana == Decèsses == * [[1883]] – [[Édouard Manet]], [[pintura|pintor]] [[França|francés]] (n. [[1832]]) * [[1945]] – [[Adolf Hitler]], dictator d'[[Alemanha]] (n. [[1889]]) * [[1983]] – [[Muddy Waters]], musician de jazz american (n. [[1915]]) * [[1989]] – [[Sergio Leone]], realizator italian de [[cinèma]] (n. [[1929]]) * [[2006]] – [[Jean-François Revel]], filosòf, jornalista e òme politic conservador [[França|francés]] (n. [[1924]]) ---- Veire tanben : * [[29 d'abril]] | [[1 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 8ofjx8iox1cwjn7s7guk936w1n5eb94 0 3325 2499106 2495948 2026-04-30T15:32:44Z WarpBox 58087 2499106 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom_local = {{Infotaula | sosbóstia = òc | data1 = ''Republika Slovenija'' ([[eslovèn]]) | data2 = ''Repubblica di Slovenia'' ([[italian]]) | data3 = ''Szlovén Köztársaság'' ([[ongrés]]) }} | imatge_bandièra=Flag of Slovenia.svg | imatge_blason=Coat of Arms of Slovenia.svg | imatge_mapa=EU-Slovenia.svg | devisa= | lengas oficialas = [[eslovèn]] • [[italian]] • [[ongrés]]<ref>Las lengas italiana e ongresa son cooficialas amb l'eslovèn dins cèrtas comunas.</ref> |capitala=[[Liobliana]] |coordenadas_capitala={{Coord|46|03|N|14|30|E}} | ligam_vilas= | tipe_govèrn=[[Republica]] parlamentària | títols_dirigents=[[Lista dels presidents d'Eslovènia|President]]<br />[[Lista dels presidents del govèrn d'Eslovènia|President del govèrn]] | noms_dirigents=[[Nataša Pirc Musar]]<br />[[Robert Golob]] | superfícia_reng=149 | superfícia_totala=20273 | percentatge_aiga=0,6 | populacion_reng=144 | populacion_totala= 2062874 | populacion_ref = <ref>http://www.stat.si/statweb/en/home</ref> | populacion_annada=2015 | densitat=102 | tipe_independéncia= | país_independéncia= d'[[Àustria-Ongria]]<br />de [[Iogoslavia]] | data_independéncia= 29 d'octobre de 1918<br />25 de junh de 1991 | païses frontalièrs= | gentilici=Eslovèn, Eslovèna | IDH_annada=2013 | IDH= {{aumentacion}} 0,874 | IDH_categoria=fòrça elevat | IDH_reng=25 | còde_país=SI | moneda = | còde_moneda= | fus_orari= | imne_nacional= | domeni_internet=[[.si]] | indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= }} '''Eslovènia''' (en [[eslovèn]] ''Slovenija''), oficialament la '''Republica d'Eslovènia''' (en eslovèn ''Republika Slovenija''), es un [[estat]] de l'[[Euròpa Centrala]]. Declarada independenta de la [[Iogoslavia|Federacion Iogoslava]] en [[1991]], es membre de l'[[Union Europèa]] dempuèi lo 1{{èr}} de mai de 2004. Eslovènia confronta [[Itàlia]] a l'oèst, [[Àustria]] al nòrd, [[Ongria]] al nòrd-èst, e [[Croàcia]] al sud-èst. Es banhada al sud-èst per la [[mar Adriatica]]. La capitala es [[Liobliana]]. Lo gentilici es '''eslovèn -a'''. == Istòria == === Preïstòria e Antiquitat === Lo territòri eslovèn sembla abitat per d'èssers umans dempuei {{formatnum:250000}} ans ([[Jama Pekel]]). Durant l'[[Edat del Fèrre|Edat dau Fèrre]], de tribüs de [[Cèltas]] e d'[[Illirians]] s'i installèron. Lei [[Empèri Roman|Romans]] lo conquistèron dins lo corrent dau sègle I ap. JC après dos sègles d'incursions per redurre l'ostilitat dei populacions indigènas. Urbanizèron lo país e i fondèron [[Ljubljana]] (''Emona'''), [[Celje]] (''Celeia''), [[Vrhnika]] (''Nauportus'') e [[Ptuj]] (''Poetovia''). === De l'eslavizacion a la creacion de Iogoslavia === Après l'afondrament de l'[[Empèri Roman d'Occident]], la region foguèt brèvament ocupada per lei [[Lombards]] avans d'èsser abitada per de tribüs eslavas, probablament a la fin dau sègle VI, qu'anavan formar l'ensems deis Eslaus dau Sud. Un sègle pus tard, lei pus occidentaus deis Eslaus dau Sud, menaçats per leis [[Avars]], demandèron la proteccion dei Bavarés e foguèron integrats au sen de l'[[Empèri Carolingian]]. Aquò entraïnèt una diferenciacion culturala a respèct deis autrei pòbles eslaus dei [[Balcans]] que foguèt a l'origina de la formacion dau pòble eslovèn. Au sègle X, après la disparicion deis estats carolingians, la region faguèt partida dau [[Sant Empèri Roman Germanic]]. Lei [[Ostal d'Absborg|Absborgs]] ne prenguèron lo contraròtle au sègle XIII. Dichs « Austrians de lenga eslava », leis Eslovèns conoguèron una existéncia suava car relativament alunchadas dei prats batalhiers balcanics. Au sègle XVI, l'introduccion dau [[protestantisme]] entraïnèt la publicacion de [[Bíblia]]s e de tèxtes religiós que permetèron de codificar la lenga eslovèna. Pasmens, maugrat una activitat intensa, la Reforma mau capitèt de se mantenir dins la region e Eslovènia venguèt tornarmai [[catolicisme|catolica]] au començament dau sègle XVII. En [[1809]], Eslovènia foguèt annexada per [[França]] mai aquò durèt gaire e [[Àustria]] la reconquistèt en [[1814]]. En [[1867]], ambé l'instauracion de la monarquia dobla d'[[Àustria-Ongria]], la region foguèt restacada a [[Cisleitània]]. Una vida politica locala apareguèt, dominada per lo [[Partit Popular Eslovèn]], formacion [[catolicisme|catolica]] qu'èra dirigida per lo prèire [[Anton Korosec]]. Puei, durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]], leis Eslovèns demorèron fidèus ai Hamsborg. Ansin, foguèt dins l'encastre austroongrés que [[Anton Korosec|Korosec]] demandèt l'instauracion d'un estat deis Eslaus dau Sud en [[1917]]. Pasmens, ambé l'afondrament de l'Empèri, preferiguèt finalament se raliar ai [[Serbia|Sèrbes]] per assegurar la plaça de son pòble dins lo « Reiaume deis Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns » que foguèt proclamat lo 1{{èr}} de decembre de [[1918]]. === Lo periòde iogoslau === {{veire|Iogoslavia}} ==== De la Premiera Guèrra Mondiala a la Segonda Guèrra Mondiala ==== Lei [[frontiera]]s de [[Iogoslavia]] foguèron definidas en [[1920]]. Eslovènia i obtenguèt lo [[districte de Mur]], abandonat per [[Ongria]], mai deguèt renonciar a la [[Caríntia]] dau Sud, que votèt en favor de son integracion au sen d'[[Àustria]] ([[Viena (Àustria)|Viena]] i reconoguèt pasmens lei [[drech]]s de la minoritat eslovèna), e a plusors regions frontalieras annexadas per [[Itàlia]]. Aquò laissava {{formatnum:400000}} Eslovèns en [[Itàlia]] que [[Benito Mussolini|Mussolini]] assaièt — sensa succès — d'italianizar a partir deis annadas 1920. Au sen dau reiaume iogoslau, l'[[eslovèn]] foguèt reconegut coma [[lenga oficiala]] e certaneis òmes politics eslovèns, especialament [[Anton Korosec]] que venguèt cap dau govèrn en [[1928]], i tenguèron un ròtle important. En revènge, Eslovènia recebèt ges d'autonòmia. Pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo país foguèt ocupat per leis [[Alemanha|Alemands]] (au [[nòrd]]) e per leis [[Itàlia|Italians]] (au [[sud]]). Lei fòrças d'ocupacion, sostengudas per una milícia locala, luchèron còntra de movements de partisans (principalament [[comunisme|comunistas]]) e deportèron {{formatnum:25000}} personas vèrs lei camps [[nazisme|nazis]]. Aperaquí 8% de la populacion foguèt tuat per lei combats, leis atrocitats de l'Axe e la repression còntra lei collaborators après la Liberacion. ==== Lo periòde comunista ==== Après la guèrra, Eslovènia venguèt una republica socialista constitutiva de la Federacion de Iogoslavia. Lo [[Tractat de París (1947)]] li permetèt d'annexar plusors territòris [[Itàlia|italians]] poblats d'Eslovèns (vau auta d'[[Isonzo]], mitat de la vila de [[Gorizia]]...). Aquò permetèt de redurre la minoritat [[eslovèn]]a d'[[Itàlia]] a {{formatnum:50000}} personas. En revènge, de tensions vivas demorèron fins a [[1954]] quant au partiment de la region de [[Trieste]]. A la perfin, la [[vila]] demorèt [[Itàlia|italiana]] e lo rèsta de son territòri foguèt partejat entre Eslovènia e [[Croàcia]]. Durant lo periòde [[comunisme|comunista]] [[Iogoslavia|iogoslau]], Eslovènia èra la republica pus desvolopada de la Federacion. Après la [[mòrt]] de [[Tito]] e la montada dei [[nacionalisme]]s intèrnes, de tensions apareguèron ansin entre [[Ljubljana]] e [[Belgrad]] a prepaus de la participacion eslovèna ais ajudas federalas a destinacion dei republicas meridionalas. Tre genier de [[1989]], de [[partit politic|partits politics]] independents se formèron en Eslovènia. Après la restauracion oficiala dau [[multipartisme]] en [[Iogoslavia]], d'eleccions liuras se debanèron en abriu de [[1990]]. En Eslovènia, lei legislativas foguèron ganhadas per la drecha mai lo president de la [[Liga dei Comunistas d'Eslovènia]], [[Milan Kucan]], foguèt elegit a la presidéncia. Puei, en decembre de [[1990]], un [[referendum]] sus l'[[independéncia]] recebèt 95% de bulletins favorables. Sièis mes pus tard, après la revirada de negociacions sus una reforma de la Federacion, aqueu resultat foguèt utilizat per proclamar l'[[independéncia]] dau país lo 25 de junh de [[1991]]. Una [[Guèrra de Dètz Jorns|brèva guèrra]] còntra l'armada federala iogoslava entraïnèt lo retirament dei soudats iogoslaus dau territòri eslovèn. === L'Eslovènia independenta === Après son [[independéncia]], Eslovènia foguèt rapidament reconeguda per lei país occidentaus e integrada au sen d'[[Euròpa Occidentala]]. En parallèl, se metèt en plaça una [[democracia]] parlamentària dominada per [[Milan Kucan]] (president fins a [[2002]]) e per [[Janez Drnovsek]] (cap dau govèrn de [[1992]] a [[2002]] e president de [[2002]] a [[2007]]). Eslovènia integrèt l'[[OTAN]] e l'[[Union Europèa]] en [[2004]]. Tres ans pus tard, lo país jonhèt la zòna [[Èuro|èuro]]. L'economia eslovèna foguèt durament tocada per la [[crisi economica de 2008]]. La situacion foguèt agravada per d'escandòls de corrupcion e per una politica d'austeritat estricta. De novembre de [[2012]] a març de [[2013]], de manifestacions importantas entraïnèron ansin lo reversament parlamentari dau Premier Ministre [[Janez Jansa]] (condamnat en [[2014]] per corrupcion). Foguèt remplaçat per [[Alenka Bratusek]] qu'assaièt de perseguir la politica liberala inspirada per l'UE. Dins aquò, perdiguèt lo poder après mens d'una annada passada a la tèsta dau país. [[Miro Cerar]], elegit sus un programa de lucha còntra la corrupcion e còntra lei privatizacions impausadas per la Comission Europèa, prenguèt sa plaça lo 18 de setembre de [[2014]]. == Politica == Eslovènia es una [[republica]] parlamentària segon la siá [[Constitucion]]. Lo President del país, dempuèi 2022, es [[Nataša Pirc Musar]]. Lo president es lo [[cap d'Estat]] e es elegit cada cinc d'ans pel vòte popular. Lo [[cap de govèrn]] es lo [[Lista dels primièrs ministres d'Eslovènia|Primièr Ministre]], elegit pel [[Parlament]]. Lo Parlament es bicameral, format de l'Assemblada Nacionala e lo Conselh Nacional. Actualament degun a la majoritat parlamentària. Los principals partits son lo Partit Democratic Eslovèn e la Democracia Liberala d'Eslovènia. == Geografia == [[Fichièr:Slovenia-map-CIA.png|thumb|250px|left|Carta d'Eslovènia]] <br clear="left"> == Economia == De veire: ''[[Economia d'Eslovènia]]''. == Cultura == Qualques artistas eslovèns son coneguts fòra del lor país, coma los musicians de [[Laibach]] o lo movement [[NSK]] ([[Neue Slovenische Kunst]]) == Bibliografia == == Vejatz tanben == == Ligams extèrnes == {{Commons|Slovenia|Eslovènia}} * [http://www.slovenia.si/ Slovenia.si]. Your gateway to information on Slovenia. * [http://mountains.flowiktionary.org Hiking in Slovenian Alps] * [http://www.vlada.si/en/ Government of the Republic of Slovenia] * '''(mul)''' [http://www.slovenia.info/?lng=2 Pagina oficiala de l'Ofici deu Torisme d'Eslovènia] {{Païses d'Euròpa (COE)}} == Nòtas e referncias == <references> [[Categoria:Eslovènia|*]] b1yua2gkcpo2vl897joxj0yh77jagcl 0 4459 2499359 2392797 2026-05-01T10:52:58Z Mr. Lechkar 55886 Insercion deth modèl der aranés 2499359 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox Organizacion |nom_oficial=Unitat d'Aran-Partit Nacionalista Aranés |ideologia=[[sociodemocratic]] e [[nacionalisme aranés]] }} '''Unitat d'Aran-Partit Nacionalista Aranés''' (sigla: '''UA-PNA''' o '''UA''') ei un partit politic [[Aran|aranés]] constituit en 1980 qu'ei afiliat ath Partit des Socialistes Catalans. Era figura màger deth partit, e eth sòn secretari generau, ei [[Paco Boya]]. Eth 9 de seteme de 2013, dus dies abantes era celebracion dera [[Via Catalana]] que vòu era independéncia [[Catalonha|catalana]], Unitat presentèc un manifèst en [[catalan]] entà demanar eth dret de decidir se es aranesi vòlen ligams tamb [[Catalonha]] o [[Espanha]], ei a díder ua mena de procès d'[[autodeterminacion]] deth país. <ref>[[http://www.unitatdaran.org/2013/09/unitat-daran-demana-que-el-poble-aranes-pugui-decidir-el-seu-futur/ Manifèsta monolingue en catalan ara web d'Unitat]]</ref> ==Representacion== En [[Eleccions aranesas de 2019|2019]] guanhe la majoritat absoluda (9 conselhèrs) ath [[Conselh Generau d'Aran]]. Guanhe tanben eth municipi d'Es Bòrdes e se guarde es autes 5 municipis qu'auèue abantes. Damb era majoritat des còssos, elegeish lo representant de la Val ara deputacion de Lhèida (Amador Marqués). En [[Eleccions aranesas de 2015|2015]] guarde 5 conselhèrs ath [[Conselh Generau d'Aran]] e demòre minoritari. Ei tanben ath cap de 5 municipis aranés: * [[Bausen]] (guanhat sus CDA) * [[Bossòst]] * [[Canejan (Val d'Aran)|Canejan]] * [[Les (Val d'Aran)|Les]] * [[Vielha e Mijaran]] (guanhat sus CDA) Damb era majoritat des còssos, elegeish lo representant de la Val ara deputacion de Lhèida (Paco Boya). En [[2011]] guanhèc 5 conselhèrs ath [[Conselh Generau d'Aran]] e perdèc lo poder en [[Val d'Aran|Aran]]. Ère tanben ath cap de 3 municipis aranés: * [[Bossòst]] * [[Canejan (Val d'Aran)|Canejan]] * [[Les (Val d'Aran)|Les]] ===Deputacion de Lhèida=== Aran envie un representant ara deputacion provinciau de Lhèida. * [[2019]]-[[2023]]: un representant UA * [[2015]]-[[2019]]: un representant UA * [[2007]]-[[2011]]: un representant UA * [[2003]]-[[2007]]: un representant UA ===Parlament de Catalonha=== Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu catalan. * [[1999]]-[[2007]]: [[Francés Boya Alòs]] (UA, 3au sus era lista PSC en 1999, 4au en 2003) ===Senat espanhòu=== Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu espanhòu. * [[2011]]-[[2015]]: [[Francés Boya Alòs]] (UA, 1èr sus era lista PSC tà Lhèida) ==Mèdis== Unitat d'Aran publica eth bulletin ''Vediau''. ==Ligam extèrne== * [http://www.unitatdaran.org Pagina web deth partit] == Referéncies == <references /> {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic occitan]] [[categoria:Movements politics]] [[categoria:Val d'Aran]] 6p3ecx113elsxk9j8fhnfbcy2aju7f3 0 5473 2499254 2476562 2026-05-01T02:55:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499254 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Geografia politica |cap_titol1=President |lenga=[[Francés]] |gentilici=còrs -a (normatiu)<ref name="CLO">{{Ligam web |url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf |títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana |pagina=122, 124 |consulta=31 de decembre de 2023 |lenga=oc}}</ref><br>còrse -a<ref>{{obratge |nom=Toscano |cognòm=Reinat |títol=Diccionari de Lenga d'Òc d'après lo parlar niçard |editor=Auba Novèla |url=http://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf }}</ref> }} '''Corsega'''{{Refn|Lo [[Conselh de la Lenga Occitana]] preconiza la fòrma classica ''Corsega'' (var. ''Còrsega'' en [[niçard]] e [[cisalpenc]]),<ref name="CLO"/> puslèu que lo gallicisme ''Còrsa'' (en [[grafia mistralenca]]: ''Corso'').<ref>{{Ligam web |nom=Frederic |cognòm=Mistral |url=https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0593.jpg |títol=Corso {{!}} Tresau del Felibritge}} </ref>|group=nt}} (en [[Còrs (lenga)|còrs]]: ''Corsica''; en [[francés]]: ''Corse'') es una [[illa]] de la [[Mediterranèa]] Occidentala e del sud d'[[Euròpa]]. A passat temps un país, ara politicament ligada amb [[Gènoa]] puèi amb [[França]], se revoltèt durant lo [[sègle XVII]] e foguèt lo primièr estat a establir una [[constitucion]] (1755). Es administrada per [[França]] e n'es una [[Collectivitat territoriala unica|collectivitat territoriala unenca]] assimilada a una [[regions francesas|region]]. Lo capluòc es [[Aiacciu]]. Departament unenc dempuèi la creacion dels departaments en 1790, Corsega es devesida en dos en 1975 amb la creacion dels departaments de [[Nauta Corsega]] e de [[Corsega del Sud]]. La region Corsega foguèt creada en 1982 (coma collectivitat) e aquesiguèt en 1991, en seguida de las revendicacions localas, un estatut de collectivitat territoriala d'estatut particular e nomenada « collectivitat territoriala de Corsega ». Enfin dempuèi lo 1èr de genièr de [[2018]], en applicacion de la novèla organizacion territoriala francesa del 7 d'agost de 2015, Corsega es venguda una collectivitat d'estatut particuliar dins lo sens de l’article 72 de la Constitucion, de tipe [[collectivitat territoriala unica]], nomenada « collectivitat de Corsega », en luòc e plaça de la collectivitat territoriala de Corsega e dels departaments de Corsega del Sud e de Nauta Còrsega. Las circonscripcions administrativas departamentalas de Corsega del Sud e de Nauta Corsega, demòran incambiadas, amb las prefecturas respectivament a [[Ajaccio]] e [[Bastia]]. == Istòria == Corsega foguèt restacada durant près de quatre sègles de la [[Republica de Gènoa]] abans de [[Reiaume de Corsega|se declarar independenta]] lo [[30 de genièr]] de [[1735]]. En 1755 adoptèt la [[Constitucion corsa|primièra constitucion democratica]] de l'istòria modèrna en donant pel primièr còp lo dreit de vòt a las femnas. Lo 15 de mai de 1768, per lo [[Tractat de Versalhas (1768)|Tractat de Versalhas]], la [[Republica de Gènoa]] cediguèt Corsega a [[França]], contra son grat perque se considerava coma independenta. Foguèt conquistada militarament per lo [[Reialme de França]] a la [[batalha de Ponte-Novo]], lo [[9 de mai]] de [[1769]]. == Geografia == L'illa es situada en [[mar Mediterranèa]]. Alongada dins lo sens nòrd-sud, se troba alunhada de 160&nbsp;[[km]] de la còsta [[Provença|provençala]] ([[França]]), a 82&nbsp;km de la còsta [[toscana]] ([[Itàlia]]) e a sonque 12&nbsp;km al nòrd de [[Sardenha]], la granda illa sòrre. Es devesida en dos departaments: la [[Corsega del Sud]] e la [[Nauta Corsega]]. Apertenent a la [[Itàlia (region geografica)|region geografica italiana]], Corsega se situa amb [[Sardenha]] sus una microplaca continentala. Es durant l'[[Oligocèn|Oligo]]-[[Miocèn]] (al mitan del [[Cenozoïc]] entre aperaquí 22 a 25 milions d'anadas) que lo blòt corso-sard e la lanièra continentala s'escartan progressivament del blòt iberic, dobrissent darrièr lo [[Bacin algeroprovençal|bacin provençal]], la [[mar d'Alboran]], lo [[Bacin algroprovençal|bacin algerian]] e la [[mar Tirrèna]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170905002859/http://www.earth-of-fire.com/article-le-cap-scandola-un-morceau-de-l-esterel-en-corse-101437964.html Cartes tirées de Durand, B., L. Jolivet, F. Horváth, and M. Séranne, The Mediterranean Basins : Tertiary extension within the Alpine Orogen, vol. Special Publication 156, The Geological Society, London, 1999].</ref>. La dinamica cessa amb lo blocatge de l'arc contre los domènis extèrnes, [[Apulia (placa tectonica)|apulian]] e [[Placa africana|african]]"<ref name="bionomie benthique">[https://web.archive.org/web/20181016063634/http://paleopolis.rediris.es/benthos/MED/Geol-Med.html Géologie de la mer Méditerranée: origine des bassins], sur le site paleopolis.rediris.es.</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20160303174743/http://pedagogie.ac-montpellier.fr/svt/litho/mediterranee/mediterranee.htm Ouverture de la Méditerranée occidentale], sur le site pedagogie.ac-montpellier.fr.</ref>. == Economia == {{Seccion vuèja o incompleta}} == Cultura == ==== Lenga ==== Vejatz article detalhat:''' [[Còrs (lenga)|còrs]]'''. ==== Cants e polifonias ==== * [[Antoine Ciosi]] * [[Barbara Furtuna]] * [[Canta U Populu Corsu]] * [[I Chjami Aghjalesi]] * [[A filetta (grop)|A Filetta]] * L'[[Arcusgi]] * [[Felì]] * [[Petru Guelfucci]] * [[La petite culotte]] * [[I Mantini]] * [[I Muvrini]] * [[Jean-Paul Poletti]] * [[Jean-Paul Poletti e lo Còr dels òmes de Sartèna]] * [[Regina et Bruno]] * [[Tino Rossi]] * [[Soledonna]] * [[Surghjenti]] * [[Zamballarana]] * [[Alte Voce]] * [[I Cantelli]] * [[I Voci di A Gravona]] ==== Escrivans de lenga còrsa ==== * Ugo Peretti * Paulu Matteu Della Foata * Anton Liunardu Massiani * Santu Casanova * Sebastianu Dalzeto * Anton' Francescu Filippini * Petru Rocca * Marco Angeli * Rinatu Coti * Ghjacumu Fusina * Ghjacumu Thiers * Ghjacumu Biancarelli * Marcu Biancarelli * Paulu Desanti * Ghjuvan Luigi Moracchini * Alain Di Meglio * Ghjuvan Maria Comiti == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Referéncias == <references/> {{Clr}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{FranceReg}} {{RegFr}} {{Portal Corsega}} [[Categoria:Corsega|*]] av6uvik90c80ezgff53s54qa1yfmtye 2 16981 2499329 2409914 2026-05-01T09:52:37Z Jordi G 248 2499329 wikitext text/x-wiki {{#babel:ca-N|es-4|en-3|oc-2|fr-1|it-1}} Saludi a toti. Jo sò de Catalonha e sò usatgèr dera [http://ca.wikipedia.org/wiki/Portada Wikipedia catalana]. M'agradaria conéisher ues nocions basiques dera vòsta lengua, sustot deth dialècte aranés, qu'ei tanben lengua oficiau deth mèn país. Se volatz deishar-me un messatge lo podatz escríuer ara mia pagina de discussion o enviar-me un corrèu electronic. {{Modèl:Boita d'utilizaire|Wikipedian de Catalonha|Linux|Firefox|occitan lenga oficiala|catalan lenga oficiala|istòria|Nàstic|Catalonha liura|França Libra|ostal igló|gat domestic|ven de Mart}} {{Pagina personala}} [[ca:Usuari:Jordi_G]] [[en:User:Jordi_G]] [[it:Utente:Jordi_G]] m72fi3fq5ah69iudu9zql95fsibpkbl 2499331 2499329 2026-05-01T09:56:39Z Jordi G 248 2499331 wikitext text/x-wiki {{Babel-6|ca|es-4|en-3|oc-2|fr-1|it-1}} Saludi a toti. Jo sò de Catalonha e sò usatgèr dera [http://ca.wikipedia.org/wiki/Portada Wikipedia catalana]. M'agradaria conéisher ues nocions basiques dera vòsta lengua, sustot deth dialècte aranés, qu'ei tanben lengua oficiau deth mèn país. Se volatz deishar-me un messatge lo podatz escríuer ara mia pagina de discussion o enviar-me un corrèu electronic. {{Modèl:Boita d'utilizaire|Wikipedian de Catalonha|Linux|Firefox|occitan lenga oficiala|catalan lenga oficiala|istòria|Nàstic|Catalonha liura|França Libra|ostal igló|gat domestic|ven de Mart}} {{Pagina personala}} [[ca:Usuari:Jordi_G]] [[en:User:Jordi_G]] [[it:Utente:Jordi_G]] k1zrluw92sb5my6b2z3bwtrnabgu75q 0 25783 2499139 2497021 2026-04-30T18:46:20Z Alaric 506 44932 2499139 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en lengadocian -->{{Infobox Subdivision administrativa |nom=Figueres }} '''Figueres<ref>{{Ref-libre|url=http://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2018/11/BASIC.pdf|pagina=92|títol=Vocabulari basic der aranés|editor=[[Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana]]|primièra_edicion=decembre de 2017|luòc=Lhèida}}</ref>''' (oficialament en [[catalan]]: ''Figueres''; en [[castelhan]]: ''Figueras'') es la capitala de la [[comarca]] de l'[[Alt Empordan|Aut Empordan]], dins la [[província de Girona]], en [[Catalonha]]. == Geografia == Es situada a 39 [[Mètres sul nivèl de la mar|m. s.n.m.]], pròcha dels [[Pirenèus]] e de la frontièra francesa. == Istòria == Lo nom actual deriva de ''Ficaris'', de l'epòca [[Visigòts|visigòta]] e li foguèt balhat en [[1297]] pel rei [[Jaume I]]. D'annadas pus tard, [[Hug IV d'Empúries|Hug IV]], comte d'Empúries, cremèt la vila. De l'anciana muralha demòra pas que la [[torre Gorgot]], integrada al [[Teatre-Musèu Dalí]]. La ciutat es lo brèç de la [[sardana]], que sas primièras composicions son degudas a [[Pep Ventura]], nascut a [[Alcalà la Real]] ([[Jaén]]). Es tanben la vila natala de [[Salvador Dalí]]. == Art e arquitectura == [[Fichièr:20061227-Figueres Sant Pere MQ.jpg|thumb|left|200px|Glèisa Sant Pere]] [[Fichièr:20061227-Figueres Teatre-Museu Dalí MQ.jpg|thumb|left|200px|Teatre-Musèu Dalí]] Entre autres, Figueres compta los monuments seguents: * Lo [[Castèl de Sant Ferran]]. * La [[Glèisa Sant Pere]]. * Lo [[Teatre-Musèu Gala Salvador Dalí]]. == Tradicions e cultura == Les fèstas de Figueres son las [[Festes de la Santa Creu]], celebradas cada primièr de [[mai]]. == Ligams extèrnes == * {{ligam web |url=http://www.idescat.es/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=17066 |títol=Informacion de l'Institut d'Estatistica de Catalonha}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} khxp6k282ixxownjgvii5ix6ge9mqix 0 26015 2499341 2498677 2026-05-01T10:10:09Z Toku 7678 /* Istòria e descobèrtas */ 2499341 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] m197kpg1ezkeh4kd3begpy6o8mk2ans 2499344 2499341 2026-05-01T10:11:44Z Toku 7678 /* Las primièras intuicions */ 2499344 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] eiu1tr332bun6d62t2jemfdcyyqh29v 2499348 2499344 2026-05-01T10:13:08Z Toku 7678 /* Las primièras intuicions */ 2499348 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] hws7elprnn3233rj2oq15ng1w4dthz6 2499350 2499348 2026-05-01T10:16:26Z Toku 7678 /* Las primièras intuicions */ 2499350 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta. === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 0f97kokxl3ncrrkdyrye1r19xyrmhun 2499351 2499350 2026-05-01T10:23:11Z Toku 7678 /* Las primièras intuicions */ 2499351 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 1fsq71cblt0809xd13m2hx9tbgl6zw4 2499353 2499351 2026-05-01T10:26:02Z Toku 7678 /* Las primièras intuicions */ 2499353 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)]]''' Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] dr8w7msm6qanh11estdbdeg64rk68vl 2499354 2499353 2026-05-01T10:26:38Z Toku 7678 /* Las primièras intuicions */ 2499354 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] fxbbqf0hapukeq2t0ngtz2r701kjinx 0 28063 2499304 2232456 2026-05-01T08:58:26Z Jordi G 248 2499304 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Vercantièra | nom2 = ''Lavercantière'' | imatge = LAVERCANTIERE_(Lot)_-_Château_et_Eglise.jpg | descripcion = Lo castèl e la glèisa de la Vercantièra. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Gordon|Gordon]] | canton = [[Canton de Gordon|Gordon]] ([[Canton de Salviac|Salviac]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Casals-Salviac|CC de Casals-Salviac]] | insee = 46164 | cp = 46340 | cònsol = Gilles Vilard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.3197 | latitud = 44.6383 | alt mej = | alt mini = 192 | alt maxi = 355 | km² = 14.99 }} '''La Vercantièra'''{{RepTopMP}} (''Lavercantière'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin|carcinòla]] situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46164.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 46164 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gilles Vilard |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 46164 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=672 |1846=594 |1851=608 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=606 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=504 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=209 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=183 |2006=237 |2007= |2008=253 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas == <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] g4t3k64o6ghoqka1suxz3txv5qnzpwn 2499310 2499304 2026-05-01T09:11:41Z Jordi G 248 Monument als mòrts amb una inscripcion en occitan 2499310 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Vercantièra | nom2 = ''Lavercantière'' | imatge = LAVERCANTIERE_(Lot)_-_Château_et_Eglise.jpg | descripcion = Lo castèl e la glèisa de la Vercantièra. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Gordon|Gordon]] | canton = [[Canton de Gordon|Gordon]] ([[Canton de Salviac|Salviac]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Casals-Salviac|CC de Casals-Salviac]] | insee = 46164 | cp = 46340 | cònsol = Gilles Vilard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.3197 | latitud = 44.6383 | alt mej = | alt mini = 192 | alt maxi = 355 | km² = 14.99 }} '''La Vercantièra'''{{RepTopMP}} (''Lavercantière'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin|carcinòla]] situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46164.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 46164 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gilles Vilard |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 46164 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=672 |1846=594 |1851=608 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=606 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=504 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=209 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=183 |2006=237 |2007= |2008=253 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Lavercantière - Monument aux morts -1.jpg|vinheta|Monument als mòrts de La Vercantièra]] Lo monument als mòrts de La Vercantièra es un dels paucs qu'a una inscripcion en [[occitan]]. Dejós la estatua d'una femna que plora, una inscripcion que ditz « PAOURES DROLES » (« paures dròlles », en [[grafia classica]]) ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas == <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] t9wc5vkdowogozxm5q3mshy2ao29s2s 2499312 2499310 2026-05-01T09:20:29Z Jordi G 248 /* Luòcs e monuments */ 2499312 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Vercantièra | nom2 = ''Lavercantière'' | imatge = LAVERCANTIERE_(Lot)_-_Château_et_Eglise.jpg | descripcion = Lo castèl e la glèisa de la Vercantièra. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Gordon|Gordon]] | canton = [[Canton de Gordon|Gordon]] ([[Canton de Salviac|Salviac]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Casals-Salviac|CC de Casals-Salviac]] | insee = 46164 | cp = 46340 | cònsol = Gilles Vilard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.3197 | latitud = 44.6383 | alt mej = | alt mini = 192 | alt maxi = 355 | km² = 14.99 }} '''La Vercantièra'''{{RepTopMP}} (''Lavercantière'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin|carcinòla]] situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46164.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 46164 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gilles Vilard |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 46164 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=672 |1846=594 |1851=608 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=606 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=504 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=209 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=183 |2006=237 |2007= |2008=253 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Lavercantière - Monument aux morts -1.jpg|vinheta|Monument als mòrts de La Vercantièra]] Lo monument als mòrts de La Vercantièra es un dels paucs qu'a una inscripcion en [[occitan]]. Dejós la estatua d'una femna que plora, una inscripcion que ditz « PAOURES DROLES » (« paures dròlles », en [[grafia classica]]). ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas == <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] gykioo955gxpuwwgj7fces737i6eipe 2499323 2499312 2026-05-01T09:39:41Z Jordi G 248 /* Personalitats ligadas amb la comuna */ 2499323 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Vercantièra | nom2 = ''Lavercantière'' | imatge = LAVERCANTIERE_(Lot)_-_Château_et_Eglise.jpg | descripcion = Lo castèl e la glèisa de la Vercantièra. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Gordon|Gordon]] | canton = [[Canton de Gordon|Gordon]] ([[Canton de Salviac|Salviac]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Casals-Salviac|CC de Casals-Salviac]] | insee = 46164 | cp = 46340 | cònsol = Gilles Vilard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.3197 | latitud = 44.6383 | alt mej = | alt mini = 192 | alt maxi = 355 | km² = 14.99 }} '''La Vercantièra'''{{RepTopMP}} (''Lavercantière'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin|carcinòla]] situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46164.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 46164 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gilles Vilard |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 46164 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=672 |1846=594 |1851=608 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=606 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=504 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=209 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=183 |2006=237 |2007= |2008=253 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Lavercantière - Monument aux morts -1.jpg|vinheta|Monument als mòrts de La Vercantièra]] Lo monument als mòrts de La Vercantièra es un dels paucs que an una inscripcion en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna que plora, i a una inscripcion que ditz « PAOURES DROLES » (« paures dròlles », en [[grafia classica]]). ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas == <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] stl6p9du04zz348k23b9mgl6417gw96 2499360 2499323 2026-05-01T11:01:34Z Jordi G 248 /* Luòcs e monuments */ 2499360 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Vercantièra | nom2 = ''Lavercantière'' | imatge = LAVERCANTIERE_(Lot)_-_Château_et_Eglise.jpg | descripcion = Lo castèl e la glèisa de la Vercantièra. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Gordon|Gordon]] | canton = [[Canton de Gordon|Gordon]] ([[Canton de Salviac|Salviac]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Casals-Salviac|CC de Casals-Salviac]] | insee = 46164 | cp = 46340 | cònsol = Gilles Vilard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.3197 | latitud = 44.6383 | alt mej = | alt mini = 192 | alt maxi = 355 | km² = 14.99 }} '''La Vercantièra'''{{RepTopMP}} (''Lavercantière'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin|carcinòla]] situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46164.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 46164 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gilles Vilard |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 46164 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=672 |1846=594 |1851=608 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=606 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=504 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=209 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=183 |2006=237 |2007= |2008=253 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Lavercantière - Monument aux morts -1.jpg|vinheta|Monument als mòrts de La Vercantièra]] Lo monument als morts de Lavercantière, situat al còr del vilatge, foguèt erigit en 1924 : rend omenatge als soldats mòrts pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e a lors familhas.<ref name=":0">[https://lavercantiere.com/monument.html Le monument aux morts de Lavercantière] {{Fr}}</ref> Aqueste monument, de l'escultor Émile Mompart (1898-1972), es un exemple de monuments de guèrra pacifistas.<ref name=":0" /> Lo monument als mòrts de La Vercantièra es un dels paucs que an una inscripcion en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna que plora, i a una inscripcion que ditz « PAOURES DROLES » (« paures dròlles », en [[grafia classica]]).<ref name=":0" /> ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas == <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] 8a61mqpcchyej7a9l8qy25mrgiawpe9 2499361 2499360 2026-05-01T11:03:56Z Jordi G 248 /* Luòcs e monuments */ 2499361 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Vercantièra | nom2 = ''Lavercantière'' | imatge = LAVERCANTIERE_(Lot)_-_Château_et_Eglise.jpg | descripcion = Lo castèl e la glèisa de la Vercantièra. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Gordon|Gordon]] | canton = [[Canton de Gordon|Gordon]] ([[Canton de Salviac|Salviac]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Casals-Salviac|CC de Casals-Salviac]] | insee = 46164 | cp = 46340 | cònsol = Gilles Vilard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.3197 | latitud = 44.6383 | alt mej = | alt mini = 192 | alt maxi = 355 | km² = 14.99 }} '''La Vercantièra'''{{RepTopMP}} (''Lavercantière'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin|carcinòla]] situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46164.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 46164 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gilles Vilard |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 46164 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=672 |1846=594 |1851=608 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=606 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=504 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=209 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=183 |2006=237 |2007= |2008=253 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Lavercantière - Monument aux morts -1.jpg|vinheta|Monument als mòrts de La Vercantièra]] Lo monument als morts de La Vercantièra, situat al còr del vilatge, foguèt erigit en 1924 : rend omenatge als soldats mòrts pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e a lors familhas.<ref name=":0">[https://lavercantiere.com/monument.html Le monument aux morts de Lavercantière] {{Fr}}</ref> Aqueste monument, de l'escultor Émile Mompart (1898-1972), es un exemple de monuments de guèrra pacifistas.<ref name=":0" /> Lo monument als mòrts de La Vercantièra es un dels paucs que an una inscripcion en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna que plora, i a una inscripcion que ditz « PAOURES DROLES » (« paures dròlles », en [[grafia classica]]).<ref name=":0" /> ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas == <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] 4u5l1b6qia98wr0fqh8ecz36be0h7by 2499362 2499361 2026-05-01T11:04:13Z Jordi G 248 /* Luòcs e monuments */ 2499362 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Vercantièra | nom2 = ''Lavercantière'' | imatge = LAVERCANTIERE_(Lot)_-_Château_et_Eglise.jpg | descripcion = Lo castèl e la glèisa de la Vercantièra. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Gordon|Gordon]] | canton = [[Canton de Gordon|Gordon]] ([[Canton de Salviac|Salviac]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Casals-Salviac|CC de Casals-Salviac]] | insee = 46164 | cp = 46340 | cònsol = Gilles Vilard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.3197 | latitud = 44.6383 | alt mej = | alt mini = 192 | alt maxi = 355 | km² = 14.99 }} '''La Vercantièra'''{{RepTopMP}} (''Lavercantière'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin|carcinòla]] situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46164.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 46164 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gilles Vilard |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 46164 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=672 |1846=594 |1851=608 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=606 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=504 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=209 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=183 |2006=237 |2007= |2008=253 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Lavercantière - Monument aux morts -1.jpg|vinheta|Monument als mòrts de La Vercantièra]] Lo monument als mòrts de La Vercantièra, situat al còr del vilatge, foguèt erigit en 1924 : rend omenatge als soldats mòrts pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e a lors familhas.<ref name=":0">[https://lavercantiere.com/monument.html Le monument aux morts de Lavercantière] {{Fr}}</ref> Aqueste monument, de l'escultor Émile Mompart (1898-1972), es un exemple de monuments de guèrra pacifistas.<ref name=":0" /> Lo monument als mòrts de La Vercantièra es un dels paucs que an una inscripcion en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna que plora, i a una inscripcion que ditz « PAOURES DROLES » (« paures dròlles », en [[grafia classica]]).<ref name=":0" /> ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas == <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] f7837il4s3owy8b08lcl68ip9yqdqhw 2499363 2499362 2026-05-01T11:13:48Z Jordi G 248 /* Luòcs e monuments */ 2499363 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Vercantièra | nom2 = ''Lavercantière'' | imatge = LAVERCANTIERE_(Lot)_-_Château_et_Eglise.jpg | descripcion = Lo castèl e la glèisa de la Vercantièra. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Gordon|Gordon]] | canton = [[Canton de Gordon|Gordon]] ([[Canton de Salviac|Salviac]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Casals-Salviac|CC de Casals-Salviac]] | insee = 46164 | cp = 46340 | cònsol = Gilles Vilard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.3197 | latitud = 44.6383 | alt mej = | alt mini = 192 | alt maxi = 355 | km² = 14.99 }} '''La Vercantièra'''{{RepTopMP}} (''Lavercantière'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin|carcinòla]] situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46164.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 46164 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gilles Vilard |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 46164 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=672 |1846=594 |1851=608 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=606 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=504 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=209 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=183 |2006=237 |2007= |2008=253 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Lavercantière - Monument aux morts -1.jpg|vinheta|Monument als mòrts de La Vercantièra]] Lo monument als mòrts de La Vercantièra, situat al còr del vilatge, foguèt erigit en 1924 : rend omenatge als soldats mòrts pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e a lors familhas.<ref name=":0">[https://lavercantiere.com/monument.html Le monument aux morts de Lavercantière] {{Fr}}</ref><ref name=":1">[https://www.monuments-aux-morts.fr/monuments?detail=124586&utm_source=chatgpt.com&arko_default_648977dc403f7--ficheFocus= Lavercantière] ''sus Le patrimoine mémoriel des guerres''</ref> Aqueste monument, de l'escultor Émile Mompart (1898-1972), es un exemple de monuments de guèrra pacifistas.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Lo monument als mòrts de La Vercantièra es un dels paucs que an una inscripcion en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna que plora, i a una inscripcion que ditz « PAOURES DROLES » (« paures dròlles », en [[grafia classica]]).<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas == <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] 9dm5rduripkafhhlap5xzr1i77cevb8 0 29469 2499296 2499066 2026-05-01T07:47:04Z Nicolas Eynaud 6858 /* La medecina araba e medievala */ 2499296 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas. === La revolucion medicala moderna === === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] fz8fbf5eu9dgei2b4c2meqmvasimknm 2499297 2499296 2026-05-01T07:58:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* La medecina araba e medievala */ 2499297 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. === La revolucion medicala moderna === === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] sdhh80yg34aq3ahrs40bu5ki06q9vz8 2499298 2499297 2026-05-01T08:35:31Z Nicolas Eynaud 6858 /* La medecina araba e medievala */ 2499298 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 670</ref>. === La revolucion medicala moderna === === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 6slfw57zeyuq25s0eclcqd8yn0bf4dl 2499299 2499298 2026-05-01T08:39:15Z Nicolas Eynaud 6858 /* La medecina araba e medievala */ 2499299 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 670</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. === La revolucion medicala moderna === === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] gso5d0tusfvqqbiw51k7kuvnxcex9fd 2499300 2499299 2026-05-01T08:43:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* La medecina araba e medievala */ 2499300 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]], [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] iog6dwtlmngok8ou1d9btw6e6qzp05u 2499301 2499300 2026-05-01T08:46:48Z Nicolas Eynaud 6858 /* La medecina araba e medievala */ 2499301 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] f7q9b4w0kirfy5rr92azee13cmmo7my 2499325 2499301 2026-05-01T09:44:36Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499325 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] riieb9m9isqkngc0qorbegtqmdldqyh 2499330 2499325 2026-05-01T09:53:40Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499330 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la [[microscopia]] que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de dessenhs de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] ibtmpbndpr14zutc8w5uf6tfh8oimm6 2499332 2499330 2026-05-01T09:58:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499332 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la [[microscopia]] que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de dessenhs de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'embrion de [[polet]] e los diferents teissuts biologics. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] o2l4d8xlrawszq7e7fb6e779rsnct28 2499339 2499332 2026-05-01T10:09:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499339 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la [[microscopia]] que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de dessenhs de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'embrion de [[polet]] e diferents teissuts biologics umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] f5a2kgjgyzmu2ejwkmbjuxtx1e7xr0h 2499340 2499339 2026-05-01T10:10:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499340 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la [[microscopia]] que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de dessenhs de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[polet]] e diferents teissuts biologics umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 9zzoze123l65o6hnrybc5u22ag5k7yi 2499342 2499340 2026-05-01T10:10:48Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499342 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la [[microscopia]] que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de dessenhs de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de polet e diferents teissuts biologics umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] j2kdqzlkwkwvsx8anjihrr1taylpjla 2499343 2499342 2026-05-01T10:11:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499343 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la [[microscopia]] que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de dessenhs de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents teissuts biologics umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] b62f8qmyhyr0xoo3y574xlj74g8vb06 2499345 2499343 2026-05-01T10:12:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499345 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la [[microscopia]] que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de dessenhs de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] biologics umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] h2wb07jzsqj7bmakg2wp5bimcodv5q2 2499346 2499345 2026-05-01T10:12:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499346 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la [[microscopia]] que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de dessenhs de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] hjooyv22vh1pvjzn45v3brvrl1v57zf 2499347 2499346 2026-05-01T10:12:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499347 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de dessenhs de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] dc5tqo0djx68znvnjuskjq5udv4vuqb 2499349 2499347 2026-05-01T10:13:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* La revolucion medicala moderna */ 2499349 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Diagnostic]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] ibo90a12kfvamhqkbqe2xl0vq2s0imn 0 32786 2499295 2280449 2026-05-01T06:30:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499295 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=zoologia |carta=zoologia |imatge=<!--wikidata:--> |legenda= }} {{Taxobox fin}} Los '''Lingulata''' son una {{b classa}} de [[braquiopòdes]], demest los mai ancians braquiopòdes qu'aguèssen existit ja abans lo [[Cambrian]] (mai de 550 MA). Las formas actualas son longtemps estadas consideradas coma de fossils vivents, e o son de còps encara pels paleontològs, perque sola lor cauquilhas èra estudiadas. Gràcias a de descripcions recentas de lor anatomia tant çò las formas actualas coma fossilas, lor evolucion morfologica es estada mesa en evidéncia e los concèptes ancians - considerats encara coma tradicionals - son pauc a pauc abandonats. Çaquelà, los Lingulata presentan de formas de cauquilhas fòrça variadas, quitament çò las espècias actualas. Aquestas apartenon a las doas superfamilhas dels Linguloidea (familha dels Lingulidae : genre ''Lingula'' e ''Glottidia'') e dels Discinoidea (familha dels Discinidae : genres ''Pelagodiscus'', ''Discina'', ''Discinisca'', ''Discradisca''). ==Taxons de reng inferior== S'agís dels [[òrdre (biologia)|òrdre]]s seguents : * [[Acrotretida]] (atudat) * [[Lingulida]] * [[Siphonotretida]] (atudat) ==Lo genre ''Lingula''== Lo {{b genre}} ''Lingula'' Bruguière, 1791 foguèt longtemps considerat - a tòrt - coma lo genre animal conegut mai ancian. Aqueste genre a l'origina [[Ocean Indian|indo]][[Ocean Pacific|pacifica]] es recoltat per la consomacion umana de Japon fins a [[Austràlia]]. Son extension geologica va del començament del Terciari, benlèu del Cretacèu, fins a nòstres jorns. == Referéncias == * [http://www.ucmp.berkeley.edu/brachiopoda/lingulata.html Introduccion als Lingulata] * [https://web.archive.org/web/20130315002436/http://paleopolis.rediris.es/cg/CG2003_L01_CCE/ Proof that Lingula (Brachiopoda) is not a living-fossil, and emended diagnoses of the Family Lingulidae] by Christian C. Emig. * [http://paleopolis.rediris.es/BrachNet/CLASS/Lingulidae.htm Familha dels Lingulidae] * [http://paleopolis.rediris.es/BrachNet/CLASS/Discinidae.htm Familha dels Discinidae] * [https://web.archive.org/web/20061002001414/http://paleopolis.rediris.es/BrachNet/ BrachNet, site oficial suls Brachiopoda] * [https://web.archive.org/web/20070528054037/http://paleopolis.rediris.es/Brachiopod_database/ Banca de donadas suls Braquiopòdes actuals] [[Categoria:Bilaterian]] [[Categoria:Fossil]] 5tzp04o18eaqs4cr9s78lbu2psqmfh0 0 54128 2499293 2081213 2026-05-01T05:40:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499293 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Vejatz omonims|Joana d'Anglatèrra}} [[Image:Richard I and Joan greeting Philip Augustus.jpg|thumb|300px|Joana e son fraire [[Ricard Ièr d'Anglatèrra|Ricard Còr de Leon]] encontran [[Felip August]], enluminura cap a [[1230]], ''Biographical Historia Anglorum'']] '''Joana d'Anglatèrra''', foguèt [[Reialme de Sicília|reina de Sicília]] puèi comtessa de [[Tolosa]]. ==Biografia== Nasquèt en [[1165]] d'[[Enric II d'Anglatèrra|Enric II]], [[Lista dels reis d'Anglatèrra|rei d'Anglatèrra]] e d'[[Alienòr d'Aquitània]]. Dos de sos fraires, [[Ricard Ièr d'Anglatèrra|Ricard Còr de Leon]] e [[Joan sens Tèrra]], son estats reis d’Anglatèrra. Alienòr d’Aquitània confièt son educacion a l’[[abadiá de Fontevraud]]<ref>Martin Aurell, ''in'' [[Edmond-René Labande]], ''Per un imatge vertadièr d’Alienòr d’Aquitània'', paregut dins lo Bulletin de la Societat dels antiquaires de l'Oèst, 1952, p 175-234 ; reeditat amb un prefaci de [[Martin Aurell]] per la [[Societat dels antiquaires de l'Oèst]]-Geste edicions en 2005. ISBN 2-84561-224-9, p 10</ref>. Lo [[13 de febrièr]] de [[1177]] a [[Palèrme]], esposèt en primièras nòças [[Guilhèm II de Sicília|Guilhèm II]], [[Lista dels reis de Sicília|rei de Sicília]] († [[1189]]) del qual aguèt : *[[Boemond d'Apulia|Boemund]] (''Boamundus'' en [[Lenga latina|latin]]). Veusa, acompanhèt son fraire [[Ricard Ièr d'Anglatèrra|Ricard Còr de Leon]] que participèt a la [[Tresena Crosada]] en [[Tèrra Santa]]. Lo rei envisatgèt quitament de la maridar a [[Al-Adel]], fraire de [[Saladin]] e de fisar als dos esposes lo reialme de Jerusalèm, mas Joana refusèt d'esposar un prince musulman e Saladin refusèt d'autorizar son fraire a se convertir al cristianisme, çò que metèt fin al projècte<ref>{{Ref-Grousset-Croisades|volum=3|passatge=120}}.</ref>. Tornat de Tèrra Santa, Ricard, qu'aviá de pretencions sus Tolosa, las poguèt pas defendre per las armas, ocupat a combatre [[Felip August]] e preferiguèt se far un aligat del comte Raimon VI de Tolosa en li balhant sa sòrre en maridatge. Esposèt doncas, en octobre de [[1196]], a [[Roan]] e en segondas nòças, [[Raimon VI de Tolosa|Raimon VI (VIII)]], [[Lista dels comtes de Tolosa|comte de Tolosa]] († [[1222]]) que n'aguèt : *[[Raimon VII de Tolosa|Raimon VII (IX)]] († [[1249]]). * un enfant mòrt nascut lo 4 de setembre de 1199. Foguèt pas una comtessa passiva. En març de 1199, alara que son marit reglava un litigi en Provença, un vassal de Lauragués se revoltèt e Joana venguèt ela meteissa assetjar lo castèl. Afectat per la mòrt de [[Ricard Ièr d'Anglatèrra|Ricard Còr de Leon]], lo 6 d'abril de 1199, se rendèt a Roan alprèp de son autre fraire [[Joan d'Anglatèrra|Joan sens Tèrra]], mas afeblida per son emprensa, se retirèt a Fontevrault, mainadèt una enfant mòrt-nascuda e moriguèt pauc aprèp<ref>{{Ref-Dejean-Toulouse|passatge=259}}</ref>. == Fonts == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20181006043001/http://fmg.ac/Projects/MedLands/ENGLAND,#Joandied1199 Joana d'Anglatèrra] (Medieval Lands) === Nòtas e referéncias === <references/> {{DEFAULTSORT:Joana Anglaterra (1165-1199)}} [[Categoria:Personalitat del sègle XII]] [[Categoria:Sobeirana de l'Edat Mejana]] [[Categoria:Comte de l'Edat Mejana]] [[Categoria:Plantagenèsts]] [[Categoria:Naissença en 1165]] [[Categoria:Decès en 1199]] ahg34yek13jlql6ghwvy3yhawd7b01k 0 57088 2499097 2283811 2026-04-30T13:56:57Z IEO-GaronaNauta 63363 Precision istoric 2499097 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:festenaloccitània.jpg|thumb|right|200px|Lògo del Festenal Occitània]] L'Institut d'Estudis Occitans de Nauta Garona ([[IEO 31]]) organiza cada an lo '''Festenal Occitania''' amb un seissantenat de pertenaris, pendent tot lo mes d'octobre, a [[Tolosa]] e dins sa region. Lo Festenal Occitania, creat en 1999, aguèt per tematica « ''Los Orients d’Occitània ''» de 2002 a 2007,« ''L'entre duas mars'' » entre 2008 e 2012, « ''Umanitat plurala'' » fins a 2017. L'Edicion de 2018 aguèt per tematica « ''Libertat, egalitat, frairetat, pluralitat'' » e en 2019, le festenal festejava sos 20 ans. Aquesta manifestacion es nascuda de la volontat de : * Permetre a la creacion contemporanèa occitana, totas disciplinas confondudas, de rencontrar lo public mai larg. En efièch, dempuèi un desenat d'annadas, la creacion a l'entorn de la cultura occitana fa pròva d'una inventivitat susprenenta e d'un professionalisme remirable. Lo Festenal Occitània vòl èsser un esplech de difusion per aquesta creacion, tant sul plan nacional coma internacional. Aquesta desmarcha s'adreça tanben a las estructuras professionalas de programacion culturala. * Metre en evidéncia los ligams de la cultura occitana amb las autras culturas. Las culturas coneisson pas de frontièra, las influéncias recipròcas son constantas e quitament necessàrias a la vitalitat de caduna d'entre elas. O mostrar, es participar a la coneissença, e quitament a la compreneson de l'Autre dins un esperit de dobertura maximala, es s'autorizar una vision apasimada de la diversitat culturala. == Ligam extèrne == * [[Imatge:festenal2008.jpg|right|100px]] {{fr}} [https://web.archive.org/web/20081007220429/http://festivaloccitania.com/ Site oficial del festenal] [[Categoria:IEO 31]] [[Categoria:Festenal occitan]] a0mud1clqou5xxa10jj8z53ktm9pm8c 2499098 2499097 2026-04-30T14:02:59Z IEO-GaronaNauta 63363 2499098 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:festenaloccitània.jpg|thumb|right|200px|Lògo del Festenal Occitània]] L'Institut d'Estudis Occitans de Nauta Garona ([[IEO 31]]) organiza cada an lo '''Festenal Occitania''' pendent tot lo mes d'octobre, a [[Tolosa]] e dins sa region. Lo Festenal Occitania, creat en 1999, aguèt per tematica « ''Los Orients d’Occitània ''» de 2002 a 2007,« ''L'entre duas mars'' » entre 2008 e 2012, « ''Umanitat plurala'' » fins a 2017. L'Edicion de 2018 aguèt per tematica « ''Libertat, egalitat, frairetat, pluralitat'' » e en 2019, le festenal festejava sos 20 ans. En 2020, l'epidèmia del Covid-19 marca un còp d'arrèst a aquel festenal pluridisciplinari. La conjontura e de las dificultats dins la gestion associativa permeton pas al Festenal Occitania d'aver luòc fins 2022. Dins l'objectiu de relançar aquel festenal istoric e pluridisciplinari, una novèla equipa associativa e salariada prepausa al mes d'octobre de 2022 una version reducha del festenal, a l'entorn d'un vintenat d'eveniments. En 2023, e son 19 eveniments que son estats prepausats al public, principalament a Tolosa e a l'entorn de la vila). Aquesta manifestacion es nascuda de la volontat de : * Permetre a la creacion contemporanèa occitana, totas disciplinas confondudas, de rencontrar lo public mai larg. En efièch, dempuèi un desenat d'annadas, la creacion a l'entorn de la cultura occitana fa pròva d'una inventivitat susprenenta e d'un professionalisme remirable. Lo Festenal Occitània vòl èsser un esplech de difusion per aquesta creacion, tant sul plan nacional coma internacional. Aquesta desmarcha s'adreça tanben a las estructuras professionalas de programacion culturala. * Metre en evidéncia los ligams de la cultura occitana amb las autras culturas. Las culturas coneisson pas de frontièra, las influéncias recipròcas son constantas e quitament necessàrias a la vitalitat de caduna d'entre elas. O mostrar, es participar a la coneissença, e quitament a la compreneson de l'Autre dins un esperit de dobertura maximala, es s'autorizar una vision apasimada de la diversitat culturala. == Ligam extèrne == * [[Imatge:festenal2008.jpg|right|100px]] {{fr}} [https://web.archive.org/web/20081007220429/http://festivaloccitania.com/ Site oficial del festenal] [[Categoria:IEO 31]] [[Categoria:Festenal occitan]] rx9zwe4ahfhudj9aq6jbrkm0pw3baqa 2499099 2499098 2026-04-30T14:36:13Z IEO-GaronaNauta 63363 2499099 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Logo Festival Occitania 2025.png|vinheta|200x200px|Lògo del Festenal Occitània 2025]] L'Institut d'Estudis Occitans de Nauta Garona ([[IEO 31]]) organiza cada an lo '''Festenal Occitania''' pendent tot lo mes d'octobre, a [[Tolosa]] e dins sa region. Lo Festenal Occitania, creat en 1999, aguèt per tematica « ''Los Orients d’Occitània ''» de 2002 a 2007,« ''L'entre duas mars'' » entre 2008 e 2012, « ''Umanitat plurala'' » fins a 2017. L'Edicion de 2018 aguèt per tematica « ''Libertat, egalitat, frairetat, pluralitat'' » e en 2019, le festenal festejava sos 20 ans. En 2020, l'epidèmia del Covid-19 marca un còp d'arrèst a aquel festenal pluridisciplinari. La conjontura e de las dificultats dins la gestion associativa permeton pas al Festenal Occitania d'aver luòc fins 2022. Dins l'objectiu de relançar aquel festenal istoric e pluridisciplinari, una novèla equipa associativa e salariada prepausa al mes d'octobre de 2022 una version reducha del festenal, a l'entorn d'un vintenat d'eveniments. En 2023, e son 19 eveniments que son estats prepausats al public, principalament a Tolosa e a l'entorn de la vila). [[Fichièr:Festival Occitania 2025.png|vinheta|260x260px]] Aquesta manifestacion es nascuda de la volontat de : * Permetre a la creacion contemporanèa occitana, totas disciplinas confondudas, de rencontrar lo public mai larg. En efièch, dempuèi un desenat d'annadas, la creacion a l'entorn de la cultura occitana fa pròva d'una inventivitat susprenenta e d'un professionalisme remirable. Lo Festenal Occitània vòl èsser un esplech de difusion per aquesta creacion, tant sul plan nacional coma internacional. Aquesta desmarcha s'adreça tanben a las estructuras professionalas de programacion culturala. * Metre en evidéncia los ligams de la cultura occitana amb las autras culturas. Las culturas coneisson pas de frontièra, las influéncias recipròcas son constantas e quitament necessàrias a la vitalitat de caduna d'entre elas. O mostrar, es participar a la coneissença, e quitament a la compreneson de l'Autre dins un esperit de dobertura maximala, es s'autorizar una vision apasimada de la diversitat culturala. == Ligam extèrne == * {{fr}} [https://ieo31.com/wordpress/festival-occitania/ Site oficial del festenal] * [[Categoria:IEO 31]] [[Categoria:Festenal occitan]] qt7zvicrgkxx4jvpm3n0nfeemy825hw 0 57697 2499292 2499081 2026-05-01T05:39:17Z Alaric 506 44932 2499292 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Montferrer i Castellbò''' ({{AFI|[moɱˈfere ˈi kastɛʎˈbɔ]||afi}}) una comuna de la província [[espanhòla]] de [[Província de Lhèida|Lhèida]], en [[Catalonha (region)|Catalonha]]. Lo caplòc es lo vilatge de Montferrer. Compren l'[[entitat municipala descentralizada]] de Vila i Vall de Castellbò, que compreniá l'anciana vila de Castellbò, amb lo sieu territòri. En [[1989]] se cambièt, sens cap de justificacion filologica, l'accent del nom de ''Montferrer i Castellbó''. La municipalitat de Montferrer e Castellbò es lo resultat de l'annexion a l'ancian tèrme d'Aravell de tres autres ancians tèrmes municipals. En [[1970]] annexèron a Aravell l'anciana municipalitat de Castellbò. La nòva entitat municipala, amb caplòc a Montferrer de Segre, foguèt nomenada oficialament ''Montferrer i Castellbò''. A aquela nòva entitat foguèron annexadas, en [[1972]], las municipalitats de Pallerols del Cantó e Guils del Cantó. {{entpopcat}} == Situacion == Lo tèrme municipal de Montferrer i Castellbò afronta per tot lo sector nòrd-oriental amb la municipalitat de [[les Valls de Valira]]. A orient o fa amb la municipalitat de [[la Seu d'Urgèl]], al sud e sud-èst amb lo Pla de Sants Tirs ([[Ribera d'Urgellet]]) e al sud-oèst amb lo de Noves de Segre ([[Les Valls d'Aguilar]]). A ponent termeneja amb [[Soriguera]] e [[Llavorsí]], e al nòrd amb [[Farrera]], totes eles del [[Palhars Sobeiran]]. [[File:Entitats de població de Montferrer i Castellbò.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de Montferrer i Castellbò]] ==Toponimia== ===Aravell=== La prononciacion aproximativa (per la consonanta finala) es [ara'beʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Aravedre'' en 910, ''Heravetere'' en 947, ''Aravelle'' en 1003, 1114, ''Aravel'' en 1010, 1186, ''Aravelli'' en 1016, ''Aravell'' en 1030, etc. L'etimologia es ''aream větěrem'', « l'aira anciana, la vièlha plana de cultura ». Lo resultat èra ''*Eravere'', puèi una dissimilacion ''r-r'' > ''r-l'' menèt a ''*Eravele''; enfin per l'influéncia dels noms coma ''Urgell'', ''Orgolell'', ''Arcavell'', ''Ansovell'', lo nom passèt a ''Aravell(e)'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 215-216 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3318</ref>. ===Montferrer=== La prononciacion es [munfe'rre] o [munfə'rre]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ferrer'' en 1179, ''Monte ferario'' en 1184, ''Montferrer'' en 1244, ''Montfarrer, ... Montfferrer'' en 1458, etc. ''Ferrer'' ven d'un nom germanic d'òme, benlèu gotic (fòrta preséncia en Occitania e Catalonha), ''Ferhari'' que pòt formar de noms coma ''ecclesia'' o ''villa ferharionis''. L'influéncia de ''ferrum'' explica l'èrra dobla <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 213 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27198</ref>. ===Bellestar=== == Demografia == {{Demografia2| 1497=38| 1515=247| 1553=188| 1717=1181| 1787=1290| 1857=2710| 1877=2007| 1887=1670| 1900=1305| 1910=1457| 1920=1626| 1930=1534| 1940=1388| 1950=1327| 1960=1181| 1970=825| 1981=613| 1990=650| 1994=678| 1996=730| 2000=738| 2006=944| 2010=1086| 2020=1034| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la fusion de Vila i Vall de Castellbò (creat en 1920 per fusion de Castellbò e Vall de Castellbò), Guils del Cantó, Pallarols del Cantó e Aravell. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|20|35|N|1|25|45|E|type:city(983)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 07xwxhhzyfm28e6vekpg1xeckg65rz6 0 63207 2499096 2479540 2026-04-30T13:31:39Z Jiròni 239 /* Perimètre del territòri */ 2499096 wikitext text/x-wiki {{omon|Montastruc (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montastruc e La Conselhièra | nom2 = ''Montastruc-la-Conseillère'' | imatge = 31_-_Montastruc-la-Conseillère_-_Le_château.jpg | descripcion = Castèl de la Conselhièra. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Montastruc-la-Conseillère (Haute-Garonne).svg | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Tolosan}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Tolosa|Tolosa]] | canton = [[canton de Puègbonieu|Puègbonieu]] ([[caplòc]] del [[canton de Montastruc e la Conselhièra]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Costals de Giron|CC dels Costals de Giron]] | insee = 31358 | cp = 31380 | cònsol = Jean-Baptiste Capel | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.7183333333 | longitud = 1.59111111111 | alt mini = 143 | alt mej = | alt maxi = 242 | ectaras = 1549 | gentilici = Montastrucois, Montastrucoises (en [[francés]]) | km²= 15.49 |}} '''Montastruc e La Conselhièra'''{{RepTopMP}} (''Montastruc-la-Conseillère'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] del departament francés de la [[Nauta Garona]] en region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Anciana [[bastida]] situada a una vintena de quilomètres de Tolosa. [[Imatge:Map commune FR insee code 31358.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] == Accès == * Per la rota nacionala 88 * Per l'autota [[A68]] sortida 03 ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montastruc e La Conselhièra | nòrd = [[Gemilh]] | nòrd-èst = [[Ròcacerièra (Nauta Garona)|Ròcacerièra]] | èst = [[Montpitòl]] | sud-èst = [[Sent Joan de l'Èrm]] | sud = [[Granhaga]] | sud-oèst = [[Garidèit]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Paulhac (Nauta Garona)|Paulhac]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Mons-Astrux'' en 1241 (benlèu la meteissa atestacion que ''Montemastrutz'' de Negre a la meteissa data), ''Monte Astruco'' en 1475 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1860, cercar sus Gallica</ref>, ''Montastruc'' en 1428 <ref>Raymond Corraze, ''Le diocèse civil de Toulouse en 1428 : géographie et onomastique'', in ''Annales du Midi'', 1953, p. 126 [https://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_1953_num_65_21_5900]</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing pensan que lo nom ven del latin ''mons'' [montem] e d'un nom de persona, ''Astruc'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 469</ref>. </br> Ambe ''mont'', segon d'autres autors, le determinant es puslèu un epitèt, « urós, nascut jos de bons astres » e per consequent plan situat<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21799</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 191</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 517</ref>, per tal de ganhar la prosperitat e escapar als enemics. == Istòria == L'origina probabla de Montastruc remonta entre lo sègle XI e XII, periòde d'eissarts e d'acreissement de la populacion en País tolosenc. Fondada en 1242 per [[Sicard Alaman]], senhor de la comuna que ne faguèt una bastida. Aital, Montastruc venguèt una pichona plaça fòrta, ponch estrategic important entre Albigés e Tolosenc. Son creator foguèt Conselhièr e Lòctenent del Comte de Tolosa [[Ramon VII de Tolosa|Raimon VII]]. Ça que la, la fertilitat de son sòl produsent de blat, de vin e mai en abondància atrasiá las cobejanças de las armadas en operacion. A partir de 1270, foguèt jos la dependéncia dirècta del rei de França. En 1771, [[Loís XV de França]] la concediguèt al comte de Clarac. Aquel s'installèt al castèl de [[Buset de Tarn|Buset]], çò qu'enchiprèt la comunautat de Montastruc. Mai, le novèl senhor se faguèt exigent, volent profeitar de la vila, fins a vendre los comunals. Pr'aquò, la comunautat estèt contra le senhor. Aquel foguèt condemnat en 1786 a remborsar mai de 3000 liuras. Mas le jutjament foguèt pas executat. Al sègle XVI, pendent las guèrras de religion, Montastruc foguèt assetjat dos còps. En 1570, la vila foguèt presa sens combat puèi ocupada per las tropas protestantas. Vint annadas pus tard, en mai de 1590, le duc de Juèsa (governador de Lengadòc) volguèt tornar prendre la vila qu'èra estada presa lo 5 per una tropa d'uganauds menada per Jacme de Verdiguièr senhor de Teulat.<ref>''Mémoires de Jacques Gaches sur les guerres de religion à Castres et dans le Languedoc, 1555-1610. Publiés pour la première fois, d'après les meilleurs manuscrits avec notes et variantes par Charles Pradel''. Paris: Librairie Sandoz & Fischbacher, 1879. [https://archive.org/details/mmoiresdejacque00pradgoog/page/400/mode/2up?view=theater p. 401] e [https://archive.org/details/mmoiresdejacque00pradgoog/page/402/mode/2up?view=theater 402].</ref> Le sètge durèt tres jorns. I aguèt 200 mòrts. La batalha foguèt terribla e les uganauds totis chaplats. De l'[[Edat Mejana]] al sègle XVII, l'administracion comunala foguèt menada per de Cònsols. En 1692, [[Loís XIV de França|Loís XIV]] promulguèt un edicte creant las cargas de ''maire'' e de ''lòctenent de maire'' dins tot lo reialme. Le primièr ''maire'' de Montastruc foguèt Jean Campagne. Le 18 de julhet de 1693 se crompèt la carga ereditària. En 1706 las vilas la poguèron tornar crompar, çò que faguèt Montastruc en 1718-1719. Pendent l'Ancian Regime, Montastruc èra de la diocèsi civila de [[Tolosa]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de Tolosa, de l'[[archidiocèsi de Tolosa]] e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Bertomiu. Tanlèu 1790, Montastruc èra [[caplòc]] de canton <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 30 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Oficialament, ''Montastruc'' venguèc ''Montastruc-la-Conseillère'' en 1891 <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=23146</ref>. ''Saint-Martin d'Escurcelles'' e ''Saint-Sernin d'Escurcelles'' (noms franceses) èran de parròquias de la diocèsi de Tolosa <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 15 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Les primièrs efièits de la [[Revolucion Francesa]] arribèron vèrs 1790. La noblesa locala perdèt sos privilègis fiscals. En junh de 1792, foguèt plantar l’arbre de la Libertat. ===Istòria de La Conselhièra=== Le Castèl de La Conselhièra, localizat sus la rota dels Birats, foguèt abitat pel Senhor d’Obrièr, Conselhièr al Parlament de Tolosa. La femna d'aquel Conselhièr, que la rumor disiá que n'èra pas gaire bèla, aviá comandat son retrait a un pintre conegut. La conselhièra refusèt le quadre qu'èra pas semblant, disiá ela. Lo pintre qu'èra pas d'acòrdi, expausèt le quadre a la botigòla que serviá de relai de diligéncias per que les viatjaires le veguèsson. Les passants reconeissián evidentament la femna del Conselhièr, s'exclamavan « La Conselhièra! » cada còp que passavan davant le retrait. Coma lo pintre refusèt de levar lo quadre, le Senhor d’Obrièr foguèt forçat de crompar aquel retrait per le far desparéisser… Le nom de ''La Conselhièra'' foguèt apondut, per decision municipala, lo 16 d'agost de 1890 a Montastruc per lo distinguir de las comunas del departament amb le meteis nom. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31358 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= julhet de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Jean-Baptiste Capel |Partit= sense |Qualitat= cap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Michel Anguille |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= retirat de director de societat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Louis Bourgeois |Partit=[[PS]] |Qualitat= expèrt comptable }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Michel Anguille |Partit= divèrs dreta, puèi [[UMP]] |Qualitat= director de societat }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat= André Laur |Partit= [[PS]] |Qualitat= Conselhièr general (1998-2015), retirat de l'aeronautica }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat= René Gay |Partit= |Qualitat= resistent FFI }} {{Elegit |Debuta= setembre de [[1974]] |Fin= 1983 |Identitat= Serge Valentin |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1974 (demission) |Identitat=Henri Michel |Partit=[[PS]] |Qualitat= tecnician TPE, conselhièr general (1973-1974) }} {{Elegit |Debuta=[[1944]] |Fin= 1965 |Identitat= Marius Gineste |Partit= |Qualitat= entrepreneire en bastiment, conselhièr general (1945-1949)}} {{Elegit |Debuta= mai de [[1935]] |Fin= 1944 |Identitat= Guillaume Saint-Geniest |Partit= |Qualitat= avocat a la Cort d'apelacion de Tolosa, nommat conseilhièr departemental en 1943 }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1935 |Identitat= Charles Bellet |Partit= URD |Qualitat= doctor en dret e avocat, proprietari del castèl de La Valada, deputat (1919-1924), conseilhièr general (1914-1928)}} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1919 |Identitat= Auguste Massol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1900 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 31358 |1793=819 |1800=902 |1806=900 |1821=1109 |1831=1135 |1836=1042 |1841=1073 |1846=1055 |1851=1113 |1856=1109 |1861=1112 |1866=1115 |1872=1107 |1876=1059 |1881=1043 |1886=1044 |1891=1003 |1896=998 |1901=992 |1906=924 |1911=917 |1921=800 |1926=805 |1931=823 |1936=803 |1946=878 |1954=909 |1962=1033 |1968=1357 |1975=1635 |1982=1842 |1990=2101 |1999=2495 |2004=2983 |cassini=23146 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|358}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|358}}/15.49) round 2}}}} ab/km². ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == * [http://www.mairie-montastruc.fr/ site de la vila de Montastruc e la Conselhièra] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Grand Tolosa]] 2kp9v176w292q4k1bqvd0o15pbjk65x 0 65026 2499253 1955117 2026-05-01T02:53:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499253 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:SesostrisI-AltesMuseum-Berlin.png|200px|thumb|Estatua deu faraon [[Senosert I]]]] {| cellpadding="0" cellspacing="0" style="right; margin:5px; border:2px solid peru" |- | style="border-bottom:2px solid peru; padding:5px; text-align:center;background:navajowhite;" | '''''Sanehat'' <br /> en escritura [[ieroglif]]ica''' |- | style="text-align:center;text-valign:middle;padding:10px;" | <hiero> G38:n O4 t Aa40 A1</hiero> |}Lo '''Conte de Sanehat''' qu'ei ua narracion de l'Egipte antica. == Resumit == La narracion que conta l'exili en Siria d'un cortesan egipcian aperat Sanehat a la mort deu son rei : lo [[faraon]] [[Amenemhat I]] (designat explicitament peu son [[nom de rei de Hauta e Baisha Egipte]] ''Sehetepibtaoí''). Sanehat qu'acompanha lo princi e futur faraon [[Senosert I]] ; que cranh per la soa vita per'mor d'ua conspiracion contre lo son mèste qu'audeish accidentaument e que s'escapa. Dens lo son navèth país que vad ua importanta persona : un capdau que l'adopta en lo balhant la soa hilha, tèrras, òmis ; acerà Sanehat que's basteish ua familha dab numerós hilhs qui vaden eths medish poderós capdaus. Sanehat, eth, qu'ei un poderós militar. Un dia, un poderós Sirian que'u miaça entà prené'u tot lo son ben e Sanohat que'u deu véncer en duel. Los sirians (e sustot las hemnas) que cranhen per Sanehat per'mor de la soa popularitat. Victoriós, Sanohat que'u aucit e que vad enqüèra mei ric dab lo ben deu son rivau. Qu'a tot çò qui's pòt aver en Siria, mes totun que regreta Egipte. qu'obtien lo perdon deu son rei. Que tòrna en Egipte en deishant lo son clan en poder deus sons hilhs. En Egipte qu'ei arrecebut dab amor peu rei e que torna préner la soa plaça de cortesan. == Versions == Lo conte de Sanehat que ns'ei parviengut dens un gran nombre de versions egipcianas anticas qui testimònian d'ua grana escaduda e d'ua fama de las granas. Dens lo son tractament que bremba quitament lo tèma de l'exili de Josèp dens la [[Bíblia]]. == Genre == La narracion que sembla estar compausada en vers e que presenta caracteristicas epicas. Dilhèu b'èra declamat oraument. == Adaptacions modèrnes == Dens la cultura occidentau populara Sanehat que ho transcrivut ''Sinoé'' e aqueste conte que ho adaptat en [[1949]] un roman (''Sinoé l'egipcian'') de l'escrivan [[Finlàndia|finlandés]] [[Mika Waltari]] e adaptat peu cinèma [[Hollywood|hollywoodian]] en ''The Egyptian'' (''L'egipcian'') de [[1954]] ; aquesta adaptacion que transpausa lo raconte originaument escadut a la debuta de la XIIau dinastia dens lo contèxte de la XVIIIau dinastia dab la caduda d'[[Amenòfis IV]]. == Ligam extèrne == *[https://web.archive.org/web/20210301140333/http://jennycarrington.tripod.com/JJSinuhe/] Site en anglés dab la lista de las diferentas versions, transcripcions en ieroglifs deu manescrit de Berlin, transcripcion fonetica e traduccion. {{egipte antica}} [[Categoria:Literatura de l'Egipte antica]] s3sfz3x9fahats8ujqz4wawjrkkzm34 0 66327 2499269 2456462 2026-05-01T05:06:52Z Raymond Trencavel 26125 2499269 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Hantaoma''' es un grope de [[folk metal]] [[Occitània|occitan]] e [[França|francés]] qu'es pasmens orientat vèrs lo [[black metal]]. Siguèt format a [[Tarba]] en [[Gasconha]] en [[2004]] per lei sòcis de [[Stille Volk]]. Hantaoma siguèt tanben lo nom chausit per aqueu grope per son premier album sortit en [[1997]]. Aqueu nom ven dau tèrme "[[fantauma]]", que son d'èstres fantastics coma de paurs nuechencas, d'esperits de la natura ò encara de gènis de la montanha que siguèron crenhuts a passat temps per leis abitants dei [[Pirenèus]]. ==Discografia== * 2005 : ''Malombra'' * 2018 : ''Malamòrt'' [[Categoria:Grop de thrash metal]] [[Categoria:Grop de black metal]] [[Categoria:Grop de musica occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[categoria:Grop de rock]] [[Categoria:grop rock d'Occitània]] [[Categoria:Grop de metal]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Folk metal]] jporgr3cjlyi1b1092hg2kr5yniw4ui 2499277 2499269 2026-05-01T05:14:31Z Raymond Trencavel 26125 2499277 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Hantaoma''' es un grope de [[folk metal]] [[Occitània|occitan]] e [[França|francés]] qu'es pasmens orientat vèrs lo [[black metal]]. Siguèt format a [[Tarba]] en [[Gasconha]] en [[2004]] per lei sòcis de [[Stille Volk]]. Hantaoma siguèt tanben lo nom chausit per aqueu grope per son premier album sortit en [[1997]]. Aqueu nom ven dau tèrme "[[fantauma]]", que son d'èstres fantastics coma de paurs nuechencas, d'esperits de la natura ò encara de gènis de la montanha que siguèron crenhuts a passat temps per leis abitants dei [[Pirenèus]]. == Membres == * Patrick Lafforgue : cant, guitarra, laüt, bombarda, flaüta, cornemuse, bodèga * Patrice Roques : cant, guitarra, [[bozoki]], mandolina * Arixon : cant * Deinos : guitarra bassa * Thomas : batariá ==Discografia== * 2005 : ''Malombra'' * 2018 : ''Malamòrt'' [[Categoria:Grop de thrash metal]] [[Categoria:Grop de black metal]] [[Categoria:Grop de musica occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[categoria:Grop de rock]] [[Categoria:grop rock d'Occitània]] [[Categoria:Grop de metal]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Folk metal]] gjyrjl8afw68xc5jnjj6u7lhd9ovteq 2499278 2499277 2026-05-01T05:14:51Z Raymond Trencavel 26125 /* Membres */ 2499278 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Hantaoma''' es un grope de [[folk metal]] [[Occitània|occitan]] e [[França|francés]] qu'es pasmens orientat vèrs lo [[black metal]]. Siguèt format a [[Tarba]] en [[Gasconha]] en [[2004]] per lei sòcis de [[Stille Volk]]. Hantaoma siguèt tanben lo nom chausit per aqueu grope per son premier album sortit en [[1997]]. Aqueu nom ven dau tèrme "[[fantauma]]", que son d'èstres fantastics coma de paurs nuechencas, d'esperits de la natura ò encara de gènis de la montanha que siguèron crenhuts a passat temps per leis abitants dei [[Pirenèus]]. == Membres == * Patrick Lafforgue : cant, guitarra, laüt, bombarda, flaüta, bodèga * Patrice Roques : cant, guitarra, [[bozoki]], mandolina * Arixon : cant * Deinos : guitarra bassa * Thomas : batariá ==Discografia== * 2005 : ''Malombra'' * 2018 : ''Malamòrt'' [[Categoria:Grop de thrash metal]] [[Categoria:Grop de black metal]] [[Categoria:Grop de musica occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[categoria:Grop de rock]] [[Categoria:grop rock d'Occitània]] [[Categoria:Grop de metal]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Folk metal]] ed34qqt9nv7zpixqdnp30zz92vcrnkv 0 68651 2499129 1856782 2026-04-30T18:23:04Z Alaric 506 44932 2499129 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} <!-- Article redigit en lengadocian --> [[Fichièr:Cadaques.JPG|thumb|right|200px|Cadaqués, la plaja]] '''Cadaqués''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 865svkvvn8nsgec2ocvjbkttw1ochzs 0 70058 2499255 2448152 2026-05-01T02:57:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499255 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=International Court of Justice Seal.svg |imatge3= International Court of Justice HQ 2006.jpg |imatge-legenda3= Sèti de la CIJ a L'Aia|tipe=tribunal internacional, organ principal de las Nacions Unidas}} La '''Cort Internacionala de Justícia''' (sigla: '''CIJ'''), que son sèti es a [[L'Aia]] ([[Païses Basses]]), es establida per l'article 92 de la [[Carta de las Nacions Unidas]] : « ''La Cort Internacionala de Justícia constituís l'organ justiciari principal de las [[ONU|Nacions Unidas]]. Fonciona en conformitat a un Estatut establit sus la basa de l'Estatut de la Cort Permanenta de Justícia Internacionala e annexat a la presenta Carta que ne fa partida integranta.'' » A per foncions principalas de reglar los conflictes [[Drech|juridics]] someses per los [[Estat|Estats]], e de donar un avis sus las questions juridicas presentadas per los organs e agéncias internacionals e per l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas]]. Foguèt creada en 1946, aprèp la [[Segonda Guèrra Mondiala]], per remplaçar la [[Cort Permanenta de Justícia Internacionala|Cort Permanenta de Justícia Internacionala (CPJI)]], instaurada per la [[Societat de las Nacions|Societat de las Nacions (SDN)]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120107055146/http://www.icj-cij.org/pcij/index.php?p1=9&lang=fr « Cour permanente de Justice internationale »], sur le site de la Cour internationale de Justice. Consulté le 29 avril 2008.</ref>. Las [[Lenga oficiala|lengas oficialas]] de la CIJ sont l'[[anglés]] e lo [[francés]] == Organizacion de la Cort == L'Estatut de la CIJ es calcat sus aquel de la [[Cort Permanenta de Justícia Internacionala|Cort Permanenta de Justícia Internacionala (CPJI)]]. Li balha los instruments necessaris per aplicar lo [[drech internacional]], pasmens l'activitat jurisdiccionala de la CIJ demòra tributària del consentiment dels [[Estat|Estats]]. La CIJ es un dels sièis organs principals de l'[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]]. Es son unic organ judiciari, çò que la rend sobeirana dins son òrdre juridic. A la [[competéncia universala]], perque totes los membres de las [[Organizacion de las Nacions Unidas|Nacions Unidas]] son de fach partidas a son estatut. Los [[Estat|Estats]] qu'apartènon pas a l'[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] pòdon venir a èsser partidas a l'Estatut jos condicions. Aquel un organ permanent compausat de 15 [[Jutge|jutges]] elegits per 9 ans per un doble vòte de l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas|Assemblada Generala]] e del [[Conselh de Securitat de las Nacions Unidas|Conselh de Securitat]]. Per èsser elegit, un candidat deu obtenir la majoritat absoluda dins aqueles dos organs. Los [[Jutge|jutges]] son renovelats per tèrç, per assegurar un continuament de [[jurisprudéncia]]. La CIJ gausís de garantidas d'independéncia, d'imparcialitat e de competéncia: * '''principi d'independéncia:''' reparticion [[Geografia|geografica]] equitabla dels jutges ([[Africa]]: 3, [[America Latina]] 2, [[Euròpa Occidentala]] e [[America del Nòrd]]: 5, [[Euròpa Orientala]]: 2, [[Asia]]: 3; la Cort pòt pas comprendre mai d'un ressortissent d'un meteis [[Estat]]). * '''principi de collegialitat.''' En general, la Cort exercís sas foncions en sesilha plena, mas dempuèi la reforma de 1975, es possible de formar de cambras amb almens 3 membres. Los arrèstes son adoptats a la majoritat dels jutges presents. Son motivats, signats, amb possibilitat d'[[opinion dissidenta]] (desacòrdi sul dispositiu es a dire l'expausat ont la Cort trenca lo diferent) o individuala (desacòrdi sus la motivacion de l'arrèst). * '''proteccion dels magistrats :''' un membre de la Cort pòt èsser destituit solament amb un jutjament unanim dels autres membres. * '''imparcialitat :''' les membres de la Cort pòdon pas exercir una autra activitat professionala annèxa, e pòdon pas participar al reglament d'un afar ont intervenguèron abans. L'estatut de la CIJ es pro sople. Per exemple, los [[Jutge|jutges]] pòdon, aprèp acordi de las partidas, jutjar en [[drech]] o ben en equitat. == Competéncias == === Competéncia contenciosa === Sols los [[Estat|Estats]] an la qualitat per agir dins lo quadre de la competéncia contenciosa. Jamai en [[1921]] o en [[1945]], los Estats volguèron limitar lor [[sobeiranetat]] en creissent una jurisdiccion obligatòria del reglament dels conflictes. La CIJ es competenta solament quand las partidas se someton a sa jurisdiccion. I a 3 biais per capitar: * las doas partidas concluson un compromés, convenent de sometre lor diferent a la Cort. Aquel mode de sasina se rapròcha del compromés d'[[arbitratge]]. * qualques tractats o convencions compòrtan de [[clausa compromessària|clausas compromessàrias]] enonciant que los litigis concernissent l'interpretacion o l'aplicacion d'un tractat seràn someses a la CIJ. <ref> ''[[Nicaragua]] c. [[Estats Units d'America]]'' en [[1986]] (''Activitats militaras e paramilitaras en Nicaragua e contra aquel meteis'')</ref> . * un [[Estat]] pòt soscriure a una declaracion facultativa de jurisdiccion obligatòria (article 36-2 de l'Estatut de la CIJ). Aquela declaracion se pòt far purament e simplament, jos condicion de reciprocitat, o per un delai de reciprocitat. De resèrvas son tanben possiblas. Fin 1999, sols 58 [[Estat|Estats]] sus 185 soscriguèron a una tala declaracion. La CIJ a la competéncia de sa competéncia: s'un Estat soslèva una excepcion preliminara a l'examèn del litigi per la Cort, a aquela aparten de jutjar s'es competenta o pas. Aquò o faguèt dins una seria d'arrèstes de decembre [[2004]] opausant [[Serbia e Montenegro]] a las poténcias que lo [[Guèrra de Kosova|bombardèron en 1999]] : confirmant un primièr arrèst donat ont la [[Republica Socialista Federala de Iogoslavia]] demandava que se prenguèsse de mesuras conservatòrias per interrompre los bombardaments contra son territòri, la Cort estimèt qu'èra pas competenta per se prononciar sus la question de l'usatge licit o pas de la fòrça contra [[Serbia]] e [[Montenegro]] amb motiu principal qu'aquel país èra pas membre de l'[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] quand aquel formèt son recors. Un còp donada, la decision es obligatòria per las partidas (art. 59 de l'Etatut, art. 94 de la Carta). En cas de non execucion per una de las partidas, lo [[Conselh de Securitat de las Nacions Unidas|Conselh de Securitat]] pòt èsser sasit per l'autra partida. === Competéncia consultativa === La competéncia contenciosa de la CIJ es limitada als [[Estat|Estats]]. Mas dins lo quadre de la competéncia consultativa, l'Assemblada e lo [[Conselh de Securitat de las Nacions Unidas|Conselh de Securitat]] pòdon adreçar de questions a la CIJ. Aquela competéncia s'espandís als autres organs e institucions de l'[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] ([[Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura|UNESCO]], [[Organizacion Internacionala del Trabalh|OIT]], etc.), aprèp acòrdi de l'Assemblada. Los Estats, eles, son excluses de la competéncia consultativa. Los avises an pas una fòrça obligatòria. Aquò significa pas que los avises consultatius son sens [[Justícia|efèit juridic]], perque lo rasonament juridic es aquel de las opinions autorizadas de la Cort sus de questions importantas del [[drech internacional]]. E mai, la Cort seguís normalament las meteissas règlas e proceduras que dins sos jutjaments constrenhents renduts dins los afars contencioses. Un avis consultatiu pren son estatut e son poder perque es la declaracion oficiala de l'organ judiciari principal de las [[Organizacion de las Nacions Unidas|Nacions Unidas]] <ref>[https://web.archive.org/web/20221012050919/https://asil.org/insights/insigh121.htm]</ref>. Dins lo quadre d'aquela procedura, la Cort pòt decidir sobeiranament qu'es pas oportun que se pronóncie. Sasida pel [[Secretari General de las Nacions Unidas]], [[Javier Pérez de Cuellar]], la Cort se prononcièt lo 15 de decembre de 1989, sul litigi qu'opausava l'Organizacion de las Nacions Unidas al Govèrn [[Romania|romanés]] concernissent lo Raportaire Especial de l'[[ONU]] sus los Dreches de l'Òme, [[Dumitru Mazilu]]. Las autoritats romanesas contestavan alara la jurisdiccion de la Cort dins lo cas, afirmant que lo sénher [[Mazilu]] èra [[Ciutadanetat|ciutadan]] romanés e que l'Estat romanés aviá tota la latitud per enebir al sénher Mazilu d'anar presentar son Rapòrt davant l'instància [[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]]. La Cort donèt sa decision a l'unanimitat en favor del sénher Mazilu que deuriá gausir dels privilègis e immunitats conferits per l'article 22 de la Convencion <ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120107074310/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?sum=415&code=ecosoc&p1=3&p2=4&case=81&k=48&p3=5&lang=fr]</ref> Dins un autre afar, la Cort donèt, lo 9 de julhet de 2004, en demanda de l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas|Assemblada Generala]], un avis consultatiu de grand resson sus las « consequéncias juridicas de l’edificacion d’un mur dins lo [[Palestina|Territòri palestinian ocupat]] ». <ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110725121012/http://www.icj-cij.org/court/fr/reports/report_2003-2004.pdf] paragraphes: 237-246</ref> == La CIJ e lo drech internacional public == La mission de la CIJ es « de reglar en conformitat al [[drech internacional]] los diferents que li son someses » (art. 38 de l'Estatut). Lo [[drech]] aplicable per aquò es: <blockquote> * ''las convencions internacionalas'', generalas o especialas, establissent las règlas expressament reconegudas pels Estats en litigi; * ''la [[drech internacional costumièr|costuma internacionala]]'' coma pròva d'una practica generala, acceptada coma essent lo drech; * ''los [[principis generals del drech]] reconegut per las nacions civilizadas'' ; * jos resèrva de la disposicion de l'article 59, las decisions judiciàrias e la doctrina dels [[drech public|juristas publicistas]] pus qualificats de diferentas nacions, coma mejans auxiliars de determinacion de las règlas de drech.</blockquote> Pòt tanben jutjar ''[[ex aequo et bono]]'' ({{cita|en equitat}}), s'es autorizada per las doas partidas. Pasmens utilizèt d'esperela la nocion d'[[equitat]] coma partida integranta de l'interpretacion de la [[nòrma juridica]], es la « supléncia normativa » <ref>1969 ''[[Plan continental de la mar del Nòrd]]''</ref>. En efèit, coma afirma<ref> dins son arrèst ''[[Cameron septentrional]]'' (1963)</ref> que {{cita|sa foncion es de dire lo drech mas pòt pas rendre d'arrèstes solament a l'ocasion de cas concrèts ont aquel existís, al moment del jutjament, un litigi implicant un conflicte d'interèsses juridics entre los Estats.}} Que siá amb sos arrèstes o per sos avises consultatius, la CIJ a contribuit al desvolopament progressiu del [[drech internacional public]], impausant una concepcion pus flexibla e insistissent sus l'importància de la costuma (practica generala e ''opinio juris'' dels Estats). Per aquela, la [[costuma]] se pòt exprimir dins las convencions e [[Tractat (drech)|tractats internacionals]] per efèit declaratòri (la costuma preexistís a la convencion), efèit de cristallizacion (règla en via de formacion) o efèit constitutiu (una disposicion convencionala se torna es costuma). == Limits de l'accion de la CIJ == === Confinhament als conflictes limitats e marginals === Dempuèi 1945, la CIJ es impotenta per çò que concernís los conflictes majors entre [[Estat|Estats]] e en consequéncia politicament pus sensibles, per manca de sasina volontària pels Estats. Son accion foguèt doncas limitada als conflictes marginals. La CIJ pasmens tenguèt un ròtle dissuasiu, un còp sasida, menant los Estats a s'entendre dirèctament entre aqueles: foguèt lo cas per l'afar ''[[Afar relatiu a qualques tèrras de fosfat a Nauru]]'' (1993), opausant [[Nauru]] a [[Austràlia]], ont las doas partidas se desistiguèron. Pendent los ans 1970, fòrça [[Estat|Estats]] anèron fins a refusar de se presentat a la CIJ ; d'autres retirèron lor declaracion facultativa de jurisdiccion obligatòria aprèp de decisions que lor èran estadas desfavorablas ([[França]] en 1974 aprèp ''Ensags nuclears'' e los [[Estats Units d'America]] en 1986 aprèp las ''Activitats militaras e paramilitaras en Nicaragua e contra aquel meteis''). La CIJ fins d'esperela se limitèt per pas se discreditar dins lo cas d'afars sensibles. Atal, refusèt de jutjar al fons per ''Ensags nuclears'' (''Austràlia c. França e Nòva Zelanda c. França'', 1986) e ''Sud-Oèst African'' (''Etiopia c. Sudafrica'' e ''Libèria c. Sudafrica'', 1966). Amb los refús de comparéisser, sovent adoptèt una posicion de retirada: jutjava alara que i aviá pas competéncia, o que l'afar veniá sens objècte. === Concurréncia d'autres biaisses de reglament pacific dels diferents === La CIJ es pas lo sol mejan mes a la disposicion dels [[Estat|Estats]] per reglar [[Pacifisme|pacificament]] los diferents. L'art. 33 de la Carta ne precisa qualques uns : {{cita|Las partidas per tot diferent que sa prolongacion es susceptibla d'amenaçar lo mantenement de la patz e de la securitat internacionalas ne devon cercar la solucion, abans de tot, per via de negociacion, d'enquèsta, de mediacion, de conciliacion, d'arbitratge, de reglament judiciari, de recors als organismes o acòrdis regionals, o per d'autres biaisses pacifics de lor causir.}} La multiplicacion de las instàncias judiciàrias internacionalas ven tanben limitar lo camp d'accion de la CIJ. Per exemple lo [[Tribunal Internacional del Drech de la Mar]], eissit de la [[Convencion de Montego Bay]] de 1982. La creacion en 1993 del [[Tribunal Penal Internacional per l'èx-Iogoslavia]] (TPIY) puèi en 1994 del [[Tribunal Penal Internacional per Rwanda]] (TPIR) e en 2002 de la [[Cort Penala Internacionala]] (CPI). == Composicion actuala == La composicion de la Cort Internacionala de Justícia a partir de febrièr de 2012 es: {| class="wikitable" width="80%" |- bgcolor="cccccc" !width="35%"|Nom!!width="25%"|País de provenéncia!!width="15%"|Carga!!width="15%"|Data de nominacion!!width="15%"|Fin de mandat |- |'''[[Peter Tomka]]''' |{{Eslovaquia}} |[[President]]<br/>Vicepresident de 2009 a 2012 |[[2012]] |[[2021]] |- |[[Bernardo Sepúlveda-Amor]] |{{Mexic}} |[[Vicepresident]] |[[2012]] |[[2021]] |- |[[M. Hisashi Owada]] |{{Japon}} |[[Membre]]<br/>president de 2009 a 2012 |[[2003]],[[2012]] |[[2021]] |- |[[Ronny Abraham]] |{{França}} |[[Membre]] |[[1994]], [[2003]],[[2012]] |[[2021]] |- |[[Awn Shawkat Al-Khasawneh]] |{{Jordania}} |[[Membre]] |[[2000]], [[2009]] |[[2018]] |- |[[Thomas Bergenthal]] |{{USA}} |[[Membre]] |[[2000]], [[2006]] |[[2015]] |- |sèti vacant | |[[Membre]] |eleccion prevista 27 d'abril de 2012 |[[2021]] |- |[[Xue Hanqin]] |{{China}} |[[Membre]] |[[2010]] |[[2019]] |- |Sir [[Kenneth Keith]] |{{Nòva Zelanda}} |[[Membre]] |[[2006]] |[[2015]] |- |[[Bernardo Sepúlveda Amor]] |{{MEX}} |[[Membre]] |[[2006]] |[[2015]] |- |[[Mohamed Bennouna]] |{{MAR}} |[[Membre]] |[[2006]] |[[2015]] |- |[[Leonid Skotnikov]] |{{RUS}} |[[Membre]] |[[2006]] |[[2015]] |- |[[Antônio Augusto Cançado Trindade]] |{{BRA}} |[[Membre]] |[[2009]] |[[2018]] |- |[[Abdulqawi Ahmed Yusuf]] |{{Somalia}} |[[Membre]] |[[2009]] |[[2018]] |- |Sir [[Christopher John Greenwood]] |{{Reialme Unit}} |[[Membre]] |[[2009]] |[[2018]] |} == Nòtas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Cort Permanenta de Justícia Internacionala]] o [[CPJI]]. * [[Tribunal Administratiu de las Nacions Unidas]] * [[Tribunal d'opinion]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20101102222825/http://www.icj-cij.org/homepage/index.php?p1=0&lang=fr Site officiel de la CIJ] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070517214846/http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/2.TD1GUg.html Portail judiciaire de La Haye]: portal academic donant accès a la institucions de L'Aia concernissent la justícia internationala. === Bibliografia === * {{fr}} Daniel Lagot, ''Justice ou injustice internationale ? Vraie justice ou justice à sens unique ?'', L'Harmattan, avril 2009 ISBN 978-2-296-08608. {{Modèl:ONU}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Organ de las Nacions Unidas]] kzhuhv4swbp19wnrpu8ydoj7go5rk33 0 70877 2499256 2409306 2026-05-01T03:46:40Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499256 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Edoard Ièr d'Anglatèrra''' (var. '''Audoard'''; [[17 de junh]] de [[1239]] – [[7 de julhet]] de [[1307]]) foguèt rei d'Anglatèrra de de 1272 fins a sa mòrt. Escaissat ''Edward Longshanks'' (Edoard de las cambas longas) e ''Hammer of the Scots'' (martèl dels escosseses). Èra lo filh del rei [[Enric III d'Anglatèrra]] e d'[[Alienòr de Provença]].<ref>[https://web.archive.org/web/20181006043001/http://fmg.ac/Projects/MedLands/ENGLAND,#_Toc159664197 Genealogia d'Edoard subre lo site Medieval Lands]</ref> Participèt a la [[Novena Crosada]] e foguèt lo conquistaire d'[[Escòcia]] e del [[País de Galas]]. Participèt d'ora a la gestion deis afaires dau reiaume. Sostenguèt durant un periòde cort lo movement dei senhors reformators dirigit per [[Simon V de Montfòrt]] còntra l'autoritat de son paire. Pasmens, cambièt de camp e participèt a la desfacha e la mòrt de Montfòrt a [[Batalha d'Eversham|Eversham]] en [[1265]]. Après la pacificacion dau país en [[1269]], dirigiguèt sensa succès vertadier la [[Novena Crosada]] ([[1271]]-[[1272]]). Vengut rèi durant lo retorn de la [[crosada]], decidiguèt d'acomençar una reforma de l'administracion reiala e dau drech comun. Pasmens, s'interessèt tanben ais afaires estrangiers. En particular, ataquèt e conquistèt lo [[País de Galas]] entre [[1282]] e [[1283]]. L'annexèt a son reiaume e bastiguèt un ret de [[castèl|castèus]] e de colonias anglés per limitar lo risc de revòuta. En [[1291]], Edoard foguèt tanben reconegut coma rèi d'[[Escòcia]] mai son autoritat foguèt contestada e mau segura. Pasmens, leis impòsts creats per finançar sa politica militara entraïnèron l'aparicion d'una oposicion religiosa que va crear una crisi grèva non reglada a sa mòrt. Es lo quatren rei d'Anglatèrra a se dire Edoard, mas la numerotacion tradicionala comença amb el. == Referéncias == <references /> [[Categoria:Monarca d'Anglatèrra]] [[Categoria:Cap d'estat dau sègle XIII]] [[Categoria:Cap d'estat dau sègle XIV]] [[Categoria:Naissença en 1239]] [[Categoria:Decès en 1307]] j7l7slwkx9l7k19r23479xndmc20hm2 10 75151 2499114 2499017 2026-04-30T16:27:08Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499114 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Monèria e Le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfarmin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpensèir]]{{·}} [[Montpeirós (Auvèrnhe)|Montpeirós]]{{·}} [[Moriat]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausat]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosat]]{{·}} [[Neironda]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Neuviala]]{{·}} [[Nulhat]]{{·}} [[Nonenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Çausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> g4g3gugq1aod6bqdity592hpbxzxjwe 2499119 2499114 2026-04-30T16:50:18Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499119 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfarmin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpensèir]]{{·}} [[Montpeirós (Auvèrnhe)|Montpeirós]]{{·}} [[Moriat]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausat]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosat]]{{·}} [[Neironda]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Neuviala]]{{·}} [[Nulhat]]{{·}} [[Nonenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Çausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> f06b65a5lui5u68qtro8ww24ya20iqm 2499320 2499119 2026-05-01T09:32:24Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499320 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpensèir]]{{·}} [[Montpeirós (Auvèrnhe)|Montpeirós]]{{·}} [[Moriat]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausat]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosat]]{{·}} [[Neironda]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Neuviala]]{{·}} [[Nulhat]]{{·}} [[Nonenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Çausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> o0hiplyqwfl0hgfqmslu2h4rqj6ewmw 2499337 2499320 2026-05-01T10:02:07Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499337 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Auvèrnhe)|Montpeirós]]{{·}} [[Moriat]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausat]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosat]]{{·}} [[Neironda]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Neuviala]]{{·}} [[Nulhat]]{{·}} [[Nonenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Çausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> 3csxwvawihmegeryr6qru3wp7fc0ee3 0 76158 2499213 2435364 2026-05-01T01:33:41Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499213 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} [[File:Bouchard de Marly1.jpg|upright|thumb|Bouchard de Marly, amb son escut]] '''Bochard de Marlí'''<ref>{{Obratge|títol=Menèrba 1210: drama istoric, un prològ e nòu tiradas|cognòm=Còrdas|nom=Leon|editor=Institut d'estudis occitans|an=1983}}</ref> (occitan), '''Bochard de Marli'''<ref>{{Obratge|títol=Pere el Catòlic Simó de Montfort|cognòm=Ventura|nom=Jordi|an=1960|editor=Aedos}}</ref> (catalan), o '''Bouchard de Marly''' ([[francés]]) († [[13 de setembre]] de [[1226]]), èra un senhor francés de [[Marlí (Ivelinas)|Marlí]], de [[Montreuil-Bonnin]], e de [[Picauville]]. Èra lo filh de [[Matieu I de Montmorencí]]<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20120404104641/http://www.fmg.ac/Projects/MedLands/PARIS%20REGION%20NOBILITY.htm#MathieuMarlydied1204 Genealogia de Matieu de Montmorency, senhor de Marly] sul site Medieval Lands</ref>. Se faguèt crosat pendent la [[Crosada dels Albigeses|crosada dels albigeses]], que i obtenguèt las tèrras de [[Saissac]] e de Sant Martin de Lengadòc. La [[Cançon de la Crosada]] fa referéncia a un ''Bochartz'' desconegut,{{Ref-SG-FON}} benlèu aqueste senhor de Marlí. ==Referéncias== <references /> {{Multibendèl|Portal biografia|Portal Edat Mejana|Portal França|Portal Crosada dels albigeses}} {{ORDENA:Marli, Bochard de}} [[Categoria:Ostal de Montmorencí]] [[Categoria:Crosat de la Crosada dels Albigeses]] [[Categoria:Decès en 1226]] [[Categoria:Cavalièr français]] [[Categoria:Istòria militara de França]] 8tr9mhx1r6f2kl291yzi4edfh0ny1s2 0 103931 2499321 2313738 2026-05-01T09:37:32Z Jordi G 248 /* Lòcs e monuments */ 2499321 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clairac | nom2 = ''Clairac'' | imatge = clairac.jpg | descripcion = Vista de Clairac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Clairac (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Guiana}} <br/> [[Agenés]] | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = [[Òut e Garona]] | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = [[Canton de Tonens|Tonens]] | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | insee = 47065 | cp = 47320 | cònsol = Michel Pérat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.3605555556 | longitud = 0.379722222222 | alt mini = 27 | alt mej = 54 | alt maxi = 185 | km² = 33.78 |}} '''Clairac''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Agenés|agenesa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Clairac es probablament gascon, segon una mapa realizada a partir de l'enquèsta de [[Edouard Bourciez|Bourciez]] <ref>https://www.gasconha.com/spip.php?article1621</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 47065.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [klɛj'rat]. Las fòrmas ancianas son : ''monasterii Clariacensi'', en latin, en 1267, ''Clayriaco'', en latin, en 1291, ''Clariaco'', en latin, en 1306, ''Raymondo abbati de Clairaco'', en latin, en 1306, ''de Cleriaco in bastida Castri Senhorii'', en latin, en 1316, ''Clayracum'', ''Cleriacum'', en latin, en 1307-1317, ''Clarak'', en 1307-1317, ''monasterium Clariaci'', en latin, en 1318, ''monasterium Clayriacense'', en latin, en 1326, ''capella de Cleraco'', en latin, en 1326, ''eccl. Sancti Martini de Clairaco cum suis annexis'', en latin, en 1509, ''ecclesia Sancti Petri de Clayraco'', en latin, en 1520, ''parrochia de Milhi, de Camis et de Clayraco'', en latin, en 1520 (Lista de Valeri)<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 93</ref>. ''Clairac'' ven d'un nom latin d'òme, lo cognomen ''Clarius'' o lo nomen ''Clarius'', damb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 193</ref>{{,}}<ref name = bbf/>, latinizacion deu sufixe gallic ''-ācon''. Clairac èra donc probablament una anciana grana propietat antica qu'avè per mèste ''Clarius''. La fòrma orala e la fòrma escrita consèrvan la marca de l'anteposicion de ''iòd'' : [rj] > [jr], atau coma ''variare'' > ''vairar''; dens una bona partida de l'[[Agenés]], lo ''-c'' finau etimologic s'afeblís en ''-t''<ref name = bbf/>. ==Istòria== ===Los Temps Modèrnes=== Lo 22 de setembre de 1604, [[Enric de Borbon|Enric IV]] acordèt au capítol de Sent Joan de Latran los revenguts de l'abadia benedictina de Clairac. En contrepartida, lo capítol fit erigir una estatua a l'efigia deu rei de França per l'escultor lorenc Nicolas Cordier e li atribuït lo títol de « canonge d’aunor » ; installèren l'estatua devath lo portic de la basilica. De mèi, fit celebrar una messa per la prosperitat de França lo 13 de decembre, jorn anniversari de la neishença d'Enric. Despui, lo títol de canonge d'aunor de Sent Joan de Latran es portat per tots los caps d'estat francés, qu'an dret a una forma reservada dens la basilica [[roma]]na. Pendent las revòltas uganaudas, après que prengut la vila de [[Sent Joan d'Angelí]], [[Loís XIII]] decidit d'anar entà lo sud damb çò màger de sas tropas per tant de sometre [[Guiana]] e assetjar Clairac, qu'èra un bastion deu protestantisme e qu'avè coma devisa « Vila shens Rei, sordats shens páur ». Après 12 jorns de sètge, deu 23 de julhet au 4 d'aost, la vila se rendut. A la sortida deu sètge, tres protestants considerats coma menaires furen executats ; Théophile de Viau, eth-medish natiu de Clairac, raportèt dens un sonet satiric nombrós actes de tortura. Anuit enquèra la plaça ''Viçoze'' pòrta una placa commemorativa aperant a la tolerància. La devisa fut gravada sus la plaça ''Viçoze'' quand la renovèren en 2008. Clairac èra un caireforc important. La mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII, presenta pr'aquò la rota navèra [[Bordèu]]-[[Vilanuèva d'Òut]] en construccion e que s'acabava a [[Borran]], en anant en direccion de [[Gulhon]], damb una branca cap a Clairac<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte ''cercar 47320 Clairac'', pui ''carte de Cassini'', a esquèrra</ref>. Lo duc de Gulhon èra ministre. Lo rota fut contunhada après. ===L'Epòca Contemporanèa=== En 1793, la populacion de Clairac èra de 5900 abitants, mèi que [[Marmanda]], 5792 abitants (e netament mens que [[Tonens]], 7002 abitants). En realitat, la municipalitat comprenèva tanben Sent Brici (nom supausat), ara dens Borran, au lòc que Marmanda avèva un territòri mèi petit que non pas adara. Empacha pas, Clairac èra de las vilas importantas d'Agenés, çò qu'es pas mèi adara. La populacion quitèt pas de baishar pendent tot lo sègle XIX. Dejà, Clairac perdut son ròtle de caplòc de canton en 1801 (per una vila de 5000 abitants, cas excepcionau en [[Òut e Garona]]). Abans la construccion de l'autorota, la rota de Vilanuèva passava enquèra per Clairac, mès despui qu'existís, la relacion principala damb Bordèu es [[Damasan]], Gulhon, Borran. La rota dirècta Gulhon-Clairac a perdut tota importància e la circulacion entre las duas vilas passa per Borran. N'es atau tanben per la direccion [[Vilanuèva d'Òut]]-[[Lo Mont de Marsan]]. Clairac perdut tanben lo camin de fèr en 1960 (linha de [[Pena d'Agenés]] a Tonens)<ref>Journal Officiel de la République Française deu 11 de junh de 1960, pagina 5 360</ref>. L'Escòla navale s'installèt a Clairac a l'epòca de la Segonda Guèrra Mondiala pendent dus ans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=47065 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/29/lot-et-garonne-decouvrez-les-nouveaux-maires-elus-7522112-3688.php</ref> |Identitat=Michel Perat |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Françoise Bize |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 2001 |Identitat= Roger Guibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1979 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=47065 |1793=5900 |1800=4849 |1806=5068 |1821=5123 |1831=4949 |1836=4925 |1841=4842 |1846=4556 |1851=4381 |1856=4358 |1861=4348 |1866=4420 |1872=4191 |1876=4156 |1881=4050 |1886=3840 |1891=3562 |1896=3203 |1901=2880 |1906=2850 |1911=2824 |1921=2214 |1926=2299 |1931=2249 |1936=2378 |1946=2505 |1954=2610 |1962=2545 |1968=2552 |1975=2332 |1982=2393 |1990=2338 |1999=2385 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=5900 |cassini=9569 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|065}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|065}}/33.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== Lo monument als mòrts de Clairac es lo sol conegut que a la inscripcion unicament en occitan. Dejós la estatua d'una femna amb son enfant i a una inscripcion que ditz « N’oublides pas, Pichiou, lous que soun mors per la Patriou » (« Doblides pas, pichon, los que son mòrts per la Patria ! » (« paures dròlles », en [[grafia classica]]). ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Agenés]] ji7buf8kpk1o1lae3vqhmm11nutnhnq 2499322 2499321 2026-05-01T09:38:38Z Jordi G 248 /* Lòcs e monuments */ 2499322 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clairac | nom2 = ''Clairac'' | imatge = clairac.jpg | descripcion = Vista de Clairac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Clairac (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Guiana}} <br/> [[Agenés]] | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = [[Òut e Garona]] | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = [[Canton de Tonens|Tonens]] | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | insee = 47065 | cp = 47320 | cònsol = Michel Pérat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.3605555556 | longitud = 0.379722222222 | alt mini = 27 | alt mej = 54 | alt maxi = 185 | km² = 33.78 |}} '''Clairac''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Agenés|agenesa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Clairac es probablament gascon, segon una mapa realizada a partir de l'enquèsta de [[Edouard Bourciez|Bourciez]] <ref>https://www.gasconha.com/spip.php?article1621</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 47065.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [klɛj'rat]. Las fòrmas ancianas son : ''monasterii Clariacensi'', en latin, en 1267, ''Clayriaco'', en latin, en 1291, ''Clariaco'', en latin, en 1306, ''Raymondo abbati de Clairaco'', en latin, en 1306, ''de Cleriaco in bastida Castri Senhorii'', en latin, en 1316, ''Clayracum'', ''Cleriacum'', en latin, en 1307-1317, ''Clarak'', en 1307-1317, ''monasterium Clariaci'', en latin, en 1318, ''monasterium Clayriacense'', en latin, en 1326, ''capella de Cleraco'', en latin, en 1326, ''eccl. Sancti Martini de Clairaco cum suis annexis'', en latin, en 1509, ''ecclesia Sancti Petri de Clayraco'', en latin, en 1520, ''parrochia de Milhi, de Camis et de Clayraco'', en latin, en 1520 (Lista de Valeri)<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 93</ref>. ''Clairac'' ven d'un nom latin d'òme, lo cognomen ''Clarius'' o lo nomen ''Clarius'', damb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 193</ref>{{,}}<ref name = bbf/>, latinizacion deu sufixe gallic ''-ācon''. Clairac èra donc probablament una anciana grana propietat antica qu'avè per mèste ''Clarius''. La fòrma orala e la fòrma escrita consèrvan la marca de l'anteposicion de ''iòd'' : [rj] > [jr], atau coma ''variare'' > ''vairar''; dens una bona partida de l'[[Agenés]], lo ''-c'' finau etimologic s'afeblís en ''-t''<ref name = bbf/>. ==Istòria== ===Los Temps Modèrnes=== Lo 22 de setembre de 1604, [[Enric de Borbon|Enric IV]] acordèt au capítol de Sent Joan de Latran los revenguts de l'abadia benedictina de Clairac. En contrepartida, lo capítol fit erigir una estatua a l'efigia deu rei de França per l'escultor lorenc Nicolas Cordier e li atribuït lo títol de « canonge d’aunor » ; installèren l'estatua devath lo portic de la basilica. De mèi, fit celebrar una messa per la prosperitat de França lo 13 de decembre, jorn anniversari de la neishença d'Enric. Despui, lo títol de canonge d'aunor de Sent Joan de Latran es portat per tots los caps d'estat francés, qu'an dret a una forma reservada dens la basilica [[roma]]na. Pendent las revòltas uganaudas, après que prengut la vila de [[Sent Joan d'Angelí]], [[Loís XIII]] decidit d'anar entà lo sud damb çò màger de sas tropas per tant de sometre [[Guiana]] e assetjar Clairac, qu'èra un bastion deu protestantisme e qu'avè coma devisa « Vila shens Rei, sordats shens páur ». Après 12 jorns de sètge, deu 23 de julhet au 4 d'aost, la vila se rendut. A la sortida deu sètge, tres protestants considerats coma menaires furen executats ; Théophile de Viau, eth-medish natiu de Clairac, raportèt dens un sonet satiric nombrós actes de tortura. Anuit enquèra la plaça ''Viçoze'' pòrta una placa commemorativa aperant a la tolerància. La devisa fut gravada sus la plaça ''Viçoze'' quand la renovèren en 2008. Clairac èra un caireforc important. La mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII, presenta pr'aquò la rota navèra [[Bordèu]]-[[Vilanuèva d'Òut]] en construccion e que s'acabava a [[Borran]], en anant en direccion de [[Gulhon]], damb una branca cap a Clairac<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte ''cercar 47320 Clairac'', pui ''carte de Cassini'', a esquèrra</ref>. Lo duc de Gulhon èra ministre. Lo rota fut contunhada après. ===L'Epòca Contemporanèa=== En 1793, la populacion de Clairac èra de 5900 abitants, mèi que [[Marmanda]], 5792 abitants (e netament mens que [[Tonens]], 7002 abitants). En realitat, la municipalitat comprenèva tanben Sent Brici (nom supausat), ara dens Borran, au lòc que Marmanda avèva un territòri mèi petit que non pas adara. Empacha pas, Clairac èra de las vilas importantas d'Agenés, çò qu'es pas mèi adara. La populacion quitèt pas de baishar pendent tot lo sègle XIX. Dejà, Clairac perdut son ròtle de caplòc de canton en 1801 (per una vila de 5000 abitants, cas excepcionau en [[Òut e Garona]]). Abans la construccion de l'autorota, la rota de Vilanuèva passava enquèra per Clairac, mès despui qu'existís, la relacion principala damb Bordèu es [[Damasan]], Gulhon, Borran. La rota dirècta Gulhon-Clairac a perdut tota importància e la circulacion entre las duas vilas passa per Borran. N'es atau tanben per la direccion [[Vilanuèva d'Òut]]-[[Lo Mont de Marsan]]. Clairac perdut tanben lo camin de fèr en 1960 (linha de [[Pena d'Agenés]] a Tonens)<ref>Journal Officiel de la République Française deu 11 de junh de 1960, pagina 5 360</ref>. L'Escòla navale s'installèt a Clairac a l'epòca de la Segonda Guèrra Mondiala pendent dus ans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=47065 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/29/lot-et-garonne-decouvrez-les-nouveaux-maires-elus-7522112-3688.php</ref> |Identitat=Michel Perat |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Françoise Bize |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 2001 |Identitat= Roger Guibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1979 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=47065 |1793=5900 |1800=4849 |1806=5068 |1821=5123 |1831=4949 |1836=4925 |1841=4842 |1846=4556 |1851=4381 |1856=4358 |1861=4348 |1866=4420 |1872=4191 |1876=4156 |1881=4050 |1886=3840 |1891=3562 |1896=3203 |1901=2880 |1906=2850 |1911=2824 |1921=2214 |1926=2299 |1931=2249 |1936=2378 |1946=2505 |1954=2610 |1962=2545 |1968=2552 |1975=2332 |1982=2393 |1990=2338 |1999=2385 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=5900 |cassini=9569 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|065}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|065}}/33.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== Lo monument als mòrts de Clairac es lo sol conegut que a la inscripcion unicament en occitan. Dejós l'estatua d'una femna amb son enfant, i a una inscripcion que ditz « N’oublides pas, Pichiou, lous que soun mors per la Patriou » (« Doblides pas, pichon, los que son mòrts per la Patria ! » (« paures dròlles », en [[grafia classica]]). ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Agenés]] 8hqu3nilxzqzt83fjnrcixajx4wzew1 2499324 2499322 2026-05-01T09:41:06Z Jordi G 248 /* Lòcs e monuments */ 2499324 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clairac | nom2 = ''Clairac'' | imatge = clairac.jpg | descripcion = Vista de Clairac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Clairac (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Guiana}} <br/> [[Agenés]] | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = [[Òut e Garona]] | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = [[Canton de Tonens|Tonens]] | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | insee = 47065 | cp = 47320 | cònsol = Michel Pérat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.3605555556 | longitud = 0.379722222222 | alt mini = 27 | alt mej = 54 | alt maxi = 185 | km² = 33.78 |}} '''Clairac''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Agenés|agenesa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Clairac es probablament gascon, segon una mapa realizada a partir de l'enquèsta de [[Edouard Bourciez|Bourciez]] <ref>https://www.gasconha.com/spip.php?article1621</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 47065.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [klɛj'rat]. Las fòrmas ancianas son : ''monasterii Clariacensi'', en latin, en 1267, ''Clayriaco'', en latin, en 1291, ''Clariaco'', en latin, en 1306, ''Raymondo abbati de Clairaco'', en latin, en 1306, ''de Cleriaco in bastida Castri Senhorii'', en latin, en 1316, ''Clayracum'', ''Cleriacum'', en latin, en 1307-1317, ''Clarak'', en 1307-1317, ''monasterium Clariaci'', en latin, en 1318, ''monasterium Clayriacense'', en latin, en 1326, ''capella de Cleraco'', en latin, en 1326, ''eccl. Sancti Martini de Clairaco cum suis annexis'', en latin, en 1509, ''ecclesia Sancti Petri de Clayraco'', en latin, en 1520, ''parrochia de Milhi, de Camis et de Clayraco'', en latin, en 1520 (Lista de Valeri)<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 93</ref>. ''Clairac'' ven d'un nom latin d'òme, lo cognomen ''Clarius'' o lo nomen ''Clarius'', damb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 193</ref>{{,}}<ref name = bbf/>, latinizacion deu sufixe gallic ''-ācon''. Clairac èra donc probablament una anciana grana propietat antica qu'avè per mèste ''Clarius''. La fòrma orala e la fòrma escrita consèrvan la marca de l'anteposicion de ''iòd'' : [rj] > [jr], atau coma ''variare'' > ''vairar''; dens una bona partida de l'[[Agenés]], lo ''-c'' finau etimologic s'afeblís en ''-t''<ref name = bbf/>. ==Istòria== ===Los Temps Modèrnes=== Lo 22 de setembre de 1604, [[Enric de Borbon|Enric IV]] acordèt au capítol de Sent Joan de Latran los revenguts de l'abadia benedictina de Clairac. En contrepartida, lo capítol fit erigir una estatua a l'efigia deu rei de França per l'escultor lorenc Nicolas Cordier e li atribuït lo títol de « canonge d’aunor » ; installèren l'estatua devath lo portic de la basilica. De mèi, fit celebrar una messa per la prosperitat de França lo 13 de decembre, jorn anniversari de la neishença d'Enric. Despui, lo títol de canonge d'aunor de Sent Joan de Latran es portat per tots los caps d'estat francés, qu'an dret a una forma reservada dens la basilica [[roma]]na. Pendent las revòltas uganaudas, après que prengut la vila de [[Sent Joan d'Angelí]], [[Loís XIII]] decidit d'anar entà lo sud damb çò màger de sas tropas per tant de sometre [[Guiana]] e assetjar Clairac, qu'èra un bastion deu protestantisme e qu'avè coma devisa « Vila shens Rei, sordats shens páur ». Après 12 jorns de sètge, deu 23 de julhet au 4 d'aost, la vila se rendut. A la sortida deu sètge, tres protestants considerats coma menaires furen executats ; Théophile de Viau, eth-medish natiu de Clairac, raportèt dens un sonet satiric nombrós actes de tortura. Anuit enquèra la plaça ''Viçoze'' pòrta una placa commemorativa aperant a la tolerància. La devisa fut gravada sus la plaça ''Viçoze'' quand la renovèren en 2008. Clairac èra un caireforc important. La mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII, presenta pr'aquò la rota navèra [[Bordèu]]-[[Vilanuèva d'Òut]] en construccion e que s'acabava a [[Borran]], en anant en direccion de [[Gulhon]], damb una branca cap a Clairac<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte ''cercar 47320 Clairac'', pui ''carte de Cassini'', a esquèrra</ref>. Lo duc de Gulhon èra ministre. Lo rota fut contunhada après. ===L'Epòca Contemporanèa=== En 1793, la populacion de Clairac èra de 5900 abitants, mèi que [[Marmanda]], 5792 abitants (e netament mens que [[Tonens]], 7002 abitants). En realitat, la municipalitat comprenèva tanben Sent Brici (nom supausat), ara dens Borran, au lòc que Marmanda avèva un territòri mèi petit que non pas adara. Empacha pas, Clairac èra de las vilas importantas d'Agenés, çò qu'es pas mèi adara. La populacion quitèt pas de baishar pendent tot lo sègle XIX. Dejà, Clairac perdut son ròtle de caplòc de canton en 1801 (per una vila de 5000 abitants, cas excepcionau en [[Òut e Garona]]). Abans la construccion de l'autorota, la rota de Vilanuèva passava enquèra per Clairac, mès despui qu'existís, la relacion principala damb Bordèu es [[Damasan]], Gulhon, Borran. La rota dirècta Gulhon-Clairac a perdut tota importància e la circulacion entre las duas vilas passa per Borran. N'es atau tanben per la direccion [[Vilanuèva d'Òut]]-[[Lo Mont de Marsan]]. Clairac perdut tanben lo camin de fèr en 1960 (linha de [[Pena d'Agenés]] a Tonens)<ref>Journal Officiel de la République Française deu 11 de junh de 1960, pagina 5 360</ref>. L'Escòla navale s'installèt a Clairac a l'epòca de la Segonda Guèrra Mondiala pendent dus ans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=47065 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/29/lot-et-garonne-decouvrez-les-nouveaux-maires-elus-7522112-3688.php</ref> |Identitat=Michel Perat |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Françoise Bize |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 2001 |Identitat= Roger Guibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1979 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=47065 |1793=5900 |1800=4849 |1806=5068 |1821=5123 |1831=4949 |1836=4925 |1841=4842 |1846=4556 |1851=4381 |1856=4358 |1861=4348 |1866=4420 |1872=4191 |1876=4156 |1881=4050 |1886=3840 |1891=3562 |1896=3203 |1901=2880 |1906=2850 |1911=2824 |1921=2214 |1926=2299 |1931=2249 |1936=2378 |1946=2505 |1954=2610 |1962=2545 |1968=2552 |1975=2332 |1982=2393 |1990=2338 |1999=2385 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=5900 |cassini=9569 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|065}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|065}}/33.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== Lo monument als mòrts de Clairac es lo sol conegut que a la inscripcion unicament en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna amb son enfant, i a una inscripcion que ditz « N’oublides pas, Pichiou, lous que soun mors per la Patriou » (« ''Doblides pas, pichon, los que son mòrts per la Patria !'' », en [[grafia classica]]). ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Agenés]] slw5o3jmaaf97enc29zrxqnod3awp2j 2499328 2499324 2026-05-01T09:48:05Z Jordi G 248 /* Lòcs e monuments */ 2499328 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clairac | nom2 = ''Clairac'' | imatge = clairac.jpg | descripcion = Vista de Clairac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Clairac (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Guiana}} <br/> [[Agenés]] | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = [[Òut e Garona]] | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = [[Canton de Tonens|Tonens]] | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | insee = 47065 | cp = 47320 | cònsol = Michel Pérat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.3605555556 | longitud = 0.379722222222 | alt mini = 27 | alt mej = 54 | alt maxi = 185 | km² = 33.78 |}} '''Clairac''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Agenés|agenesa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Clairac es probablament gascon, segon una mapa realizada a partir de l'enquèsta de [[Edouard Bourciez|Bourciez]] <ref>[https://www.gasconha.com/spip.php?article1621 Le Bésaume agenais est-il gascon ?]</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 47065.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [klɛj'rat]. Las fòrmas ancianas son : ''monasterii Clariacensi'', en latin, en 1267, ''Clayriaco'', en latin, en 1291, ''Clariaco'', en latin, en 1306, ''Raymondo abbati de Clairaco'', en latin, en 1306, ''de Cleriaco in bastida Castri Senhorii'', en latin, en 1316, ''Clayracum'', ''Cleriacum'', en latin, en 1307-1317, ''Clarak'', en 1307-1317, ''monasterium Clariaci'', en latin, en 1318, ''monasterium Clayriacense'', en latin, en 1326, ''capella de Cleraco'', en latin, en 1326, ''eccl. Sancti Martini de Clairaco cum suis annexis'', en latin, en 1509, ''ecclesia Sancti Petri de Clayraco'', en latin, en 1520, ''parrochia de Milhi, de Camis et de Clayraco'', en latin, en 1520 (Lista de Valeri)<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 93</ref>. ''Clairac'' ven d'un nom latin d'òme, lo cognomen ''Clarius'' o lo nomen ''Clarius'', damb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 193</ref>{{,}}<ref name = bbf/>, latinizacion deu sufixe gallic ''-ācon''. Clairac èra donc probablament una anciana grana propietat antica qu'avè per mèste ''Clarius''. La fòrma orala e la fòrma escrita consèrvan la marca de l'anteposicion de ''iòd'' : [rj] > [jr], atau coma ''variare'' > ''vairar''; dens una bona partida de l'[[Agenés]], lo ''-c'' finau etimologic s'afeblís en ''-t''<ref name = bbf/>. ==Istòria== ===Los Temps Modèrnes=== Lo 22 de setembre de 1604, [[Enric de Borbon|Enric IV]] acordèt au capítol de Sent Joan de Latran los revenguts de l'abadia benedictina de Clairac. En contrepartida, lo capítol fit erigir una estatua a l'efigia deu rei de França per l'escultor lorenc Nicolas Cordier e li atribuït lo títol de « canonge d’aunor » ; installèren l'estatua devath lo portic de la basilica. De mèi, fit celebrar una messa per la prosperitat de França lo 13 de decembre, jorn anniversari de la neishença d'Enric. Despui, lo títol de canonge d'aunor de Sent Joan de Latran es portat per tots los caps d'estat francés, qu'an dret a una forma reservada dens la basilica [[roma]]na. Pendent las revòltas uganaudas, après que prengut la vila de [[Sent Joan d'Angelí]], [[Loís XIII]] decidit d'anar entà lo sud damb çò màger de sas tropas per tant de sometre [[Guiana]] e assetjar Clairac, qu'èra un bastion deu protestantisme e qu'avè coma devisa « Vila shens Rei, sordats shens páur ». Après 12 jorns de sètge, deu 23 de julhet au 4 d'aost, la vila se rendut. A la sortida deu sètge, tres protestants considerats coma menaires furen executats ; Théophile de Viau, eth-medish natiu de Clairac, raportèt dens un sonet satiric nombrós actes de tortura. Anuit enquèra la plaça ''Viçoze'' pòrta una placa commemorativa aperant a la tolerància. La devisa fut gravada sus la plaça ''Viçoze'' quand la renovèren en 2008. Clairac èra un caireforc important. La mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII, presenta pr'aquò la rota navèra [[Bordèu]]-[[Vilanuèva d'Òut]] en construccion e que s'acabava a [[Borran]], en anant en direccion de [[Gulhon]], damb una branca cap a Clairac<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte ''cercar 47320 Clairac'', pui ''carte de Cassini'', a esquèrra</ref>. Lo duc de Gulhon èra ministre. Lo rota fut contunhada après. ===L'Epòca Contemporanèa=== En 1793, la populacion de Clairac èra de 5900 abitants, mèi que [[Marmanda]], 5792 abitants (e netament mens que [[Tonens]], 7002 abitants). En realitat, la municipalitat comprenèva tanben Sent Brici (nom supausat), ara dens Borran, au lòc que Marmanda avèva un territòri mèi petit que non pas adara. Empacha pas, Clairac èra de las vilas importantas d'Agenés, çò qu'es pas mèi adara. La populacion quitèt pas de baishar pendent tot lo sègle XIX. Dejà, Clairac perdut son ròtle de caplòc de canton en 1801 (per una vila de 5000 abitants, cas excepcionau en [[Òut e Garona]]). Abans la construccion de l'autorota, la rota de Vilanuèva passava enquèra per Clairac, mès despui qu'existís, la relacion principala damb Bordèu es [[Damasan]], Gulhon, Borran. La rota dirècta Gulhon-Clairac a perdut tota importància e la circulacion entre las duas vilas passa per Borran. N'es atau tanben per la direccion [[Vilanuèva d'Òut]]-[[Lo Mont de Marsan]]. Clairac perdut tanben lo camin de fèr en 1960 (linha de [[Pena d'Agenés]] a Tonens)<ref>Journal Officiel de la République Française deu 11 de junh de 1960, pagina 5 360</ref>. L'Escòla navale s'installèt a Clairac a l'epòca de la Segonda Guèrra Mondiala pendent dus ans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=47065 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/29/lot-et-garonne-decouvrez-les-nouveaux-maires-elus-7522112-3688.php</ref> |Identitat=Michel Perat |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Françoise Bize |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 2001 |Identitat= Roger Guibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1979 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=47065 |1793=5900 |1800=4849 |1806=5068 |1821=5123 |1831=4949 |1836=4925 |1841=4842 |1846=4556 |1851=4381 |1856=4358 |1861=4348 |1866=4420 |1872=4191 |1876=4156 |1881=4050 |1886=3840 |1891=3562 |1896=3203 |1901=2880 |1906=2850 |1911=2824 |1921=2214 |1926=2299 |1931=2249 |1936=2378 |1946=2505 |1954=2610 |1962=2545 |1968=2552 |1975=2332 |1982=2393 |1990=2338 |1999=2385 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=5900 |cassini=9569 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|065}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|065}}/33.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== Lo monument als mòrts de Clairac es lo sol conegut que a la inscripcion unicament en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna amb son enfant, i a una inscripcion que ditz « N’oublides pas, Pichiou, lous que soun mors per la Patriou » (« ''Doblides pas, pichon, los que son mòrts per la Patria !'' », en [[grafia classica]]).<ref>[https://amisdeclairac.com/index.php?main_page=exposition/vagabondage/vaga_monu_morts&langue=fr Monument aux morts de Clairac - Societé des Amis de Clairac]{{Fr}}</ref> ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Agenés]] mwyep02hfmfva1n0s7vid6vjo63i8t9 2499338 2499328 2026-05-01T10:05:43Z Jordi G 248 /* Lòcs e monuments */ 2499338 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clairac | nom2 = ''Clairac'' | imatge = clairac.jpg | descripcion = Vista de Clairac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Clairac (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Guiana}} <br/> [[Agenés]] | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = [[Òut e Garona]] | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = [[Canton de Tonens|Tonens]] | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | insee = 47065 | cp = 47320 | cònsol = Michel Pérat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.3605555556 | longitud = 0.379722222222 | alt mini = 27 | alt mej = 54 | alt maxi = 185 | km² = 33.78 |}} '''Clairac''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Agenés|agenesa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Clairac es probablament gascon, segon una mapa realizada a partir de l'enquèsta de [[Edouard Bourciez|Bourciez]] <ref>[https://www.gasconha.com/spip.php?article1621 Le Bésaume agenais est-il gascon ?]</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 47065.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [klɛj'rat]. Las fòrmas ancianas son : ''monasterii Clariacensi'', en latin, en 1267, ''Clayriaco'', en latin, en 1291, ''Clariaco'', en latin, en 1306, ''Raymondo abbati de Clairaco'', en latin, en 1306, ''de Cleriaco in bastida Castri Senhorii'', en latin, en 1316, ''Clayracum'', ''Cleriacum'', en latin, en 1307-1317, ''Clarak'', en 1307-1317, ''monasterium Clariaci'', en latin, en 1318, ''monasterium Clayriacense'', en latin, en 1326, ''capella de Cleraco'', en latin, en 1326, ''eccl. Sancti Martini de Clairaco cum suis annexis'', en latin, en 1509, ''ecclesia Sancti Petri de Clayraco'', en latin, en 1520, ''parrochia de Milhi, de Camis et de Clayraco'', en latin, en 1520 (Lista de Valeri)<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 93</ref>. ''Clairac'' ven d'un nom latin d'òme, lo cognomen ''Clarius'' o lo nomen ''Clarius'', damb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 193</ref>{{,}}<ref name = bbf/>, latinizacion deu sufixe gallic ''-ācon''. Clairac èra donc probablament una anciana grana propietat antica qu'avè per mèste ''Clarius''. La fòrma orala e la fòrma escrita consèrvan la marca de l'anteposicion de ''iòd'' : [rj] > [jr], atau coma ''variare'' > ''vairar''; dens una bona partida de l'[[Agenés]], lo ''-c'' finau etimologic s'afeblís en ''-t''<ref name = bbf/>. ==Istòria== ===Los Temps Modèrnes=== Lo 22 de setembre de 1604, [[Enric de Borbon|Enric IV]] acordèt au capítol de Sent Joan de Latran los revenguts de l'abadia benedictina de Clairac. En contrepartida, lo capítol fit erigir una estatua a l'efigia deu rei de França per l'escultor lorenc Nicolas Cordier e li atribuït lo títol de « canonge d’aunor » ; installèren l'estatua devath lo portic de la basilica. De mèi, fit celebrar una messa per la prosperitat de França lo 13 de decembre, jorn anniversari de la neishença d'Enric. Despui, lo títol de canonge d'aunor de Sent Joan de Latran es portat per tots los caps d'estat francés, qu'an dret a una forma reservada dens la basilica [[roma]]na. Pendent las revòltas uganaudas, après que prengut la vila de [[Sent Joan d'Angelí]], [[Loís XIII]] decidit d'anar entà lo sud damb çò màger de sas tropas per tant de sometre [[Guiana]] e assetjar Clairac, qu'èra un bastion deu protestantisme e qu'avè coma devisa « Vila shens Rei, sordats shens páur ». Après 12 jorns de sètge, deu 23 de julhet au 4 d'aost, la vila se rendut. A la sortida deu sètge, tres protestants considerats coma menaires furen executats ; Théophile de Viau, eth-medish natiu de Clairac, raportèt dens un sonet satiric nombrós actes de tortura. Anuit enquèra la plaça ''Viçoze'' pòrta una placa commemorativa aperant a la tolerància. La devisa fut gravada sus la plaça ''Viçoze'' quand la renovèren en 2008. Clairac èra un caireforc important. La mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII, presenta pr'aquò la rota navèra [[Bordèu]]-[[Vilanuèva d'Òut]] en construccion e que s'acabava a [[Borran]], en anant en direccion de [[Gulhon]], damb una branca cap a Clairac<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte ''cercar 47320 Clairac'', pui ''carte de Cassini'', a esquèrra</ref>. Lo duc de Gulhon èra ministre. Lo rota fut contunhada après. ===L'Epòca Contemporanèa=== En 1793, la populacion de Clairac èra de 5900 abitants, mèi que [[Marmanda]], 5792 abitants (e netament mens que [[Tonens]], 7002 abitants). En realitat, la municipalitat comprenèva tanben Sent Brici (nom supausat), ara dens Borran, au lòc que Marmanda avèva un territòri mèi petit que non pas adara. Empacha pas, Clairac èra de las vilas importantas d'Agenés, çò qu'es pas mèi adara. La populacion quitèt pas de baishar pendent tot lo sègle XIX. Dejà, Clairac perdut son ròtle de caplòc de canton en 1801 (per una vila de 5000 abitants, cas excepcionau en [[Òut e Garona]]). Abans la construccion de l'autorota, la rota de Vilanuèva passava enquèra per Clairac, mès despui qu'existís, la relacion principala damb Bordèu es [[Damasan]], Gulhon, Borran. La rota dirècta Gulhon-Clairac a perdut tota importància e la circulacion entre las duas vilas passa per Borran. N'es atau tanben per la direccion [[Vilanuèva d'Òut]]-[[Lo Mont de Marsan]]. Clairac perdut tanben lo camin de fèr en 1960 (linha de [[Pena d'Agenés]] a Tonens)<ref>Journal Officiel de la République Française deu 11 de junh de 1960, pagina 5 360</ref>. L'Escòla navale s'installèt a Clairac a l'epòca de la Segonda Guèrra Mondiala pendent dus ans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=47065 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/29/lot-et-garonne-decouvrez-les-nouveaux-maires-elus-7522112-3688.php</ref> |Identitat=Michel Perat |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Françoise Bize |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 2001 |Identitat= Roger Guibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1979 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=47065 |1793=5900 |1800=4849 |1806=5068 |1821=5123 |1831=4949 |1836=4925 |1841=4842 |1846=4556 |1851=4381 |1856=4358 |1861=4348 |1866=4420 |1872=4191 |1876=4156 |1881=4050 |1886=3840 |1891=3562 |1896=3203 |1901=2880 |1906=2850 |1911=2824 |1921=2214 |1926=2299 |1931=2249 |1936=2378 |1946=2505 |1954=2610 |1962=2545 |1968=2552 |1975=2332 |1982=2393 |1990=2338 |1999=2385 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=5900 |cassini=9569 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|065}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|065}}/33.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== Lo monument als mòrts de Clairac es lo sol conegut que a la inscripcion unicament en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna amb son enfant, i a una inscripcion que ditz « N’oublides pas, Pichiou, lous que soun mors per la Patriou » (« ''Doblides pas, pichon, los que son mòrts per la Patria !'' », en [[grafia classica]]).<ref>[https://amisdeclairac.com/index.php?main_page=exposition/vagabondage/vaga_monu_morts&langue=fr Monument aux morts de Clairac - Societé des Amis de Clairac]{{Fr}}</ref><ref>[https://www.occitanica.eu/items/show/11695 Clairac (Lot-et-Garonne) - Monument als mòrts]</ref> ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Agenés]] 9b1nz8b621ewt5w588q0plzpptu0vgx 2499356 2499338 2026-05-01T10:33:36Z Jordi G 248 /* Lòcs e monuments */ 2499356 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clairac | nom2 = ''Clairac'' | imatge = clairac.jpg | descripcion = Vista de Clairac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Clairac (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Guiana}} <br/> [[Agenés]] | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = [[Òut e Garona]] | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = [[Canton de Tonens|Tonens]] | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | insee = 47065 | cp = 47320 | cònsol = Michel Pérat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.3605555556 | longitud = 0.379722222222 | alt mini = 27 | alt mej = 54 | alt maxi = 185 | km² = 33.78 |}} '''Clairac''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Agenés|agenesa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Clairac es probablament gascon, segon una mapa realizada a partir de l'enquèsta de [[Edouard Bourciez|Bourciez]] <ref>[https://www.gasconha.com/spip.php?article1621 Le Bésaume agenais est-il gascon ?]</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 47065.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [klɛj'rat]. Las fòrmas ancianas son : ''monasterii Clariacensi'', en latin, en 1267, ''Clayriaco'', en latin, en 1291, ''Clariaco'', en latin, en 1306, ''Raymondo abbati de Clairaco'', en latin, en 1306, ''de Cleriaco in bastida Castri Senhorii'', en latin, en 1316, ''Clayracum'', ''Cleriacum'', en latin, en 1307-1317, ''Clarak'', en 1307-1317, ''monasterium Clariaci'', en latin, en 1318, ''monasterium Clayriacense'', en latin, en 1326, ''capella de Cleraco'', en latin, en 1326, ''eccl. Sancti Martini de Clairaco cum suis annexis'', en latin, en 1509, ''ecclesia Sancti Petri de Clayraco'', en latin, en 1520, ''parrochia de Milhi, de Camis et de Clayraco'', en latin, en 1520 (Lista de Valeri)<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 93</ref>. ''Clairac'' ven d'un nom latin d'òme, lo cognomen ''Clarius'' o lo nomen ''Clarius'', damb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 193</ref>{{,}}<ref name = bbf/>, latinizacion deu sufixe gallic ''-ācon''. Clairac èra donc probablament una anciana grana propietat antica qu'avè per mèste ''Clarius''. La fòrma orala e la fòrma escrita consèrvan la marca de l'anteposicion de ''iòd'' : [rj] > [jr], atau coma ''variare'' > ''vairar''; dens una bona partida de l'[[Agenés]], lo ''-c'' finau etimologic s'afeblís en ''-t''<ref name = bbf/>. ==Istòria== ===Los Temps Modèrnes=== Lo 22 de setembre de 1604, [[Enric de Borbon|Enric IV]] acordèt au capítol de Sent Joan de Latran los revenguts de l'abadia benedictina de Clairac. En contrepartida, lo capítol fit erigir una estatua a l'efigia deu rei de França per l'escultor lorenc Nicolas Cordier e li atribuït lo títol de « canonge d’aunor » ; installèren l'estatua devath lo portic de la basilica. De mèi, fit celebrar una messa per la prosperitat de França lo 13 de decembre, jorn anniversari de la neishença d'Enric. Despui, lo títol de canonge d'aunor de Sent Joan de Latran es portat per tots los caps d'estat francés, qu'an dret a una forma reservada dens la basilica [[roma]]na. Pendent las revòltas uganaudas, après que prengut la vila de [[Sent Joan d'Angelí]], [[Loís XIII]] decidit d'anar entà lo sud damb çò màger de sas tropas per tant de sometre [[Guiana]] e assetjar Clairac, qu'èra un bastion deu protestantisme e qu'avè coma devisa « Vila shens Rei, sordats shens páur ». Après 12 jorns de sètge, deu 23 de julhet au 4 d'aost, la vila se rendut. A la sortida deu sètge, tres protestants considerats coma menaires furen executats ; Théophile de Viau, eth-medish natiu de Clairac, raportèt dens un sonet satiric nombrós actes de tortura. Anuit enquèra la plaça ''Viçoze'' pòrta una placa commemorativa aperant a la tolerància. La devisa fut gravada sus la plaça ''Viçoze'' quand la renovèren en 2008. Clairac èra un caireforc important. La mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII, presenta pr'aquò la rota navèra [[Bordèu]]-[[Vilanuèva d'Òut]] en construccion e que s'acabava a [[Borran]], en anant en direccion de [[Gulhon]], damb una branca cap a Clairac<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte ''cercar 47320 Clairac'', pui ''carte de Cassini'', a esquèrra</ref>. Lo duc de Gulhon èra ministre. Lo rota fut contunhada après. ===L'Epòca Contemporanèa=== En 1793, la populacion de Clairac èra de 5900 abitants, mèi que [[Marmanda]], 5792 abitants (e netament mens que [[Tonens]], 7002 abitants). En realitat, la municipalitat comprenèva tanben Sent Brici (nom supausat), ara dens Borran, au lòc que Marmanda avèva un territòri mèi petit que non pas adara. Empacha pas, Clairac èra de las vilas importantas d'Agenés, çò qu'es pas mèi adara. La populacion quitèt pas de baishar pendent tot lo sègle XIX. Dejà, Clairac perdut son ròtle de caplòc de canton en 1801 (per una vila de 5000 abitants, cas excepcionau en [[Òut e Garona]]). Abans la construccion de l'autorota, la rota de Vilanuèva passava enquèra per Clairac, mès despui qu'existís, la relacion principala damb Bordèu es [[Damasan]], Gulhon, Borran. La rota dirècta Gulhon-Clairac a perdut tota importància e la circulacion entre las duas vilas passa per Borran. N'es atau tanben per la direccion [[Vilanuèva d'Òut]]-[[Lo Mont de Marsan]]. Clairac perdut tanben lo camin de fèr en 1960 (linha de [[Pena d'Agenés]] a Tonens)<ref>Journal Officiel de la République Française deu 11 de junh de 1960, pagina 5 360</ref>. L'Escòla navale s'installèt a Clairac a l'epòca de la Segonda Guèrra Mondiala pendent dus ans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=47065 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/29/lot-et-garonne-decouvrez-les-nouveaux-maires-elus-7522112-3688.php</ref> |Identitat=Michel Perat |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Françoise Bize |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 2001 |Identitat= Roger Guibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1979 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=47065 |1793=5900 |1800=4849 |1806=5068 |1821=5123 |1831=4949 |1836=4925 |1841=4842 |1846=4556 |1851=4381 |1856=4358 |1861=4348 |1866=4420 |1872=4191 |1876=4156 |1881=4050 |1886=3840 |1891=3562 |1896=3203 |1901=2880 |1906=2850 |1911=2824 |1921=2214 |1926=2299 |1931=2249 |1936=2378 |1946=2505 |1954=2610 |1962=2545 |1968=2552 |1975=2332 |1982=2393 |1990=2338 |1999=2385 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=5900 |cassini=9569 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|065}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|065}}/33.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== Lo monument als mòrts de Clairac es lo sol conegut que a la inscripcion unicament en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna amb son enfant, i a una inscripcion que ditz « N’oublides pas, Pichiou, lous que soun mors per la Patriou » (« Doblides pas, pichon, los que son mòrts per la Patria ! », en [[grafia classica]]).<ref>[https://amisdeclairac.com/index.php?main_page=exposition/vagabondage/vaga_monu_morts&langue=fr Monument aux morts de Clairac - Societé des Amis de Clairac]{{Fr}}</ref><ref>[https://www.occitanica.eu/items/show/11695 Clairac (Lot-et-Garonne) - Monument als mòrts]</ref> ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Agenés]] 0uq2lklvq2k3pwut48qewtar0flshyq 2499357 2499356 2026-05-01T10:36:08Z Jordi G 248 /* Lòcs e monuments */ 2499357 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clairac | nom2 = ''Clairac'' | imatge = clairac.jpg | descripcion = Vista de Clairac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Clairac (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Guiana}} <br/> [[Agenés]] | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = [[Òut e Garona]] | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = [[Canton de Tonens|Tonens]] | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | insee = 47065 | cp = 47320 | cònsol = Michel Pérat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.3605555556 | longitud = 0.379722222222 | alt mini = 27 | alt mej = 54 | alt maxi = 185 | km² = 33.78 |}} '''Clairac''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Agenés|agenesa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Clairac es probablament gascon, segon una mapa realizada a partir de l'enquèsta de [[Edouard Bourciez|Bourciez]] <ref>[https://www.gasconha.com/spip.php?article1621 Le Bésaume agenais est-il gascon ?]</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 47065.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [klɛj'rat]. Las fòrmas ancianas son : ''monasterii Clariacensi'', en latin, en 1267, ''Clayriaco'', en latin, en 1291, ''Clariaco'', en latin, en 1306, ''Raymondo abbati de Clairaco'', en latin, en 1306, ''de Cleriaco in bastida Castri Senhorii'', en latin, en 1316, ''Clayracum'', ''Cleriacum'', en latin, en 1307-1317, ''Clarak'', en 1307-1317, ''monasterium Clariaci'', en latin, en 1318, ''monasterium Clayriacense'', en latin, en 1326, ''capella de Cleraco'', en latin, en 1326, ''eccl. Sancti Martini de Clairaco cum suis annexis'', en latin, en 1509, ''ecclesia Sancti Petri de Clayraco'', en latin, en 1520, ''parrochia de Milhi, de Camis et de Clayraco'', en latin, en 1520 (Lista de Valeri)<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 93</ref>. ''Clairac'' ven d'un nom latin d'òme, lo cognomen ''Clarius'' o lo nomen ''Clarius'', damb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 193</ref>{{,}}<ref name = bbf/>, latinizacion deu sufixe gallic ''-ācon''. Clairac èra donc probablament una anciana grana propietat antica qu'avè per mèste ''Clarius''. La fòrma orala e la fòrma escrita consèrvan la marca de l'anteposicion de ''iòd'' : [rj] > [jr], atau coma ''variare'' > ''vairar''; dens una bona partida de l'[[Agenés]], lo ''-c'' finau etimologic s'afeblís en ''-t''<ref name = bbf/>. ==Istòria== ===Los Temps Modèrnes=== Lo 22 de setembre de 1604, [[Enric de Borbon|Enric IV]] acordèt au capítol de Sent Joan de Latran los revenguts de l'abadia benedictina de Clairac. En contrepartida, lo capítol fit erigir una estatua a l'efigia deu rei de França per l'escultor lorenc Nicolas Cordier e li atribuït lo títol de « canonge d’aunor » ; installèren l'estatua devath lo portic de la basilica. De mèi, fit celebrar una messa per la prosperitat de França lo 13 de decembre, jorn anniversari de la neishença d'Enric. Despui, lo títol de canonge d'aunor de Sent Joan de Latran es portat per tots los caps d'estat francés, qu'an dret a una forma reservada dens la basilica [[roma]]na. Pendent las revòltas uganaudas, après que prengut la vila de [[Sent Joan d'Angelí]], [[Loís XIII]] decidit d'anar entà lo sud damb çò màger de sas tropas per tant de sometre [[Guiana]] e assetjar Clairac, qu'èra un bastion deu protestantisme e qu'avè coma devisa « Vila shens Rei, sordats shens páur ». Après 12 jorns de sètge, deu 23 de julhet au 4 d'aost, la vila se rendut. A la sortida deu sètge, tres protestants considerats coma menaires furen executats ; Théophile de Viau, eth-medish natiu de Clairac, raportèt dens un sonet satiric nombrós actes de tortura. Anuit enquèra la plaça ''Viçoze'' pòrta una placa commemorativa aperant a la tolerància. La devisa fut gravada sus la plaça ''Viçoze'' quand la renovèren en 2008. Clairac èra un caireforc important. La mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII, presenta pr'aquò la rota navèra [[Bordèu]]-[[Vilanuèva d'Òut]] en construccion e que s'acabava a [[Borran]], en anant en direccion de [[Gulhon]], damb una branca cap a Clairac<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte ''cercar 47320 Clairac'', pui ''carte de Cassini'', a esquèrra</ref>. Lo duc de Gulhon èra ministre. Lo rota fut contunhada après. ===L'Epòca Contemporanèa=== En 1793, la populacion de Clairac èra de 5900 abitants, mèi que [[Marmanda]], 5792 abitants (e netament mens que [[Tonens]], 7002 abitants). En realitat, la municipalitat comprenèva tanben Sent Brici (nom supausat), ara dens Borran, au lòc que Marmanda avèva un territòri mèi petit que non pas adara. Empacha pas, Clairac èra de las vilas importantas d'Agenés, çò qu'es pas mèi adara. La populacion quitèt pas de baishar pendent tot lo sègle XIX. Dejà, Clairac perdut son ròtle de caplòc de canton en 1801 (per una vila de 5000 abitants, cas excepcionau en [[Òut e Garona]]). Abans la construccion de l'autorota, la rota de Vilanuèva passava enquèra per Clairac, mès despui qu'existís, la relacion principala damb Bordèu es [[Damasan]], Gulhon, Borran. La rota dirècta Gulhon-Clairac a perdut tota importància e la circulacion entre las duas vilas passa per Borran. N'es atau tanben per la direccion [[Vilanuèva d'Òut]]-[[Lo Mont de Marsan]]. Clairac perdut tanben lo camin de fèr en 1960 (linha de [[Pena d'Agenés]] a Tonens)<ref>Journal Officiel de la République Française deu 11 de junh de 1960, pagina 5 360</ref>. L'Escòla navale s'installèt a Clairac a l'epòca de la Segonda Guèrra Mondiala pendent dus ans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=47065 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/29/lot-et-garonne-decouvrez-les-nouveaux-maires-elus-7522112-3688.php</ref> |Identitat=Michel Perat |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Françoise Bize |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 2001 |Identitat= Roger Guibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1979 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=47065 |1793=5900 |1800=4849 |1806=5068 |1821=5123 |1831=4949 |1836=4925 |1841=4842 |1846=4556 |1851=4381 |1856=4358 |1861=4348 |1866=4420 |1872=4191 |1876=4156 |1881=4050 |1886=3840 |1891=3562 |1896=3203 |1901=2880 |1906=2850 |1911=2824 |1921=2214 |1926=2299 |1931=2249 |1936=2378 |1946=2505 |1954=2610 |1962=2545 |1968=2552 |1975=2332 |1982=2393 |1990=2338 |1999=2385 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=5900 |cassini=9569 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|065}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|065}}/33.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== Lo monument als mòrts de Clairac es lo sol conegut que a la inscripcion unicament en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna amb son enfant, i a una inscripcion que ditz « N’oublides pas, Pichiou, lous que soun mors per la Patriou » (« Doblides pas, pichon, los que son mòrts per la Patria ! », en [[grafia classica]]).<ref>[https://amisdeclairac.com/index.php?main_page=exposition/vagabondage/vaga_monu_morts&langue=fr Monument aux morts de Clairac - Société des Amis de Clairac]{{Fr}}</ref><ref>[https://www.occitanica.eu/items/show/11695 Clairac (Lot-et-Garonne) - Monument als mòrts]</ref> ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Agenés]] ibgpbn8d0hh9huk605sxxgfv2i55x40 2499358 2499357 2026-05-01T10:42:58Z Jordi G 248 /* Lòcs e monuments */ 2499358 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clairac | nom2 = ''Clairac'' | imatge = clairac.jpg | descripcion = Vista de Clairac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Clairac (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Guiana}} <br/> [[Agenés]] | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = [[Òut e Garona]] | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = [[Canton de Tonens|Tonens]] | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | insee = 47065 | cp = 47320 | cònsol = Michel Pérat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.3605555556 | longitud = 0.379722222222 | alt mini = 27 | alt mej = 54 | alt maxi = 185 | km² = 33.78 |}} '''Clairac''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Agenés|agenesa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Clairac es probablament gascon, segon una mapa realizada a partir de l'enquèsta de [[Edouard Bourciez|Bourciez]] <ref>[https://www.gasconha.com/spip.php?article1621 Le Bésaume agenais est-il gascon ?]</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 47065.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [klɛj'rat]. Las fòrmas ancianas son : ''monasterii Clariacensi'', en latin, en 1267, ''Clayriaco'', en latin, en 1291, ''Clariaco'', en latin, en 1306, ''Raymondo abbati de Clairaco'', en latin, en 1306, ''de Cleriaco in bastida Castri Senhorii'', en latin, en 1316, ''Clayracum'', ''Cleriacum'', en latin, en 1307-1317, ''Clarak'', en 1307-1317, ''monasterium Clariaci'', en latin, en 1318, ''monasterium Clayriacense'', en latin, en 1326, ''capella de Cleraco'', en latin, en 1326, ''eccl. Sancti Martini de Clairaco cum suis annexis'', en latin, en 1509, ''ecclesia Sancti Petri de Clayraco'', en latin, en 1520, ''parrochia de Milhi, de Camis et de Clayraco'', en latin, en 1520 (Lista de Valeri)<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 93</ref>. ''Clairac'' ven d'un nom latin d'òme, lo cognomen ''Clarius'' o lo nomen ''Clarius'', damb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 193</ref>{{,}}<ref name = bbf/>, latinizacion deu sufixe gallic ''-ācon''. Clairac èra donc probablament una anciana grana propietat antica qu'avè per mèste ''Clarius''. La fòrma orala e la fòrma escrita consèrvan la marca de l'anteposicion de ''iòd'' : [rj] > [jr], atau coma ''variare'' > ''vairar''; dens una bona partida de l'[[Agenés]], lo ''-c'' finau etimologic s'afeblís en ''-t''<ref name = bbf/>. ==Istòria== ===Los Temps Modèrnes=== Lo 22 de setembre de 1604, [[Enric de Borbon|Enric IV]] acordèt au capítol de Sent Joan de Latran los revenguts de l'abadia benedictina de Clairac. En contrepartida, lo capítol fit erigir una estatua a l'efigia deu rei de França per l'escultor lorenc Nicolas Cordier e li atribuït lo títol de « canonge d’aunor » ; installèren l'estatua devath lo portic de la basilica. De mèi, fit celebrar una messa per la prosperitat de França lo 13 de decembre, jorn anniversari de la neishença d'Enric. Despui, lo títol de canonge d'aunor de Sent Joan de Latran es portat per tots los caps d'estat francés, qu'an dret a una forma reservada dens la basilica [[roma]]na. Pendent las revòltas uganaudas, après que prengut la vila de [[Sent Joan d'Angelí]], [[Loís XIII]] decidit d'anar entà lo sud damb çò màger de sas tropas per tant de sometre [[Guiana]] e assetjar Clairac, qu'èra un bastion deu protestantisme e qu'avè coma devisa « Vila shens Rei, sordats shens páur ». Après 12 jorns de sètge, deu 23 de julhet au 4 d'aost, la vila se rendut. A la sortida deu sètge, tres protestants considerats coma menaires furen executats ; Théophile de Viau, eth-medish natiu de Clairac, raportèt dens un sonet satiric nombrós actes de tortura. Anuit enquèra la plaça ''Viçoze'' pòrta una placa commemorativa aperant a la tolerància. La devisa fut gravada sus la plaça ''Viçoze'' quand la renovèren en 2008. Clairac èra un caireforc important. La mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII, presenta pr'aquò la rota navèra [[Bordèu]]-[[Vilanuèva d'Òut]] en construccion e que s'acabava a [[Borran]], en anant en direccion de [[Gulhon]], damb una branca cap a Clairac<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte ''cercar 47320 Clairac'', pui ''carte de Cassini'', a esquèrra</ref>. Lo duc de Gulhon èra ministre. Lo rota fut contunhada après. ===L'Epòca Contemporanèa=== En 1793, la populacion de Clairac èra de 5900 abitants, mèi que [[Marmanda]], 5792 abitants (e netament mens que [[Tonens]], 7002 abitants). En realitat, la municipalitat comprenèva tanben Sent Brici (nom supausat), ara dens Borran, au lòc que Marmanda avèva un territòri mèi petit que non pas adara. Empacha pas, Clairac èra de las vilas importantas d'Agenés, çò qu'es pas mèi adara. La populacion quitèt pas de baishar pendent tot lo sègle XIX. Dejà, Clairac perdut son ròtle de caplòc de canton en 1801 (per una vila de 5000 abitants, cas excepcionau en [[Òut e Garona]]). Abans la construccion de l'autorota, la rota de Vilanuèva passava enquèra per Clairac, mès despui qu'existís, la relacion principala damb Bordèu es [[Damasan]], Gulhon, Borran. La rota dirècta Gulhon-Clairac a perdut tota importància e la circulacion entre las duas vilas passa per Borran. N'es atau tanben per la direccion [[Vilanuèva d'Òut]]-[[Lo Mont de Marsan]]. Clairac perdut tanben lo camin de fèr en 1960 (linha de [[Pena d'Agenés]] a Tonens)<ref>Journal Officiel de la République Française deu 11 de junh de 1960, pagina 5 360</ref>. L'Escòla navale s'installèt a Clairac a l'epòca de la Segonda Guèrra Mondiala pendent dus ans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=47065 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/29/lot-et-garonne-decouvrez-les-nouveaux-maires-elus-7522112-3688.php</ref> |Identitat=Michel Perat |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Françoise Bize |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 2001 |Identitat= Roger Guibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1979 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=47065 |1793=5900 |1800=4849 |1806=5068 |1821=5123 |1831=4949 |1836=4925 |1841=4842 |1846=4556 |1851=4381 |1856=4358 |1861=4348 |1866=4420 |1872=4191 |1876=4156 |1881=4050 |1886=3840 |1891=3562 |1896=3203 |1901=2880 |1906=2850 |1911=2824 |1921=2214 |1926=2299 |1931=2249 |1936=2378 |1946=2505 |1954=2610 |1962=2545 |1968=2552 |1975=2332 |1982=2393 |1990=2338 |1999=2385 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=5900 |cassini=9569 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|065}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|065}}/33.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Fichièr:Le livre de Blanche.jpg|vinheta|Monument als mòrts de Clairac]] Lo monument als mòrts de Clairac es lo sol conegut que a la inscripcion unicament en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna amb son enfant, i a una inscripcion que ditz « N’oublides pas, Pichiou, lous que soun mors per la Patriou » (« Doblides pas, pichon, los que son mòrts per la Patria ! », en [[grafia classica]]).<ref>[https://amisdeclairac.com/index.php?main_page=exposition/vagabondage/vaga_monu_morts&langue=fr Monument aux morts de Clairac - Société des Amis de Clairac]{{Fr}}</ref><ref>[https://www.occitanica.eu/items/show/11695 Clairac (Lot-et-Garonne) - Monument als mòrts]</ref> ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Agenés]] fj4q37s743z6qm6wonkxrecovnmbdmn 2499364 2499358 2026-05-01T11:20:50Z Jordi G 248 /* Lòcs e monuments */ 2499364 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clairac | nom2 = ''Clairac'' | imatge = clairac.jpg | descripcion = Vista de Clairac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Clairac (Lot-et-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Guiana}} <br/> [[Agenés]] | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = [[Òut e Garona]] | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = [[Canton de Tonens|Tonens]] | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | insee = 47065 | cp = 47320 | cònsol = Michel Pérat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.3605555556 | longitud = 0.379722222222 | alt mini = 27 | alt mej = 54 | alt maxi = 185 | km² = 33.78 |}} '''Clairac''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Agenés|agenesa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Clairac es probablament gascon, segon una mapa realizada a partir de l'enquèsta de [[Edouard Bourciez|Bourciez]] <ref>[https://www.gasconha.com/spip.php?article1621 Le Bésaume agenais est-il gascon ?]</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 47065.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [klɛj'rat]. Las fòrmas ancianas son : ''monasterii Clariacensi'', en latin, en 1267, ''Clayriaco'', en latin, en 1291, ''Clariaco'', en latin, en 1306, ''Raymondo abbati de Clairaco'', en latin, en 1306, ''de Cleriaco in bastida Castri Senhorii'', en latin, en 1316, ''Clayracum'', ''Cleriacum'', en latin, en 1307-1317, ''Clarak'', en 1307-1317, ''monasterium Clariaci'', en latin, en 1318, ''monasterium Clayriacense'', en latin, en 1326, ''capella de Cleraco'', en latin, en 1326, ''eccl. Sancti Martini de Clairaco cum suis annexis'', en latin, en 1509, ''ecclesia Sancti Petri de Clayraco'', en latin, en 1520, ''parrochia de Milhi, de Camis et de Clayraco'', en latin, en 1520 (Lista de Valeri)<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 93</ref>. ''Clairac'' ven d'un nom latin d'òme, lo cognomen ''Clarius'' o lo nomen ''Clarius'', damb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 193</ref>{{,}}<ref name = bbf/>, latinizacion deu sufixe gallic ''-ācon''. Clairac èra donc probablament una anciana grana propietat antica qu'avè per mèste ''Clarius''. La fòrma orala e la fòrma escrita consèrvan la marca de l'anteposicion de ''iòd'' : [rj] > [jr], atau coma ''variare'' > ''vairar''; dens una bona partida de l'[[Agenés]], lo ''-c'' finau etimologic s'afeblís en ''-t''<ref name = bbf/>. ==Istòria== ===Los Temps Modèrnes=== Lo 22 de setembre de 1604, [[Enric de Borbon|Enric IV]] acordèt au capítol de Sent Joan de Latran los revenguts de l'abadia benedictina de Clairac. En contrepartida, lo capítol fit erigir una estatua a l'efigia deu rei de França per l'escultor lorenc Nicolas Cordier e li atribuït lo títol de « canonge d’aunor » ; installèren l'estatua devath lo portic de la basilica. De mèi, fit celebrar una messa per la prosperitat de França lo 13 de decembre, jorn anniversari de la neishença d'Enric. Despui, lo títol de canonge d'aunor de Sent Joan de Latran es portat per tots los caps d'estat francés, qu'an dret a una forma reservada dens la basilica [[roma]]na. Pendent las revòltas uganaudas, après que prengut la vila de [[Sent Joan d'Angelí]], [[Loís XIII]] decidit d'anar entà lo sud damb çò màger de sas tropas per tant de sometre [[Guiana]] e assetjar Clairac, qu'èra un bastion deu protestantisme e qu'avè coma devisa « Vila shens Rei, sordats shens páur ». Après 12 jorns de sètge, deu 23 de julhet au 4 d'aost, la vila se rendut. A la sortida deu sètge, tres protestants considerats coma menaires furen executats ; Théophile de Viau, eth-medish natiu de Clairac, raportèt dens un sonet satiric nombrós actes de tortura. Anuit enquèra la plaça ''Viçoze'' pòrta una placa commemorativa aperant a la tolerància. La devisa fut gravada sus la plaça ''Viçoze'' quand la renovèren en 2008. Clairac èra un caireforc important. La mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII, presenta pr'aquò la rota navèra [[Bordèu]]-[[Vilanuèva d'Òut]] en construccion e que s'acabava a [[Borran]], en anant en direccion de [[Gulhon]], damb una branca cap a Clairac<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte ''cercar 47320 Clairac'', pui ''carte de Cassini'', a esquèrra</ref>. Lo duc de Gulhon èra ministre. Lo rota fut contunhada après. ===L'Epòca Contemporanèa=== En 1793, la populacion de Clairac èra de 5900 abitants, mèi que [[Marmanda]], 5792 abitants (e netament mens que [[Tonens]], 7002 abitants). En realitat, la municipalitat comprenèva tanben Sent Brici (nom supausat), ara dens Borran, au lòc que Marmanda avèva un territòri mèi petit que non pas adara. Empacha pas, Clairac èra de las vilas importantas d'Agenés, çò qu'es pas mèi adara. La populacion quitèt pas de baishar pendent tot lo sègle XIX. Dejà, Clairac perdut son ròtle de caplòc de canton en 1801 (per una vila de 5000 abitants, cas excepcionau en [[Òut e Garona]]). Abans la construccion de l'autorota, la rota de Vilanuèva passava enquèra per Clairac, mès despui qu'existís, la relacion principala damb Bordèu es [[Damasan]], Gulhon, Borran. La rota dirècta Gulhon-Clairac a perdut tota importància e la circulacion entre las duas vilas passa per Borran. N'es atau tanben per la direccion [[Vilanuèva d'Òut]]-[[Lo Mont de Marsan]]. Clairac perdut tanben lo camin de fèr en 1960 (linha de [[Pena d'Agenés]] a Tonens)<ref>Journal Officiel de la République Française deu 11 de junh de 1960, pagina 5 360</ref>. L'Escòla navale s'installèt a Clairac a l'epòca de la Segonda Guèrra Mondiala pendent dus ans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=47065 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/29/lot-et-garonne-decouvrez-les-nouveaux-maires-elus-7522112-3688.php</ref> |Identitat=Michel Perat |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Françoise Bize |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 2001 |Identitat= Roger Guibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1979 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=47065 |1793=5900 |1800=4849 |1806=5068 |1821=5123 |1831=4949 |1836=4925 |1841=4842 |1846=4556 |1851=4381 |1856=4358 |1861=4348 |1866=4420 |1872=4191 |1876=4156 |1881=4050 |1886=3840 |1891=3562 |1896=3203 |1901=2880 |1906=2850 |1911=2824 |1921=2214 |1926=2299 |1931=2249 |1936=2378 |1946=2505 |1954=2610 |1962=2545 |1968=2552 |1975=2332 |1982=2393 |1990=2338 |1999=2385 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=5900 |cassini=9569 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|065}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|065}}/33.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Fichièr:Le livre de Blanche.jpg|vinheta|Monument als mòrts de Clairac]] Lo monument als mòrts de Clairac es un dels paucs que a la inscripcion unicament en [[occitan]]. Dejós l'estatua d'una femna amb son enfant, i a una inscripcion que ditz « N’oublides pas, Pichiou, lous que soun mors per la Patriou » (« Doblides pas, pichon, los que son mòrts per la Patria ! », en [[grafia classica]]).<ref>[https://amisdeclairac.com/index.php?main_page=exposition/vagabondage/vaga_monu_morts&langue=fr Monument aux morts de Clairac - Société des Amis de Clairac]{{Fr}}</ref><ref>[https://www.occitanica.eu/items/show/11695 Clairac (Lot-et-Garonne) - Monument als mòrts]</ref> ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Agenés]] ekhfdo77a5zoqu30zzhyp2mvokqytzw 0 112976 2499173 2156244 2026-04-30T20:27:43Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:CaravaggioDavidGoliathVienna.jpg]] → [[File:Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 2499173 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarca | carta =is | nom =Dàvid | títol =Rei [[Reialme d'Israèl|d'Israèl]] | dinastia =[[Reialme de Juda]]<br />[[Ostal de Dàvid]] | imatge =[[imatge:Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg|200px]] | legenda =Dàvid tenent la tèsta de Goliat<br />illustrat per [[Carravaggio]] (1606-1607)<br />[[Musèu d'istòria de l'art de Viena]] | naissença = | luòc naissença =[[Betelèm]] | decès = | luòc decès =[[Jerusalèm]] | títols = | règne = | sacre = | coronament = | primièr ministre = | investitura = | predecessor =[[Samuèl]]<br/>[[profèta]] e [[Jutge d'Israèl]] | successor =[[Ishboshet]] - [[Dàvid]] | eretièr = | paire =[[Jessè]] | maire =Pas nomenada dins la [[Bíblia]] mas identificada pel [[Talmud]] coma Nitzevet, filha de Adael | conjunt =[[Mikhal]]<br />[[Achinoam]]<br />[[Abigail (Bíblia)|Abigail]]<br />[[Maaca]]<br />[[Haggith]]<br />[[Abithal]]<br />[[Égla]]<br />[[Bethsabée]] | descendéncia =[[Amnon]]<br />[[Kileab]]<br />[[Absalom]]<br />[[Adonias]]<br />[[Schephathia]]<br />[[Jithream]]<br />[[Salamon (Bíblia)|Salomon]]<br /> Filha: [[Tamar (filha de Dàvid)|Tamar]] | signatura = | nom naissença = | foncion1 = | debuta foncion1 =- | fin foncion1 = | monarca1 = | predecessor1 = | successor1 = | foncion2 = | debuta foncion2 = | fin foncion2 = | monarca2 = | predecessor2 = | successor2 = | lista sobeirans = | armas = }} Segon la [[Bíblia]], '''Dàvid''' (en [[ebrèu]]: דוד בן-ישי David ben Yishay) foguèt lo rei mai grand d'[[Israèl]]. Durant son règne lo pòble [[jusieu]] arribèt a son apogèu cultural amb una bèla esplendor. Foguèt rei de [[Reialme de Juda|Judà]] durant sèt ans e sièis meses e rei d'Israèl durant trenta-tres ans. == Biografia == === Dàvid contra Goliat === [[Fichièr:DavidiGoliat.jpg|thumb|300px|David lucha contra Goliat (dins lo Breviari de Martí)]] Qualque temps aprèp, son paire [[Jessè]] lo mandèt quèrre l'armada israelita pr'amor d'aver de nòvas de sos ainats Eliab, Abinadab e Chimà. Quand arribèt a l'endrech ont s'èra debanada la batalha, se trobèt confrontat a un [[gigant (mitologia)|gigant]] [[filistèus|filistèu]] que li disián [[Goliat]] e qu'èra a esperar un adversari que que degun voliá pas luchar contra el. Malgrat sa manca d'experiéncia dins lo combat e son temps jove, Dàvid se decidiguèt a acarar lo gigant. Demandèt la permission al rei d'Israèl, [[Saül]], per luchar e faguèt una pregària a [[Dieu]]. Lo rei li aviá donat l'autorizacion aprèp que lo jovent aguèsse explicat qu'aviá tuat un leon e un ors amb sa fonda quand las bèstias avián atacat son ramat. Vestiguèron Dàvid amb una armadura pasmens aquesta èra tròp pesuga e l'empachar de se mòure coma o desirava, se la tirèt e se n'anèt al combat sens cap de proteccion. Agantèt cinc calhaus d'un torrent vesin e s'aprestèt a combatre son unica arma, sa fonda, dins la man. [[Goliat]] se trufèt de Dàvid qu'èra fòrça jove, rossèl e qu'aviá una corpuléncia flaca. Lo pastor botèt un calhau dins la fonda e tirèt sus Goliat. La pèira se clavelèt al bèl mitan del front del gigant, que tombèt al sòl. Dàvid correguèt cap a Goliat, li prenguèt l'espasa e amb l'arma li talhèt lo cap. Los [[Filistèus|filistèu]]s fugiguèron espantats. L'armada de Saül los perseguiguèt e los anequeliguèron. Per guerdonar lo jove eròi, lo rei d'Israèl decidiguèt de donar una carga nauta a Dàvid dins son armada e se fasiá acompanhar de contunh per el. Lo filh de Saül, [[Jonatan (Bíblia)|Jonatan]] demorèt estrambordat pel coratge de Dàvid, tant que se ditz que ''l'aimava coma se meteis'' ([[Llibres de Samuel|1Sam]], 18:3). [[Categoria:Literatura jusieva]] [[Categoria:Personatge biblic]] lpzhkwpkedz8blozae2hivzs1vfe65t 0 114298 2499108 2411266 2026-04-30T15:38:53Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499108 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Dalet | nom2 = ''Dallet'' | imatge = Dallet 0803.jpg | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63133 | cp = 63111 | cònsol = Gilles Voldoire | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = daletós/-osa | latitud = 45.7713888889 | longitud = 3.23944444444 | alt mej = | alt mini = 305 | alt maxi = 603 | km² = 6.67 |}} '''Dalet''' (''Dallet'' en [[francés]]) es una anciana comuna [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Fai avora partida de la comuna de [[Mesèc e Dalet]]. Los abitants son los ''Daletós'' e las ''Daletosas''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Deletum'' (1212), ''Daletum'' (1317) e ''Delet'' (1373). Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], la comuna se ditz [daˈlə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63133 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gilles Voldoire|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63133 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Anciana comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Anciana comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] nefpebultahfk0tukentd41bp06n07b 0 114386 2499086 2446560 2026-04-30T12:16:48Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + geografia. 2499086 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Melhau | nom2 = ''Meilhaud'' | imatge = Milhaud ( 63320 ).JPG | descripcion = La glèisa | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63222 | cp = 63320 | cònsol = Jean-Marie Corre | mandat = [[2017]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.5458 | longitud = 3.1631 | alt mini = 429 | alt mej = | alt maxi = 581 | km² = 4.47 |}} '''Melhau''' (''Meilhaud'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Melhau|Nòrd=[[Pardinas]]|sud=[[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]|Èst=[[Perèirs]]|Oèst=[[Sent Cirgue de Cosa]]|Sud-Oèst=[[Torzèl e Rongèiras]]|Nòrd-Oèst=[[Chidrac]]}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son Melhau (1340) e Malhau (XIV). Segon Dauzat e Rostaing, le nom vendriá dau nom d'òme latin ''Æmilius'' o dau nom d'òme gallés ''Mellius'' (presentat sos una fòrma latinizada) e dau sufixe ''-anum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud,reedicion 1984, p. 445, a ''Meilhac''</ref>. Vèrs [[la Chapèla e Marcoça]], la comuna se ditz [miˈjaw], e vèrs [[Maruègel]] [meˈjo]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63222 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 10 de feurèir [[2017]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Marie Corre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= novembre 2016 |Identitat= José Chiodo |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63222 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] kjb51t6d8yp8d81afl2kw955hg2yllx 0 114387 2499088 2414479 2026-04-30T12:21:34Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499088 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Menat | nomcomuna2= ''Menat'' | imatge= Menat.JPG | descripcion= | lògo= | escut= Blason de Menat.svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63223 | cp =63560 | cònsol =Daniel Mazuel<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2009</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = ''Menatois'' (en [[francés]]) |longitud=2.90527777778 |latitud=46.1044444444 | alt mini =346 | alt mej = | alt maxi =674 | km² =20.31 }} '''Menat''' (''Menat'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Manat(h)ensis'' (VIe), ''Menatum'' (1286), ''Menato'' (1392) e Menati (1467). Vèrs [[Punçac]], la comuna se ditz [mnɒ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63223 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Daniel Mazuel<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63223 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 478by4ioy0an5ju9b12p36jwksc9mu2 0 114388 2499093 2417376 2026-04-30T12:34:59Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499093 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Menestròu | nom2 = ''Ménétrol'' | imatge = Mairie de Ménétrol 2016-08-13.JPG | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason Ménétrol 63.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63224 | cp = 63200 | cònsol = Nadine De Carvalho | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Metroudaire | latitud = 45.8725 | longitud = 3.125 | alt mej = | alt mini = 312 | alt maxi = 521 | km² = 8.94 |}} '''Menestròu''' (''Ménétrol'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Metroudaires'' e las ''Metroudairas''<ref>[mitroˈdɛri].</ref>. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Menestròu|Nòrd=[[Riòm]]|sud=[[Gerzac (Puèi de Doma)|Gerzac]]|Èst=[[Sent Bausirí]]|Sud-Oèst=[[Chastèugai]]}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Monestrolium'' (1165), ''Monestrolii'' (1333), ''Monistrols'' (1373), ''Monistrol'' (1518), ''Menestrol'' (1789). Vèrs Sent Bonet de Riòm, la comuna se ditz [min(i)ˈtrɔw]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63224 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Nadine De Carvalho |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63224 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] hddujzjsf3c950ufmy6zfk8aa6odvud 2499094 2499093 2026-04-30T12:35:27Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499094 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Menestròu | nom2 = ''Ménétrol'' | imatge = Mairie de Ménétrol 2016-08-13.JPG | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason Ménétrol 63.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63224 | cp = 63200 | cònsol = Nadine De Carvalho | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Metroudaire/-a | latitud = 45.8725 | longitud = 3.125 | alt mej = | alt mini = 312 | alt maxi = 521 | km² = 8.94 |}} '''Menestròu''' (''Ménétrol'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Metroudaires'' e las ''Metroudairas''<ref>[mitroˈdɛri].</ref>. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Menestròu|Nòrd=[[Riòm]]|sud=[[Gerzac (Puèi de Doma)|Gerzac]]|Èst=[[Sent Bausirí]]|Sud-Oèst=[[Chastèugai]]}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Monestrolium'' (1165), ''Monestrolii'' (1333), ''Monistrols'' (1373), ''Monistrol'' (1518), ''Menestrol'' (1789). Vèrs Sent Bonet de Riòm, la comuna se ditz [min(i)ˈtrɔw]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63224 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Nadine De Carvalho |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63224 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] c2qd41ipl6aw9uzvi93q4yo2f9mi92b 0 114389 2499095 2462375 2026-04-30T12:42:47Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499095 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mecés | nom2 = ''Messeix'' | imatge = Messeix mairie.JPG | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | arrondiment = de [[Riòm]] | canton = de [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]], <small>ancianament dau [[Le Borg Lastic|Borg Lastic]]</small> | insee = 63225 | cp = 63750 | cònsol = Marc Mangot | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = Comunautat de comunas Chavanon Combralha e Volcans | gentilici = mecerós/-osa | latitud = 45.6181 | longitud = 2.5425 | alt mej = | alt mini = 570 | alt maxi = 863 | km² = 39.32 |}} '''Mecés''' (''Messeix'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Mecerós'' e las ''Mecerosas''. ==Geografia== === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | commune = Mecés | nord = [[Le Borg Lastic]] | nord-est = | est = [[Sent Saupesi]] | sud-est = [[Avèsa]] | sud = [[Cinglas]] | sud-ouest = [[Savena]] | ouest = [[Merlinas]] <br /><small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | nord-ouest = [[Monestièr e Merlinas]] <br /><small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> }} == Toponimia == Ni Dauzat, nimai los Féniés dison pas ren de Mecés. Le gentilici notat en francés ''Messeiroux'' (compréner ''Mecerós'') fariá pensar au sufixe ''-ariu'', que baila ''-èir'' en [[auvernhat]], mas auriá bailat foneticament [ɛj] e avèm [e] dins la lenga modèrna. Las fòrmas ancianas ''Mecensis'' (1060), ''Mesces'' (XIe), ''Meces'' (1226), ''Messes'' (1270, 1315, 1392), ''Messeys'' (1299), ''Mezes'' (1329), ''Messés'' (1510-1539) confirman una fòrma '''''Mecés'''''. Vèrs [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]], la comuna se ditz [məˈse]<ref>Fritz Meinecke, ''Enquête sur la langue paysanne de Lastic (P.-de-D.)'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p.35.</ref>. == Istòria == * Minas de charbon (barradas) * En 1872, la comuna de [[Sent Saupesi]] es creada a partir de Mecés e dau [[Le Borg Lastic|Borg Lastic]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=22314</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63225 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Marc Mangot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Gilles Battut<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1]] |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna z-èra dau canton dau [[Le Borg Lastic|Borg Lastic]] ; z-es avora dau canton de [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]. == Demografia == {{Demografia |insee=63225 |1793=1627 |1800=1738 |1806=1738 |1821=1762 |1831=1880 |1836=1931 |1841=1941 |1846=1986 |1851=2091 |1856=2209 |1861=2214 |1866=2120 |1872=1914 |1876=2008 |1881=1952 |1886=2047 |1891=2055 |1896=2104 |1901=2046 |1906=2148 |1911=2326 |1921=2566 |1926=3076 |1931=3017 |1936=2922 |1946=3080 |1954=3366 |1962=3552 |1968=3236 |1975=2524 |1982=2200 |1990=1544 |1999=1339 |2004= |2005= |2006=1195 |2007= |2008= |2009= |2011=1089 |2014=1088 |cassini=22314 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 9wkpsl5864tkp5a7gvads5yh95cphow 0 114390 2499101 2411251 2026-04-30T15:29:08Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Meset]] cap a [[Mesèc]] 2411250 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Mezet | nomcomuna2= ''Mezel'' | imatge=Puy de Mur. vu de Dallet (Auvergne).jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Mezel (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63226 | cp = 63115 | cònsol = François Rudel<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> [[(PG)]] | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 3.2431 |latitud= 45.7558 | alt mini = 313 | alt maxi = 603 | km² = 8.4 }} '''Meset''' [mze]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Montmorin (Puèi de Doma)|Montmorin]].</ref> (Mezel en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|anciana comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]].. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Mezec'' (1195, 1206, 1250), ''Mesiaco'' (1330, 1350) e ''Mezet'' (1366, 1664). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63226 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= François Rudel<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> [[(PG)]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63226 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Anciana comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Anciana comuna dau Puèi de Doma]] 1luz282eemasa21rgduooy2ynag7ez6 2499107 2499101 2026-04-30T15:34:58Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499107 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Mesèc | nomcomuna2= ''Mezel'' | imatge=Puy de Mur. vu de Dallet (Auvergne).jpg | descripcion=Le puèi de Mur, vegut de [[Dalet]]. | lògo= | escut=Blason ville fr Mezel (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63226 | cp = 63115 | cònsol = François Rudel<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> [[(PG)]] | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 3.2431 |latitud= 45.7558 | alt mini = 313 | alt maxi = 603 | km² = 8.4 }} '''Mesèc''' (''Mezel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|anciana comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Fai avora partida de la comuna de [[Mesèc e Dalet]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Mezec'' (1195, 1206, 1250), ''Mesiaco'' (1330, 1350) e ''Mezet'' (1366, 1664). Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], la comuna se ditz [mze]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63226 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= François Rudel<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> [[(PG)]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63226 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Anciana comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Anciana comuna dau Puèi de Doma]] po3yzd97id2b79kgwbbo6ezk8x5ihfd 0 114391 2499109 2461905 2026-04-30T15:57:53Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499109 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Milaflors | nom2 = ''Mirefleurs'' | imatge = Château de Chalendrat.jpg | descripcion = Le chastèl de Chalendrat. | lògo = | escut = | escais =Los Badants ; Los Golants ; Los Fadèls | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Comtadés}} ({{Limanha}}) | insee = 63227 | cp = 63730 | cònsol = Alain Hébrard | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.6939 | longitud = 3.2244 | alt mej = | alt mini = 326 | alt maxi = 781 | km² = 9.05 |}} '''Milaflors''' (''Mirefleurs'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Badants'', de còps ''Los Golants'' o enquèra ''Los Fadèls''<ref>Per le promèir, collectatge IEO 63, per los dos autres, [[Albèrt Dauzat]], ''Contribution à la littérature orale de la Basse-Auvergne'', l'Auvergne Littéraire, [[Clarmont-Ferrand]], 1938, p. 79. "goulan" e "fadê".</ref>. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Milaflors|Nòrd=[[La Ròcha Nèira]]|Èst=[[Bessiòu]]|Sud-Èst=[[Sent Mausirí]]|Oèst=[[Las Matres de Vaira]]|Nòrd-Èst=[[Sent Jòrge d'Alèir]]}} == Istòria == La comuna portèt d'abòrd le nom de ''Chastèlnuèu''. Mas dins una letra dau 15 de decembre de 1470, le rei [[Loís XI de França|Loís XI]] bailèt l'òrdre que la comuna portèsse le nom de ''Miraflors''. Aquel chamjament auriá estat fait après una demanda dau conte d'Auvèrnha Bertrand VII de la Tor, que mentre una partida de chaça dins son feu de Miraflors auriá dit embei le monde que l'acompanhavan ''"Mirez ces fleurs, messires"''.<ref>Ambroise Tardieu, ''Grand dictionnaire historique du département du Puy-de-Dôme'', Moulins, 1877, p. 216.</ref> == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Castrum Novum'' (1315, 1402), ''Chastelneus'' (1373), ''Mirefleur, ci-devant Château-Neuf'' (1509) e ''Millefleurs'' (XVI). Vèrs [[Bançac]], la comuna se ditz [mʲilɒˈfluʀ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 438.</ref>, e vèrs [[Pairinhac d'Alèir]] [milɔˈfly]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. La segonda atestacion dau sègle XVI mòstra que la confusion entre ''mira'' e ''mila'' es pas recenta. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63227 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Alain Hébrard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63227 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Comtadés]] fkggtivsic6s4375524au0e5982498j 0 114392 2499110 2414390 2026-04-30T16:08:11Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499110 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Mirmont | nomcomuna2= ''Miremont'' | imatge=Église Saint-Bonnet de Miremont.jpg | descripcion=La glèisa de Sent Bonet. | lògo= | escut=Blason ville fr Miremont (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63228 | cp = 63380 | cònsol = Jacqueline Augereau<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = mirmonaire/-a |alt mej= |longitud= 2.7178 |latitud= 45.8992 | alt mini = 500 | alt maxi = 727 | km² = 36.79 }} '''Mirmont''' (''Miremont'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Mirmonaires'' e las ''Mirmonairas''. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Miromonte'' (1150, 1265, 1392), ''Mirimontis'' (1265), ''Myromonte'' (1307), ''Mirimons'' (1373) e ''Mirmont'' (1450). Vèrs [[le Montelh Dejalat]], la comuna se ditz [mirˈmɔ̃]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63228 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacqueline Augereau<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63228 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] h9586fk9kipwophpzj8z9g3409i7b1b 0 114393 2499111 2417379 2026-04-30T16:25:08Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499111 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Maiçac | nom2 = ''Moissat'' | imatge = Moissat-Bas-église 1.JPG | descripcion =La glèisa Sent Piare de Maiçac. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63229 | cp = 63190 | cònsol = Olivier Jeanvoine | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =maiçadaire/-a | longitud = 3.3589 | latitud = 45.7783 | alt mej = | alt mini = 317 | alt maxi = 395 | km² = 13 |}} '''Maiçac''' (''Moissat'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Maiçadaires'' e las ''Maiçadairas''. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Maensac'' (912), ''Mysiacensis/Moisacensis'' (950), ''Muissago'' (1017), ''Maïenciac'' (1070), ''Maïencac'' (1238), ''Magenciacum'' (1288), ''Magenciaci'' (1373), ''Mansiaco'' (1392) e ''Mainsac'' (1412). Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]] e vèrs [[Glainas e Montagut|Glainas]], la comuna se ditz [mwejˈsa]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. Maiçac se tròba dins la zòna ente le grop <ai> se prononça [wi] o [wej] en posicion atòna e après una labiala. Biaucòp de microtoponimes de la zòna qu'avián a l'origina aquel <ai> siguèron escriuts embei <oi> en francés, podèm citar per exemple le vialatge de [[Le Vernet e Chamiana|la Vaissèira]] (''La Voissière'' en francés) prononciat localament [la vwiˈsɪjrɒ]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63229 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Olivier Jeanvoine |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Malterre-Puyfoulhoux |Partit=[[PS]] |Qualitat=psicològue }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat=Gérard Lageyre |Partit= ? puèi [[UMP]] |Qualitat= gendarme }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63229 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] ng2cbd1totc0bfjkqrwrwt4607mdjbg 2499112 2499111 2026-04-30T16:25:30Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Maiçat]] cap a [[Maiçac (Puèi de Doma)]] 2499111 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Maiçac | nom2 = ''Moissat'' | imatge = Moissat-Bas-église 1.JPG | descripcion =La glèisa Sent Piare de Maiçac. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63229 | cp = 63190 | cònsol = Olivier Jeanvoine | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =maiçadaire/-a | longitud = 3.3589 | latitud = 45.7783 | alt mej = | alt mini = 317 | alt maxi = 395 | km² = 13 |}} '''Maiçac''' (''Moissat'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Maiçadaires'' e las ''Maiçadairas''. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Maensac'' (912), ''Mysiacensis/Moisacensis'' (950), ''Muissago'' (1017), ''Maïenciac'' (1070), ''Maïencac'' (1238), ''Magenciacum'' (1288), ''Magenciaci'' (1373), ''Mansiaco'' (1392) e ''Mainsac'' (1412). Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]] e vèrs [[Glainas e Montagut|Glainas]], la comuna se ditz [mwejˈsa]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. Maiçac se tròba dins la zòna ente le grop <ai> se prononça [wi] o [wej] en posicion atòna e après una labiala. Biaucòp de microtoponimes de la zòna qu'avián a l'origina aquel <ai> siguèron escriuts embei <oi> en francés, podèm citar per exemple le vialatge de [[Le Vernet e Chamiana|la Vaissèira]] (''La Voissière'' en francés) prononciat localament [la vwiˈsɪjrɒ]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63229 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Olivier Jeanvoine |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Malterre-Puyfoulhoux |Partit=[[PS]] |Qualitat=psicològue }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat=Gérard Lageyre |Partit= ? puèi [[UMP]] |Qualitat= gendarme }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63229 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] ng2cbd1totc0bfjkqrwrwt4607mdjbg 0 114394 2499115 2411790 2026-04-30T16:32:09Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499115 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Le Monestèir | nom2 = ''Le Monestier'' | imatge = village du Monestier.JPG | descripcion = Le vialatge dau Monestèir. | lògo = | escut = | escais =Los Lecaburrèir | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63230 | cp = 63890 | cònsol = Jean-Philip Pouget | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.5638888889 | longitud = 3.66277777778 | alt mej = | alt mini = 753 | alt maxi = 1215 | km² = 17.31 |}} '''Le Monestèir''' (''Le Monestier'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Lecaburrèir''. == Geografia == {{...}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Monascola'' (1232) e ''Monasterium'' (1373). Vèrs [[Chambon de Dolòra]], la comuna se ditz [lə muniˈtɛj]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63230 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Denis Chassaigne<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63230 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Auvèrnhe | Portal Occitània}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] 1p0s4ye2fgici2std6620dg89uc49sg 0 114395 2499116 2411845 2026-04-30T16:49:26Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499116 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Moneiriá e le Montelh | nom2 = La Monèiria e le Montelh | imatge = Voie_ferrée_à_La_Monnerie,_limitation_à_10_2016-04-10.JPG | descripcion = La linha de [[Clarmont-Ferrand]] a [[Sent Just de Bàfia]]. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | arrondiment = [[Arrondiment de Tièrn|Tièrn]] | canton = [[canton de Tièrn|Tièrn]] ([[canton de Sant Ramèi|Sant Ramèi]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Tièrn Dòra e Montanha|CC Tièrn Dòra e Montanha]] (2017 ----->) | insee = 63231 | cp = 63650 | cònsol = Jean-Louis Gadoux | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.8719444444 | longitud = 3.60194444444 | alt mini = 519 | alt mej = | alt maxi = 696 | km² = 4.65 ||nom3=''La Monnerie-le-Montel''}} '''La Moneiriá''' o '''La Monèiria''' '''e le Montelh''' (''La Monnerie-le-Montel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 63231.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luòc: * '''La Moneiriá''' : Son nom ven dau mot molinariá, que signifia, coma le latin tardiu ''molinaria'', "molin(s)" o "emplaçament de molin(s)"<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations non-romanes ; formations dialectales|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=2|annada=1990|pagina=1352}}</ref>, en rason de l'existença d'un o mai d'un molin sobre la Duròla<ref name="Hist">{{Lien web|url=http://www.lamonnerie-lemontel.fr/Historique|titre=Historique|consulté le=15 avril 2018}}.</ref>. Se ditz localament [la munɛˈjɔ]<ref name=":0">Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 13. </ref> o vèrs [[Senta Aga]] [la muˈnejɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. * '''Le Montelh''' : ''le Montel'' au [[sègle XVIII]] sus la [[mapa de Cassini|carta de Cassini]]<ref>{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. Se ditz localament [lə mũˈte]<ref name=":0" />. A l'origina, le Montelh seguèt le vialatge le mai important de la comuna<ref name="Hist" />. ==Istòria== Ancianament partida de la comuna de [[Sant Ramèi]], La Monèria e Le Montelh es devenguda comuna en [[1932]]<ref>cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=22963</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63231 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jean-Louis Gadoux ||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63231 |senscomptesdobles= 1962}} * 2017 : 1722 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] ciad2nx3h257y5dd1qtjq5m8d6k7s8g 2499117 2499116 2026-04-30T16:49:41Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[La Monèria e Le Montelh]] cap a [[La Moneiriá e le Montelh]] 2499116 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Moneiriá e le Montelh | nom2 = La Monèiria e le Montelh | imatge = Voie_ferrée_à_La_Monnerie,_limitation_à_10_2016-04-10.JPG | descripcion = La linha de [[Clarmont-Ferrand]] a [[Sent Just de Bàfia]]. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | arrondiment = [[Arrondiment de Tièrn|Tièrn]] | canton = [[canton de Tièrn|Tièrn]] ([[canton de Sant Ramèi|Sant Ramèi]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Tièrn Dòra e Montanha|CC Tièrn Dòra e Montanha]] (2017 ----->) | insee = 63231 | cp = 63650 | cònsol = Jean-Louis Gadoux | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.8719444444 | longitud = 3.60194444444 | alt mini = 519 | alt mej = | alt maxi = 696 | km² = 4.65 ||nom3=''La Monnerie-le-Montel''}} '''La Moneiriá''' o '''La Monèiria''' '''e le Montelh''' (''La Monnerie-le-Montel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 63231.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luòc: * '''La Moneiriá''' : Son nom ven dau mot molinariá, que signifia, coma le latin tardiu ''molinaria'', "molin(s)" o "emplaçament de molin(s)"<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations non-romanes ; formations dialectales|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=2|annada=1990|pagina=1352}}</ref>, en rason de l'existença d'un o mai d'un molin sobre la Duròla<ref name="Hist">{{Lien web|url=http://www.lamonnerie-lemontel.fr/Historique|titre=Historique|consulté le=15 avril 2018}}.</ref>. Se ditz localament [la munɛˈjɔ]<ref name=":0">Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 13. </ref> o vèrs [[Senta Aga]] [la muˈnejɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. * '''Le Montelh''' : ''le Montel'' au [[sègle XVIII]] sus la [[mapa de Cassini|carta de Cassini]]<ref>{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. Se ditz localament [lə mũˈte]<ref name=":0" />. A l'origina, le Montelh seguèt le vialatge le mai important de la comuna<ref name="Hist" />. ==Istòria== Ancianament partida de la comuna de [[Sant Ramèi]], La Monèria e Le Montelh es devenguda comuna en [[1932]]<ref>cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=22963</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63231 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jean-Louis Gadoux ||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63231 |senscomptesdobles= 1962}} * 2017 : 1722 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] ciad2nx3h257y5dd1qtjq5m8d6k7s8g 0 114396 2499120 2411850 2026-04-30T17:04:45Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + geografia. 2499120 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mons | nom2 = ''Mons'' | imatge = 010_Mons_(_63310_).JPG | descripcion = La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Mons_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63232 | cp = 63310 | cònsol = Didier Chassain | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 3.4172 | latitud = 46.0028 | alt mej = | alt mini = 261 | alt maxi = 375 | km² = 13.82 }} '''Mons''' (''Mons'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{Comunas limitròfas|comuna=Mons|Nòrd=[[Sent Prièit de Bramafam]]|Èst=[[Ris]]|Sud-Èst=[[Limons]]|Sud-Oèst=[[Nudilhac]]|Oèst=[[Biaumont de Randans]]|Nòrd-Oèst=[[Randans]]|Nòrd-Èst=[[Mariòl]] <small>[[departament d'Alèir|(Alèir)]]</small>}} == Toponimia == ''Mons'' en 1373 e en 1467. Vèrs [[Limons]], la comuna se ditz [mɔ̃], e vèrs [[Nudilhac]] [mũ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63232 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta=[[1995]] ? març de [[2001]] ? |Fin= [[2026]] <ref>https://www.lamontagne.fr/mons-63310/politique/didier-chassain-a-ete-reelu-maire-de-mons-puy-de-dome_13794623</ref> |Identitat= Didier Chassain|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 ? |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63232 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2012= |2017= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] abtvsbgqgtx686ysibvsbg8j02y4477 2499121 2499120 2026-04-30T17:05:38Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499121 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mons | nom2 = ''Mons'' | imatge = 010_Mons_(_63310_).JPG | descripcion = La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Mons_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63232 | cp = 63310 | cònsol = Didier Chassain | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 3.4172 | latitud = 46.0028 | alt mej = | alt mini = 261 | alt maxi = 375 | km² = 13.82 }} '''Mons''' (''Mons'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{Comunas limitròfas|comuna=Mons|Nòrd=[[Sent Prièit de Bramafam]]|Èst=[[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]|Sud-Èst=[[Limons]]|Sud-Oèst=[[Nudilhac]]|Oèst=[[Biaumont de Randans]]|Nòrd-Oèst=[[Randans]]|Nòrd-Èst=[[Mariòl]] <small>[[departament d'Alèir|(Alèir)]]</small>}} == Toponimia == ''Mons'' en 1373 e en 1467. Vèrs [[Limons]], la comuna se ditz [mɔ̃], e vèrs [[Nudilhac]] [mũ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63232 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta=[[1995]] ? març de [[2001]] ? |Fin= [[2026]] <ref>https://www.lamontagne.fr/mons-63310/politique/didier-chassain-a-ete-reelu-maire-de-mons-puy-de-dome_13794623</ref> |Identitat= Didier Chassain|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 ? |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63232 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2012= |2017= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 7fvkum8j3rstxm8l8uqsfmrea8utj32 0 114397 2499122 2474511 2026-04-30T17:27:36Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499122 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Montagut de Combralha | nomcomuna2= ''Montaigut-en-Combraille'' | imatge=Montaigut église Notre-Dame.jpg | descripcion=La glèisa Nòstra Dama de Montagut. | lògo= | escais=Los Bitons | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63233 | cp = 63700 | cònsol = Claire Lempereur<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 2.8094 |latitud= 46.18 | alt mini = 535 | alt maxi = 714 | km² = 8.18 }} '''Montagut de Combralha''' (''Montaigut-en-Combraille'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Bitons''. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Mons Acutus'' (1287), ''Montagut'' (1373) e ''Monte Accuto'' (1392). '''Montagut''' ven deu latin ''mons'' (montem) e de l'adjectiu latin ''acutus'', « agut, poentut », o (dins le contèxte medievau), de l'occitan ''mont'' e de l'adjectiu occitan ''agut''<ref>[[Albèrt Dauzat]], Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-472.</ref>{{,}}<ref>[[Ernèst Negre]], ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21795.</ref>. Le nom ''Montagut'' e le succès dau simple nom ''mont'' son associats a l'epòca feodala e a un contèxte guerrèir, a la volontat de defensa, mas ''Montagut'' descriu pas las tors poentudas dau chastèl, coma pensan los Féniés<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 191.</ref> : chèrchan solament a bailar l'impression d'un chastèl d'accès malaisat, çò que pòt èsser en contradiccion embei la realitat, per designar de tuquetas arredondidas<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 510.</ref> ; aquò tesmònia, non pas d'una intencion descriptiva, mas de la d'impressionar los enemics. Vèrs [[Punçac]], la comuna se ditz [mɔ̃taˈgy]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> e vèrs [[Sent Al]] [ˈmutagy]<ref>[[Jules Gilliéron]], [[Edmond Edmont]], ''Matériaux de l'Atlas Linguistique de la France'', XLII, n°797-809. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b52509106h/f165.item</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63233 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Claire Lempereur<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63233 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] qd4bf3yyam2ppubsua16zfewtsyjotq 0 114398 2499306 2474512 2026-05-01T08:59:49Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499306 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Montagut le Blanc | nomcomuna2= ''Montaigut-le-Blanc'' | imatge= St-Julien Montaigut-le-Blanc vue gene 0707.jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Montaigut-le-Blanc (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63234 | cp = 63320 | cònsol = Christian Chabaud<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 3.0906 |latitud= 45.5869 | alt mini = 474 | alt maxi = 879 | km² = 22.26 }} '''Montagut le Blanc''' (''Montaigut-le-Blanc'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Mons Acutus'' (1096, 1270) e ''Montagut'' (1373). ''Montagut'' ven dau latin ''mons'' (montem) e de l'adjectiu latin ''acutus'', « agut, poentut », o (dins le contèxte medievau), de l'occitan ''mont'' e de l'adjectiu occitan ''agut''<ref>[[Albèrt Dauzat]], Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-472.</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21795.</ref>. Le nom ''Montagut'' e le succès dau simple nom ''mont'' son associats a l'epòca feodala e a un contèxte guerrèir, a la volontat de defensa, mas ''Montagut'' descriu pas las tors poentudas dau chastèl, coma pensan los Féniés<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 191.</ref> : chèrchan solament a bailar l'impression d'un chastèl d'accès malaisat, çò que pòt èsser en contradiccion embei la realitat, per designar de tuquetas arredondidas<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 510.</ref> ; aquò tesmònia, non pas d'una intencion descriptiva, mas de la d'impressionar los enemics. Vèrs [[le Bòsc Belet]], la comuna se ditz [mɔ̃taˈɟy lə blã] e vèrs [[Sent Netère]] [ˌmutaˈɟɥə]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63234 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Christian Chabaud<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63234 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] p9pny8gfjqqfzx2ajif0ozxzvkhiy7p 0 114399 2499308 2417380 2026-05-01T09:03:36Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499308 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montcèl | nom2 = ''Montcel'' | imatge = Town hall of Montcel Puy-de-Dome (6).jpg | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Montcel_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63235 | cp = 63460 | cònsol = Grégory Bonnet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.0156 | longitud = 3.0667 | alt mej = | alt mini = 368 | alt maxi = 600 | km² = 9.43 |}} '''Montcèl''' (''Montcel'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == ''Moncel'' en 1373. Vèrs [[Lac Roi]], la comuna se ditz [muˈse]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63235 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Lionel Peynet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2008]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63235 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] iexw5qokjfpd8z8iobvoqq98kb68zl1 0 114400 2499309 2498003 2026-05-01T09:10:07Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499309 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Boenhs | nom2 = Le Mont Dòr | imatge = Le mont dore vu du puy gros.jpg | descripcion =Boenhs vegut dau Puèi Gròs. | lògo = | escut = Blason ville fr Mont-Dore (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63236 | cp = 63240 | cònsol = Jean-François Dubourg | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =boenhdesson/-ona ; montdorian/-ana. | latitud = 45.5772222222 | longitud = 2.80972222222 | alt mej = | alt mini = 897 | alt maxi = 1883 | km² = 35.87 ||nom3=''Mont-Dor''}} '''Boenhs''', '''Los Benhs''' o '''Le''' '''Mont Dòr'''<ref>[http://ieoparis.free.fr/delo/Frederic%20MISTRAL%20-%20Lou%20Tresor%20d%f3u%20Felibrige%20-%203%20%28D-ENC%29.pdf]: ''Mount-Dor'' dins [[Frederic Mistral]], [[TDF]] 3, (D-Enc) pagina 811</ref> (''Le Mont-Dore'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Boenhdessons'' e las ''Boenhdessonas''<ref>[[Jules Gilliéron]], [[Edmond Edmont]], ''Matériaux de l'[[Atlas Linguistique de la France]]'', n°705. (version numerizada sobre le site ''Gallica'').</ref> o los ''Montdorians'' e las ''Montdorianas''. ==Geografia== <gallery mode="packed" heights="150"> La vallée de Mont-Dore.jpg|Veguda sobre la valada.</gallery> === Localizacion === Situada a una nautor de 1050m, la comuna es ençauclada per de volcans de los quanhes le [[Puei de Sancí|Puèi de la Crotz]], poent le mai naut dau [[Massís Central|Massís Centrau]]. Sobre los flancs dau [[Puei de Sancí|Puèi de la Crotz]], doas aigas, la Dòra (de pas confondre embei la Dòra, afluent d'[[Alèir (aiga)|Alèir]]) e la Donha se jonhon per formar la [[Dordonha (aiga)|Dordonha]]. {{Comunas limitròfas|comuna=Boenhs/Le Mont Dòr|Nòrd=[[Perpesac]], [[l-Orsivau]]|Nòrd-Èst=[[Sauset le Freid]]|Èst=[[Chambon del Lac]]|Oèst=[[Murat e le Caire]], [[La Borbola]]|Sud-Oèst=[[La Tor d'Auvèrnha]], [[Chastres]]|Nòrd-Oèst=[[La Cuelha]]}} == Toponimia == Las atestacions son ''Balneis'' (1315), ''Baings'' (1423, 1489) e ''Bains'' (1510-1789). Dins le parlar de la comuna, se ditz '''Boenhs''' [bwɛ̃] o '''Le Mont Dòr''' [lə mɔ̃ do]<ref>''Atlas Linguistique de la France'', carta "noms patois des localités".</ref>, vèrs [[Verninas]] [bwɛ̃] o [lə mu du], vèrs [[Picharanda]], '''Los Benhs''' [lu bɛ̃] e vèrs [[Sent Netère]] [lu bwɛ̃] o [lə mu dur]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. L'apelacion ''Le Mont Dòr'' es pusliau segondària e mens emplejada per los locutors. A la fin dau naut Moian Atge, au pè dau puèi se trobava, citada en 955-985, una ''cortem ... que vocatur Monteaurum'', l'actuala viala dau Mont Dòr. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63236 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 20 de març de [[2026]] |Fin= ''en cors'' |Identitat= Pascal Michaud}} {{Elegit |Debuta= julhet [[2020]] |Fin= 20 de març de [[2026]] |Identitat=Sébastien Dubourg |Partit=[[Los Republicans (partit francés)|LR]] |Qualitat=Ostalèir}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= julhet de [[2020]] |Identitat=Jean-François Dubourg |Partit=[[UMP]] puèi [[Los Republicans (partit francés)|LR]] |Qualitat=Cirurgian-dentista, chavalèir de la [[Legion d'Onor]], 2e vice-president de la comunautat de comunas dau Massís dau Sant Circ}} {{Elegit |Debuta= [[1994]] |Fin= març de [[2001]] |Identitat=Michèle Mabru}} {{Elegit |Debuta = març de [[1983]] |Fin=març de 1989 |Identitat= Jean-Michel Frénial |Qualitat= Medecin}} {{Elegit |Debuta= 1945 |Fin= 1950 |Identitat= Georges-Constant Lagaye}} {{Elegit |Debuta= 17XX |Fin= 17XX |Identitat= Léger Boyer}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63236 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * Henri Lecoq, ''Description pittoresque de l'Auvergne : Le Mont-Dore et ses environs'', [[París]], J.-B. Baillière, 1835, 437 p. (BNF : 30768223, legir en linha : https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1028710.image). * François de Reynaud de Montlosier, ''Le Mont Dore ; de sa composition, de sa formation, de son origine'', [[Clarmont-Ferrand]], Imprimerie de Thibaud-Landriot, 1834, 59 p (BNF : 30972592). * Jules Mascarel, ''Le Mont-Dore en 1803 et le Mont-Dore en 1891, suivi d'une esquisse médicale sur La Bourboule et le Mont-Dore, travail lu à la Société d'hydrologie de Paris, avril 1891,'' Imprimerie de G. Mont-Louis, 1891. * Ambroise Tardieu, ''Le Mont-Dore et la Bourboule historiques et archéologiques et leurs environs,'' Imprimerie Centrale-Malleva, 1884. * Hyacinthe Audiffred, ''Quinze jours au Mont-Dore - Souvenirs de voyage orné d'une carte et de dessins, par Thénot, indispensable aux touristes et aux baigneurs'', [[París]], David et Fontaine, libraires, 35, passage des Panoramas, [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]], H. Schreiber, librariá, charrèira Sent Esprit, 1850. * Pierre Kalmar, ''Les bains du Mont-Dore - Album de photographies anciennes'', CRÉBU NIGO, 2014. == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 932ki7xayuikf08jbfbdgi5j5tsruzm 0 114401 2499311 2414318 2026-05-01T09:18:00Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499311 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Le Montelh Dejalat | nomcomuna2= ''Montel-de-Gelat'' | imatge = Église du Montel-de-Gelat 63380, France.jpg |escut = Blason ville fr Montel-de-Gelat (Puy-de-Dôme).svg | descripcion= La glèisa. | lògo= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63237 | cp = 63380 | cònsol = Nicole Desmoulin | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = |longitud= 2.5836 |latitud= 45.9378 | alt mini = 656 | alt mej = | alt maxi = 735 | km² = 25.02 }} '''Le Montelh Dejalat''' (''Montel-de-Gelat'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Toponimia == Le nom dau vialatge apareis sos divèrsas formas ''Le Monteil'' (1224), puèi ''Montelium Degelatum'' (1270), ''Chapella del Montel'' (1373) e ''Le Monteilh Degelat'' (1456). Benliau i chau veire le sens de ''petit'' ''mont'' ''jalat'' o ''desjalat'' (desjalat > "dejalat" per amudiment de la consonanta s, e en seguida confondut embei ''de jalat'' coma si èra un element qualificatiu). Dins le parlar de la comuna se ditz [lə mɔ̃ˈtɛj dədʒaˈlɛ], vèrs [[Bioulet]] [lə mɔ̃ˈtɛj dzaˈlɔ] e vèrs [[Verjac]] [lə mɔ̃ˈti]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. ==Geografia== ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63237 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Nicole Desmoulin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat=Gaël Galhie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Nicole Desmoulin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1957]] |Fin= 1967 |Identitat= Bernard Cluzel|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1957 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63237 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] nbgkh5tm7pnsp5u5ls1rqd37njbnitk 0 114402 2499315 2427954 2026-05-01T09:26:20Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499315 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montfermin | nom2 = ''Montfermy'' | imatge = Montfermy_01.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Montfermy_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63238 | cp = 63230 | cònsol = Gilles Servière | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =forminaire/-a | latitud = 45.8811 | longitud = 2.8103 | alt mej = | alt mini = 530 | alt maxi = 771 | km² = 14.25 |}} '''Montfermin''' (''Montfermy'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Forminaires'' e las ''Forminairas''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Mons Fruminus'' (1118), ''Mons Fremin'' (1287) e ''Montfurmis'' (1373). Vèrs [[Ceissac]] la comuna se ditz [mɔ̃fɒrˈmji] o [mɔ̃farˈmji] e vèrs [[Chapdes Biaufòrt]] [mɔ̃farˈmjə]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. Le gentilici sembla aveire gardat una forma mai arcaïca dau toponime en ''for-''. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63238 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Gilles Servière |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63238 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] gcjqckciovi4tdcr7pwyz1bmci4rai2 2499316 2499315 2026-05-01T09:26:34Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Montfarmin]] cap a [[Montfermin]] per dessús una redireccion 2499315 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montfermin | nom2 = ''Montfermy'' | imatge = Montfermy_01.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Montfermy_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63238 | cp = 63230 | cònsol = Gilles Servière | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =forminaire/-a | latitud = 45.8811 | longitud = 2.8103 | alt mej = | alt mini = 530 | alt maxi = 771 | km² = 14.25 |}} '''Montfermin''' (''Montfermy'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Forminaires'' e las ''Forminairas''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Mons Fruminus'' (1118), ''Mons Fremin'' (1287) e ''Montfurmis'' (1373). Vèrs [[Ceissac]] la comuna se ditz [mɔ̃fɒrˈmji] o [mɔ̃farˈmji] e vèrs [[Chapdes Biaufòrt]] [mɔ̃farˈmjə]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. Le gentilici sembla aveire gardat una forma mai arcaïca dau toponime en ''for-''. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63238 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Gilles Servière |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63238 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] gcjqckciovi4tdcr7pwyz1bmci4rai2 0 114403 2499327 2417381 2026-05-01T09:47:22Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499327 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montmaurin | nom2 = ''Montmorin'' | imatge = Tours du château de Montmorin.JPG | descripcion =Le chastèl de Montmaurin. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Montmorin_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63239 | cp = 63160 | cònsol = Gérard Guillaume | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud = 3.36055555556 | latitud = 45.695 | alt mej = | alt mini = 370 | alt maxi = 703 | km² = 13.65 }} '''Montmaurin''' (''Montmorin'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Monmauri'' (1330), ''Mons Maurinus'' (1330) e ''Monmauris'' (1373). Dins le parlar de la comuna, se ditz [mɔ̃muˈrjə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63239 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Gérard Guillaume |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63239 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 1arrq615fxicnfbiq98dwvfh8xtajyj 0 114404 2499333 2411894 2026-05-01T10:00:33Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499333 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Monpencèir | nom2 = ''Montpensier'' | imatge = Vue Montpensier depuis butte 2016-02-23.JPG | descripcion = Veguda generala de Monpencèir. | lògo = | escut = Armoiries Montpensier Moderne.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | canton = [[Canton de Guiparsa|Guiparsa]] | intercom = [[Comunautat de comunas Plana Limanha|CC Plana Limanha]] | insee = 63240 | cp = 63260 | cònsol = Gisèle Boissier | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.0361 | longitud = 3.2206 | alt mini = 346 | alt mej = | alt maxi = 436 | km² = 7.24 |}} '''Montpencèir''' (''Montpensier'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 63240.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Mons Pancherii'' (1165), ''Mons Penserii'' (1180), ''Mons Pancerii'' (1253, 1286) e ''Montis Panceriis'' (1373, 1467). En [[occitan ancian]] la vialatge èra nommat Montpanseir<ref>Monpanseir, forma atestada dins los [https://web.archive.org/web/20170810171438/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/ Comptes daus Cònsols de Montferrand].</ref><ref>e dins [https://books.google.fr/books?id=_Qi91JfC6eYC&pg=PA8&lpg=PA8&dq=monpanseir&source=bl&ots=zBOIMez7m8&sig=4UzRJLd8xHzFzf1e3N7K4Yxsleg&hl=oc&sa=X&ved=0ahUKEwja6ISdqrvJAhWGig8KHSM1CuQQ6AEIGTAA#v=onepage&q=monpanseir&f=false ''Quatre Chartes de coutumes du bas-pays d'auvergne dont trois en langue d'oc''] e com Montpansier dins lo [[Pichòt Talamus]] de Montpelhièr</ref>. Vèrs [[Bas e Lesat]], la comuna se ditz [mɔ̃pɛ̃ˈse]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63240 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gisèle Boissier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Combes|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63240 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] dowyp0gvkvcitogoqfi52t1r5yr7q28 2499334 2499333 2026-05-01T10:01:27Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499334 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Monpencèir | nom2 = ''Montpensier'' | imatge = Vue Montpensier depuis butte 2016-02-23.JPG | descripcion = Veguda generala de Monpencèir. | lògo = | escut = Armoiries Montpensier Moderne.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | canton = [[Guiparsa]] | intercom = [[Comunautat de comunas Plana Limanha|CC Plana Limanha]] | insee = 63240 | cp = 63260 | cònsol = Gisèle Boissier | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.0361 | longitud = 3.2206 | alt mini = 346 | alt mej = | alt maxi = 436 | km² = 7.24 |}} '''Montpencèir''' (''Montpensier'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 63240.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Mons Pancherii'' (1165), ''Mons Penserii'' (1180), ''Mons Pancerii'' (1253, 1286) e ''Montis Panceriis'' (1373, 1467). En [[occitan ancian]] la vialatge èra nommat Montpanseir<ref>Monpanseir, forma atestada dins los [https://web.archive.org/web/20170810171438/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/ Comptes daus Cònsols de Montferrand].</ref><ref>e dins [https://books.google.fr/books?id=_Qi91JfC6eYC&pg=PA8&lpg=PA8&dq=monpanseir&source=bl&ots=zBOIMez7m8&sig=4UzRJLd8xHzFzf1e3N7K4Yxsleg&hl=oc&sa=X&ved=0ahUKEwja6ISdqrvJAhWGig8KHSM1CuQQ6AEIGTAA#v=onepage&q=monpanseir&f=false ''Quatre Chartes de coutumes du bas-pays d'auvergne dont trois en langue d'oc''] e com Montpansier dins lo [[Pichòt Talamus]] de Montpelhièr</ref>. Vèrs [[Bas e Lesat]], la comuna se ditz [mɔ̃pɛ̃ˈse]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63240 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gisèle Boissier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Combes|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63240 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] tqhd8tbr868w5dyi1ge1qdpmvius7r7 2499335 2499334 2026-05-01T10:01:38Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Montpensèir]] cap a [[Montpencèir]] 2499334 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Monpencèir | nom2 = ''Montpensier'' | imatge = Vue Montpensier depuis butte 2016-02-23.JPG | descripcion = Veguda generala de Monpencèir. | lògo = | escut = Armoiries Montpensier Moderne.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | canton = [[Guiparsa]] | intercom = [[Comunautat de comunas Plana Limanha|CC Plana Limanha]] | insee = 63240 | cp = 63260 | cònsol = Gisèle Boissier | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.0361 | longitud = 3.2206 | alt mini = 346 | alt mej = | alt maxi = 436 | km² = 7.24 |}} '''Montpencèir''' (''Montpensier'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 63240.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Mons Pancherii'' (1165), ''Mons Penserii'' (1180), ''Mons Pancerii'' (1253, 1286) e ''Montis Panceriis'' (1373, 1467). En [[occitan ancian]] la vialatge èra nommat Montpanseir<ref>Monpanseir, forma atestada dins los [https://web.archive.org/web/20170810171438/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/ Comptes daus Cònsols de Montferrand].</ref><ref>e dins [https://books.google.fr/books?id=_Qi91JfC6eYC&pg=PA8&lpg=PA8&dq=monpanseir&source=bl&ots=zBOIMez7m8&sig=4UzRJLd8xHzFzf1e3N7K4Yxsleg&hl=oc&sa=X&ved=0ahUKEwja6ISdqrvJAhWGig8KHSM1CuQQ6AEIGTAA#v=onepage&q=monpanseir&f=false ''Quatre Chartes de coutumes du bas-pays d'auvergne dont trois en langue d'oc''] e com Montpansier dins lo [[Pichòt Talamus]] de Montpelhièr</ref>. Vèrs [[Bas e Lesat]], la comuna se ditz [mɔ̃pɛ̃ˈse]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63240 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gisèle Boissier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Combes|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63240 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] tqhd8tbr868w5dyi1ge1qdpmvius7r7 0 118425 2499195 2406747 2026-04-30T22:18:51Z Kontributor 2K 52367 escut @Blason famille fr de Langeron.svg 2499195 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Langeron | nomcomuna2=Langeron | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut= Blason famille fr de Langeron.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Nevers|Nevers]] | canton= [[Canton de Saint-Pierre-le-Moûtier|Saint-Pierre-le-Moûtier]] | insee = 58138 | sitweb= | cp = 58240 | cònsol = Jean Gautron | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Langeronaises, Langeronais (en [[francés]]) | longitud= 3.085 | latitud= 46.8116666667 | alt mini = 180 | alt mej = | alt maxi = 237 | km² = 20.26 }} '''Langeron''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nièvre (departament)|Nièvre]] e la [[regions francesas|region]] de [[Borgonha]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Lo vilatge se situa al sud de Niv&egrave;rns. Environat de camps, la municipalitat pas connait cap de relief. {{Original|fr}} Le village se situe au sud de Nevers. Entouré de champs, la commune ne connait aucun relief. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Langeron]]'''Langeron'''}} {{Image label|x=0.687720938625|y=0.644061629248|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1988 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Pierre-le-Moûtier]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.466443052048|y=0.76536428327|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 684 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Livry (Nièvre)|Livry]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.248308631475|y=0.427548465758|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 450 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mornay-sur-Allier]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.491181941099|y=0.144978420699|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 275 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mars-sur-Allier]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.229351503431|y=0.832667050728|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 169 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Château-sur-Allier]] (6,5km)}}}} {{Image label|x=0.291164401713|y=0.906514940585|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 541 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Veurdre]] (6,9km)}}}} {{Image label|x=0.279849763746|y=0.102795208234|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 158 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Neuvy-le-Barrois]] (7,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 58138 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean Gautron|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 58138 |1793=682 |1800=638 |1806=635 |1821=740 |1831=678 |1836=694 |1841=651 |1846=758 |1851=877 |1856=820 |1861=831 |1866=853 |1872=840 |1876=804 |1881=794 |1886=738 |1891=715 |1896=697 |1901=663 |1906=643 |1911=634 |1921=544 |1926=527 |1931=444 |1936=476 |1946=432 |1954=426 |1962=432 |1968=385 |1975=363 |1982=338 |1990=316 |1999=356 |2004= |2005= |2006=382 |2007= 390 |2008=393 |2009=395 |cassini=18604 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 58138 }} [[Categoria:Comuna de la Nièvre]] of30etwhhfgz1o2p6585ur9hphz34co 0 121796 2499366 2461263 2026-05-01T11:33:22Z Jiròni 239 /* Descripcion */ 2499366 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lac | nom=Estanh de l'Òrt | imatge=Etang de l'or.JPG | region={{Ocreg}} | país=[[França]] | tipe=[[lòna]] | superfícia=30 | latitud =43/34/56/N | longitud=4/2/42/E | altitud=0 | prigondor= | alimentacion= | emissari=[[Mediterranèa]] |geolocalizacion=França }} L''''Estanh de l'Òrt''' es un [[estanh]] dau [[Lengadòc]] mediterranèu. Espandi situat dins lo departament d'[[Erau]], entre [[Mauguiò]] au nòrd, [[Candilhargues]] e [[Lansargues]] au nòrd-est, [[Marsilhargues]] e [[Aigas Mòrtas]] a l'èst, [[La Mota Granda|Lo Motàs]] au sud-èst e au sud-oèst [[Carnon]], es separat de la [[Mar Mediterranèa]] per un cordon de montilhas que son ponch mai estrech fa 600 mètres. La revirada francesa dau nom occitan s'es facha incorrèctament (''étang de l'or'' en [[francés]], çò es "estanh de l'aur") probablament per lo fach que lo mot ''òrt'' s'es perdut tradicionalament dins mantes parlars dau litorau lengadocian o benlèu per d'objectius de promocion toristica. Administrativament existís una [[Comunautat d'aglomeracion dau País de l'Òrt|comunitat d'aglomeracion del País de l'Òrt]] qu'amassa las comunas dau [[canton de Mauguiò]]. == Descripcion == [[Fichièr:Estang de Perotz tassin 16925.jpg|thumb|left|L'estang de [[Peròus|Perotz]] en 1690, d'après los relevats de C. Tassin.]] D'una superfícia de mai de {{unité|3000|ectaras}} e d'una prigondor maximala de {{unitat|1|mètre}}, l'estanh de l'Òrt (sonat de còps tanben « ''Estanh de Mauguiò'' ») s'esten mai que mai sus las comunas dau [[canton de Mauguiò]] embe l'[[aeropòrt de Montpelhièr-Mediterranèa]] a l'oèst, [[Mauguiò]] au nòrd, [[Candilhargues]] e [[Lansargues]] au nòrd-èst, e l'estacion de [[Carnon]] au sud-oèst sur lo cordon litorau que separa l'estanh de la [[mar Mediterranèa]]. === Confluents === [[Fichièr:Cadoule auGR653 versN 29072009.JPG|vignette|[[Cadola]] au sud de [[Càstrias]], asecada en estiu.]] D'oèst en èst, las aigas seguentas se i e deversan en riba nòrd. ''A l'oèst de [[Mauguiò]]'' : * lo riu de Nèga-Cats, qu'apareis dins la Banquièra, au sud-èst de [[Montpelhièr]], e cola a l'èst de [[Latas]] e de [[Peròus]] ; * lo riu de la Jaça, que sorgís près dau [[domeni de Grammont]] abans de colar vèrs l'èst en fasent una virada cap au sud sul territòri de [[Mauguiò]] ; * lo riu de la Morra que lo traçat se pòt seguir en susfàcia a partir dau [[Canal du Bas-Rhône Languedoc|canau d'irrigacion dau Bas-Ròse Lengadòc]] ; * lo vièlh Salason; * [[Salason (ribièra)|Salason]] pren sorgent sus la comuna de [[Gusargues]] ({{unitat|18|km}} au nòrd-oèst a vòl d'aucèl de son estuari dins l'estanh), cola a [[Teiran]], au [[Lo Crèç|Crèç]], au limit occidentau de [[Vendargues]], e au pe de la vila de [[Sant Aunès]]. Au sud de [[Mauguiò]], es rejonh per lo riu de la Balauriá que l'escorrida pòt èstre identificada en susfàcia dusca [[Vendargues]]. Lo cors actuau dau Salason rejonh l'estanh de l'Òrt per doas vias au luòcdich poblat de las Cabanas dau Salason. * Le riu de la Capolièra sorgís au sud de Mauguiò. A l'èst de Mauguiò : * [[Cadola]] pren sorgent au nòrd de [[Gusargues]] a aperaquí {{unitat|18|km}} a vòl d'aucèl de son accès a l'estanh de l'Òrt. Cola au pe de [[Càstrias]], a l'èst de la vila de Vendargues, puòi traversa en son centre lo golf de [[Massana]] a [[Balhargues]] abans d'aténher l'èst dau territòri melgoirés ; * los rius de l'Aiga Viva arribant de Balhargues e de l'Arrièra sorgisson au sud de [[Mudason]] rejonhon Cadola après de nombrosas ramificacions; * Lo canau de l'Òrt religa lo vilatge de [[Candilhargues]] embe l'estanh. Au limit dels territòris de Candilhargues e de [[Lançargues]], [[Beranja]] atenh l'estanh de l'Òrt a aperaquí {{unitat|18|km}} de la font près de [[Sant Dreseri]]. L'aiga passa a l'èst dau vilatge de [[Suçargues]], puòi dins una plana a l'èst de [[Càstrias]] abans de s'engulhar entre las vilas de [[Balhargues]] e [[Sant Breç]], puòi just a l'èst de [[Mudason]]. Lo canau de Lançargues permet a Viradòna e a Berbian d'aténher l'estanh. Au limit entre Mauguiò e [[Marsilhargues]], dos autres canaus existisson tanben: * la canaleta de Lengadòc religa l'estanh embe lo [[canau de Lunèl]] ; * e lo canau de la Radela embe lo [[canau de Ròse a Seta]]. ==Dins la literatura== Foguèt celebrat per un poèma sonat ''L'estanh de l'Òrt'', per l'escrivan de Lansargues, [[Alexandre Langlada]]. *''<<Au fin fons dau riche terraire que plan-plan davala dau gres entre los bòrds florits dau Les e dau Vidorle rondinaire se capita l'estanh de l'Ort.>> '' ([[Alexandre Langlada]], L'Estanh de l'Ort, primièra passada) [[Categoria:Lac d'Occitània]] c0j2da5df3h0fq7k2pkwh89uzt5gi18 2499367 2499366 2026-05-01T11:34:24Z Jiròni 239 2499367 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lac | nom=Estanh de l'Òrt | imatge=Etang de l'or.JPG | region={{Ocreg}} | país=[[França]] | tipe=[[lòna]] | superfícia=30 | latitud =43/34/56/N | longitud=4/2/42/E | altitud=0 | prigondor= | alimentacion= | emissari=[[Mediterranèa]] |geolocalizacion=França }} L''''Estanh de l'Òrt''' es un [[estanh]] dau [[Lengadòc]] mediterranèu. Espandi situat dins lo departament d'[[Erau]], entre [[Mauguiò]] au nòrd, [[Candilhargues]] e [[Lansargues]] au nòrd-est, [[Marsilhargues]] e [[Aigas Mòrtas]] a l'èst, [[La Mota Granda|Lo Motàs]] au sud-èst e au sud-oèst [[Carnon]], es separat de la [[Mar Mediterranèa]] per un cordon de montilhas que son ponch mai estrech fa 600 mètres. La revirada francesa dau nom occitan s'es facha incorrèctament (''étang de l'or'' en [[francés]], çò es "estanh de l'aur") probablament per lo fach que lo mot ''òrt'' s'es perdut tradicionalament dins mantes parlars dau litorau lengadocian o benlèu per d'objectius de promocion toristica. Administrativament existís una [[Comunautat d'aglomeracion dau País de l'Òrt|comunitat d'aglomeracion dau País de l'Òrt]] qu'amassa las comunas dau [[canton de Mauguiò]]. == Descripcion == [[Fichièr:Estang de Perotz tassin 16925.jpg|thumb|left|L'estang de [[Peròus|Perotz]] en 1690, d'après los relevats de C. Tassin.]] D'una superfícia de mai de {{unité|3000|ectaras}} e d'una prigondor maximala de {{unitat|1|mètre}}, l'estanh de l'Òrt (sonat de còps tanben « ''Estanh de Mauguiò'' ») s'esten mai que mai sus las comunas dau [[canton de Mauguiò]] embe l'[[aeropòrt de Montpelhièr-Mediterranèa]] a l'oèst, [[Mauguiò]] au nòrd, [[Candilhargues]] e [[Lansargues]] au nòrd-èst, e l'estacion de [[Carnon]] au sud-oèst sur lo cordon litorau que separa l'estanh de la [[mar Mediterranèa]]. === Confluents === [[Fichièr:Cadoule auGR653 versN 29072009.JPG|vignette|[[Cadola]] au sud de [[Càstrias]], asecada en estiu.]] D'oèst en èst, las aigas seguentas se i e deversan en riba nòrd. ''A l'oèst de [[Mauguiò]]'' : * lo riu de Nèga-Cats, qu'apareis dins la Banquièra, au sud-èst de [[Montpelhièr]], e cola a l'èst de [[Latas]] e de [[Peròus]] ; * lo riu de la Jaça, que sorgís près dau [[domeni de Grammont]] abans de colar vèrs l'èst en fasent una virada cap au sud sul territòri de [[Mauguiò]] ; * lo riu de la Morra que lo traçat se pòt seguir en susfàcia a partir dau [[Canal du Bas-Rhône Languedoc|canau d'irrigacion dau Bas-Ròse Lengadòc]] ; * lo vièlh Salason; * [[Salason (ribièra)|Salason]] pren sorgent sus la comuna de [[Gusargues]] ({{unitat|18|km}} au nòrd-oèst a vòl d'aucèl de son estuari dins l'estanh), cola a [[Teiran]], au [[Lo Crèç|Crèç]], au limit occidentau de [[Vendargues]], e au pe de la vila de [[Sant Aunès]]. Au sud de [[Mauguiò]], es rejonh per lo riu de la Balauriá que l'escorrida pòt èstre identificada en susfàcia dusca [[Vendargues]]. Lo cors actuau dau Salason rejonh l'estanh de l'Òrt per doas vias au luòcdich poblat de las Cabanas dau Salason. * Le riu de la Capolièra sorgís au sud de Mauguiò. A l'èst de Mauguiò : * [[Cadola]] pren sorgent au nòrd de [[Gusargues]] a aperaquí {{unitat|18|km}} a vòl d'aucèl de son accès a l'estanh de l'Òrt. Cola au pe de [[Càstrias]], a l'èst de la vila de Vendargues, puòi traversa en son centre lo golf de [[Massana]] a [[Balhargues]] abans d'aténher l'èst dau territòri melgoirés ; * los rius de l'Aiga Viva arribant de Balhargues e de l'Arrièra sorgisson au sud de [[Mudason]] rejonhon Cadola après de nombrosas ramificacions; * Lo canau de l'Òrt religa lo vilatge de [[Candilhargues]] embe l'estanh. Au limit dels territòris de Candilhargues e de [[Lançargues]], [[Beranja]] atenh l'estanh de l'Òrt a aperaquí {{unitat|18|km}} de la font près de [[Sant Dreseri]]. L'aiga passa a l'èst dau vilatge de [[Suçargues]], puòi dins una plana a l'èst de [[Càstrias]] abans de s'engulhar entre las vilas de [[Balhargues]] e [[Sant Breç]], puòi just a l'èst de [[Mudason]]. Lo canau de Lançargues permet a Viradòna e a Berbian d'aténher l'estanh. Au limit entre Mauguiò e [[Marsilhargues]], dos autres canaus existisson tanben: * la canaleta de Lengadòc religa l'estanh embe lo [[canau de Lunèl]] ; * e lo canau de la Radela embe lo [[canau de Ròse a Seta]]. ==Dins la literatura== Foguèt celebrat per un poèma sonat ''L'estanh de l'Òrt'', per l'escrivan de Lansargues, [[Alexandre Langlada]]. *''<<Au fin fons dau riche terraire que plan-plan davala dau gres entre los bòrds florits dau Les e dau Vidorle rondinaire se capita l'estanh de l'Ort.>> '' ([[Alexandre Langlada]], L'Estanh de l'Ort, primièra passada) [[Categoria:Lac d'Occitània]] mwsisw9u0gfhipx6zarh0z6mhn0z61e 0 124587 2499084 2428338 2026-04-30T12:00:14Z Alaric 506 44932 2499084 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Agullana''' ({{AFI|[aɣuˈʎanə]|3=leng|lenga=ca}}<ref>{{Ref-web|url_accès=pdf|url=https://www.icgc.cat/bd/pubs/nomenclator/alt_emporda/agullana.pdf|títol=Nomenclator oficial de toponimia màger de Catalonha|editor=Institut Cartografic e Geologic de Catalonha|an=2017}}</ref>) es una [[comuna]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Girona (província) |Girona]], en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{entpopcat}} {{Clr}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}}{{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 1ee1k3dpl491p157e8c2vplolrvja0q 2499085 2499084 2026-04-30T12:16:44Z Alaric 506 44932 2499085 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Agullana''' ({{AFI|[aɣuˈʎanə]|3=leng|lenga=ca}}<ref>{{Ref-web|url_accès=pdf|url=https://www.icgc.cat/bd/pubs/nomenclator/alt_emporda/agullana.pdf|títol=Nomenclator oficial de toponimia màger de Catalonha|editor=Institut Cartografic e Geologic de Catalonha|an=2017}}</ref>) es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], a las Comarcas Gironinas, de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{entpopcat}} {{Clr}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} dcq25bx1o6ajl956suxxz9yns0xlirj 0 124589 2499087 2432981 2026-04-30T12:20:00Z Alaric 506 44932 2499087 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Albanyà''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} d2o86re03t3el8s0e58bk2iwvc1ucxu 2499092 2499087 2026-04-30T12:30:11Z Alaric 506 44932 2499092 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Albanyà''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} c1rxyg3um2mk31ny9efr4x0vuw5pgvx 0 124596 2499089 1856760 2026-04-30T12:23:17Z Alaric 506 44932 2499089 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''L'Armentera''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} b45woikcrdsonmsijaysz169asr7y5g 0 124597 2499090 1925135 2026-04-30T12:27:24Z Alaric 506 44932 2499090 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Avinyonet de Puigventós''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} n4hryufdut86hfmh5ezti4i91xm3jkk 2499091 2499090 2026-04-30T12:28:36Z Alaric 506 44932 2499091 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Avinyonet de Puigventós''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} a6i5lz726ta1flzdevo8h9qcvl2sw17 0 124600 2499123 1856770 2026-04-30T18:10:55Z Alaric 506 44932 2499123 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bàscara''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{entpopcat}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 7te2o576uescvfvyj1e3yu3vkd2fxuc 0 124607 2499124 1856773 2026-04-30T18:13:26Z Alaric 506 44932 2499124 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Biure''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} npj3b1pi9mvh1bsk5pz8h8lepmew8no 0 124609 2499125 1856774 2026-04-30T18:15:25Z Alaric 506 44932 2499125 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Boadella i les Escaules''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 1zf9vnmqi3u042prvkbvdwgqwi9spdh 0 124612 2499126 1856776 2026-04-30T18:17:24Z Alaric 506 44932 2499126 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Borrassà''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 3kyzbblpwcg5zm2vy1otxth4iqb5618 0 124615 2499127 1856777 2026-04-30T18:19:10Z Alaric 506 44932 2499127 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cabanelles''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} kqdbdoybjyamq806aopg4bo2vnd4p7t 0 124616 2499128 1856780 2026-04-30T18:21:01Z Alaric 506 44932 2499128 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cabanes ''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} m7bbw4kuojfagian895m9mnkqgss2e2 0 124625 2499131 1856064 2026-04-30T18:27:41Z Alaric 506 44932 2499131 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cantallops''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} ajpnn019v7ahbcl2xph7zr0mi1t0yk4 0 124626 2499130 2428340 2026-04-30T18:25:48Z Alaric 506 44932 2499130 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Campmany'''<ref>{{GEC|0013999}}</ref> ({{AFI|['kam'maɲ]|3=leng|lenga=ca}}), impròpriament e oficialament '''Capmany''',<ref>{{Ref-web|url_accès=pdf|url=https://www.icgc.cat/bd/pubs/nomenclator/alt_emporda/agullana.pdf|títol=Nomenclator oficial de toponimia màger de Catalonha|editor=Institut Cartografic e Geologic de Catalonha|an=2017}}</ref> es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} snn9saaqdwiykanuzagaxuic29zuo3o 0 124630 2499132 1856785 2026-04-30T18:30:24Z Alaric 506 44932 2499132 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castelló d'Empúries''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} h7h4eurdwlv5nzaqr1pbkrkbi5vgqcl 0 124635 2499133 1856786 2026-04-30T18:31:41Z Alaric 506 44932 2499133 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cistella''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} dlk4djpsaineeo24b50jiiyib8tqotv 0 124636 2499134 1856788 2026-04-30T18:36:19Z Alaric 506 44932 2499134 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Colera''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} d8j544vx11t0p7uq01shvvt5boj9vag 0 124642 2499135 1856028 2026-04-30T18:37:57Z Alaric 506 44932 2499135 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Darnius''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} n93vhzn8j4emzpksc04c0mrszawjr9y 0 124644 2499136 1912858 2026-04-30T18:39:58Z Alaric 506 44932 2499136 wikitext text/x-wiki {{omon|L'Escala (omonimia)}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''L'Escala''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 6zmaemgdld12hoceuqb8vrd6u24deby 0 124646 2499137 1856061 2026-04-30T18:41:32Z Alaric 506 44932 2499137 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Espolla''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 193zkr36r8ty0ym0nka6905ojkvmm2e 0 124648 2499138 1856793 2026-04-30T18:43:29Z Alaric 506 44932 2499138 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Far d'Empordà''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 9wik9diyjybl2rhsqfrkgyzefbfmk01 0 124656 2499140 1856794 2026-04-30T18:49:11Z Alaric 506 44932 2499140 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Fortià''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} tdm4ug4bqwgisbpinq3zjag1w7sepkq 0 124657 2499142 1856797 2026-04-30T18:52:36Z Alaric 506 44932 2499142 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Garrigàs''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 1d5926yszvdgl1rq0m0phemk18h9tcc 0 124659 2499141 1856796 2026-04-30T18:51:01Z Alaric 506 44932 2499141 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Garriguella''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 4ke5t6wz6fpy94pnkogm4qdwejcjbys 0 124668 2499143 1856071 2026-04-30T18:54:45Z Alaric 506 44932 2499143 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Jonquera''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 3yuz30qc8qh5f2pulsabxqqbpud8auv 0 124671 2499144 1856799 2026-04-30T18:58:48Z Alaric 506 44932 2499144 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Lladó''' o pus regularament '''Lledó (d'Empordà)''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} dnm54g67vbautfzs1ntq8t77jeynb4e 0 124675 2499145 2382818 2026-04-30T19:00:45Z Alaric 506 44932 2499145 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Llançà''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} e72nhv10c3j0wubbrhxw90xmi72065h 0 124676 2499146 2382825 2026-04-30T19:02:10Z Alaric 506 44932 2499146 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Llers''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} awspp22bkwzdoltpgylaw2h0633gi9v 0 124679 2499147 2382828 2026-04-30T19:03:59Z Alaric 506 44932 2499147 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Maçanet de Cabrenys''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} aretro9fabt3ptt3jwxqz6uw04zunqe 0 124683 2499148 2382831 2026-04-30T19:06:35Z Alaric 506 44932 2499148 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Masarac i Vilarnadal''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} tf6cpecet11hntkj9zfd6okd30aqpoy 0 124687 2499149 1856810 2026-04-30T19:08:18Z Alaric 506 44932 2499149 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Mollet de Peralada''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} teypeyyx9187bp8quhej00idrl063bn 0 124691 2499152 1856812 2026-04-30T19:10:01Z Alaric 506 44932 2499152 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Navata''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 0iw3ryacxid5mfjrrfz6elxpkoxb91c 0 124693 2499153 1856938 2026-04-30T19:11:36Z Alaric 506 44932 2499153 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ordis''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} sm5jl5t7976cf5ih6hqiuuws1wciwiv 0 124697 2499159 1856939 2026-04-30T19:32:55Z Alaric 506 44932 2499159 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Palau de Santa Eulàlia''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} k55jlfprxpyakx213y9dx1z8af348o9 0 124699 2499160 1856940 2026-04-30T19:34:42Z Alaric 506 44932 2499160 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Palau-saverdera''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} o4cn7fjxmddseaaqeamw0l2n2o4p8tf 0 124705 2499161 1856941 2026-04-30T19:36:09Z Alaric 506 44932 2499161 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Pau''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} dmn66n5wg6st38lqwytt557be9ugfnv 0 124707 2499162 1856942 2026-04-30T19:38:02Z Alaric 506 44932 2499162 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Pedret i Marzà''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} qxtplnv2xvpq7plhau4s4dizcuebf87 0 124711 2499163 1905557 2026-04-30T19:40:49Z Alaric 506 44932 2499163 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Peralada''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. Lo vilatge que se situa al nòrd de [[Figueres]] es environat pels corses fluvials dels flumes [[Llobregat d'Empordà]] e Orlina, que l'encerclan pel sud-èst e per l'èst, comptava 1.888 abitants en 2012. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} ek6pt8z59f1by2g6s5dsjtftgkqd5n0 0 124717 2499164 1856944 2026-04-30T19:42:26Z Alaric 506 44932 2499164 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Pont de Molins''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} cv3epnh3puo86ez7a3ssab1ycf34fno 0 124719 2499165 1856946 2026-04-30T19:44:24Z Alaric 506 44932 2499165 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Pontós''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} hd3ciw6z1nsfc089cwrbxb6hbxihkhd 0 124723 2499166 1856947 2026-04-30T19:46:19Z Alaric 506 44932 2499166 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Port de la Selva''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} g9nqzftnr0im70xqv8nrzyt77n2yie5 0 124725 2499167 2064708 2026-04-30T19:50:10Z Alaric 506 44932 2499167 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Portbou''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. Lo tèrritòri municipal de Portbou se tròba a l'extrèm nòrd-oriental de la comarca de l'[[Alt Empordà]], a la còsta, al limit de la comarca vesina del [[Rosselhon]] e de la [[frontièra ispanofrancesa]] establida pel [[Tractat dels Pirenèus]] ([[1659]]). Es de terrenh pro accidentat e de per sa situacion, de cara al [[golf del Leon]], patís fòrts vents de [[tramontana]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 1m1w1v0rv5wxdmrpew5qo50czxrkvoi 0 124735 2499168 1856072 2026-04-30T19:58:04Z Alaric 506 44932 2499168 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Rabós''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} elt3dg3bhdkrnwq8vbflmgpqp0jwzj8 0 124752 2499169 1856952 2026-04-30T19:59:59Z Alaric 506 44932 2499169 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Riumors''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 09u98yrzaa4nayde6yrgwys1kg979t3 0 124754 2499170 1856954 2026-04-30T20:02:27Z Alaric 506 44932 2499170 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Roses''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} ilfsujifa0hzanjd3qk3u336dsxb1sl 0 124766 2499171 1856709 2026-04-30T20:06:04Z Alaric 506 44932 2499171 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Climent Sescebes''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 5xjh33yuplm47pgitopj5dhblj69g4x 0 124794 2499172 1856955 2026-04-30T20:07:50Z Alaric 506 44932 2499172 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Llorenç de la Muga''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} ft9l99vfk185vkghpvo7uljwu57ak78 0 124804 2499174 1925783 2026-04-30T21:00:30Z Alaric 506 44932 2499174 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Miquel de Fluvià''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} tdn246bl7chnpqqq7h1z6mfk2mh7jl2 0 124806 2499175 1856958 2026-04-30T21:04:14Z Alaric 506 44932 2499175 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Mori''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 5du0vo9445i4coqdn7u3sp41j7p14ff 0 124810 2499176 1856959 2026-04-30T21:06:02Z Alaric 506 44932 2499176 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Pere Pescador''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 5lls63i2op07vk0ccff2jaemu94u1kz 0 124816 2499177 1856960 2026-04-30T21:07:47Z Alaric 506 44932 2499177 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Llogaia d'Àlguema''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} qv66anlitbpz4dg2vr9zih0nw9k8k5p 0 124822 2499178 2382820 2026-04-30T21:09:29Z Alaric 506 44932 2499178 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Saus, Camallera i Llampaies''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 745m8khbsgtga5u8wfeqv7fayjl0ocg 0 124825 2499179 2382821 2026-04-30T21:22:47Z Alaric 506 44932 2499179 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Selva de Mar''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} i25txcn41mq8ppfe36z9yhhow5m14kg 0 124840 2499180 1858517 2026-04-30T21:26:04Z Alaric 506 44932 2499180 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Siurana''' o '''Siurana d'Empordan''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} bzuawfq2hnhze5hnvgrqoahq8lf6kaa 0 124849 2499181 1856969 2026-04-30T21:27:43Z Alaric 506 44932 2499181 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Terrades''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} bdufddwit2rvu9heat1l92khi35uy88 0 124855 2499182 1856970 2026-04-30T21:31:35Z Alaric 506 44932 2499182 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Torroella de Fluvià''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} lolox0k10u9lvu2ws8r8du7qczq46rs 0 124883 2499183 1856027 2026-04-30T21:34:09Z Alaric 506 44932 2499183 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Vajol''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 563d1zx1fxoo56ktzp6lcurqd8aoec3 0 124898 2499184 1856972 2026-04-30T21:35:49Z Alaric 506 44932 2499184 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ventalló''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 2023g366l4cfcbhkv70vux7efkoaigv 0 124911 2499185 1857044 2026-04-30T21:37:27Z Alaric 506 44932 2499185 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilabertran''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 90m7q1rcjoqu2dn64gyt2x4lg8ik1sl 0 124917 2499186 1857045 2026-04-30T21:38:40Z Alaric 506 44932 2499186 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Viladamat''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} hblcclq0p3kr7431m4k93wce7og588t 0 124929 2499187 1857047 2026-04-30T21:40:35Z Alaric 506 44932 2499187 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilafant''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} evrj6j80uynkxnfpuupwldv8edrzzn8 0 124932 2499188 1857051 2026-04-30T21:42:38Z Alaric 506 44932 2499188 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilajuïga''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 9tt8e3ficm3xy0e0c46mad0ta8x5sbq 0 124938 2499189 1857052 2026-04-30T21:44:00Z Alaric 506 44932 2499189 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilamacolum''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} k9u56ybz3mq5719yqvpjl05dn7e2nlk 0 124941 2499190 1857053 2026-04-30T21:45:37Z Alaric 506 44932 2499190 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilamalla''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} s57s30clkjikfa5sdtnsy29wcfhodhc 0 124944 2499191 1857055 2026-04-30T21:47:16Z Alaric 506 44932 2499191 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilamaniscle''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} kcbizffam8aplj6aqx1lt78gw33eyql 0 124947 2499192 1857059 2026-04-30T21:48:53Z Alaric 506 44932 2499192 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilanant''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 8txedaq3knytnjciye2uqaeht6a45nq 0 124950 2499193 1880354 2026-04-30T21:50:25Z Alaric 506 44932 2499193 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vila-sacra''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} kvkp59ynow4u1gk335kfb25ljlww8tl 0 124953 2499194 1857063 2026-04-30T21:51:57Z Alaric 506 44932 2499194 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilaür''' es un [[municipi]] de la comarca del [[Aut Empordan|Naut Empordan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 6aggp8etfnrk0m63r4e194qap4ttenr 0 136380 2499241 2394714 2026-05-01T01:54:39Z Kwamikagami 7816 2499241 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(434326) 2004 JG₆}} {{Infobox|tematica=|carta=}} L'asteroïde '''(434326) 2004 JG₆''' es lo segond asteroïde apohele conegut (l'autre es [[(163693) Atira]]), çò que significa que son orbita se tròba completament a l'interior de la de la [[Tèrra]]. Son periòde de revolucion es pus cort que lo de [[Vènus (planeta)|Vènus]] e totes los autres asteroïdes conoscuts ; e aital es lo segond objècte plus propdan del [[Solelh]], just aprèp [[Mercuri]]. Siaguèt descobèrt l'[[11 de mai]] de 2004 per Brian A. Skiff dins lo quadre del programa [[LONEOS]]. [[Categoria:Asteroïde|434326]] e8fyzv36bzxcvq46nwediix28nczw9w 0 139372 2499237 2308290 2026-05-01T01:51:52Z Kwamikagami 7816 2499237 wikitext text/x-wiki '''100033 Taizé''' es un [[asteroïde]] de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt per l'astronòm [[Alemanha|alemand]] [[Freimut Börngen]] lo 9 d'abril de 1990 a l'[[Observatòri Karl Schwartschild]] a [[Tautenburg]]. Son nom actual se deu a la [[comunitat de Taizé]]. Sa designacion provisòria èra '''1991 GV₁₀'''. [[Categoria:Asteroïde]] schgu4mro8mxvoyleq9du2uivtpk9xh 0 139378 2499238 2308291 2026-05-01T01:52:03Z Kwamikagami 7816 2499238 wikitext text/x-wiki '''10195 Nebraska''' (anteriorament denominat '''1996 RS₅''') es un [[asteroïde]] de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 13 de setembre de 1996 per l'astronòm american [[Robert Linderholm]] a l'[[Observatòri de Lime Creek]]. [[Categoria:Asteroïde]] m9jgpl9aizkgnm6aipzbr8czp7tpe06 0 149164 2499232 2476059 2026-05-01T01:48:18Z Kwamikagami 7816 2499232 wikitext text/x-wiki '''(9882) Stallman''' (anteriorament '''1994 SS₉''') es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 28 de setembre de 1994 per [[Spacewatch]] a l'[[Observatòri de Kitt Peak]]. Recebèt aquel nom per omenatjar lo programaire fondador del [[Projècte GNU]], [[Richard Stallman]]. [[Category:Asteroïde|Stallman]] dxs9515blvdejw7eg8qb7r9wswpzhpn 0 149332 2499318 2424070 2026-05-01T09:27:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* Decès */ 2499318 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center> [[sègle VI|../..]] | [[sègle VII]] | [[sègle VIII]] | '''[[sègle IX]]''' | [[sègle X]] | [[sègle XI]] | [[sègle XII|../..]] </center> == Istòria == [[Fichièr:Magrèb (sègle IX).png|thumb|right|Situacion politica en [[Magrèb]] au començament dau sègle IX.]] '''802-810''' : tiera de revòutas dins lei domenis d'[[Ibrahim ibn al-Aghlab]]. Aquò li permetèt pauc a pauc d'estabilizar son poder en [[Magrèb]] Orientau. <br/> '''801-802''' : revirada d'un projècte de maridatge entre [[Carlesmanhe]] e [[Irèna l'Atenenca]]. L'idèa èra de restaurar l'[[Empèri Roman]]. Pasmens, lo projècte suscitèt d'oposicions vivas e, dins l'[[Empèri Bizantin]], entraïnèt lo reversament de l'emperatritz que foguèt remplaçada per [[Nicèfor Ièr|Nicèfor I{{èr}}]]. <br/> '''802-805''' : revòuta deis [[Avars]] còntra lei Francs. Durament reprimida, entraïnèt la somission de la màger part deis Avars que foguèron rapidament assimilats per lei venceires (→ [[811]]). <br/> '''803''' : revirada d'una revòuta militara dins l'[[Empèri Bizantin]]. <br/> '''805-806''' : gràcias au declin dau [[Califat Abbassida]], reconquista de la vila de [[Tarsa]] per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]]. Après la revirada d'una còntra-ataca araba, lei dos camps negocièron una trèva que durèt un vintenau d'ans (→ [[830]]). <br/> '''806''' : isolada dins lo nòrd d'[[Itàlia]], [[Venècia]], darriera posicion bizantina dins la region, deguèt acceptar la senhoriá de [[Carlesmanhe]] (→ [[809]]). <br/> '''809''' : revirada d'una temptativa de reconquista bizantina de [[Venècia]]. <br/> '''809''' : mòrt dau califa [[Harun ar-Rachid]]. Foguèt remplaçat per son fiu [[Al-Amin (Abbassida)|Al-Amin]] e son autre fiu, [[Al-Mamun (Abbassida)|Al-Mamun]], recebèt lei províncias orientalas dau Califat amb una autonòmia importanta (→ [[810]]). <br/> '''810-813''' : dins lo [[Califat Abbassida]], guèrra civila entre lo [[califa]] [[Al-Amin (Abbassida)|Al-Amin]] e son fraire [[Al-Mamun (Abbassida)|Al-Mamun]]. S'acabèt per la victòria dau segond que venguèt califa après la conquista de [[Bagdad]]. <br/> '''810''' : illustracion dau declin de la ciutat [[Civilizacion maia|maia]] de [[Calakmul]], ges de nom de sobeiran figura sus lei tres monuments inaugurats dins lo corrent de l'annada. <br/> '''810-816''' : guèrra entre [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e [[Khanat Bulgar|Bulgars]]. Après de succès iniciaus importants, l'emperaire [[Nicèfor Ièr|Nicèfor I{{èr}}]] foguèt batut e tuat permetent ai Bulgars de pilhar [[Andrinòple]] e d'assetjar sensa succès [[Constantinòble]]. Una trèva de 20 ans foguèt finalament signada en [[816]]. <br/> '''811''' : en [[Panònia]], destruccion definitiva dei darrierei pòchis de resisténcia avaras. <br/> [[Fichièr:Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png|thumb|Expansion de l'[[Empèri Carolingian]] dins lo corrent dau rèine de [[Carlesmanhe]].]] '''814''' : [[mòrt]] de l'emperaire [[Carlesmanhe]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Loís lo Piós]]. <br/> '''815''' : dins l'[[Empèri Bizantin]], restauracion de l'[[iconoclasme]] per l'emperaire [[Leon V (emperaire bizantin)|Leon V]]. <br/> '''816-829''' : dins lo [[Califat Abbassida]], insureccion majora en [[Azerbaitjan]]. Après plusors desfachas, leis armadas arabas abandonèron la region en [[829]] (→ [[835]]). <br/> '''817-819''' : guèrra civila dins lo [[Califat Abbassida]] après una temptativa d'usurpacion menada per [[Ibrahim ben al-Mahdi]]. Lo califa [[Al-Mamun (Abbassida)|Al-Mamun]] foguèt obligat d'acceptar de reduccions d'impòsts importantas per gardar lo sostèn de la populacion. <br/> '''820''' : assassinat de l'emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Leon V (emperaire bizantin)|Leon V]] que foguèt remplaçat per [[Miquèu II Psellos]]. <br/> '''821-822''' : per assaiar de mantenir son autoritat dins lei províncias pus orientalas dau Califat, leis Abbassidas i nomèron [[Tahir ibn Husayn]] coma governador. I venguèt rapidament quasi independent e foguèt assassinat tre [[822]]. Pasmens, en causa de son afebliment, lo califa [[Al-Mamun (Abbassida)|Al-Mamun]] foguèt obligat de nomar son fiu coma successor. Aquò entraïnèt la formacion de la dinastia dei [[Tahiridas]] que venguèt ''[[de facto]]'' independenta. <br/> '''821-824''' : per de rasons desconegudas, lo generau [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Tòmas l'Eslau]] assaièt sensa succès de reversar l'emperaire [[Miquèu II Psellos]]. Pasmens, gràcias au sostèn deis abitants de [[Constantinòble]] e una aliança amb lei [[Bulgaria|Bulgars]], l'emperaire capitèt de gardar lo poder. <br/> '''823-824''' : conquista de [[Creta]] per leis Arabes. <br/> '''825''' : dins leis [[Illas Britanicas]], [[batalha d'Ellandun]] entre [[Wessex]] e [[Mercia]]. S'acabèt amb una victòria d'[[Egbert de Wessex]] que restaurèt l'independéncia de son reiaume. <br/> '''827''' : revirada d'una ataca araba còntra [[Sicília]] (→ [[830]]). <br/> {{veire|Mutazilisme}} '''827''' : adopcion de l'[[islam]] [[mutazilisme|mutazilita]] per lo califa [[Al-Mamun (Abbassida)|Al-Mamun]] (→ [[828]]). <br/> '''827-831''' : conquista de la màger part de [[Sicília]] per leis Arabes. <br/> '''828''' : creacion d'un tribunau cargat de jutjar leis afaires [[religion|religiós]] per lo califa [[Al-Mamun (Abbassida)|Al-Mamun]]. Se turtèt a l'ostilitat deis olemas (→ [[833]]). <br/> '''830''' : dins lei ciutats-estats [[civilizacion maia|maias]] de [[Tikal]] e de [[Calakmul]], abséncia de celebracions per lo 10{{e}} bak'tun. Aquò illustra la crisi prefonda de la civilizacion maia durant aqueu periòde amb un afondrament demografic e l'abandon totau de plusors vilas importantas. <br/> '''830-834''' : represa de la guèrra entre [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e [[Califat Abbassida|Abbassidas]]. Venceires, leis Arabes obtenguèron lo pagament d'un [[tribut]] (→ [[837]]). <br/> '''833''' : decision dau califa [[Al-Mamun (Abbassida)|Al-Mamun]] d'impausar lo [[mutazilisme]] a l'ensemble dau mond [[islam|musulman]]. Son tribunau religiós menèt la repression còntra seis adversaris mai la màger part deis olemas dau Califat èran ostils a son projècte. <br/> '''833''' : mòrt dau califa [[Al-Mamun (Abbassida)|Al-Mamun]] que foguèt remplaçat per son fraire [[Al-Mutasim (Abbassida)|Al-Mutasim]]. <br/> '''833''' : aprofichant lei dificultats deis [[Califat Abbassida|Abbassidas]], lo rèi [[Zacharias III de Makuria|Zacharias III]] de [[Makuria]] impausèt divèrsei modificacions a son avantatge dau tractat liant son reiaume au mond [[islam|musulman]]. <br/> '''834''' : revirada d'una revòuta en [[Khorasan]]. <br/> '''835-838''' : après una campanha prudenta permetent de restaurar lei [[fortificacion]]s de la region, repression de la revòuta en [[Azerbaitjan]]. <br/> '''836''' : invasion de [[Danemarc|Danés]] dins lo sud de [[Wessex]]. Bateguèron lei tropas dau rèi [[Egbert de Wessex]] a la [[batalha de Carhampton]]. <br/> '''836''' : revòuta dei populacions arabas e iranianas de [[Badgad]] còntra leis esclaus turcs de l'administracion dau califa. Fòrça eficaç, èran a ocupar pauc a pauc la màger part dei pòstes importants. Per amaisar la situacion, lo califa [[Al-Mutasim (Abbassida)|Al-Mutasim]] decidèt de transferir lei Turcs dins una capitala novèla a [[Samarra]]. <br/> '''837-841''' : rompedura de la trèva de [[834]] entre [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e [[Califat Abbassida|Abbassidas]]. Lei Bizantins perdiguèron mai d'una batalha mai capitèron d'afeblir son adversari gràcias a d'intrigas (→ [[842]]). <br/> '''840''' : mòrt de l'emperaire [[Empèri Carolingian|carolingian]] [[Loís lo Piós]] e combats entre sei fius per sa succession (→ [[843]]). <br/> '''842''' : mòrt de l'emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Teofil (emperaire bizantin)|Teofil]] e dau califa [[Al-Mutasim]]. Aquò permetèt de redurre l'intensitat dau conflicte entre lei dos estats. Lo premier foguèt remplaçat per son fiu [[Miquèu III (emperaire bizantin)|Miquèu III]] (plaçat sota una regéncia dominada per sa maire) e lo segond per son fiu [[Al-Watiq (Abbassida)|Al-Watiq]]. <br/> '''843''' : scission de l'[[Empèri Carolingian]] après la signatura dau [[Tractat de Verdun]] que reglèt lo partiment de l'Empèri de [[Carlesmanhe]] entre lei tres fius de [[Loís lo Piós]]. Aquò marquèt sa disparicion au profiech de tres estats novèus : la [[Francia Occidentala]], dirigida per [[Carles lo Calvet]], qu'es a l'origina de [[França]], la [[Francia Mediana]], dirigida per [[Lotari]], e la [[Francia Orientala]], dirigida per [[Loís lo Germanic]], qu'es l'ancessor dau [[Sant Empèri Roman Germanic]]. <br/> '''843''' : pilhatge de [[Nantas]] per lei [[Vikings]]. <br/> '''843''' : premiera unificacion d'[[Escòcia]] per lo rèi [[Kenneth MacAlpin]]. <br/> '''843-845''' : purgas importantas au sen de la cort dau califa [[Al-Watiq (Abbassida)|Al-Watiq]]. Dirigidas còntra lei foncionaris tròp poderós, permetèron au poder de recuperar de fons importants. <br/> '''845''' : conclusion d'una trèva novèla entre [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e [[Califat Abbassida|Abbassidas]]. Aquò empediguèt pas l'organizacion d'incursions per d'emirs locaus quasi independents mai aqueleis atacas menaçavan gaire lei defensas [[Empèri Bizantin|bizantinas]]. <br/> '''843-846''' : après divèrseis incursions menadas per lei Bretons còntra sei províncias occidentalas, lo rèi [[Carles lo Calvet]] organizèt una gròssa expedicion còntra [[Bretanha]]. Lo rèi [[Nominoe]] foguèt obligat d'acceptar la senhoriá personala dau rèi franc. <br/> '''844-847''' : operacions militaras abbassindas dins la [[Peninsula Aràbia]] per i restablir l'autoritat dau califa e arrestar leis incursions còntra [[Mesopotamia]]. <br/> '''847''' : mòrt dau califa [[Al-Watik (Abbassida)|Al-Watik]]. Son fraire [[Al-Mutawakki (Abbassida)|Al-Mutawakki]] li succediguèt e ordonèt a son torn de purgas còntra lei foncionaris que li èran ostils (→ [[848]]). <br/> '''848''' : abandon dau [[mutazilisme]] coma doctrina oficiala per lo califa [[Al-Mutawakki (Abbassida)|Al-Mutawakki]]. Pasmens, deguèt desenant tenir còmpte deis interès deis olemas e dau [[clergat]] qu'avián format de grops poderós durant lei rèines precedents. <br/> '''v. 849''' : fondacion dau [[Reiaume de Pagan]]. <br/> '''849-851''' : represa de la guèrra entre la [[Francia Occidentala]] e [[Bretanha]]. S'acabèt per una victòria dei Bretons que recebèron lei comtats de Nantas, de [[Rennas]] e lo País de Retz. Aquò fixèt lei limits de la [[Bretanha]] istorica (→ [[863]]). <br/> '''850''' : adopcion d'una [[lei|lèi]] novèla dins lo [[Califat Abbassida]] a prepaus de l'estatut dei ''[[dhimmi]]s''. Relativament repressiva, introduguèt l'adopcion de signes vestimentaris per leis identificar, la destruccion de luòcs de culte bastits dempuei la conquista musulmana ò de limitacions regardant lo drech de trabalhar dins l'administracion. Entraïnèt de tensions entre lo poder e lei populacions [[cristianisme|crestianas]], [[judaïsme|judievas]] e [[zoroastrisme|zoroastrianas]]. <br/> '''850-855''' : dins lo [[Califat Abbassida]], importanta revòuta en [[Armenia]] que foguèt reprimida d'un biais saunós. <br/> '''853''' : revirada d'una [[incursion]] navala bizantina còntra [[Creta]]. En revènge, una autra ataca permetèt de pilhar lo pòrt [[Egipte|egipcian]] de [[Damieta]]. <br/> '''854-855''' : insureccions recurrentas de la vila de [[Homs]] en causa deis abús dei caps de l'administracion abbassida locala. <br/> '''855-856''' : reconquista d'una partida de [[Tràcia]] per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]]. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''856''' : après una revòuta, somission – fòrça teorica – de l'aristocracia d'[[Aquitània]] a [[Carles lo Calvet]]. <br/> '''856''' : incursion vikinga còntra [[París]] que foguèt pilhada e cremada (→ [[861]]). <br/> '''857''' : incursion [[Empèri Bizantin|bizantina]] còntra l'[[Emirat de Melitèn]], un vassau teoric dau [[Califat Abbassida]], que menava d'operacions regularas de pilhatge dins la region (→ [[863]]). <br/> '''858''' : sostengut per una partida de la noblesa de [[Francia Occidentala]], lo rèi [[Loís II de Germania]] assaièt d'usurpar la corona de [[Carles lo Calvet]]. Pasmens, aqueu darrier reüniguèt una importanta armada e [[Loís II de Germania|Loís II]] acceptèt de negociar sa retirada. <br/> '''859-860''' : incursion bizantina còntra lei principats arabes d'[[Anatolia]]. Aquò entraïnèt una importanta repòsta. <br/> '''860''' : incursion suspresa dei Rus' de Kiev que pilhèron la region de [[Constantinòble]]. <br/> '''861''' : abatatge dau [[Ciprès de Keshmar]], [[aubre]] sacrat per lei [[Zoroastrisme|Zoroastrians]], maugrat una demanda dei populacions [[iran]]ianas d'esparnhar l'aubre en cambi dau pagament d'un tribut important. <br/> {{veire|Anarquia de Samarra}} '''861''' : assassinat dau califa [[Al-Mutawakki (Abbassida)|Al-Mutawakki]] per un soudat turc de sa garda personala. Son fiu [[Al-Muntasir]], que li succediguèt, es probablament a l'origina d'aqueu complòt qu'afebliguèt grèvament leis [[Califat Abbassida|Abbassidas]] (→ [[862]]). D'efiech, lei soudats turcs ocupèron desenant la màger part dei pòstes importants en despiech de l'oposicion deis autrei pòbles dau Califat. De revòutas aguèron luòc dins mai d'una vila entraïnant un periòde d'anarquia que durèt fins a [[870]]. <br/> '''862''' : mòrt dau califa [[Al-Muntasir]]. Sei soudats turcs chausiguèron [[Al-Mustain (Abbassida)|Al-Mustain]] per lo remplaçar. Aquò entraïnèt una revòuta de [[Bagdad]] que foguèt reprimida (→ [[863]]). <br/> '''863''' : evangelizacion dei [[Cazars]] per lei prèires de [[Ciril e Metòde]]. <br/> '''863-864''' : en [[Anatolia]] Orientala, importanta desfacha deis armadas de l'[[Emirat de Melitèn]] que perdiguèron de miliers d'òmes a la [[batalha de Poson]]. Aqueu combat marquèt lo començament d'un periòde de reconquista bizantina en Orient. La novèla entraïnèt una insureccion novèla de [[Bagdad]] ont una guèrra santa foguèt declarada còntra lei Turcs. Lo movement foguèt pasmens vencut en [[864]]. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''864''' : revòuta d'[[Aquitània]] menada per [[Pepin II d'Aquitània]] que se proclamèt rèi. Pasmens, foguèt batut e capturat permetent a la restauracion dau poder de [[Carles lo Calvet]] dins la region. <br/> '''864''' : creacion de la [[Moneda de París]] per lo rèi [[Carles lo Calvet]]. Aquela institucion existís totjorn au sègle XXI. <br/> '''864''' : importanta ofensiva [[Empèri Bizantin|bizantina]] còntra lei [[Bulgaria|Bulgars]]. En cambi de la restitucion dei territòris perduts, lo khan [[Boris Ièr de Bulgaria|Boris I{{èr}}]] acceptèt de se convertir au [[cristianisme]] de rite bizantin. <br/> '''864''' : aprofichant lei dificultats deis [[Califat Abbassida|Abbassidas]], lei princes de [[Tabaristan]], region situada au sud de la Mar Caspiana e tradicionalament ostila au poder deis Abbassidas, venguèron ''de facto'' independents. Pasmens, foguèron pron prudents per mantenir ''[[de facto]]'' l'autoritat nominala dau califa. <br/> '''865-867''' : per assaiar de demenir l'influéncia de seis oficiers turcs, lo califa [[Al-Mustain (Abbassida)|Al-Mustain]] ordonèt lo retorn de la [[capitala]] a [[Bagdad]]. Lei Turcs se revoutèron e proclamèron [[Al-Mutazz]] coma califa. Assetjat e batut dins [[Badgad]], [[Al-Mustain (Abbassida)|Al-Mustain]] foguèt finalament assassinat en [[866]] après aver acceptar la pèrda de son títol. Aquò entraïnèt una insureccion de [[Bagdad]] que foguèt tornarmai reprimida en [[867]]. <br/> '''866''' : dins l'[[Empèri Bizantin]], arrestacion e execucion de l'influent [[Bardas]], oncle de l'emperaire [[Miquèu III (emperaire)|Miquèu III]]. L'emperaire nomèt son favorit [[Basil Ièr lo Macedonian|Basil lo Macedonian]] coma coemperaire (→ [[867]]). <br/> '''866-869''' : incursions [[viking]]as importantas en [[Escòcia]]. <br/> '''867''' : assassinat de [[Miquèu III (emperaire)|Miquèu III]] per [[Basil Ièr lo Macedonian|Basil lo Macedonian]] que demorèt lo sobeiran unic de l'[[Empèri Bizantin]]. <br/> '''868''' : [[independéncia]] ''de facto'' d'[[Egipte]] après la decision dau governador [[Ahmad ibn Tulun]] d'arrestar la transmission deis [[impòst]]s au poder centrau dau Califat. <br/> '''869''' : inauguracion dau darrier monument conegut bastit dins la ciutat-estat [[Civilizacion maia|maia]] de [[Tikal]]. En crisi, probablament en causa d'un afondrament de la produccion agricòla, la vila declinèt rapidament (→ [[950]]). <br/> '''869''' : dins lo [[Califat Abbassida]], reversament dau califa [[Al-Mutazz (Abbassida)|Al-Mutazz]] per un grop de soudats turcs. Foguèt remplaçat per son cosin [[Al-Muhtadi]]. Aqueu darrier assaièt de restaurar l'autoritat califala (→ [[870]]). Aquò entraïnèt una revòuta novèla de la populacion de [[Bagdad]] còntra lei soudats turcs e berbèrs de la capitala. <br/> '''869''' : començament de la [[rebellion dei Zanj]], un grop d'esclaus negres inspirats per lo [[kharigisme]]. Ocupèron lo sud de [[Mesopotamia]] (→ [[871]]). <br/> '''870''' : partiment dau territòri de [[Lotari II de Lotaríngia]] entre [[Carles lo Calvet]] e [[Loís II de Germania]]. <br/> '''870-875''' : importanta incursion vikinga en [[Escòcia]]. Pilhèron e destruguèron [[Dumbarton]]. Puei, capitèt d'ocupar lei Lowlands <br/> '''870''' : arrestacion e execucion dau califa [[Al-Muhtadi]] per sei soudats turcs. Nomèron un califa fantòche, son cosin [[Al-Mutamid (Abbassida)|Al-Mutamid]], per lo remplaçar. Pasmens, aquò permetèt de reconstituir un poder centrau capable de dirigir lo Califat. <br/> '''871''' : incendi de [[Basra]] per lei Zanj (→ [[879]]). <br/> '''871''' : campanha navala bizantina còntra lei [[piratariá|piratas]] arabes de la [[Mar Adriatica]]. Lei naviris ajudèron l'emperaire germanic de conquistar lo pòrt de [[Bari]] que passèt sota contraròtle bizantin en [[876]]. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''872''' : capitada d'una campanha bizantina còntra la vau auta d'[[Eufrates]]. En particular, permetèt a [[Constantinòble]] d'anientar la ierarquia [[paulicianisme|pauliciana]]. Lei subrevivents se retirèron en [[Euròpa]] ont inspirèron benlèu d'[[eresia]]s [[maniqueïsme|maniquèas]] coma lo [[catarisme]] [[Occitània|occitan]]. <br/> '''875''' : assaiant de protegir la frontiera orientala dau Califat, lo visir [[Al-Muwaffaq (visir)|Al-Muwaffaq]], cap vertadier de l'Estat, reconoguèt la possession de [[Khorasan]] ai [[Saffaridas]] (→ [[876]]). <br/> '''876''' : revirada d'una ataca saffarida còntra [[Mesopotamia]] (→ [[886]]). <br/> '''877''' : mòrt de [[Carles lo Calvet]], rèi de [[Francia Occidentala]], que foguèt remplaçat per son fiu [[Loís II de França|Loís II]]. <br/> [[Fichièr:Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png|thumb|right|Situacion territòriala deis Illas Britanicas a la fin dau sègle IX après la [[batalha d'Ethandum]].]] '''877-878''' : dins leis [[Illas Britanicas]], desfacha dei [[Vikings]] a la [[batalha d'Ethandum]] còntra [[Alfred de Wessex]]. Aquò marquèt la fin de l'expansion vikinga dins l'archipèla. <br/> '''877-878''' : conquista de [[Siria]] per l'emir d'[[Egipte]], [[Ahmad ibn Tulun]]. <br/> '''879''' : importanta desfacha dei [[Vikings]] durant una incursion dins lo domeni carolingian. <br/> '''879-881''' : importanta revòuta [[Kharigisme|kharigista]] en [[Mesopotamia]] Auta. Foguèt reprimida mai la region demorèt agitada. <br/> '''879-883''' : anientament de la [[rebellion dei Zanj]] dins lo sud de [[Mesopotamia]]. <br/> '''880''' : mòrt de [[Loís II de França|Loís II]] e partiment de son territòri entre seis eiretiers. Aprofichant lo caos, [[Boson II de Provença]] se proclamèt rèi e assaièt de restaurar lo Reiaume dei Burgonds (→ [[885]]). <br/> [[Fichièr:Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png|thumb|right|Partiment dau domeni carolingian en [[880]].]] [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''881-882''' : destruccion d'una armada vikinga per lei Francs ai [[batalha de Saucourt-en-Vimeu|batalhas de Saucourt-en-Vimeu]] e [[batalha d'Avaux|d'Avaux]] (→ [[883]]). <br/> '''882''' : reconstitucion de la [[Francia Occidentala]] après la mòrt de [[Loís III de França|Loís III]]. <br/> '''882''' : en [[Euròpa Orientala]], [[Oleg lo Savi]] installèt sa capitala a [[Kiev]]. Aquò marca una etapa decisiva dins la formacion de la [[Rus' de Kiev]], premier [[Estat]] estructurat format per leis [[Eslaus|Eslaus Orientaus]]. <br/> '''883-884''' : incursion vikinga dins lo nòrd de la [[Francia Occidentala]]. Se retirèron après lo pagament d'un important tribut. <br/> '''884''' : mòrt dau rèi [[Carloman II de França|Carloman II]]. Coma son eiretier èra un ennfant de sièis ans, lei senhors de [[Francia Occidentala]] demandèron a l'emperaire [[Carles III lo Gròs]] de venir [[regéncia|regent]]. <br/> '''884-886''' : mòrt de l'emir [[Ahmad ibn Tulun]]. Lo visir [[Al-Muwaffaq (visir)|Al-Muwaffaq]] aprofichèt sa mòrt per reconquistar [[Egipte]] mai seis armadas foguèron batudas. <br/> '''885''' : en cambi d'un jurament de fidelitat simple, l'emperaire [[Carles III lo Gròs]] acceptèt de laissar son territòri e son títol reiau a [[Boson II de Provença]]. Aquò permetèt de restablir la patz dins la region mai dins lei fachs, [[Provença]] sortiguèt de la zòna d'autoritat dei Carolingians. <br/> '''885-887''' : [[sètge de París (885-886)]] per lei [[Vikings]]. Lo regent [[Carles III lo Gròs]] foguèt obligat de pagar una indemnitat e d'autorizar lo pilhatge de [[Borgonha]] (en revòuta còntra son autoritat). Aquel acòrdi suscitèt l'indignacion quasi generala de l'[[aristocracia]] franca (→ [[888]]). <br/> '''886''' : pèrda de la region de [[Fars]] per lei [[Saffaridas]] après lo succès d'una campanha [[Califat Abbassida|abbassida]] (→ [[889]]). <br/> '''886''' : mòrt de l'emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Basil Ièr lo Macedonian|Basil lo Macedonian]] que foguèt remplaçat per [[Leon VI l'Avisat]]. <br/> '''888''' : mòrt de l'emperaire carolingian [[Carles III lo Gròs]]. En causa de l'indignacion suscitada per lei negociacions de [[887]] amb lei [[Vikings]], l'aristocracia refusèt d'elegir son fiu coma successor. En plaça, nomèt lo còmte [[Audoïn de França|Audoïn de París]] (→ [[889]]). <br/> '''889''' : signatura d'una trèva entre leis [[Califat Abbassida|Abbassidas]] e lei [[Saffaridas]]. <br/> '''889''' : au nòrd de la [[Mar Negra]], lei [[Pechenègs]] decidèron de tornar venir independents. Passèron [[Vòlga]] e anèron s'installar entre [[Dòn]] e [[Dnièpr]]. Lei [[Cazars]], poissança principala de la region, poguèron pas leis empachar. Pasmens, gràcias a son aliança amb [[Constantinòble]], poguèron limitar leis efiechs d'aquela revirada car lo territòri novèu dei [[Pechenègs]] èra desenant situat entre l'[[Empèri Bizantin]] e l'[[Empèri Cazar]]. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''889''' : en [[Aquitània]], campanha dau rèi [[Audoïn de França|Audoïn]] per sometre [[Ramnulf II de Peitius]]. Obtenguèt un jurament de fidelitat fòrça teorica. <br/> '''891''' : mòrt dau visir [[Al-Muwaffaq (visir)|Al-Muwaffaq]] qu'èra lo cap vertadier dau Califat dempuei leis ans 870. Durant son « rèine », capitèt de redreiçar l'autoritat dau poder centrau e de restablir l'òrdre dins lei províncias encara tengudas per [[Bagdad]]. Son fiu [[Al-Mutadid (Abbassida)|Al-Mutadid]] lo remplacèt. Ordonèt au califa de lo nomar coma eiretier e li succediguèt en [[892]]. <br/> '''892-894''' : en cambi de lor ajuda còntra [[Moràvia]], [[Arnulf de Carintia]], rèi de [[Francia Orientala]], autorizèt l'installacion deis [[Ongria|Ongrés]], un [[Empèris nomadas|pòble nomada]] originari de l'[[estèpa]], en [[Panònia]] ([[892]]-[[894]]) e en [[Dàcia]] ([[893]]). La màger part deis abitants de [[Panònia]] foguèron tuats ò expulsats e la region venguèt la basa deis incursions futuras deis Ongrés còntra lei regions vesinas. <br/> '''893''' : divèrsei negociacions permetèron d'amaisar lei relacions entre leis [[Califat Abbassida|Abbassidas]], lei [[Tulunidas]] e lei [[Saffaridas]]. Entraïnèron la definicion d'esfèras d'influéncia e permetèron de mantenir la ficcion de l'autoritat dau califa sus l'ensemble dau mond [[islam|musulman]]. <br/> '''894''' : aliança entre [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e [[Ongria|Ongrés]] per combatre lei [[Bulgaria|Bulgars]]. <br/> '''895''' : importanta reforma de la fiscalitat [[Califat Abbassida|abbassida]] que permetèt de melhorar la percepcion deis [[impòst]]s per lo [[govèrn]] centrau. <br/> '''895-896''' : capitada d'una incursion ongresa còntra lei regions bulgaras. Pasmens, lei Bulgars s'alièron amb lei [[Pechenegs]]. Aquò li permetèt de tornar concentrar sei fòrças còntra lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] que foguèron batuts. Negocièron la fin deis ostilitats en cambi dau pagament d'un [[tribut]] anuau (→ [[912]]). <br/> '''896-897''' : aprofichant lei dificultats intèrnas dei [[Tulunidas]] d'[[Egipte]], lo califa [[Al-Mutadid (Abbassida)|Al-Mutadid]] li impausèt la cession d'una partida de [[Siria]] (region de [[Homs]]) e lo pagament d'un important tribut anuau. Capitèt tanben de conquistar lei regions tengudas per la dinastia dei [[Dulunidas]] en [[Pèrsia]]. En revènge, en [[Anatolia]] Orientala, deguèt laissar mai d'autonòmia ai [[Hamdanides]]. <br/> '''898''' : en [[Caucàs]], independéncia ''[[de facto]]'' dei [[Sajides]] que contunièron de respectar nominalament lo primat deis [[Califa Abbassida|Abbassidas]]. <br/> '''898-900''' : guèrra entre lei [[Saffaridas]] e lei [[Samanides]] en [[Pèrsia]] Orientala e en [[Asia Centrala]]. S'acabèt per la victòria dei [[Samanides]]. Lo califa acceptèt de transferir ai venceires lei títols e cargas tenguts per lei [[Saffaridas]]. <br/> '''899-900''' : incursions ongresas dins lo nòrd d'[[Itàlia]]. En revènge, revirada d'una expedicion dirigida còntra [[Francia Orientala]]. <br/> '''900''' : reconquista de l'[[Emirat de Tarsus]] per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]]. Aquò permetèt ais armadas de [[Constantinòble]] d'agantar [[Armenia]]. == Cultura == [[Fichièr:Borobudur Northwest View.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau temple (restaurat) de [[Borobudur]].]] '''v. 824''' : inauguracion dau [[temple]] [[bodisme|bodista]] de [[Borobudur]]. Bastit sus una còla, es un [[stupa]] que fòrma un carrat de 113 mètres de costat amb quatre galariás successivas de forma geometrica. == Sciéncias e tecnicas == '''806''' : segon lei foncionaris de l'administracion chinesa, au mens {{formatnum:16000}} tonas d'[[acièr|acier]] èran produchas anualament dins l'Empèri (→ [[1078]]). <br/> '''812''' : en [[Republica Populara de China|China]], per facilitar lei cambis economics, premiera utilizacion d'una [[moneda]] de [[papièr|papier]]. <br/> '''v. 815''' : mòrt de [[Jabir Ibn Hayyan]] que foguèt lo premier [[alquimia|alquimista]] qu'adoptèt un metòde basat sus l'observacion e l'experimentacion. Aquò li permetèt de sistematizar de procès quimics fondamentaus ([[cristallizacion]], [[destillacion]], [[calcinacion]], [[sublimacion]], [[evaporacion]]...) e de descubrir divèrsei compausats quimics importants ([[acid cloridric]], [[acid nitric]], [[acid citric]]...). Estudièt tanben la produccion d'[[acier]] e la proteccion dei metaus còntra la [[corrosion]]. <br/> '''v. 820''' : publicacion a [[Bagdad]] per [[Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi]] d'un libre d'astronomia (''Zīj al-Sindhind'') amb de taulas regardant lo movement dau [[Solelh|Soleu]], dei cinc [[planeta]]s conegudas e de la [[Luna]]. <br/> '''827''' : mesura de la circonferéncia terrèstra per una expedicion dirigida per [[Khalid ibn Abd al‐Malik al‐Marwarrudhi]] e [[Ali ibn Isa al-Asturlabi]] a partir d'observacions dins la Vau de Tigris. Trobèron un resultat de {{formatnum:40248}} km ò de {{formatnum:41436}} km segon lei fònts istoricas. <br/> '''829''' : a l'iniciativa dau califa [[Al-Mamun (Abbassida)|Al-Mamun]], creacion d'un observatòri astronomic permanent a [[Bagdad]]. <br/> [[Fichièr:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|thumb|right|Premiera pagina dau tractat ''Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-jabr wa-l-muqābala''.]] '''829''' : publicacion a [[Bagdad]] dau tractat ''Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-jabr wa-l-muqābala'' (en [[occitan]] ''Abreujat de calcul per la restauracion e la comparason'') per lo matematician [[Iran|persan]] [[Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi]]. Presentant d'un biais clar un ensems de metòde de resolucion d'[[equacion]] dau segond gras, aguèt un ròtle important dins la generalizacion dau sistèma decimau arabi a l'origina dei nombres modèrnes. <br/> '''830''' : publicacion per [[Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi]] d'un [[zij]] dich ''Zīj al-Sindhind'' (« [[Taula indiana]] » en [[occitan]]). Establit a partir dei calculs e dei teorias de [[Ptolemèu]] e deis astronòms [[Índia|indians]], venguèt una referéncia majora de l'[[Edat Mejana]] per l'estudi e la prediccion dau movement deis astres. <br/> '''832''' : fondacion de l'[[Ostal de la Sapiença|Ostau de la Saviesa]] de [[Bagdad]]. Èra un centre scientific associant de bibliotècas, de centres de traduccion e de luòcs de reünion per lei sabents. Permetèt a l'elèit scientific arabopersan de tradurre e de perseguir lei recèrcas anticas. <br/> '''833''' : publicacion a [[Bagdad]] per lo sabent [[Iran|persan]] [[Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi]] dau ''Kitāb ṣūrat al-Arḍ'' (''[[Libre sus l'Aparéncia de la Tèrra]]'' en [[occitan]]) que gropava una lista de {{formatnum:2402}} coordenats geografics de vilas e d'autrei endrechs de remarca. Permetiá de completar e de corregir la ''Geographia'' publicada per [[Ptolemèu]] dins lo corrent de l'[[Antiquitat]]. <br/> '''v. 850''' : redaccion de tractats d'[[optica]], de [[medecina]] e de [[criptografia]] per [[Al-Kindi]]. En particular, publiquèt lo premier obratge de [[criptanalisi]] ont presentèt lo metòde de l'[[analisi frequenciala]]. <br/> '''850''' : publicacion a [[Bagdad]] per lei fraires [[Banu Musa]] dau ''[[Libre dei Dispositius Engenhós]]'' que depinta divèrseis aparelhs e dispositius avançats, compres de sistèmas automatics. <br/> {{veire|Pouvera}} '''855''' : data tradicionala de l'invencion de la [[pouvera]] en [[Republica Populara de China|China]]. <br/> {{veire|Estampariá}} '''868''' : en [[Republica Populara de China|China]], publicacion dau ''[[Sitra dau diamant]]'' qu'es lo pus ancian estampat. <br/> '''876''' : utilizacion d'un simbòl designant lo [[zèro]] per lei matematicians indians. Aquò foguèt una etapa importanta dins son adopcion per leis [[Arabes]]. <br/> '''900''' : existéncia de papetariás en [[Egipte]] illustrant la perseguida de la difusion dau [[papièr|papier]] en direccion d'[[Euròpa]] (→ [[1046]]). == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Ahmad ibn Tulun]], emir [[Tulunidas|tulunida]]. * [[Al-Amin (Abbassida)|Al-Amin]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Kindi]], [[filosofia|filosòf]] e sabent [[Arabs|arabe]]. * [[Al-Mamun (Abbassida)|Al-Mamun]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Muhtadi]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Muntasir]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Mustain (Abbassida)|Al-Mustain]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Mutadid (Abbassida)|Al-Mutadid]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Mutasim (Abbassida)|Al-Mutasim]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Mutazz]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Muttawaki (Abbassida)|Al-Muttawaki]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Muwaffaq (visir)|Al-Muwaffaq]], visir [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Watiq (Abbassida)|Al-Watiq]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Basil Ièr lo Macedonian|Basil lo Macedonian]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Carles lo Calvet]], emperaire [[Empèri Carolingian|carolingian]]. * [[Carles III lo Gròs]], emperaire [[Empèri Carolingian|carolingian]]. * [[Carlesmanhe]], emperaire [[Empèri Carolingian|carolingian]]. * [[Egbert de Wessex]], rèi de [[Wessex]]. * [[Ibrahim ibn al-Aghlab]], emir [[Aglabidas|aglabida]]. * [[Irèna l'Atenenca|Irèna]], emperatritz [[Empèri Bizantin|bizantina]]. * [[Hunayn ibn Ishaq]], [[medecina|mètge]] e [[traduccion|traductor]] siriac. * [[Jabir Ibn Hayyan]], [[alquimia|alquimista]] [[iran]]ian. * [[Leon V (emperaire bizantin)|Leon V]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantina]]. * [[Loís lo Piós]], emperaire [[Empèri Carolingian|carolingian]]. * [[Miquèu II l'Amorian]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Miquèu III (emperaire)|Miquèu III]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi]], [[matematicas|matematician]] [[Iran|persan]]. * [[Nicefòr Ièr|Nicefòr I{{èr}}]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Tòmas l'Eslau]], generau e emperaire usurpator [[Empèri Bizantin|bizantin]]. </div> == Liames intèrnes == * [[Califat Abbassida]]. * [[Civilizacion maia]]. * [[Empèri Bizantin]]. * [[Mutazilisme]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Sègle]] piq1tava4lhp8uo0ft6mpgn80ora4p7 0 149545 2499223 2084788 2026-05-01T01:45:15Z Kwamikagami 7816 2499223 wikitext text/x-wiki '''(5301) Novobranets''' (anteriorament nomenat 1974 SD₃) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 20 de setembre de 1974 per l'astronòma [[Ucraïna|ucraïniana]] [[Lyudmila Zhuravliova]] a l'[[Observatòri d'Astrofisica de Crimèa]]. L'asteroïde foguèt batejat aital en omenatge a l'escrivan ucraïnian [[Vassili Novobranets]]. [[Category:Asteroïde|Novobranets]] 10uxyst50kvz82xo0j4f0w6jv23okqa 0 149546 2499229 2084789 2026-05-01T01:47:39Z Kwamikagami 7816 2499229 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5302) Romanoserra''' (anteriorament nomenat 1976 YF₅) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 18 de decembre de 1976 per l'astronòm [[N. S. Chernykh]] a l'[[Observatòri d'Astrofisica de Crimèa]]. Recebèt son nom en omenatge a l'astrofisician italian Romano Serra. [[Category:Asteroïde|Romanoserra]] 8nd6tsg5cck7y8r9ph3o064xd7g63rz 0 149547 2499226 2084790 2026-05-01T01:46:55Z Kwamikagami 7816 2499226 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5303) Parijskij''' (anteriorament nomenat 1978 TT₂) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 3 d'octobre de 1978 per l'astronòm N. S. Chernykh a l'[[Observatòri d'Astrofisica de Crimèa]]. Recebèt aquel nom en omenatge al radioastronòm [[Iori Parijskij]]. [[Category:Asteroïde|Parijskij]] bsa3nwphzetn8zf6mal4csp0et5y1eq 0 149548 2499235 2084791 2026-05-01T01:50:05Z Kwamikagami 7816 2499235 wikitext text/x-wiki '''(5304) Bazhenov''' (anteriorament nomenat 1978 TA₇) es un [[asteroïde]] de la [[cencha d'asteroïdes|cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 2 d'octobre de 1978 per l'astronòma [[Ucraïna|ucraïniana]] [[Lyudmila Zhuravliova]] a l'[[Observatòri d'Astrofisica de Crimèa]]. Recebèt aqueste nom en omenatge a l'arquitècte [[Russia|rus]] [[Vassili Bazhenov]]. [[Category:Asteroïde|Bazhenov]] jl4rmact7r72nap2grjjsppng5qtkz5 0 149550 2499230 2084787 2026-05-01T01:47:49Z Kwamikagami 7816 2499230 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5300) Sats''' (anteriorament nomenat 1974 SX₁) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 19 de setembre de 1974 per l'astronòma [[Lyudmila Chernykh]] a l'[[Observatòri d'Astrofisica de Crimèa]]. Recebèt son nom per omenatjar l'autora d'òbras teatralas russa Natàlia Sats. [[Category:Asteroïde|Sats]] ssj2p8uykxxx2nkz0af3gqyqo8glkaw 0 149553 2499220 2084814 2026-05-01T01:44:27Z Kwamikagami 7816 2499220 wikitext text/x-wiki '''(5308) Hutchison''' (anteriorament nomenat 1981 DC₂) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 28 de febrièr de 1981 per l'astronòm american Schelte J. Bus a l'[[Observatòri de Siding Spring]]. Recebèt son nom per omenatjar un estudiós dels meteorits anglés, Robert Hutchison. [[Category:Asteroïde|Hutchison]] d9g2u1zmeabub56wpb1u7sq5bff2vn6 0 149554 2499222 2084786 2026-05-01T01:44:56Z Kwamikagami 7816 2499222 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5309) MacPherson''' (anteriorament nomenat 1981 ED₂₅) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 2 de març de 1981 per l'astronòm american Schelte J. Bus a l'[[Observatòri de Siding Spring]]. Recebèt son nom per omenatjar un estudiós dels meteorits american, Glenn MacPherson. [[Category:Asteroïde|MacPherson]] l2kharu8n2fcr8ob1th51flvjpotr90 0 149555 2499225 2084816 2026-05-01T01:46:43Z Kwamikagami 7816 2499225 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5310) Papike''' (anteriorament nomenat 1981 EP₂₆) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 2 de març de 1981 per l'astronòm american Schelte J. Bus a l'[[Observatòri de Siding Spring]]. Recebèt son nom per omenatjar l'expèrt en [[mineralogia]] e [[petrologia]] american, James Papike. [[Category:Asteroïde|Papike]] ins3dajagvz8oq07ebmdwbn5in11pai 0 149556 2499231 2084813 2026-05-01T01:48:02Z Kwamikagami 7816 2499231 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5312) Schott''' (anteriorament nomenat 1981 VP₂) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 3 de novembre de 1981 per l'astronòm [[Alemanha|alemand]] Freimut Borngen a l'[[Observatòri Karl Schwarzschild]] a [[Tautenburg]]. Recebèt son nom per omenatjar lo quimista alemand Friedrich Otto Schott. [[Category:Asteroïde|Schott]] m80nik4wvnexrycnizbmh4oj3xn6a4h 0 149557 2499224 2084812 2026-05-01T01:45:26Z Kwamikagami 7816 2499224 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5313) Nunes''' (anteriorament nomenat 1982 SC₂) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 18 de setembre de 1982 per l'astronòm [[Belgica|bèlga]] [[Henri Debehogne]] a l'[[Observatòri de La Silla]] a [[Chile]]. Recebèt son nom per omenatjar lo matematician [[Portugal|portugués]] [[Pedro Nunes]]. [[Category:Asteroïde|Nunes]] ocargllto6eb82k8gd6w0v57sfwkdx3 0 149558 2499233 2084811 2026-05-01T01:49:05Z Kwamikagami 7816 2499233 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5314) Wilkickia''' (anteriorament nomenat 1982 SG₄) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 20 de setembre de 1982 per l'astronòm [[N. S. Chernykh]] a l'[[Observatòri d'Astrofisica de Crimèa]]. Recebèt son nom per omenatjar los idrografs e exploradors artics [[Russia|russes]] Andrei e Boris Wilkitski. [[Category:Asteroïde|Wilkickia]] 4h4as7fz4um5jj30tva9bhkp6lckpt9 0 149559 2499234 2354907 2026-05-01T01:49:54Z Kwamikagami 7816 2499234 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5315) Balʹmont''' (anteriorament nomenat 1982 SV₅) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 16 de setembre de 1982 per l'astronòma [[Lyudmila Chernykh]] a l'[[Observatòri d'Astrofisica de Crimèa]]. Recebèt son nom per omenatjar lo poèta rus Konstantin Balʹmont. [[Category:Asteroïde|Balmont]] cd0bad9dawp84hiobv14qht898kt1d2 0 149560 2499218 2084809 2026-05-01T01:43:40Z Kwamikagami 7816 2499218 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5316) Filatov''' (anteriorament nomenat 1982 UB₇) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 21 d'octobre de 1982 per l'astronòma [[Ucraïna|ucraïniana]] [[Lyudmila Karachkina]] a l'[[Observatòri d'Astrofisica de Crimèa]]. Recebèt son nom per omenatjar l'oftalmologista rus Vladimir Filatov. [[Category:Asteroïde|Filatov]] jy711jps7zfnetb3r1t4jsqwg4nrsnc 0 149562 2499228 2084807 2026-05-01T01:47:19Z Kwamikagami 7816 2499228 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5319) Petrovskaya''' (anteriorament nomenat 1985 RK₆) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 15 de setembre de 1985 per l'astronòm [[N. S. Chernykh]] a l'[[Observatòri d'Astrofisica de Crimèa]]. Recebèt son nom per omenatjar l'astronòma Margarita Petrovskaya. [[Category:Asteroïde|Petrovskaya]] bl2ujv9rwwip91tall74owlclpbwlu8 0 149565 2499219 2084795 2026-05-01T01:43:52Z Kwamikagami 7816 2499219 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5323) Fogh''' (anteriorament nomenat 1986 TL₄) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 13 d'octobre de 1986 per l'astronòm [[Danemarc|danés]] [[Poul Jensen]] a l'[[Observatòri de Brorfelde]] (prèp d'[[Holbæk]]). Aqueste nom foguèt donat en onor a l'astronòm danés Hans Jørn Fogh Olsen. [[Category:Asteroïde|Fogh]] sbvl5umw6bz56vx46uha1c0x95qpcde 0 149567 2499221 2084629 2026-05-01T01:44:40Z Kwamikagami 7816 2499221 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5290) Langevin''' (anteriorament nomenat 1990 OD₄) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 30 de julh de 1990 per l'astronòm [[Estats Units|american]] Henry E. Holt a l'[[Observatòri de Palomar]] ([[Califòrnia]]). Aqueste nom foguèt donat per omenatjar un scientific francés, Yves Langevin. [[Category:Asteroïde|Langevin]] jluzlyjttf4werxfklys0mihki3b7bz 0 149607 2499236 2084626 2026-05-01T01:50:16Z Kwamikagami 7816 2499236 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5293) Bentengahama''' (anteriorament nomenat 1991 BQ₂) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 23 de genièr de 1991 pels astronòms [[Japon|japoneses]] Masanori Matsuyama e Kazuro Watanabe a [[Kushiro]]. Recebèt son nom en omenatge a una platja ont lo segond scientific passava las vacanças. [[Category:Asteroïde|Bentengahama]] gul4i7ad543zy6wnn0u9lcfucvzfxok 0 149616 2499227 2084622 2026-05-01T01:47:08Z Kwamikagami 7816 2499227 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''(5203) Pavarotti''' (anteriorament nomenat 1984 SF₁) es un asteroïde de la [[cencha principala]]. Foguèt descobèrt lo 27 de setembre de 1984 per l'astronòm de l'astronòma [[Chèquia|chèca]] Zdeňka Vávrová a l'observatòri de [[Klet']]. Aqueste nom foguèt donat per omenatjar lo cantaire d'opèra [[Luciano Pavarotti]]. [[Category:Asteroïde|Pavarotti]] kl8zzfvb3c7diu7rqqnl7b3mww6s6f4 0 151023 2499290 2344817 2026-05-01T05:26:04Z Kwamikagami 7816 2499290 wikitext text/x-wiki [[File:InnerSolarSystem-ca.png|thumb| La cencha d'asteroïdes principala (en blanc) se tròba entre las orbitas de [[Mart (planeta)|Mart]] e de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]].]] La '''cencha d'asteroïdes''' es la region del [[Sistèma Solar]] que se tròba aperaquí entre las orbitas dels [[planeta|planetas]] [[Mart (planeta)|Mart]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]. Es ocupada per nombroses còsses de forma irregulara nomenats [[asteroïde]]s o [[planeta menora|planetas menoras]]. La region de la cencha d'asteroïdes li dison tanben '''cencha principala''' , amor que i a d'autres asteroïdes dins lo sistèma solar coma los [[asteroïde pròche de la Tèrra|asteroïdes pròche de la Tèrra]] e los [[asteroïde troian|asteroïdes troians]]. Mai de la mitat de la massa de la cencha principala ven dels quatre objèctes mai grands: [[Ceres (planeta nana)|1 Ceres]], [[4 Vesta]], [[2 Pallas]] e [[10 Igea]]. 4 Vesta, 2 Pallas e 10 Igea an de diamètres mejans de mai de 400&nbsp;km, mentre que Ceres fa 950&nbsp;km de diamètre. La rèsta dels còsses pòdon arribar a aver las dimensions d'una particula de polsa. Lo material d'asteroïdes es distribuit tan pauc densament que diverses sondas los an traversats sens problèmas. Pasmens, se pòdon produire de collisions entre asteroïdes grands, e pòdon formar de familhas d'asteroïdes, que sos membres partejan de caracteristicas orbitalas e de composicion. Las collisions crean tanben una polsa fina, que forma principalament la [[lutz zodiacala]]. Los asteroïdes individuals de la cencha principala se categorizan pels seus [[espèctre]]s, que se devesisson principalament en tres grops: de carbòni ([[Asteroïde de tipe C|tipe C]]), [[silicat]]s ([[Asteroïde de tipe S|tipe S]]) e rics en metals ([[Asteroïde de tipe M|tipe M]]). La cencha d'asteroïdes se formèt dins la nebulosa protosolara amb la rèsta del sistèma solar. Los fragments de material contengut dins la region de la cencha aurián pogut formar una planeta, mas las perturbacions gravitacionalas de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]], la planeta mai massiva, faguèron qu'aquestes fragments se truquèron a de grandas velocitats e poguèron pas s'agropar, ne resultant lo residú rocós que s'obsèrva actualament. Una consequéncia d'aquestas perturbacions son las [[lacuna de Kirkwood|lacunas de Kirkwood]]; de zònas ont se tròban pas d'asteroïdes a causa de [[Ressonància orbitala|resonàncias orbitalas]] amb Jupitèr. Se qualque asteroïde arriba dins aquesta zòna es expulsat dins la majoritat dels cases fòra del sistèma solar, e dins d'unas d'escasenças pòt èsser enviat cap a qualque planeta interiora, coma la [[Tèrra]], e dintrar en collision amb ela. == Vestigis del passat == Entre [[Mart (planeta)|Mart]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] se tròba çò que los astronòms apèlan la cencha d'asteroïdes. Se tracta d'una espècia d'anèl format d'un grand nombre de pichonas [[Planeta|planetas.]] Lo mai grand, [[Ceres (planeta nan)|Ceres]], es una [[esfèra]] inegala de 952,4 quilomètres de diamètre, e los mai pichons son de rèstes de contorns irregulars, de la talha de balas o de còdols. Lo tèrme anèl, emplegat aicí per descriure la cencha d'asteroïdes, deu pas nos far creire que se tracta d'un mitan fòrça dens ont las [[Ròca|ròcas]] de l'espaci dintran sovent en collision. En mejana, cada [[Asteroïde|asteroïde]] important es separat de son vesin per una distància de cinc milions de quilomètres. E quitament se produsisson collisions, aquestas se produsisson (per los asteroïdes importants) cada 100 000 [[Annada|ans]]. La cencha d'asteroïdes correspond a una zòna del sistèma solar situada entre 2 e 4 [[Unitat astronomica|UA]], ont se poguèt pas formar cap planeta a causa de las perturbacions causadas per Jupitèr. Per aqueste rason, los astronòms pensan que bona part d'aquestes còsses datan dels primièrs tempses del [[Sistèma Solar|sistèma solar]], es a dire, d'una epòca que las planetas existissián pas encara. Fa mai de 4500 milions d'ans sols viravan a l'entorn del [[Soleu|Solelh]] de pichons blòcs. A mai de 3 unitats astronomicas, aquestes còsses èran faches de ròca mas sustot de glaça, que l'existéncia èra possibla mercés a de temperaturas pro bassas. A mens de 3 unitats astronomicas, la glaça podiá pas demorar e unicament los silicats s'amassèron per crear de pichons [[objècte menor|planetoïdes]]. Nasquèron aital los asteroïdes. La majoritat, foguèron traches per de còsses de massa màger: las planetas en formacion. Aquestas exerciguèron lo ròtle de gigantesques aspiradors que netejèron l'espaci dels asteroïdes, levat Mart e Jupitèr. Per aquesta rason, una partida d'aquestas ròcas espacialas constituisson de vestigis capables de testimoniar de las condicions regnantas als alentorns del Solelh fa 4500 milions d'ans. Pr'aquò, totes los asteroïdes son pas de còsses tant primitius. Los astronòms an detectat de diferéncias dins sa composicion. A l'entorn de 6 dels 10 del tipe C, datan probablament de la genèsi del sistèma solar, los autres son rocoses (tipe S) o metallics (tipe M) e son lo resultat de la fragmentacion d'objèctes mai grands, que lo diamètre passariá los 200 quilomètres. Aqueste es la talha minimala per que la calor interiora generada per la gravetat pròpria de l'objècte baste per que se produga una diferenciacion: dins lo [[magma]], los elements pesucs coma los metals limpan cap al centre per constituir lo [[Nuclèu planetari|nuclèu]], del temps que los elements leugièrs, coma las pèiras, flotan per formar lo mantèt. Quora, coma consequéncia d'una collision l'astre se fragmenta, los tròces del nuclèu produsisson d'asteroïdes de tipe M e los del [[Mantèl (geologia)|mantèl]] donan d'asteroïdes de tipe S. Qualqu'uns d'aquestas pichonas planetas seguisson son camin pròpri, en s'aluenhant dels autres fora de la cencha d'asteroïdes. Desviats per las principalas planetas, qualqu'uns crosan de còps que i a la Tèrra, coma [[(433) Eros]], lo mai grand, en forma de balon de [[Rugbi|rugbi]] de 14×14×40 quilomètres, o [[(2101) Adonis]], famós per aver fregat —dins la ficcion— la [[fusada]] de [[Tintin]]. [[Fòbos (satellit)|Fobos]] E [[Deimos (satellit)|Deimos]], los dos satellits de Mart, son d'asteroïdes capturats pendent son escapada de la centura principala. Çò mesme per Amaltea, un dels pichons satellits de [[Jupitèr]]. == Istòria de son observacion == === Lei de Titius-Bode === En [[1766]], [[Johann Daniel Titius]] descobriguèt un modèl per tal de calcular la distància de las [[Planeta|planetas]] al [[Soleu|Solelh]]. Observèt que si a la sequéncia numerica: 0, 3, 6, 12, 24, 48... (En començant per 0, seguit per 3 e en doblant cada còp la quantitat anteriora) se li apond quatre a cada chifra e se devesís per 10, ne resulta una bona aproximacion de las distàncias de las diferentas planetas al solelh en unitats astronomicas (UA): 0,4, 0,7, 1,0, 1,6, 2,8, 5,2. Mas la lei de Titius-Bode predisiá una planeta desconeguda: a 2.8 [[Unitat astronomica|unitats astronomicas.]] [[Giuseppe Piazzi]] comencèt la recèrca de la dicha planeta, e la trobèt en l'an nòu de [[1801]]. Mas [[Ceres (planeta nan)|Ceres]], amb solament 950 km de [[Diamètre|diamètre]], èra un pauc pichona. Pejor encara, sa descobèrta foguèt rapidament seguida per la de [[2 Pallas|Palas]] en 1802; de [[(3) Juno|Juno]] en 1804; e de [[4 Vesta|Vesta]] en 1807, e una granda quantitat de planetas mendres o planetoïdes. De l'euforia se passèt a la decepcion. Ceres (planeta nana) foguèt classificada d'en primièr coma asteroïde puèi coma planeta, enfin en planeta nana en 2006. En [[1768]], l'astronòm [[Johann Elert Bode]] faguèt referéncia a aqueste raconte dins un dels sieus escrits, mas o acreditèt pas a Titius abans 1784, e doncas fòrça autors i faguèron referéncia coma la "lei de Bode" mases es coneguda uèi coma lei de Titius-Bode. Aqueste modèl empiric predisiá lo [[semiaxe major]] de las sièis planetas conegudas a aquesta epòca ([[Mercuri (planeta)|Mercuri]], [[Vènus (planeta)|Vènus]], [[Tèrra]], Mart, Jupitèr e [[Saturne (planeta)|Saturn]]), amb l'excepcion d'una planeta a una distància de 2,8 UA del Solelh, situada dins una zòna entre las orbitas de [[Mart (planeta)|Mart]] e de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]. Titius Declarèt: "Mas auriá daissat lo Creador aqueste espaci vuèg? non pas dins l'absolut".<ref>{{Ligam web|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|editor=Space Physics Center: UCLA.}}</ref> Quand [[William Herschel]] descobriguèt [[Uranus (planeta)|Uranus]] en [[1781]], la posicion de la planeta coïncidiguèt gaireben perfièchament amb la predicha per la lei de Titius-Bode (se trobava a 19,2 UA, per 19,6 [[Unitat astronomica|UA]] predichas per la lei); aquò menèt los astronòms a conclure que podiá existir una planeta entre las orbitas de Mart e Jupitèr. La taula seguenta mòstra la distància reala de las planetas al Solelh en UA en comparason amb la predicha per la lei de Titius-Bode, per las planetas conegudas a l'epòca. <center class=""> {| class="wikitable" ! Planeta ! Titius-Bode ! Realitat |- | [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] | 0,4 | 0,39 |- | [[Vènus (planeta)|Venus]] | 0,7 | 0,72 |- | [[Tèrra]] | 1 | 1 |- | [[Mart (planeta)|Mart]] | 1,6 | 1,52 |- | [[Ceres (planeta nan)|''Ceres'']] | 2,8 | 2,768 |- | [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] | 5,2 | 5,2 |- | [[Saturne (planeta)|Saturn]] | 10 | 9,54 |- | [[Uranus (planeta)|Urani]] | 19,6 | 19,2 |} </center> === Ceres e la polícia celestiala === [[Fichièr:Giuseppe_Piazzi.jpg|vinheta|[[Giuseppe Piazzi]], descubridor De [[Ceres (planeta nan)|Ceres]], l'objècte mai grand e massiu de la cencha d'asteroïdes.]] L'astronòm [[Franz Xaver von Zach]] comencèt en 1787 de cercar la planeta predita per la lei de Titius-Bode. Pr'aquò, s'avisèt que per o aténher auriá de besonh de l'ajuda d'autres astronòms, e en setembre de 1800 von Zach amassèt un grop de 24 observaires, los quals se repartiguèron la banda del [[Signes del zodiac|zodiaco]] en 24 parts, çò que correspondiá a 15° cadun. Aqueste grop se fasiá cridar la policia celestiala (''Himmels polizei''), e entre sos membres se trobavan d'astronòms tan prestigioses coma [[William Herschel]], [[Charles Messier]], [[Johann Elert Bode]], [[Barnaba Oriani]] e [[Heinrich Olbers]]. La polícia celestiala mandèt una invitacion a l'italian [[Giuseppe Piazzi]], mas abans de que li arribèsse l'invitacion, Piazzi descobriguèt la "planeta" cercada lo 1 de genièr de 1801, que diguèt [[Ceres (planeta nan)|Ceres]] en onor a la divessa romana de l'agricultura e patrona de [[Sicília]]. Piazzi, qu'èra pas assabentat dels plans del grop d'astronòms, ensajava de realizar d'observacions per completar son catalòg d'estelas, quand localizèt dins la [[Taure (constellacion)|constellacion de Taur]] un pichon ponch luminós que figurava pas sul catalòg. L'italian o observèt a la nuèch seguenta e remarquèt que s'èra desplaçat sul fons d'estelas. Los jorns d'après contunhèt d'observar aquel minúscul ponch de lutz, e comprenguuèt lèu qu'aquò èra un nòu objècte del [[Sistèma Solar|sistèma solar.]] D'en primièr, Piazzi creguèt que se tractava d'un cometa, mas l'abséncia de cabeladura e son movement lent e uniforme o convenquèron que poiriá se tractar d'una nòva planeta. Ceres Se trobava a 2,77 UA, gaireben exactament la posicion predicha per la lei de Titius-Bode de 2,8 UA.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFFoder.C3.A0_Serio.2C_G..3B_Manara.2C_A..3B_Sicoli.2C_P.2002">Foderà Serio, G.; Manara, A.; Sicoli, P. (2002). </span></ref> === Palas e lo concèpte d'asteroïde === Quinze meses après, lo 28 de març de 1802, [[Heinrich Olbers]] descobriguèt un segond objècte dins la meteissa region, que diguèt [[2 Pallas|Palas.]] Son semiaxe màger coïncidissiá tanben amb la lei de Titius-Bode, a l'ora d'ara estimat a 2,78 UA, mas son excentricitat e inclinason èran fòrça distintas a las de Ceres. Los astronòms demorèron desconcertats; Ceres e Pallas s'ajustavan perfièchament a las prediccions de la lei de Titius-Bode, mas aquesta lei permetiá pas de situar dos objèctes de la meteissa region. Per pas contradire la lei de Titius-Bode, los astronòms comencèron de creire que los dos de còsses qu'avián descobèrt èran en realitat de fragments d'una planeta mai granda qu'aviá espetat o que s'èra abocinat a causa de dels impactes successius de cometas. Lo 6 de mai de 1802, e après aver estudiar la natura e lo talha d'aquestes dos de nòus objèctes, [[William Herschel]] prepausèt de nomenar "[[Asteroïde|asteroïdes]]" Ceres e Palas, per sa semblança amb las estelas a l'observacion. Aital, Herschel esperava los englobar dins una nòva classa d'objèctes del sistèma solar, per tal de respectar la lei de Titius-Bode per las planetas. La definicion es ambigüa intencionadament, segon los pròpris mots de Herschel, «pro ampla per permetre de descobèrtas futuras».<ref name="Herschel1802"><span class="citation publicación" id="CITAREFHerschel.2C_William1802">Herschel, William (1802). </span></ref><ref name="Gropp"><span class="citation web" id="CITAREFGropp.2C_Harald">Gropp, Harald. </span></ref> Malgrat aiçò, e malgrat los esfòrces de Herschel, pendent mantun [[decenni]]s los astronòms contunhèron d'enclaure aquestes objèctes dins las planetas. Ceres foguèt considerada coma una planeta fins al decenni de 1860, quora se decidiguèt qu'èra un asteroïde, mas aqueste classificacion perdurèt fins a 2006, e actualament fa partit de las [[Planeta nana|planetas nanas]] amb [[Pluton (planeta nana)|Pluton]] e qualques autres.<ref name="IAU">{{Ligam web|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/questions_answers/|autor=IAU}}</ref> === Cencha d'asteroïdes === [[File:Vesta Rotation.gif|thumb|right|Rotacion completa de l'asteroïde Vesta vist de la [[sonda Dawn]]. ''Credit: NASA'']] En de paucs ans, los astronòms descobriguèron dos nòus objèctes mai, que maridavan amb lo concèpte de Herschel. Lo 1 de setembre, Karl Harding trobèt [[(3) Juno|Juno]], e lo 29 de març de 1807 Heinrich Olbers descobriguèt Vesta.[12] Malgrat aiçò, se descobriguèt pas un nòu objècte d'aquesta natura fins a [[1845]], amb la trobalha de [[(5) Astraea|Astrea]] per Karl Hencke lo 8 de decembre de dich an.[13] A comptar d'alavetz, comencèron a se descobrir multitud d'aquestes objèctes a mesura que los telescòpis se fasián mai potentes, fins a tal ponch qu'a de començaments del decènni de 1850 s'èran ja descobèrts mai d'una desena d'eles, per çò que lo concèpte de "asteroïdes" foguèt gradualmente en substituint al de planetas per classificar a aquestes objèctes.<ref name="Hilton2001">{{Ligam web|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|autor=Hilton, James L.}}</ref> Amb la descobèrta de la planeta [[Neptun (planeta)|Neptun]] en 1846, la lei de Titus-Bode comencèt a pèrdre fòrça entre la comunitat de astronòms, doncas qu'aquesta planeta la complissiá pas. En fach, a l'ora d'ara dicha lei se pren per un mèr edart sens cap justificacion teorica, e mai se qualques trabalhs mòstran que las [[leis de Kepler]] poirián aver cèrta correlación amb la lei de Titus-Bode.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFPankovic.2C_V._y_Radakovic.2C_A._M.2009">Pankovic, V. y Radakovic, A. M. (2009). </span></ref> L'afar de la nomenclatura comencèt a èsser un problèma pels astronòms. Cada còp que se descobrissiá òm d'aquestes objèctes, se li donava generalament lo nom de qualque divessa o eroïna de la [[mitologia]] e se li designava amb un simbòl per o abracar, coma arriba amb las planetas. Malgrat aiçò, la multitud d'asteroïdes descobèrts provoquèt qu'aquestes simbòls foguèsson de mai en mai complèxes, fins a tal ponch que caliá aver cèrta abiletat artistica per los diboishar. Per aqueste motiu, fin finala en 1867 s'acordèt una nòva nomenclatura per aquestes objèctes, era quau consistissiá en lo nom de l'asteroïde precedit per un nombre entre parentèsi, e en òrdre de descobèrta: (1) Ceres, (2) de Palas, (3) Juno, (4) Vesta, eca. Se sòlen a l'ora d'ara representar de la meteissa manièra, en inclusent o sustrayendo los parentèsis.<ref name="Hilton2001">{{Ligam web|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|autor=Hilton, James L.}}</ref> Lo tèrme "cencha d'asteroïdes" comencèt a s'utilizar a de començaments del decènni de 1850, e mai se s'ignòra quién foguèt lo primièr en far referéncia al meteis. En l'an [[1868]] se coneissiá ja un centenat d'asteroïdes e en 1891 l'emplec de la astrofotografía, iniciat per Max Wolf, accelerèt lo ritme de descobèrtas encara mai.[17] En [[1923]] lo nombre d'asteroïdes depassava los 1000, en [[1981]] los 10 000, en [[2000]] los 100 000<ref name="Statistics">[http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ArchiveStatistics.html MPC Archive Statistics]</ref> e en [[2012]] lo nombre d'asteroïdes ronda los 600 000.<ref name="Hughes2004">{{Ligam web|url=http://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/brief-history-asteroid-spotting|autor=Hughes, David W.|editor=BBC}}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=S_d-gs0WoUw Asteroid Discovery From 1980 - 2010]</ref><ref name="Statistics">[http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ArchiveStatistics.html MPC Archive Statistics]</ref> == Origina == === Formacion === [[Fichièr:Protoplanetary-disk.jpg|vinheta|Representacion artistica d'un disc protoplanetario a l'entorn d'una estela, similara al que formèt las planetas del [[Sistèma Solar|sistèma solar]].]] En [[1802]], pauc après la descobèrta de (2) de Palas, Heinrich Olbers suggeriguèt a [[William Herschel]] que [[Ceres (planeta nan)|Ceres]] e (2) de Palas poirián se tractar de fragments d'una planeta fòrça mai granda qu'en lo passat poiriá aver orbitado en aquela region entre [[Mart (planeta)|Mart]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr.]] Segontes aquesta ipotèsi, la planeta se descompuso fa de milions d'ans a causa d'una explosion intèrna o a d'impactes de cometa.<ref name="Hughes2004">{{Ligam web|url=http://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/brief-history-asteroid-spotting|autor=Hughes, David W.|editor=BBC}}</ref> Malgrat aiçò, la granda quantitat d'energia que foguèsse estat de besonh per que tal eveniment arribès, en combinason amb l'escassa massa totala de la cencha d'asteroïdes (sonque un 4 % la massa de la [[Luna]]), ponon de manifèst qu'aquesta ipotèsi pòt pas èsser valida. En mai, las diferéncias en [[Element quimic|composicion quimica]] entre los asteroïdes de la centura son fòrça malaisidas d'explicar en lo cas qu'anèsson originats dins la meteissa planeta.<ref><span class="citation libro" id="CITAREFChaisson.2C_E..3B_McMillan.2C_S.1997">Chaisson, E.; McMillan, S. (1997). </span></ref> Per tant, actualament la majoritat de scientifics accèpta que los asteroïdes faguèron partida jamai d'una planeta. En general, se crei que lo [[Sistèma Solar|sistèma solar]] se formèt tre una nebulosa primitiva, compausada per gas e povàs, que saturèt jos influéncia gravitatòria en formant un disc de material en rotacion. Del temps qu'en lo centre, a on se formariá lo [[Soleu|Solelh]], la densitat aumentava amb rapiditat, en las regions extèrnas del disc se formèron granos solids de pichon talha que, amb lo temps, foguèron en s'agropant mejançant de procèsses de acreción e collision per formar las planetas.[21] Los [[Planetesimal|planetesimals]] que se trobavan en la region a on se tròba a l'ora d'ara la centura foguèron perturbats gravitacionalmente per [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr.]] La planeta provoquèt qu'una determinada part dels planetesimals aqueriguèsse excentricitats e inclinasons fòrça anautitas, en s'accelerant a de nautas velocitats, çò que causèt que collisionaran entre eles, e per tant alloc de s'agropar per formar una planeta se disgregaron en multitud de residus rocosos; los asteroïdes.[22] Una granda part foguèron eyectados foguèsse del sistèma solar, en subrevivent sonque mens del 1 % dels asteroïdes iniciales.<ref name="Petit2001"><span class="citation publicación" id="CITAREFPetit.2C_Jean-Marc.3B_Morbidelli.2C_A..3B_Chambers.2C_J.2001">Petit, Jean-Marc; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001). </span></ref> === Evolucion === Dempuèi la siá formacion en la nebulosa primitiva que donèt origina al sistèma solar, los asteroïdes an sofèrt de divèrses cambiaments. Entre aquestes se tròban la calor intèrna pendent los primièrs milions d'ans, lo derretimiento de la siá superfícia a causa de de impactes, la erosión espaciala a causa de la radiación e lo vent solar, e lo bombardament de micrometeoritos.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFKeil.2C_K.2000">Keil, K. (2000). </span></ref><ref><span class="citation libro" id="CITAREFClark.2C_B._E..3B_Hapke.2C_B..3B_Pieters.2C_C..3B_Britt.2C_D.2002">Clark, B. E.; Hapke, B.; Pieters, C.; Britt, D. (2002). </span></ref><ref><span class="citation publicación" id="CITAREFBaragiola.2C_R._A..3B_Duke.2C_C._A..3B_Loeffler.2C_M..3B_McFadden.2C_L._A..3B_Sheffield.2C_J.2003">Baragiola, R. A.; Duke, C. A.; Loeffler, M.; McFadden, L. A.; Sheffield, J. (2003). </span></ref> Qualques scientifics se fan referéncia als asteroïdes coma los planetesimals residuales, del temps qu'unes autres los considèran distintos a causa d'aquestes procèsses.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFKracher.2C_A.2005">Kracher, A. (2005). </span></ref> Se crei que la cencha d'asteroïdes actuala conten pas qu'una fraccion de la massa de la centura primitiva. Las simulacions per ordenador suggerisson que la cencha d'asteroïdes originala poiriá aver contengut una massa equiparable a la de la [[Tèrra|Tèrra.]] Degut principalament a de perturbacions gravitatòrias, la majoritat del material foguèt expelido de la centura pendent los primièrs milions d'ans de formacion, en daissant pas qu'un 0,1 % de la massa originala.<ref name="Petit2001"><span class="citation publicación" id="CITAREFPetit.2C_Jean-Marc.3B_Morbidelli.2C_A..3B_Chambers.2C_J.2001">Petit, Jean-Marc; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001). </span></ref> Se crei que partís del material expulsat poiriá se trobar en lo [[Nívol d'Oort|bromalh de Oort]], en los confines del sistèma solar.[28] Dempuèi la siá formacion, lo talha tipic dels asteroïdes es demorat relativament estable; a pas agut d'aumentacions o de disminucions significativas.<ref>{{Ligam web|url=http://uanews.org/node/11641|autor=Stiles, Lori|editor=University of Arizona}}</ref> La [[Ressonància orbitala|resonancia orbital]] 4:1 amb Jupitèr, plaçada en torni a 2,06 [[Unitat astronomica|UA]] del Solelh, pòt se considerar lo limit interior de la centura principala. Las perturbacions causadas per Jupitèr envièren los asteroïdes que se trobavan ailà cap a d'orbitas inestables, en creant una zòna desèrta a dicha distància. La majoritat dels còsses que se trobavan a mendre distància foguèron lançats cap a [[Mart (planeta)|Mart]] (cuyo [[Afèli|afelio]] es de 1,67 UA) o eyectados per de perturbacions gravitacionales en los primièrs episòdis de la formacion del sistèma solar.<ref>{{Ligam web|url=http://history.nasa.gov/SP-345/ch4.htm|editor=NASA|autor=Alfvén, H.; Arrhenius, G.}}</ref> Los asteroïdes que conforman la [[(434) Hungaria|familha Hungaria]] se tròban mai prèps al Solelh que la zòna mencionada anteriorament, mas possedisson d'orbitas establas a causa de la siá anautita inclinason orbital.<ref name="Spratt1990"><span class="citation publicación" id="CITAREFSpratt.2C_Christopher_E.1990">Spratt, Christopher E. (1990). </span></ref> Quand la cencha d'asteroïdes èra encara dins formacion, a una distància de 2,7 UA del Solelh se trobava la linha de separacion de temperaturas del ponch de condensación de l'aiga. Als planetesimals que se trobavan a una distància màger lor foguèt possibla acumular gèl.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFLecar.2C_M..3B_Podolak.2C_M..3B_Sasselov.2C_D..3B_Chiang.2C_E.2006">Lecar, M.; Podolak, M.; Sasselov, D.; Chiang, E. (2006). </span></ref> En [[2006]] se postuló qu'una populacion de [[Cometa|cometas]] plaçats mai ailà del limit de dicha separacion poguèt aver contribuit a la formacion dels [[Ocean|oceans]] de la [[Tèrra]].<ref>{{Ligam web|url=http://www.planetary.org/blog/article/00000551/|autor=Lakdawalla, Emily}}</ref> == Caracteristicas == Contràriament a çò que se sòl pensar, la cencha d'asteroïdes es dins la siá màger part vuèg. Los asteroïdes son diseminados dins un volum tan grand que seriá fòrça malaisit traversar la centura e se trobar amb òm d'eles sens o preténer. Pas obstante, e e mai se se coneisson a l'ora d'ara cientos de miles d'aquestes còsses celèstes, se calcula que la centura alberga de divèrses milions d'asteroïdes. === Dimensions === [[Fichièr:Moon_and_Asteroids_1_to_10.svg|vinheta|Talha dels dètz primièrs asteroïdes, en òrdre de descobèrta, en comparason amb la [[Luna]].]] La massa totala de la cencha d'asteroïdes s'aima entre 3,0×1021 e 3,6×1021 kg, çò cual supausa pas qu'un 4 % de la massa de la [[Luna]], o çò qu'es çò de meteis, un 0,06 % de la massa terrèstre. Los objèctes celèstes mai grandes de la centura son, per tant, fòrça mendres e mens massius que la [[Luna|Luna.]] Los quatre de còsses principales soman la mitat de la massa totala de la centura, e [[Ceres (planeta nan)|Ceres]], lo mai grand d'eles, representa un tèrç de la massa totala. Ceres Possedís una ràdio d'unes 475 km, qu'equival a un tèrç de la [[Rai (geometria)|ràdio]] lunar, e una massa de 1021 kg, que representa pas qu'un 1,3 % de la massa de la Luna. Lo segond objècte mai grand de la centura, (4) Vesta, a la mitat del talha de Ceres. Se coneisson en torni a 1000 asteroïdes cuyo ràdio es màger que 15 km, e s'aima que la centura poiriá albergar près de mièg milion d'asteroïdes amb de ràdios màgers que 1,6 km.[34] Los talhas dels asteroïdes pòdon se determinar de divèrsas manièras, en sabent la siá distància. Òm dels metòdes es en observant lo sieu transit aparent davant una estela, que succedís a causa de la rotacion terrèstre. Quand aquò arriba, l'estela es amagada darrièr de l'asteroïde, e en mesurant lo temps que s'esperlonga dicha ocultación es possibla trobar lo diamètre de l'asteroïde. Amb aqueste metòde s'es determinat amb bona precision los talhas dels asteroïdes mai grandes de la centura, coma Ceres o (2) de Palas.[34] Autre metòde per aimar los sieus talhas es mesurar la siá ludentor aparenta. Cuanto Mai grand siatz un asteroïde, mai lum solar rebatrà a causa de la siá màger superfícia. Malgrat aiçò, la ludentor aparenta depend tanben del [[albedo]] caracteristic de l'asteroïde, e aqueste ven determinat per la composicion del meteis. A manièra d'exemple, (4) Vesta apareis qualquarren mai brilhant en lo cèl que Ceres, doncas lo albedo dels primièrs son quatre còps superiors. Pas obstante, lo albedo dels asteroïdes pòt se determinar, doncas que cuanto mendre albedo possedís un còs, mai radiación absorbe e per tant se calfa mai; aquesta calor emet radiación en lo infrarrojo, e en comparant la radiación [[Infraroge|infraroja]] e la visibla qu'arriba a superfícia terrèstre pòt se determinar lo albedo, e per tant calcular lo sieu talha. Amb aqueste metòde se pòt quitament endonviar las irregularitats que presenta un determinat asteroïde en lo cas que se tròbe en rotacion. En aqueste cas, las irregularitats fan que la superfícia que s'obsèrva càmbie, en modificant tanben la siá ludentor aparenta de forma periodica.[35] === Composicion === [[Fichièr:(253)_mathilde.jpg|vinheta|[[(253) Mathilde|253 Matilde]], un asteroïde de tipe-C o carbonáceo.]] La majoritat dels asteroïdes de la centura se tròban classificats, segontes la siá composicion, en tres categorias: asteroïdes carbonáceos o tipe-C, asteroïdes de silicatos o tipe-S, e asteroïdes [[Metal|metallics]] o tipe-M.[36] Existisson d'autres tipes d'asteroïdes, mas la siá populacion es fòrça escassa. Existís una correlación importanta entre la composicion dels asteroïdes e la siá distància al Solelh. Los asteroïdes mai prèps sòlen èsser rocosos, compausats per silicatos e exentos d'aiga, del temps que los mai aluenhats son en la siá majoritat carbonáceos, compausats per minerales [[Argila|arcillosos]] e amb preséncia d'aiga. Per tant, los asteroïdes mai aluenhats son tanben los mai escures, e los mai prèps rebaton màger quantitat de radiación. Se crei qu'aqueste fach es consequéncia de las caracteristicas de la nebulosa primitiva que donèt origina al [[Sistèma Solar|sistèma solar.]] En las regions mai aluenhadas la temperatura èra fòrça mendre, e per tant l'aiga se podiá condensar en los asteroïdes; tot çò de contrari qu'en las regions interioras, a on a l'aver màger temperatura l'aiga probablament se vaporizaría.[36] Los asteroïdes tipe-C o [[Carbòni|carbonáceos]] son los mai abondius en la centura, doncas que compausan lo 75 % del total. Rebaton fòrça pauc lum ([[albedo]] entre 0,03 e 0,09[37]) e per son tant fòrça escures, e sòlen presentar un tono leugièrament azulado. Aquestes asteroïdes absorben pro radiación infraroja a causa de la preséncia d'aiga retenuda en la siá estructura. Per çò de general se tròban en las regions exterioras de la centura. L'asteroïde de màger talha qu'aperten inequívocamente al tipe-C es ([[(10) Hygiea|10]]) Higia.[36] [[Fichièr:433eros.jpg|esquèrra|vinheta|(433) Eros, asteroïde de tipe-S, compausat per silicatos.]] Los asteroïdes tipe-S, compausats per silicatos, representan en torni al 15 % del total. Son plaçats en la part de la centura mai prèpa al Solelh. Exibisson una color leugièrament rojizo e an un [[albedo]] relativament anautit (entre 0,10 e 0,22[37]). (3) Juno constituís un bon exemple d'aqueste tipe.[36] Los asteroïdes tipe-M, o [[Metal|metallics]], possedisson de quantitats importantas de [[fèrre]] e [[Niquèl|níquel.]] Conforman aperaquí lo 10 % del total d'asteroïdes, e possedisson un albedo similar als de tipe-S (0,10-0,18[37]). Aquestes objèctes pòdon èsser los nuclèus metallics d'objèctes anteriors de màger talha, es quaus acabèron en se fragmentant a causa de collisiones. Se tròban plaçats a mitat de la cencha d'asteroïdes, en torni a 2,7 [[Unitat astronomica|UA]] del Solelh.[36] E mai se es pas comun, s'es enregistrat asteroïdes, coma es lo cas de (22) Kalliope, que presentan de [[Massa volumica|densitats]] fòrça bassas per èsser de tipe-M, çò cual implica que son pas compausats principalament per de metals e presentan nautas porosidades.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFMargot.2C_J._L..3B_Brown.2C_M._E.2003">Margot, J. L.; Brown, M. E. (2003). </span></ref> Dins aqueste tipe s'engloban asteroïdes que s'ajustan pas als tipes C e S, doncas pas totes los asteroïdes tipe-M son compausats per de materials similars ni an lo meteis albedo.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFMueller.2C_M..3B_Harris.2C_A._W..3B_Delbo.2C_M..3B_MIRSI_Team2005">Mueller, M.; Harris, A. W.; Delbo, M.; MIRSI Team (2005). [[bibcode:2005DPS....37.0702M|«21 Lutetia and other M-types: Their sizes, albedos, and thermal properties from new IRTF measurements»]]. </span></ref> Òm de las incognitas de la cencha d'asteroïdes es la relativa escasez d'asteroïdes basálticos, o de tipe-V. Las teorias de formacion d'asteroïdes predicen que los objèctes del talha de (4) Vesta o màgers aurián de formar [[Rusca|pèl]] e [[Mantèl (geologia)|saile]], es quaus serián compausats principalament per ròca [[Basalt|basáltica.]]<ref name="Duffard2008"><span class="citation publicación" id="CITAREFDuffard.2C_R._D..3B_Roig.2C_F.2008">Duffard, R. D.; Roig, F. (2008). </span></ref> Las evidéncias mòstran, malgrat aiçò, que lo 99 % del material basáltico predicho s'obsèrva pas. Fins a l'an [[2001]] se cresiá que la màger part dels objèctes basálticos descobèrts en la centura s'èra originat tre (4) Vesta. Malgrat aiçò, la descobèrta de (1459) Magnya revelèt una composicion quimica desparièra als asteroïdes basálticos coneguts anteriorament, çò cual suggerís que s'originèt de forma distinta.<ref name="Than2007">{{Ligam web|url=http://www.space.com/scienceastronomy/070821_basalt_asteroid.html|autor=Than, Ker|editor=Space.com}}</ref> Aquesta ipotèsi se refortilhèt amb la descobèrta en [[2007]] de dos asteroïdes en la region exteriora de la centura. Se tracta de (7472) Kumakiri e (10537) 1991 RY16, es quaus presentan de composicions basálticas desparièras. Aquestes dos asteroïdes son los unics de tipe-V descobèrts [[2009|fins a la data]] en la region exteriora de la centura.<ref name="Duffard2008"><span class="citation publicación" id="CITAREFDuffard.2C_R._D..3B_Roig.2C_F.2008">Duffard, R. D.; Roig, F. (2008). </span></ref><center> {| class="wikitable" |+'''Classament dels asteroïdes per composicion''' !Tipe !Composicion !Populacion !Sosclassas |- |C | Condrita carbonácea | 75 % | E | Acondrita enstática |- | O | Acondrita basáltica |- |R | Condrita Ordinària |- |S | Silicatos | 15 % |- |M | Metallics (Níquel-Fèrre) | 10 % |} </center> == Orbitas == [[Fichièr:Main_belt_e_vs_a.png|vinheta|Representacion de la excentricitat dels asteroïdes respecto de la siá distància al Solelh. Los ponchs roges e blaus forman la centura principala. Pòt s'observar que la excentricitat mièja se plaça en torni a 0,15.]] Los asteroïdes orbitan en lo meteis sens que las planetas, amb de periòdes orbitales dempuèi 3,5 fins a 6 ans, generalament. La excentricitat mièja dels asteroïdes se plaça envolopa 0,15, e mai se qualques coma (1862) Apolo e (944) Hidalgo possedisson excentricitats fòrça anautitas (en torni a 0,6). Unes paucs asteroïdes possedisson inclinasons orbitales superiors a 25°, entre eles l'asteroïde (945) Barcelona, descobèrt per José Manges e Solá en 1921, cuya inclinason es de 32,8°. L'asteroïde amb l'orbita mai inclinada es (1580) Betulia, amb 52°.[42] === Voids de Kirkwood === [[Fichièr:Huecos_de_Kirkwood.svg|vinheta|Distribucion de las distàncias de las orbitas dels asteroïdes, a on se pòdon observar los desparièrs voids de Kirkwood per las desparièras resonancias.]] Al representar en una grafica la distància dels asteroïdes al Solelh, pòdon s'observar de regions vuèjas a on i a pas cap. Aquestes voids coincidisson amb las orbitas a on existís [[Ressonància orbitala|resonancia orbital]] amb Jupitèr, es dire, a on lo periòde de l'orbita es ligat mejançant una fraccion simpla amb lo [[Periòde de revolucion|periòde]] de Jupitèr. Per exemple, quinsevolhe asteroïde plaçat a una distància de 3,28 UA, auriá una resonancia 2:1 amb Jupitèr; quand l'asteroïde complèta dos torns a l'entorn del Solelh, Jupitèr complèta òm. Autras resonancias importantas son las correspondentas a 3:1, 5:2 e 7:3, a unas distàncias de 2,5 UA, 2,82 UA e 2,96 UA, respectivament.[28] Existisson tanben d'autras resonancias segondàrias, que se tròban pas vuèjas mas que lo nombre d'asteroïdes es mendre, coma la resonancia 8:3 (semieje màger de 2,71 UA). La centura principala se pòt dividir alavetz dins tres zònas diferenciadas separadas per aquestes voids: Zòna I (2,06-2,5 UA), Zòna II (2,5-2,82 UA) e Zòna III (2,82-3,28 UA).<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFKlacka.2C_Jozef1992">Klacka, Jozef (1992). </span></ref> Aquestes voids recebon lo nom de son descubridor, Daniel Kirkwood, qui los descobriguèt en l'an [[1886|1886.]] Quinsevolhe asteroïde plaçat en aquestas posicions seriá accelerat per Jupitèr e la siá orbita s'alongariá (aumenta la excentricidad), per çò que lo [[Perièli|perihelio]] de la siá orbita poiriá s'apropar a l'orbita de qualque planeta e collisionar amb el o amb lo Solelh, o èsser eyectado foguèsse del sistèma solar. Al contrari que succedís amb los voids en los [[Anèls de Saturne|anèls de Saturn]], los voids de Kirkwood pòdon pas èsser observats dirèctament, doncas que los asteroïdes possedisson excentricitats fòrça variadas e per son tant en crosant continualament a travèrs d'eles.[28] Dempuèi la formacion del sistèma solar, las planetas an sofèrt de variacions en la siá orbita, e en concrèt an modificat lentament la siá distància al Solelh. La modificacion de l'orbita de Jupitèr, e per tant l'alteracion amb lo temps de la posicion dels voids de Kirkwood, poiriá explicar l'escàs nombre d'asteroïdes que albergan de determinadas regions de la centura.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFLiou.2C_Jer-Chyi.3B_Malhotra.2C_Renu1997">Liou, Jer-Chyi; Malhotra, Renu (1997). </span></ref> === Cambiaments dins las orbitas === E mai se las resonancias orbitales de las planetas son la manièra mai efectiva de modificar las orbitas dels asteroïdes, existisson d'autres mejans qu'aquò succedís per el. Qualques evidéncias, coma lo nombre de NEA o [[Meteorit|meteoritos]] près de la Tèrra, suggerisson que las resonancias son pas capaças per se solas de las produsir.[45] En un primièr moment se postuló que las collisiones aleatorias entre asteroïdes poirián provocar que queiguessen dins los voids de Kirkwood, e per tant èsser eyectados per las perturbacions de las planetas. Malgrat aiçò, los modèls computacionales an mostrat que los efèctes qu'aquò produsís se tròban de divèrses òrdres de magnitud per jos çò d'observat. Per tant, an d'èsser mai importants d'autres efèctes.[45] [[Fichièr:YarkovskyEffect.svg|vinheta|225x225px|Esquèma de l'efècte Yarkovsky, en mostrant la asimetría de l'emission de radiación infraroja en un asteroïde.]] I. O. Yarkovsky Prepausèt a de fins del [[sègle XIX]] que lo lum solar poiriá provocar d'alteracions en las orbitas dels asteroïdes. Aqueste efècte se coneis coma efècte Yarkovsky, e es possible a causa de que lo lum transpòrta moment lineal. Lo lum solar dirècta qu'arriba al asteroïde modifica pas la siá orbita, doncas que lo lum li arriba en la meteissa direccion que la fòrça d'atraccion gravitatòria del Solelh, e a d'efèctes practics es coma se foguèsse atrach per un objècte leugièrament mens massiu que lo Solelh. L'idèa clau de Yarkovsky es qu'un asteroïde possedís de temperaturas desparièras en la siá superfícia segontes la siá orientacion al Solelh. Los còsses emeton [[Infraroge|radiación infraroja]], tant màger cuanto a mai temperatura se tròben, e aquestes [[Foton|fotones]] emeses li estampan al asteroïde una quantitat de movement en de sens contrari de cap a a on foguèron radiados. D'aquesta manièra, aurà una emission asimetrica de fotones e l'asteroïde se mourà. Aqueste efècte es màger s'existisson de diferéncias de temperatura entre lo [[Afèli|afelio]] e lo [[Perièli|perihelio]] de l'asteroïde.[45] Mejançant l'efècte Yarkovsky se pòdon determinar las siás [[Massa volumica|densitats]], e se pòdon explicar determinadas caracteristicas orbitales e morfologicas que possedisson qualques familhas d'asteroïdes.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFChesley.2C_Steven_R.2003">Chesley, Steven R. (2003). </span></ref><ref name="Bottke2001"><span class="citation publicación" id="CITAREFBottke.2C_William_T._et_al.2001">Bottke, William T. ''et al.'' (2001). </span></ref> Qualques scientifics desvolopèron una variacion dels trabalhs de Yarkovsky, aperat efècte YORP. Aqueste efècte predice de cambiaments en las rotacions e de velocitats dels asteroïdes a causa de l'efècte Yarkovsky, e fins ara las observacions realizadas concòrdan plenament amb las prediccions.[45] == Objèctes principals == === Ceres === [[Fichièr:Ceres_Cutaway-es.svg|vinheta|225x225px|Composicion intèrna de [[Ceres (planeta nan)|Ceres]], de tipe-C (carbonáceo). Pòt s'observar la capa de [[Glaç|gèl]] en lo sieu interior.]] [[Ceres (planeta nan)|Ceres]] Es lo còs celeste mai grand de la centura e l'unic classificat coma [[Planeta nana|planeta enano]], dempuèi la redefinicion de planeta de 2006.<ref name="IAU">{{Ligam web|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/questions_answers/|autor=IAU}}</ref> Aqueste classament s'a d'a que la siá gravetat o a moldeado amb una forma gaireben esférica (amb un diamètre de 940 km aprox.) E, per tant, se ditz que possedís equilibri hidrostático. Amb anterioritat a 2006 èra considerat l'asteroïde mai grand, mas es actualament la planeta enano mai pichon, doncas que los autres objèctes que partejan aqueste meteis classament, coma [[Pluton (planeta nana)|Pluton]] o [[Èris|Eris]], son màgers. La siá magnitud absoluta es de 3,32, màger que la de quin autre còs que siá de la centura.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFParker.2C_J._W._et_al.2002">Parker, J. W. ''et al.'' (2002). </span></ref> Malgrat aiçò, daissa pas d'èsser un còs fòrça escur, doncas que lo sieu [[albedo]] es de tan sol un 5 %. La siá estructura intèrna es formada d'un nuclèu compausat de silicatos e una capa d'aiga en forma de gèl entornejat per òm defunta pèl. Una part fòrça pichona del gèl se convertís en [[vapor d'aiga]] a causa de la radiación solara, çò que li conferís una tenue atmosfèra. La siá massa es gaireben un tèrç de la del total de centura.<ref name="Norton2008"><span class="citation libro" id="CITAREFNorton.2C_O._Richard.3B_Chitwood.2C_Lawrence_A.2008">Norton, O. Richard; Chitwood, Lawrence A. (2008). </span></ref> Orbita A una distància d'entre 2,5 e 3 UA, e la siá excentricitat es de sol 0,08, per çò que la siá orbita es pro circulara. === Vesta === (4) Vesta, descobèrt per Olbers en 1807, es lo segond asteroïde de màger massa, lo tresen en talha, e lo mai brilhant de totes. Aquò es a causa de que possedís un albedo del 42 %, màger quitament que lo albedo de la Tèrra (37 %). Constituís lo 9 % de la massa totala de la centura, e la siá diamètre mièg es de 530 km. Orbita A una distància del Solelh fòrça similar a la de Ceres. Vesta Possedís un nuclèu metallic pro dens (de fèrre e níquel), un saile compausat de olivino, e una pèl defunta fòrça d'a pena unes quilomètres de grosor. [[Fichièr:Vesta-Elevation.jpg|vinheta|200x200px|Image de l'elevacion en la superfícia de (4) Vesta, a on pòt s'observar l'enòrme cráter de la collision que formèt los fragments de la familha Vesta.]] Vesta Recebèt l'impacte de de autre asteroïde, en daissant un enòrme cráter sobratz la siá superfícia e en enviant a la centura multitud de fragments correspondents al 1 % de la massa de l'asteroïde. D'aquesta manièra se formèt la familha Vesta, de tipe-V (basálticos), mas a l'ora d'ara sonque una pichona part d'aquestes fragments contunha orbitando la centura, doncas se crei que lo rèste foguèt disipado a l'aténher la resonancia 3:1 amb Jupitèr, en òm dels voids de Kirkwood. Qualques meteoritos queigudi sobre la Tèrra an la siá origina en aquesta collision. === Palas === (2) de Palas son lo segond objècte de màger talha de la centura, e mai se (4) Vesta es mai massiu. Representa un 7 % de la massa de la centura e la siá albedo es del 12 %, doncas qu'es de tipe-C. Possedís l'orbita mai excéntrica dels quatre, amb una valor de 0,23, çò cual fa que la siá distància mai prèpa al Solelh (2,1 UA) donères fòrça de la mai aluenhada (3,4 UA). Tanben lo sieu inclinason orbital es superior, amb 34° (las dels autres tres son mendres que 10°). Se crei qu'un impacte sobratz la siá superfícia formèt la familha de Palas, e mai se lo nombre de membres es escàs. En 1803, un an après la siá descobèrta e a causa de la siá repercussion, William Hyde Wollaston cristianèt a un nòu element amb lo nom de [[Palladi|paladio]]. === Higia === (10) Higia es la cambra màger objècte de la cencha d'asteroïdes, amb un diamètre mièg de 431 km, e mai se presenta una forma pro alongada, e constituís un 3 % de la massa totala de la centura. Foguèt descobèrt per Annibale de Gasparis en [[1849|1849.]] En çò que tanh a la siá composicion, es un asteroïde carbonáceo (tipe-C) amb un albedo del 7 %. Es lo membre principal de la familha omonima que li dona a el nom. Se tracta, dels quatre, de l'asteroïde mai extèrne, cuyo [[Afèli|afelio]] atenh las 3,5 UA, e triga 5,5 ans en completar la siá orbita. === Juno === (3) Juno foguèt lo tresen asteroïde en èsser descobèrt e es òm dels mai grandes de la centura principala d'asteroïdes, en essent lo segond mai pesat dins los de tipe S. Foguèt descobèrt lo 1 de setembre de 1804 pel astronòm alemand Karl Ludwig Harding e cristianat amb aqueste nom en aunor a la divessa Juno. Foguèt a la debuta considerat una planeta, coma Ceres, de Palas, e Vesta. Foguèt classificat de nòu coma asteroïde, amassa amb los autres tres, quand fòrça asteroïdes foguèron mai descobèrts. Lo pichon talha de Juno e la siá forma irregulara o excluguèron d'èsser estat considerada [[Planeta nana|planeta enano]] conforme al classament de l'Union Astronómica Internacionala. == Localizacion == E mai se la màger part dels asteroïdes se tròban en la centura principala, existisson tanben d'autres grops d'asteroïdes. Se pòdon diferenciar tres regions d'asteroïdes, segontes la siá distància al Solelh:[50] * Centura principala: se tròba plaçat entre 2,06 e 3,65[51] [[Unitat astronomica|UA]], en una region entre [[Mart (planeta)|Mart]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr.]] A lo sieu còp pòdon se classificar de familhas d'asteroïdes, coma Hungaria, Hilda, Eos, Themis, Cibeles, Koronis, entre d'autras.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFDi_Sisto2004">Di Sisto, Romina Paula (2004). </span></ref> * Asteroïdes Prèps dins la Tèrra (o NEA, de l'anglés ''Near-Earth Asteroïd''): son asteroïdes fòrça prèps a l'orbita terrèstre, plaçats a mens de 1,3 UA del Solelh. Se pòdon subdividir en tres grops: ** Asteroïdes Atón: Possedisson [[Semiaxe major|semiejes màgers]] mendres que 1 UA, e [[Afèli|afelios]] màgers que 0,983 UA. ** Asteroïdes Apolo: Possedisson semiejes màgers mai distantes que 1 UA, e [[Perièli|perihelios]] mendres que 1,017 UA. ** Asteroïdes Amor: possedisson perihelios entre 1,017 UA e 1,3 UA. L'asteroïde (1036) Ganymed es lo NEA descobèrt de màger talha. * Troyanos: Se tròban plaçats près dels ponchs de Lagrange de Jupitèr (plaçats a 60° de la linha que jonh lo Solelh e Jupitèr). Se coneisson a l'entorn de 4000.<ref name="IAU_troyanos">{{Ligam web|url=http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/Trojans.html|autor=International Astronomical Union (IAU)}}</ref> En d'escasenças se classifican tanben dins aqueste grop qualques asteroïdes plaçats en los ponchs de Lagrange de [[Neptun (planeta)|Neptun]] o [[Mart (planeta)|Mart]], coma es lo cas de (5261) Eureka. Recebon aqueste nom a causa del primièr asteroïde d'aqueste grop descobèrt, (588) Aquiles, eròi de la [[Guèrra de Tròia|guèrra de]] Troya.[54] === Familhas d'asteroïdes === [[Fichièr:Asteroid_proper_elements_i_vs_e.png|vinheta|250x250px|Grafic que representa la inclinason orbital respecto de la excentricidad. Pòdon s'observar de regions a on existís una màger acumulacion d'asteroïdes; se tracta de las cridadas familhas.]] Quand lo nombre d'asteroïdes descobèrts comencèt a èsser anautit, los astronòms observèron que qualqu'uns d'eles partejavan cèrtas caracteristicas, coma la excentricitat o la inclinason orbital. Foguèt aital coma lo japonés [[Kiyotsugu Hirayama]] prepausèt en [[1918]] l'existéncia de cinc familhas d'asteroïdes, lista qu'amb lo pas del temps s'es anat dilatando.[45] Aperaquí un tèrç dels asteroïdes de la centura fa partida d'una familha. Las familhas possedisson d'elements orbitales e d'espèctres similars, çò cual indica qu'an la siá origina en la fragmentacion d'un objècte mai grand. Existisson 20-30 associacions qu'amb certitud pòdon se considerar de familhas d'asteroïdes, e mai se i a fòrça autras cuya denominacion de familha es pas tan clara. Las associacions amb mens membras que las familhas s'apèran cúmulos d'asteroïdes.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFLemaitre.2C_Anne2004">Lemaitre, Anne (2004). </span></ref> Qualques unas de las familhas mai importantas son (en òrdre de distància): Flòra, Eunoma, Koronis, Eos e Themis.<ref>{{Ligam web|url=http://ase.tufts.edu/cosmos/print_images.asp?id=15|autor=Lang, Kenneth R.|editor=NASA's Cosmos}}</ref> La familha Flòra, una de las mai nombrosas, poiriá aver la siá origina en una collision venuda fa mens de mil milions d'ans.<ref>{{Ligam web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Mar04/fossilMeteorites.html|autor=Martel, Linda M.V.|editor=Planetary Science Research Discoveries}}</ref> L'asteroïde mai grand que fa partida d'una familha es (4) Vesta. Se crei que la familha Vesta s'originèt a causa d'una collision sofèrta sobratz la siá superfícia. Coma resultat de la meteissa collision se formèron tanben los cridats meteoritos HED.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFDrake.2C_Michael_J.2001">Drake, Michael J. (2001). </span></ref> S'es trobat tres bandas de povàs dins la centura principala. Es possible que sián associadas a las familhas Eos, Koronis e Themis, a causa de que las siás orbitas son similaras a las d'aquestas bandas.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFLove.2C_Stanley_G..3B_Brownlee.2C_Donald_E.1992">Love, Stanley G.; Brownlee, Donald E. (1992). </span></ref> ==== Periferia ==== Bordeando Lo limit interior de la cencha d'asteroïdes se tròba la familha d'asteroïdes Hungaria, entre 1,78 e 2,0 UA, e amb semiejes màgers en torni a 1,9 UA. L'asteroïde que dona nom a aquesta familha compausada per 52 asteroïdes coneguts es (434) Hungaria. Aquesta agropacion d'asteroïdes se tròba separada de la centura principala pel void de Kirkwood correspondent a la resonancia 4:1, e las siás membras possedisson inclinasons fòrça anautitas. Qualqu'uns crosan l'orbita de [[Mart (planeta)|Mart]], cuyas de perturbacions gravitacionales son probablament la causa mai notabla en la reduccion de la populacion d'aqueste grop.<ref name="Spratt1990"><span class="citation publicación" id="CITAREFSpratt.2C_Christopher_E.1990">Spratt, Christopher E. (1990). </span></ref> Autre grop d'asteroïdes amb d'orbitas inclinadas en la part interiora de la centura es la familha Focea. La granda majoritat de las siás membras son de tipe-S, a diferéncia de la familha Hungaria possedís qualqu'uns de tipe-E (amb de superfícias de enstatita). La familha Focea orbita entre 2,25 UA e 2,5 UA del Solelh.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFCarvano.2C_J._M._et_al.2001">Carvano, J. M. ''et al.'' (2001). </span></ref> En lo limit exterior de la centura se tròba la [[(65) Cybele|familha Cibeles]], orbitando entre 3,3 e 3,5 UA, en la resonancia 7:4 amb Jupitèr. La familha Hilda orbita entre 3,5 e 4,2 UA, amb d'orbitas pro de circularas e establas en la resonancia 3:2 de Jupitèr. Mai ailà de 4,2 UA se tròban fòrça paucs asteroïdes, fins a l'orbita de Jupitèr (5,2 UA), a on se tròban los asteroïdes troyanos. Los troyanos pòdon se dividir en dos grops, segontes lo ponch de Lagrange de Jupitèr qu'ocupen: es quaus se tròban en lo ponch L4 e es quaus se plaçan en lo costat contrari L5.<ref>{{Ligam web|url=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/trojan.html|autor=Sheppard, Scott|editor=Carniege Institution (Department of Terrestrial Magnetism)}}</ref> Se desconeis la rason que lo ponch L4 se tròbe fòrça mai poblat.[54] ==== Nòvas familhas ==== Qualques familhas se son formadas recentament, en de tempses astronomics. Lo cúmulo Karin se formèt fa 5,8 milions d'ans coma consequéncia d'una collision sofèrta per un asteroïde de 16 km de ràdio.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFNesvorny.2C_David_et_al.2006">Nesvorny, David ''et al.'' (2006). </span></ref> La familha Veritas se formèt fa 8,7 milions d'ans; entre las evidéncias s'inclutz povàs interplanetario apletat dels sedimentos océanicos.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFTsiganis.2C_K..3B_Kne.C5.BEevi.C4.87.2C_Z..3B_Varvoglis.2C_H.2007">Tsiganis, K.; Knežević, Z.; Varvoglis, H. (2007). </span></ref><ref><span class="citation publicación" id="CITAREFFarley.2C_K._A.2009">Farley, K. A. (2009). </span></ref> Fòrça mai recenta es lo cúmulo Datura que se formèt fa 450 000 ans tre un asteroïde de la centura principala. L'estimacion de la siá antiquitat es basada en la probabilitat estatistica que las siás membras ajan las orbitas actualas, e pas en evidéncias fisicas solidas. Se crei que lo cúmulo Datura poiriá èsser estat una font de povàs e material zodiacal.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFNesvorn.C3.BD.2C_D..3B_Vokrouhlick.C3.BD.2C_D..3B_Bottke.2C_W.F.2006">Nesvorný, D.; Vokrouhlický, D.; Bottke, W.F. (2006). </span></ref> Autras formacions recentas, coma lo cúmulo Iannini (fa ''circa'' 5 milions d'ans) o lo cúmulo Seinäjoki, poirián tanben aver contribuit a la formacion d'aqueste povàs.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFNesvorn.C3.BD.2C_D..3B_Bottke.2C_W.F..3B_Levison.2C_H.F..3B_Dones.2C_L.2003">Nesvorný, D.; Bottke, W.F.; Levison, H.F.; Dones, L. (2003). </span></ref> == Colisions == [[Fichièr:Zodiakallicht.jpg|esquèrra|vinheta|201x201px|Luz zodiacal, creada en partida per povàs originat en collisiones entre asteroïdes.]] A causa de l'anautita populacion de la centura principala las collisiones entre asteroïdes succedisson de manièra frequenta, en d'escalas de temps astronomicas. S'aima que cada 10 de milions d'ans se produsís una collision entre asteroïdes cuyos de ràdios excedisson dels 10 km.<ref>{{Ligam web|url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/zodiac/backman/IIIb.html|autor=Backman, D. E.|editor=NASA}}</ref> Las collisiones en d'escasenças provòcan la fragmentacion de l'asteroïde en d'objèctes mai pichones, en formant una nòva familha d'asteroïdes. Pòt tanben arribar que dos asteroïdes collisionen a de velocitats fòrça bassas, en cuyo cas demòran jonhuts. A causa d'aquestes procèsses de collision, los objèctes que formèron la cencha d'asteroïdes primitiu gardan a pena relacion amb los actuales. [[Fichièr:Tycho_crater_on_the_Moon.jpg|vinheta|183x183px|Tycho, Un cráter lunar originat per un meteorito de la cencha d'asteroïdes.]] En mai d'asteroïdes, la centura conten tanben de bandas de povàs format de partículas amb de ràdios d'unes paucs cientos de micrómetros. Aqueste material se produsís, almens en partida, per collisiones entre asteroïdes, e per l'impacte de micrometeoritos en los asteroïdes. En mai, l'efècte Poynting-Robertson provòca qu'a causa de la radiación solara aqueste povàs viratz lentament en espirala cap a del Solelh.<ref name="Reach1992"><span class="citation publicación" id="CITAREFReach.2C_William_T.1992">Reach, William T. (1992). </span></ref> La combinason d'aqueste povàs amb lo material eyectado de los [[Cometa|cometas]] produsís lo lum zodiacal. La ludentor que produsís, e mai se flaca, pòt s'observar per la nuèch en direccion cap al Solelh al cors de la [[Ecliptica|eclíptica.]] Las partículas que produsisson lo lum zodiacal visible presentan, en promiei, de ràdios de 40 micrómetros. Lo temps de vida caracteristica d'aquestas partículas es de l'òrdre de 700 000 ans. Doncas, per manténer las bandas de povàs an de se crear nòvas partículas a un ritme constant en la cencha d'asteroïdes.<ref name="Reach1992"><span class="citation publicación" id="CITAREFReach.2C_William_T.1992">Reach, William T. (1992). </span></ref> === Meteorits === Los escombros que s'originan en las collisiones pòdon formar meteoroides qu'atengan fin finala l'atmosfèra terrèstre. Un percentatge màger que lo 99,8 % dels 30 000 [[Meteorit|meteoritos]] trobats fins a la data dins la Tèrra se crei que s'es originat en la cencha d'asteroïdes. En setembre de 2007 se publiquèt un estudi que suggerissiá que l'asteroïde (298) Baptistina sofriguèt una collision que provoquèt l'enviament d'una quantitat considerabla de fragments a l'interior del sistèma solar. Se crei que los impactes d'aquestes fragments creèren los cráteres Tycho e [[Cratèr de Chicxulub|Chicxulub]], plaçats en la [[Luna]] e en [[Mexic]] respectivament, e aqueste darrièr poguèt provocar l'escandilhament dels dinosaurios fa 65 milions d'ans.<ref>{{Ligam web|url=http://www.physorg.com/news108218928.html|autor=Southwest Research Institute|editor=Physorg.com}}</ref> == Exploracion == [[Fichièr:Dawn_Flight_Configuration_2.jpg|vinheta|275x275px|Representacion artistica de la nau espaciala de la mission Dawn, amb [[4 Vesta|Vesta]] a la quèrra e [[Ceres (planeta nan)|Ceres]] a la drecha.]] La primièra nau espaciala que traversèt la cencha d'asteroïdes foguèt la Pioneer 10, lo [[16 de julhet]] de [[1972|1972.]] Per aquel existissiá alavetz cèrta preocupacion sobratz se los escombros qu'aviá ailà supausarián un perilh per la nau, mas an traversat fins ara la centura sens d'incidents una desena de naus distintas. Las sondas Pioneer 11, Voyager 1 e 2 e Ulysses, passèron per la centura sens prene d'images. La [[Galileo (sonda espaciala)|mission Galileu]] prenguèt d'images de (951) Gaspra en 1991 e de (243) Anada (e lo sieu satellit [[(243) Ida|Dactyl]]) en 1993, NEAR Shoemaker de (253) Matilde en 1997 e (433) Eros en 2000, Cassini-Huygens de (2685) Masursky en 2000, Stardust de (5535) Annefrank en 2002 e New Horizons de (132524) APL en 2006.<ref name="Spacecraft">{{Ligam web|url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Asteroids&Era=Past|autor=NASA}}</ref> La mission Hayabusa, que retornèt dins la Tèrra en junh de 2010, fotografièc e aterrèt sobre la superfícia de (25143) Itokawa en 2005, pendent dos meses.<ref>{{Ligam web|autor=JAXA|url=http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/hayabusa/today.shtml}}</ref> La mission Dawn foguèt lançada en 2007, lo jorn 18 de julhet de 2011 se confirmèt que la sonda entrèt dins l'orbita de Vesta, e lo 6 de març de 2015 entrèt dins orbita a l'entorn de Ceres. La mission WISE foguèt lançada lo 14 de decembre de 2009 e cercarà mejançant deteccion de radiación infraroja totes los asteroïdes cuyo diamètre siá màger a 3 km. Lo lançament d'autra mission, OSIRIS-REx, es previst qu'aja luòc en 2016, e portarà dins la Tèrra mòstras de material de la superfícia d'un asteroide.<ref name="Spacecraft">{{Ligam web|url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Asteroids&Era=Past|autor=NASA}}</ref> La majoritat de las fotografias presas dels asteroïdes foguèron realizadas pendent lo breve pas per la centura de las sondas espacialas que se dirigissián cap a d'autres objectius, a excepcion del NEAR e de la sonda Hayabusa, qu'explorèron determinats asteroïdes prèps (NEA). Sonque la mission Dawn a coma objectiu primari l'estudi d'objèctes de la centura principala d'asteroïdes, e s'aquestes se complisson amb capitada es possibla que se desvolòpe una extension de la mission que permeta exploraciones addicionalas.<ref>{{Ligam web|url=http://dawn.jpl.nasa.gov/|autor=JPL-NASA}}</ref> === Font futura de ressorças === Los asteroïdes son los còsses mai accessibles del sistèma solar. S'es suggerit qu'en un futur lo material dels asteroïdes prèps dins la Tèrra (NEA) poiriá èsser aprovechable. Los materials mai importants son economicament l'aiga (la possedisson los asteroïdes tipe-C, generalament en forma de gèl) e de divèrses [[Metal|metals]], coma [[fèrre]], [[Niquèl|níquel]], [[Cobalt|cobalto]] o [[Platin|platino]] (asteroïdes de tipes S e M). S'a ja especulado amb los metòdes possibles per o far e los còstes economics implicats, e se crei que per cada tona de material terrèstre utilizat pel bastiment de naus poiràn s'obténer fins a mil tonas de material en los asteroïdes. Aquò desencaririá lo còst dels materials en afar, e poirián s'utilizar pel bastiment d'estructuras de besonh en futuras exploraciones espacialas.[73][74] == Vejatz tanben == * Escarrabilhada d'asteroïdes * [[Cencha de Kuiper|Centura de Kuiper]] * Disc escampilhi * [[Nívol d'Oort|Bromalh de Oort]] == Referéncias == === Nòtas === <div class="listaref" style="-moz-column-count: 2; list-style-type: decimal;"> <references /></div> === Bibliografia utilizada === * Blair, Edward C. (2002). <span class="citation libro" id="CITAREFBlair2002">Asteroïds: overview, abstracts, and bibliography (En anglés).[http://books.google.es/books?id=oa289IxCvAAC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s] </span><span class="citation libro" id="CITAREFBlair2002">Nova Publishers. </span><span class="citation libro" id="CITAREFBlair2002"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-1590334829.</small> </span> * Britt, Daniel T.; Colsolmagno, Guy; Lebofsky, Larry (2007). <span class="citation libro" id="CITAREFBrittColsolmagnoLebofsky2007">[http://books.google.es/books?id=G7UtYkLQoYoC&lpg=PA351&dq=asteroids%20number&lr=&as_brr=3&pg=PA349#v=onepage&q=asteroids%20number&f=false «Main-Belt Asteroids».] </span><span class="citation libro" id="CITAREFBrittColsolmagnoLebofsky2007">En McFadden, L. A.; Weissman, P. R.; Johnson, T. V. ''Encyclopedia of the Solar system'' (en anglés) (2ª edicion). </span><span class="citation libro" id="CITAREFBrittColsolmagnoLebofsky2007">Academic Press. </span><span class="citation libro" id="CITAREFBrittColsolmagnoLebofsky2007"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-0120885893.</small> </span><span class="citation libro" id="CITAREFBrittColsolmagnoLebofsky2007"><span class="reference-accessdate">Consultat lo 7 de decembre de 2009.</span> </span> * Kovács, József (2004). <span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004">[https://web.archive.org/web/20140913140027/http://books.google.com/books?id=zy9Q82g8BYgC&pg=PA70&hl=es&source=gbs_toc_r&cad=4 «The discovery of the first minor planets».] </span><span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004">En Balázs, L. G. ''et A lo''.</span><span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004">. </span><span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004">The European scientist: symposium on the Èra and work of Franz Xaver von Zach (1754-1832) (en anglés). 24, Acta Historica Astronomiae.[https://web.archive.org/web/20140913100944/http://books.google.com/books?id=zy9Q82g8BYgC&printsec=frontcover&hl=es&source=gbs_navlinks_s] </span><span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004">Harri Deutsch Verlag. </span><span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-3817117482.</small> </span> * Lang, Kenneth R. (2003). «13. <span class="citation libro" id="CITAREFLang2003">[http://books.google.es/books?id=RdCUsMy3l7EC&pg=PA384&dq=asteroid+belt+formation&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=3&source=gbs_toc_r&cad=9 Asteroids and meteorits».] </span><span class="citation libro" id="CITAREFLang2003">''The Cambridge Guide to the Solar System'' (en anglés). </span><span class="citation libro" id="CITAREFLang2003">Cambridge University Press. </span><span class="citation libro" id="CITAREFLang2003"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-0521813068.</small> </span> * Lewis, John S. (2004). <span class="citation libro" id="CITAREFLewis2004">[http://books.google.es/books?id=uY79k7Nx-egC&pg=PA350&dq=asteroid+belt&lr=&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=2000&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=3&source=gbs_toc_r&cad=9 «Meteorites and Asteroids».] </span><span class="citation libro" id="CITAREFLewis2004">[http://books.google.es/books?id=uY79k7Nx-egC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s ''Physics and chemistry of the Solar system''] (en anglés) (2ª edicion). </span><span class="citation libro" id="CITAREFLewis2004">Academic Press. </span><span class="citation libro" id="CITAREFLewis2004"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-0124467446.</small> </span> * Martínez, V.J.; Miralles, J.A.; Marc, E.; Galadí-Enríquez, D. (2005). <span class="citation libro" id="CITAREFMart.C3.ADnezMirallesMarcoGalad.C3.AD-Enr.C3.ADquez2005">[http://books.google.com/books?id=n6VvcTAODNQC&printsec=frontcover&client=firefox-a&source=gbs_navlinks_s ''Astronomia fondamentala''] (1ª edicion). </span><span class="citation libro" id="CITAREFMart.C3.ADnezMirallesMarcoGalad.C3.AD-Enr.C3.ADquez2005">Universitat De Valéncia. </span><span class="citation libro" id="CITAREFMart.C3.ADnezMirallesMarcoGalad.C3.AD-Enr.C3.ADquez2005"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-84-370-6104-7.</small> </span> * Marvin, Ursula B. (2006). <span class="citation libro" id="CITAREFMarvin2006">«Meteorites in history: an overview from the Renaissance to the 20th century». </span><span class="citation libro" id="CITAREFMarvin2006">En McCall, G. J. H.; Bowden, A. J.; Howarth, Richard John. </span><span class="citation libro" id="CITAREFMarvin2006">The history of meteoritics and key meteorite collections: fireballs, falls and finds (En anglés).[http://books.google.es/books?id=7SvtVoa1W-cC&printsec=frontcover&client=firefox-a&source=gbs_navlinks_s] </span><span class="citation libro" id="CITAREFMarvin2006">Geological Society. </span><span class="citation libro" id="CITAREFMarvin2006"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-1862391949.</small> </span> == Bibliografia addicionala == * Gibilisco, Stan (1991). <span class="citation libro" id="CITAREFGibilisco.2C_Stan1991">Cometas, meteoros e asteroides: cossí afèctan dins la Tèrra (1ª edicion). </span><span class="citation libro" id="CITAREFGibilisco.2C_Stan1991">McGraw-Hill / Interamericana D'Espanha, S. A. <small>[[ISBN]]</small> <small>978-84-7615-727-5.</small> </span> [[Categoria:Asteroïde]] ===Referéncias=== <references /> [[Categoria:Sistèma Solar]] [[Categoria:Asteroïde]] 3d5q22s75gz79lab3q4ewgzgymooat0 2499291 2499290 2026-05-01T05:27:04Z Kwamikagami 7816 2499291 wikitext text/x-wiki [[File:InnerSolarSystem-ca.png|thumb| La cencha d'asteroïdes principala (en blanc) se tròba entre las orbitas de [[Mart (planeta)|Mart]] e de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]].]] La '''cencha d'asteroïdes''' es la region del [[Sistèma Solar]] que se tròba aperaquí entre las orbitas dels [[planeta|planetas]] [[Mart (planeta)|Mart]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]. Es ocupada per nombroses còsses de forma irregulara nomenats [[asteroïde]]s o [[planeta menora|planetas menoras]]. La region de la cencha d'asteroïdes li dison tanben '''cencha principala''' , amor que i a d'autres asteroïdes dins lo sistèma solar coma los [[asteroïde pròche de la Tèrra|asteroïdes pròche de la Tèrra]] e los [[asteroïde troian|asteroïdes troians]]. Mai de la mitat de la massa de la cencha principala ven dels quatre objèctes mai grands: [[Ceres (planeta nana)|(1) Ceres]], [[(4) Vesta]], [[(2) Pallas]] e [[(10) Igea]]. (4) Vesta, (2) Pallas e (10) Igea an de diamètres mejans de mai de 400&nbsp;km, mentre que (1) Ceres fa 950&nbsp;km de diamètre. La rèsta dels còsses pòdon arribar a aver las dimensions d'una particula de polsa. Lo material d'asteroïdes es distribuit tan pauc densament que diverses sondas los an traversats sens problèmas. Pasmens, se pòdon produire de collisions entre asteroïdes grands, e pòdon formar de familhas d'asteroïdes, que sos membres partejan de caracteristicas orbitalas e de composicion. Las collisions crean tanben una polsa fina, que forma principalament la [[lutz zodiacala]]. Los asteroïdes individuals de la cencha principala se categorizan pels seus [[espèctre]]s, que se devesisson principalament en tres grops: de carbòni ([[Asteroïde de tipe C|tipe C]]), [[silicat]]s ([[Asteroïde de tipe S|tipe S]]) e rics en metals ([[Asteroïde de tipe M|tipe M]]). La cencha d'asteroïdes se formèt dins la nebulosa protosolara amb la rèsta del sistèma solar. Los fragments de material contengut dins la region de la cencha aurián pogut formar una planeta, mas las perturbacions gravitacionalas de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]], la planeta mai massiva, faguèron qu'aquestes fragments se truquèron a de grandas velocitats e poguèron pas s'agropar, ne resultant lo residú rocós que s'obsèrva actualament. Una consequéncia d'aquestas perturbacions son las [[lacuna de Kirkwood|lacunas de Kirkwood]]; de zònas ont se tròban pas d'asteroïdes a causa de [[Ressonància orbitala|resonàncias orbitalas]] amb Jupitèr. Se qualque asteroïde arriba dins aquesta zòna es expulsat dins la majoritat dels cases fòra del sistèma solar, e dins d'unas d'escasenças pòt èsser enviat cap a qualque planeta interiora, coma la [[Tèrra]], e dintrar en collision amb ela. == Vestigis del passat == Entre [[Mart (planeta)|Mart]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] se tròba çò que los astronòms apèlan la cencha d'asteroïdes. Se tracta d'una espècia d'anèl format d'un grand nombre de pichonas [[Planeta|planetas.]] Lo mai grand, [[Ceres (planeta nan)|Ceres]], es una [[esfèra]] inegala de 952,4 quilomètres de diamètre, e los mai pichons son de rèstes de contorns irregulars, de la talha de balas o de còdols. Lo tèrme anèl, emplegat aicí per descriure la cencha d'asteroïdes, deu pas nos far creire que se tracta d'un mitan fòrça dens ont las [[Ròca|ròcas]] de l'espaci dintran sovent en collision. En mejana, cada [[Asteroïde|asteroïde]] important es separat de son vesin per una distància de cinc milions de quilomètres. E quitament se produsisson collisions, aquestas se produsisson (per los asteroïdes importants) cada 100 000 [[Annada|ans]]. La cencha d'asteroïdes correspond a una zòna del sistèma solar situada entre 2 e 4 [[Unitat astronomica|UA]], ont se poguèt pas formar cap planeta a causa de las perturbacions causadas per Jupitèr. Per aqueste rason, los astronòms pensan que bona part d'aquestes còsses datan dels primièrs tempses del [[Sistèma Solar|sistèma solar]], es a dire, d'una epòca que las planetas existissián pas encara. Fa mai de 4500 milions d'ans sols viravan a l'entorn del [[Soleu|Solelh]] de pichons blòcs. A mai de 3 unitats astronomicas, aquestes còsses èran faches de ròca mas sustot de glaça, que l'existéncia èra possibla mercés a de temperaturas pro bassas. A mens de 3 unitats astronomicas, la glaça podiá pas demorar e unicament los silicats s'amassèron per crear de pichons [[objècte menor|planetoïdes]]. Nasquèron aital los asteroïdes. La majoritat, foguèron traches per de còsses de massa màger: las planetas en formacion. Aquestas exerciguèron lo ròtle de gigantesques aspiradors que netejèron l'espaci dels asteroïdes, levat Mart e Jupitèr. Per aquesta rason, una partida d'aquestas ròcas espacialas constituisson de vestigis capables de testimoniar de las condicions regnantas als alentorns del Solelh fa 4500 milions d'ans. Pr'aquò, totes los asteroïdes son pas de còsses tant primitius. Los astronòms an detectat de diferéncias dins sa composicion. A l'entorn de 6 dels 10 del tipe C, datan probablament de la genèsi del sistèma solar, los autres son rocoses (tipe S) o metallics (tipe M) e son lo resultat de la fragmentacion d'objèctes mai grands, que lo diamètre passariá los 200 quilomètres. Aqueste es la talha minimala per que la calor interiora generada per la gravetat pròpria de l'objècte baste per que se produga una diferenciacion: dins lo [[magma]], los elements pesucs coma los metals limpan cap al centre per constituir lo [[Nuclèu planetari|nuclèu]], del temps que los elements leugièrs, coma las pèiras, flotan per formar lo mantèt. Quora, coma consequéncia d'una collision l'astre se fragmenta, los tròces del nuclèu produsisson d'asteroïdes de tipe M e los del [[Mantèl (geologia)|mantèl]] donan d'asteroïdes de tipe S. Qualqu'uns d'aquestas pichonas planetas seguisson son camin pròpri, en s'aluenhant dels autres fora de la cencha d'asteroïdes. Desviats per las principalas planetas, qualqu'uns crosan de còps que i a la Tèrra, coma [[(433) Eros]], lo mai grand, en forma de balon de [[Rugbi|rugbi]] de 14×14×40 quilomètres, o [[(2101) Adonis]], famós per aver fregat —dins la ficcion— la [[fusada]] de [[Tintin]]. [[Fòbos (satellit)|Fobos]] E [[Deimos (satellit)|Deimos]], los dos satellits de Mart, son d'asteroïdes capturats pendent son escapada de la centura principala. Çò mesme per Amaltea, un dels pichons satellits de [[Jupitèr]]. == Istòria de son observacion == === Lei de Titius-Bode === En [[1766]], [[Johann Daniel Titius]] descobriguèt un modèl per tal de calcular la distància de las [[Planeta|planetas]] al [[Soleu|Solelh]]. Observèt que si a la sequéncia numerica: 0, 3, 6, 12, 24, 48... (En començant per 0, seguit per 3 e en doblant cada còp la quantitat anteriora) se li apond quatre a cada chifra e se devesís per 10, ne resulta una bona aproximacion de las distàncias de las diferentas planetas al solelh en unitats astronomicas (UA): 0,4, 0,7, 1,0, 1,6, 2,8, 5,2. Mas la lei de Titius-Bode predisiá una planeta desconeguda: a 2.8 [[Unitat astronomica|unitats astronomicas.]] [[Giuseppe Piazzi]] comencèt la recèrca de la dicha planeta, e la trobèt en l'an nòu de [[1801]]. Mas [[Ceres (planeta nan)|Ceres]], amb solament 950 km de [[Diamètre|diamètre]], èra un pauc pichona. Pejor encara, sa descobèrta foguèt rapidament seguida per la de [[2 Pallas|Palas]] en 1802; de [[(3) Juno|Juno]] en 1804; e de [[4 Vesta|Vesta]] en 1807, e una granda quantitat de planetas mendres o planetoïdes. De l'euforia se passèt a la decepcion. Ceres (planeta nana) foguèt classificada d'en primièr coma asteroïde puèi coma planeta, enfin en planeta nana en 2006. En [[1768]], l'astronòm [[Johann Elert Bode]] faguèt referéncia a aqueste raconte dins un dels sieus escrits, mas o acreditèt pas a Titius abans 1784, e doncas fòrça autors i faguèron referéncia coma la "lei de Bode" mases es coneguda uèi coma lei de Titius-Bode. Aqueste modèl empiric predisiá lo [[semiaxe major]] de las sièis planetas conegudas a aquesta epòca ([[Mercuri (planeta)|Mercuri]], [[Vènus (planeta)|Vènus]], [[Tèrra]], Mart, Jupitèr e [[Saturne (planeta)|Saturn]]), amb l'excepcion d'una planeta a una distància de 2,8 UA del Solelh, situada dins una zòna entre las orbitas de [[Mart (planeta)|Mart]] e de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]. Titius Declarèt: "Mas auriá daissat lo Creador aqueste espaci vuèg? non pas dins l'absolut".<ref>{{Ligam web|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|editor=Space Physics Center: UCLA.}}</ref> Quand [[William Herschel]] descobriguèt [[Uranus (planeta)|Uranus]] en [[1781]], la posicion de la planeta coïncidiguèt gaireben perfièchament amb la predicha per la lei de Titius-Bode (se trobava a 19,2 UA, per 19,6 [[Unitat astronomica|UA]] predichas per la lei); aquò menèt los astronòms a conclure que podiá existir una planeta entre las orbitas de Mart e Jupitèr. La taula seguenta mòstra la distància reala de las planetas al Solelh en UA en comparason amb la predicha per la lei de Titius-Bode, per las planetas conegudas a l'epòca. <center class=""> {| class="wikitable" ! Planeta ! Titius-Bode ! Realitat |- | [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] | 0,4 | 0,39 |- | [[Vènus (planeta)|Venus]] | 0,7 | 0,72 |- | [[Tèrra]] | 1 | 1 |- | [[Mart (planeta)|Mart]] | 1,6 | 1,52 |- | [[Ceres (planeta nan)|''Ceres'']] | 2,8 | 2,768 |- | [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] | 5,2 | 5,2 |- | [[Saturne (planeta)|Saturn]] | 10 | 9,54 |- | [[Uranus (planeta)|Urani]] | 19,6 | 19,2 |} </center> === Ceres e la polícia celestiala === [[Fichièr:Giuseppe_Piazzi.jpg|vinheta|[[Giuseppe Piazzi]], descubridor De [[Ceres (planeta nan)|Ceres]], l'objècte mai grand e massiu de la cencha d'asteroïdes.]] L'astronòm [[Franz Xaver von Zach]] comencèt en 1787 de cercar la planeta predita per la lei de Titius-Bode. Pr'aquò, s'avisèt que per o aténher auriá de besonh de l'ajuda d'autres astronòms, e en setembre de 1800 von Zach amassèt un grop de 24 observaires, los quals se repartiguèron la banda del [[Signes del zodiac|zodiaco]] en 24 parts, çò que correspondiá a 15° cadun. Aqueste grop se fasiá cridar la policia celestiala (''Himmels polizei''), e entre sos membres se trobavan d'astronòms tan prestigioses coma [[William Herschel]], [[Charles Messier]], [[Johann Elert Bode]], [[Barnaba Oriani]] e [[Heinrich Olbers]]. La polícia celestiala mandèt una invitacion a l'italian [[Giuseppe Piazzi]], mas abans de que li arribèsse l'invitacion, Piazzi descobriguèt la "planeta" cercada lo 1 de genièr de 1801, que diguèt [[Ceres (planeta nan)|Ceres]] en onor a la divessa romana de l'agricultura e patrona de [[Sicília]]. Piazzi, qu'èra pas assabentat dels plans del grop d'astronòms, ensajava de realizar d'observacions per completar son catalòg d'estelas, quand localizèt dins la [[Taure (constellacion)|constellacion de Taur]] un pichon ponch luminós que figurava pas sul catalòg. L'italian o observèt a la nuèch seguenta e remarquèt que s'èra desplaçat sul fons d'estelas. Los jorns d'après contunhèt d'observar aquel minúscul ponch de lutz, e comprenguuèt lèu qu'aquò èra un nòu objècte del [[Sistèma Solar|sistèma solar.]] D'en primièr, Piazzi creguèt que se tractava d'un cometa, mas l'abséncia de cabeladura e son movement lent e uniforme o convenquèron que poiriá se tractar d'una nòva planeta. Ceres Se trobava a 2,77 UA, gaireben exactament la posicion predicha per la lei de Titius-Bode de 2,8 UA.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFFoder.C3.A0_Serio.2C_G..3B_Manara.2C_A..3B_Sicoli.2C_P.2002">Foderà Serio, G.; Manara, A.; Sicoli, P. (2002). </span></ref> === Palas e lo concèpte d'asteroïde === Quinze meses après, lo 28 de març de 1802, [[Heinrich Olbers]] descobriguèt un segond objècte dins la meteissa region, que diguèt [[2 Pallas|Palas.]] Son semiaxe màger coïncidissiá tanben amb la lei de Titius-Bode, a l'ora d'ara estimat a 2,78 UA, mas son excentricitat e inclinason èran fòrça distintas a las de Ceres. Los astronòms demorèron desconcertats; Ceres e Pallas s'ajustavan perfièchament a las prediccions de la lei de Titius-Bode, mas aquesta lei permetiá pas de situar dos objèctes de la meteissa region. Per pas contradire la lei de Titius-Bode, los astronòms comencèron de creire que los dos de còsses qu'avián descobèrt èran en realitat de fragments d'una planeta mai granda qu'aviá espetat o que s'èra abocinat a causa de dels impactes successius de cometas. Lo 6 de mai de 1802, e après aver estudiar la natura e lo talha d'aquestes dos de nòus objèctes, [[William Herschel]] prepausèt de nomenar "[[Asteroïde|asteroïdes]]" Ceres e Palas, per sa semblança amb las estelas a l'observacion. Aital, Herschel esperava los englobar dins una nòva classa d'objèctes del sistèma solar, per tal de respectar la lei de Titius-Bode per las planetas. La definicion es ambigüa intencionadament, segon los pròpris mots de Herschel, «pro ampla per permetre de descobèrtas futuras».<ref name="Herschel1802"><span class="citation publicación" id="CITAREFHerschel.2C_William1802">Herschel, William (1802). </span></ref><ref name="Gropp"><span class="citation web" id="CITAREFGropp.2C_Harald">Gropp, Harald. </span></ref> Malgrat aiçò, e malgrat los esfòrces de Herschel, pendent mantun [[decenni]]s los astronòms contunhèron d'enclaure aquestes objèctes dins las planetas. Ceres foguèt considerada coma una planeta fins al decenni de 1860, quora se decidiguèt qu'èra un asteroïde, mas aqueste classificacion perdurèt fins a 2006, e actualament fa partit de las [[Planeta nana|planetas nanas]] amb [[Pluton (planeta nana)|Pluton]] e qualques autres.<ref name="IAU">{{Ligam web|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/questions_answers/|autor=IAU}}</ref> === Cencha d'asteroïdes === [[File:Vesta Rotation.gif|thumb|right|Rotacion completa de l'asteroïde Vesta vist de la [[sonda Dawn]]. ''Credit: NASA'']] En de paucs ans, los astronòms descobriguèron dos nòus objèctes mai, que maridavan amb lo concèpte de Herschel. Lo 1 de setembre, Karl Harding trobèt [[(3) Juno|Juno]], e lo 29 de març de 1807 Heinrich Olbers descobriguèt Vesta.[12] Malgrat aiçò, se descobriguèt pas un nòu objècte d'aquesta natura fins a [[1845]], amb la trobalha de [[(5) Astraea|Astrea]] per Karl Hencke lo 8 de decembre de dich an.[13] A comptar d'alavetz, comencèron a se descobrir multitud d'aquestes objèctes a mesura que los telescòpis se fasián mai potentes, fins a tal ponch qu'a de començaments del decènni de 1850 s'èran ja descobèrts mai d'una desena d'eles, per çò que lo concèpte de "asteroïdes" foguèt gradualmente en substituint al de planetas per classificar a aquestes objèctes.<ref name="Hilton2001">{{Ligam web|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|autor=Hilton, James L.}}</ref> Amb la descobèrta de la planeta [[Neptun (planeta)|Neptun]] en 1846, la lei de Titus-Bode comencèt a pèrdre fòrça entre la comunitat de astronòms, doncas qu'aquesta planeta la complissiá pas. En fach, a l'ora d'ara dicha lei se pren per un mèr edart sens cap justificacion teorica, e mai se qualques trabalhs mòstran que las [[leis de Kepler]] poirián aver cèrta correlación amb la lei de Titus-Bode.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFPankovic.2C_V._y_Radakovic.2C_A._M.2009">Pankovic, V. y Radakovic, A. M. (2009). </span></ref> L'afar de la nomenclatura comencèt a èsser un problèma pels astronòms. Cada còp que se descobrissiá òm d'aquestes objèctes, se li donava generalament lo nom de qualque divessa o eroïna de la [[mitologia]] e se li designava amb un simbòl per o abracar, coma arriba amb las planetas. Malgrat aiçò, la multitud d'asteroïdes descobèrts provoquèt qu'aquestes simbòls foguèsson de mai en mai complèxes, fins a tal ponch que caliá aver cèrta abiletat artistica per los diboishar. Per aqueste motiu, fin finala en 1867 s'acordèt una nòva nomenclatura per aquestes objèctes, era quau consistissiá en lo nom de l'asteroïde precedit per un nombre entre parentèsi, e en òrdre de descobèrta: (1) Ceres, (2) de Palas, (3) Juno, (4) Vesta, eca. Se sòlen a l'ora d'ara representar de la meteissa manièra, en inclusent o sustrayendo los parentèsis.<ref name="Hilton2001">{{Ligam web|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|autor=Hilton, James L.}}</ref> Lo tèrme "cencha d'asteroïdes" comencèt a s'utilizar a de començaments del decènni de 1850, e mai se s'ignòra quién foguèt lo primièr en far referéncia al meteis. En l'an [[1868]] se coneissiá ja un centenat d'asteroïdes e en 1891 l'emplec de la astrofotografía, iniciat per Max Wolf, accelerèt lo ritme de descobèrtas encara mai.[17] En [[1923]] lo nombre d'asteroïdes depassava los 1000, en [[1981]] los 10 000, en [[2000]] los 100 000<ref name="Statistics">[http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ArchiveStatistics.html MPC Archive Statistics]</ref> e en [[2012]] lo nombre d'asteroïdes ronda los 600 000.<ref name="Hughes2004">{{Ligam web|url=http://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/brief-history-asteroid-spotting|autor=Hughes, David W.|editor=BBC}}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=S_d-gs0WoUw Asteroid Discovery From 1980 - 2010]</ref><ref name="Statistics">[http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ArchiveStatistics.html MPC Archive Statistics]</ref> == Origina == === Formacion === [[Fichièr:Protoplanetary-disk.jpg|vinheta|Representacion artistica d'un disc protoplanetario a l'entorn d'una estela, similara al que formèt las planetas del [[Sistèma Solar|sistèma solar]].]] En [[1802]], pauc après la descobèrta de (2) de Palas, Heinrich Olbers suggeriguèt a [[William Herschel]] que [[Ceres (planeta nan)|Ceres]] e (2) de Palas poirián se tractar de fragments d'una planeta fòrça mai granda qu'en lo passat poiriá aver orbitado en aquela region entre [[Mart (planeta)|Mart]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr.]] Segontes aquesta ipotèsi, la planeta se descompuso fa de milions d'ans a causa d'una explosion intèrna o a d'impactes de cometa.<ref name="Hughes2004">{{Ligam web|url=http://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/brief-history-asteroid-spotting|autor=Hughes, David W.|editor=BBC}}</ref> Malgrat aiçò, la granda quantitat d'energia que foguèsse estat de besonh per que tal eveniment arribès, en combinason amb l'escassa massa totala de la cencha d'asteroïdes (sonque un 4 % la massa de la [[Luna]]), ponon de manifèst qu'aquesta ipotèsi pòt pas èsser valida. En mai, las diferéncias en [[Element quimic|composicion quimica]] entre los asteroïdes de la centura son fòrça malaisidas d'explicar en lo cas qu'anèsson originats dins la meteissa planeta.<ref><span class="citation libro" id="CITAREFChaisson.2C_E..3B_McMillan.2C_S.1997">Chaisson, E.; McMillan, S. (1997). </span></ref> Per tant, actualament la majoritat de scientifics accèpta que los asteroïdes faguèron partida jamai d'una planeta. En general, se crei que lo [[Sistèma Solar|sistèma solar]] se formèt tre una nebulosa primitiva, compausada per gas e povàs, que saturèt jos influéncia gravitatòria en formant un disc de material en rotacion. Del temps qu'en lo centre, a on se formariá lo [[Soleu|Solelh]], la densitat aumentava amb rapiditat, en las regions extèrnas del disc se formèron granos solids de pichon talha que, amb lo temps, foguèron en s'agropant mejançant de procèsses de acreción e collision per formar las planetas.[21] Los [[Planetesimal|planetesimals]] que se trobavan en la region a on se tròba a l'ora d'ara la centura foguèron perturbats gravitacionalmente per [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr.]] La planeta provoquèt qu'una determinada part dels planetesimals aqueriguèsse excentricitats e inclinasons fòrça anautitas, en s'accelerant a de nautas velocitats, çò que causèt que collisionaran entre eles, e per tant alloc de s'agropar per formar una planeta se disgregaron en multitud de residus rocosos; los asteroïdes.[22] Una granda part foguèron eyectados foguèsse del sistèma solar, en subrevivent sonque mens del 1 % dels asteroïdes iniciales.<ref name="Petit2001"><span class="citation publicación" id="CITAREFPetit.2C_Jean-Marc.3B_Morbidelli.2C_A..3B_Chambers.2C_J.2001">Petit, Jean-Marc; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001). </span></ref> === Evolucion === Dempuèi la siá formacion en la nebulosa primitiva que donèt origina al sistèma solar, los asteroïdes an sofèrt de divèrses cambiaments. Entre aquestes se tròban la calor intèrna pendent los primièrs milions d'ans, lo derretimiento de la siá superfícia a causa de de impactes, la erosión espaciala a causa de la radiación e lo vent solar, e lo bombardament de micrometeoritos.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFKeil.2C_K.2000">Keil, K. (2000). </span></ref><ref><span class="citation libro" id="CITAREFClark.2C_B._E..3B_Hapke.2C_B..3B_Pieters.2C_C..3B_Britt.2C_D.2002">Clark, B. E.; Hapke, B.; Pieters, C.; Britt, D. (2002). </span></ref><ref><span class="citation publicación" id="CITAREFBaragiola.2C_R._A..3B_Duke.2C_C._A..3B_Loeffler.2C_M..3B_McFadden.2C_L._A..3B_Sheffield.2C_J.2003">Baragiola, R. A.; Duke, C. A.; Loeffler, M.; McFadden, L. A.; Sheffield, J. (2003). </span></ref> Qualques scientifics se fan referéncia als asteroïdes coma los planetesimals residuales, del temps qu'unes autres los considèran distintos a causa d'aquestes procèsses.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFKracher.2C_A.2005">Kracher, A. (2005). </span></ref> Se crei que la cencha d'asteroïdes actuala conten pas qu'una fraccion de la massa de la centura primitiva. Las simulacions per ordenador suggerisson que la cencha d'asteroïdes originala poiriá aver contengut una massa equiparable a la de la [[Tèrra|Tèrra.]] Degut principalament a de perturbacions gravitatòrias, la majoritat del material foguèt expelido de la centura pendent los primièrs milions d'ans de formacion, en daissant pas qu'un 0,1 % de la massa originala.<ref name="Petit2001"><span class="citation publicación" id="CITAREFPetit.2C_Jean-Marc.3B_Morbidelli.2C_A..3B_Chambers.2C_J.2001">Petit, Jean-Marc; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001). </span></ref> Se crei que partís del material expulsat poiriá se trobar en lo [[Nívol d'Oort|bromalh de Oort]], en los confines del sistèma solar.[28] Dempuèi la siá formacion, lo talha tipic dels asteroïdes es demorat relativament estable; a pas agut d'aumentacions o de disminucions significativas.<ref>{{Ligam web|url=http://uanews.org/node/11641|autor=Stiles, Lori|editor=University of Arizona}}</ref> La [[Ressonància orbitala|resonancia orbital]] 4:1 amb Jupitèr, plaçada en torni a 2,06 [[Unitat astronomica|UA]] del Solelh, pòt se considerar lo limit interior de la centura principala. Las perturbacions causadas per Jupitèr envièren los asteroïdes que se trobavan ailà cap a d'orbitas inestables, en creant una zòna desèrta a dicha distància. La majoritat dels còsses que se trobavan a mendre distància foguèron lançats cap a [[Mart (planeta)|Mart]] (cuyo [[Afèli|afelio]] es de 1,67 UA) o eyectados per de perturbacions gravitacionales en los primièrs episòdis de la formacion del sistèma solar.<ref>{{Ligam web|url=http://history.nasa.gov/SP-345/ch4.htm|editor=NASA|autor=Alfvén, H.; Arrhenius, G.}}</ref> Los asteroïdes que conforman la [[(434) Hungaria|familha Hungaria]] se tròban mai prèps al Solelh que la zòna mencionada anteriorament, mas possedisson d'orbitas establas a causa de la siá anautita inclinason orbital.<ref name="Spratt1990"><span class="citation publicación" id="CITAREFSpratt.2C_Christopher_E.1990">Spratt, Christopher E. (1990). </span></ref> Quand la cencha d'asteroïdes èra encara dins formacion, a una distància de 2,7 UA del Solelh se trobava la linha de separacion de temperaturas del ponch de condensación de l'aiga. Als planetesimals que se trobavan a una distància màger lor foguèt possibla acumular gèl.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFLecar.2C_M..3B_Podolak.2C_M..3B_Sasselov.2C_D..3B_Chiang.2C_E.2006">Lecar, M.; Podolak, M.; Sasselov, D.; Chiang, E. (2006). </span></ref> En [[2006]] se postuló qu'una populacion de [[Cometa|cometas]] plaçats mai ailà del limit de dicha separacion poguèt aver contribuit a la formacion dels [[Ocean|oceans]] de la [[Tèrra]].<ref>{{Ligam web|url=http://www.planetary.org/blog/article/00000551/|autor=Lakdawalla, Emily}}</ref> == Caracteristicas == Contràriament a çò que se sòl pensar, la cencha d'asteroïdes es dins la siá màger part vuèg. Los asteroïdes son diseminados dins un volum tan grand que seriá fòrça malaisit traversar la centura e se trobar amb òm d'eles sens o preténer. Pas obstante, e e mai se se coneisson a l'ora d'ara cientos de miles d'aquestes còsses celèstes, se calcula que la centura alberga de divèrses milions d'asteroïdes. === Dimensions === [[Fichièr:Moon_and_Asteroids_1_to_10.svg|vinheta|Talha dels dètz primièrs asteroïdes, en òrdre de descobèrta, en comparason amb la [[Luna]].]] La massa totala de la cencha d'asteroïdes s'aima entre 3,0×1021 e 3,6×1021 kg, çò cual supausa pas qu'un 4 % de la massa de la [[Luna]], o çò qu'es çò de meteis, un 0,06 % de la massa terrèstre. Los objèctes celèstes mai grandes de la centura son, per tant, fòrça mendres e mens massius que la [[Luna|Luna.]] Los quatre de còsses principales soman la mitat de la massa totala de la centura, e [[Ceres (planeta nan)|Ceres]], lo mai grand d'eles, representa un tèrç de la massa totala. Ceres Possedís una ràdio d'unes 475 km, qu'equival a un tèrç de la [[Rai (geometria)|ràdio]] lunar, e una massa de 1021 kg, que representa pas qu'un 1,3 % de la massa de la Luna. Lo segond objècte mai grand de la centura, (4) Vesta, a la mitat del talha de Ceres. Se coneisson en torni a 1000 asteroïdes cuyo ràdio es màger que 15 km, e s'aima que la centura poiriá albergar près de mièg milion d'asteroïdes amb de ràdios màgers que 1,6 km.[34] Los talhas dels asteroïdes pòdon se determinar de divèrsas manièras, en sabent la siá distància. Òm dels metòdes es en observant lo sieu transit aparent davant una estela, que succedís a causa de la rotacion terrèstre. Quand aquò arriba, l'estela es amagada darrièr de l'asteroïde, e en mesurant lo temps que s'esperlonga dicha ocultación es possibla trobar lo diamètre de l'asteroïde. Amb aqueste metòde s'es determinat amb bona precision los talhas dels asteroïdes mai grandes de la centura, coma Ceres o (2) de Palas.[34] Autre metòde per aimar los sieus talhas es mesurar la siá ludentor aparenta. Cuanto Mai grand siatz un asteroïde, mai lum solar rebatrà a causa de la siá màger superfícia. Malgrat aiçò, la ludentor aparenta depend tanben del [[albedo]] caracteristic de l'asteroïde, e aqueste ven determinat per la composicion del meteis. A manièra d'exemple, (4) Vesta apareis qualquarren mai brilhant en lo cèl que Ceres, doncas lo albedo dels primièrs son quatre còps superiors. Pas obstante, lo albedo dels asteroïdes pòt se determinar, doncas que cuanto mendre albedo possedís un còs, mai radiación absorbe e per tant se calfa mai; aquesta calor emet radiación en lo infrarrojo, e en comparant la radiación [[Infraroge|infraroja]] e la visibla qu'arriba a superfícia terrèstre pòt se determinar lo albedo, e per tant calcular lo sieu talha. Amb aqueste metòde se pòt quitament endonviar las irregularitats que presenta un determinat asteroïde en lo cas que se tròbe en rotacion. En aqueste cas, las irregularitats fan que la superfícia que s'obsèrva càmbie, en modificant tanben la siá ludentor aparenta de forma periodica.[35] === Composicion === [[Fichièr:(253)_mathilde.jpg|vinheta|[[(253) Mathilde|253 Matilde]], un asteroïde de tipe-C o carbonáceo.]] La majoritat dels asteroïdes de la centura se tròban classificats, segontes la siá composicion, en tres categorias: asteroïdes carbonáceos o tipe-C, asteroïdes de silicatos o tipe-S, e asteroïdes [[Metal|metallics]] o tipe-M.[36] Existisson d'autres tipes d'asteroïdes, mas la siá populacion es fòrça escassa. Existís una correlación importanta entre la composicion dels asteroïdes e la siá distància al Solelh. Los asteroïdes mai prèps sòlen èsser rocosos, compausats per silicatos e exentos d'aiga, del temps que los mai aluenhats son en la siá majoritat carbonáceos, compausats per minerales [[Argila|arcillosos]] e amb preséncia d'aiga. Per tant, los asteroïdes mai aluenhats son tanben los mai escures, e los mai prèps rebaton màger quantitat de radiación. Se crei qu'aqueste fach es consequéncia de las caracteristicas de la nebulosa primitiva que donèt origina al [[Sistèma Solar|sistèma solar.]] En las regions mai aluenhadas la temperatura èra fòrça mendre, e per tant l'aiga se podiá condensar en los asteroïdes; tot çò de contrari qu'en las regions interioras, a on a l'aver màger temperatura l'aiga probablament se vaporizaría.[36] Los asteroïdes tipe-C o [[Carbòni|carbonáceos]] son los mai abondius en la centura, doncas que compausan lo 75 % del total. Rebaton fòrça pauc lum ([[albedo]] entre 0,03 e 0,09[37]) e per son tant fòrça escures, e sòlen presentar un tono leugièrament azulado. Aquestes asteroïdes absorben pro radiación infraroja a causa de la preséncia d'aiga retenuda en la siá estructura. Per çò de general se tròban en las regions exterioras de la centura. L'asteroïde de màger talha qu'aperten inequívocamente al tipe-C es ([[(10) Hygiea|10]]) Higia.[36] [[Fichièr:433eros.jpg|esquèrra|vinheta|(433) Eros, asteroïde de tipe-S, compausat per silicatos.]] Los asteroïdes tipe-S, compausats per silicatos, representan en torni al 15 % del total. Son plaçats en la part de la centura mai prèpa al Solelh. Exibisson una color leugièrament rojizo e an un [[albedo]] relativament anautit (entre 0,10 e 0,22[37]). (3) Juno constituís un bon exemple d'aqueste tipe.[36] Los asteroïdes tipe-M, o [[Metal|metallics]], possedisson de quantitats importantas de [[fèrre]] e [[Niquèl|níquel.]] Conforman aperaquí lo 10 % del total d'asteroïdes, e possedisson un albedo similar als de tipe-S (0,10-0,18[37]). Aquestes objèctes pòdon èsser los nuclèus metallics d'objèctes anteriors de màger talha, es quaus acabèron en se fragmentant a causa de collisiones. Se tròban plaçats a mitat de la cencha d'asteroïdes, en torni a 2,7 [[Unitat astronomica|UA]] del Solelh.[36] E mai se es pas comun, s'es enregistrat asteroïdes, coma es lo cas de (22) Kalliope, que presentan de [[Massa volumica|densitats]] fòrça bassas per èsser de tipe-M, çò cual implica que son pas compausats principalament per de metals e presentan nautas porosidades.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFMargot.2C_J._L..3B_Brown.2C_M._E.2003">Margot, J. L.; Brown, M. E. (2003). </span></ref> Dins aqueste tipe s'engloban asteroïdes que s'ajustan pas als tipes C e S, doncas pas totes los asteroïdes tipe-M son compausats per de materials similars ni an lo meteis albedo.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFMueller.2C_M..3B_Harris.2C_A._W..3B_Delbo.2C_M..3B_MIRSI_Team2005">Mueller, M.; Harris, A. W.; Delbo, M.; MIRSI Team (2005). [[bibcode:2005DPS....37.0702M|«21 Lutetia and other M-types: Their sizes, albedos, and thermal properties from new IRTF measurements»]]. </span></ref> Òm de las incognitas de la cencha d'asteroïdes es la relativa escasez d'asteroïdes basálticos, o de tipe-V. Las teorias de formacion d'asteroïdes predicen que los objèctes del talha de (4) Vesta o màgers aurián de formar [[Rusca|pèl]] e [[Mantèl (geologia)|saile]], es quaus serián compausats principalament per ròca [[Basalt|basáltica.]]<ref name="Duffard2008"><span class="citation publicación" id="CITAREFDuffard.2C_R._D..3B_Roig.2C_F.2008">Duffard, R. D.; Roig, F. (2008). </span></ref> Las evidéncias mòstran, malgrat aiçò, que lo 99 % del material basáltico predicho s'obsèrva pas. Fins a l'an [[2001]] se cresiá que la màger part dels objèctes basálticos descobèrts en la centura s'èra originat tre (4) Vesta. Malgrat aiçò, la descobèrta de (1459) Magnya revelèt una composicion quimica desparièra als asteroïdes basálticos coneguts anteriorament, çò cual suggerís que s'originèt de forma distinta.<ref name="Than2007">{{Ligam web|url=http://www.space.com/scienceastronomy/070821_basalt_asteroid.html|autor=Than, Ker|editor=Space.com}}</ref> Aquesta ipotèsi se refortilhèt amb la descobèrta en [[2007]] de dos asteroïdes en la region exteriora de la centura. Se tracta de (7472) Kumakiri e (10537) 1991 RY16, es quaus presentan de composicions basálticas desparièras. Aquestes dos asteroïdes son los unics de tipe-V descobèrts [[2009|fins a la data]] en la region exteriora de la centura.<ref name="Duffard2008"><span class="citation publicación" id="CITAREFDuffard.2C_R._D..3B_Roig.2C_F.2008">Duffard, R. D.; Roig, F. (2008). </span></ref><center> {| class="wikitable" |+'''Classament dels asteroïdes per composicion''' !Tipe !Composicion !Populacion !Sosclassas |- |C | Condrita carbonácea | 75 % | E | Acondrita enstática |- | O | Acondrita basáltica |- |R | Condrita Ordinària |- |S | Silicatos | 15 % |- |M | Metallics (Níquel-Fèrre) | 10 % |} </center> == Orbitas == [[Fichièr:Main_belt_e_vs_a.png|vinheta|Representacion de la excentricitat dels asteroïdes respecto de la siá distància al Solelh. Los ponchs roges e blaus forman la centura principala. Pòt s'observar que la excentricitat mièja se plaça en torni a 0,15.]] Los asteroïdes orbitan en lo meteis sens que las planetas, amb de periòdes orbitales dempuèi 3,5 fins a 6 ans, generalament. La excentricitat mièja dels asteroïdes se plaça envolopa 0,15, e mai se qualques coma (1862) Apolo e (944) Hidalgo possedisson excentricitats fòrça anautitas (en torni a 0,6). Unes paucs asteroïdes possedisson inclinasons orbitales superiors a 25°, entre eles l'asteroïde (945) Barcelona, descobèrt per José Manges e Solá en 1921, cuya inclinason es de 32,8°. L'asteroïde amb l'orbita mai inclinada es (1580) Betulia, amb 52°.[42] === Voids de Kirkwood === [[Fichièr:Huecos_de_Kirkwood.svg|vinheta|Distribucion de las distàncias de las orbitas dels asteroïdes, a on se pòdon observar los desparièrs voids de Kirkwood per las desparièras resonancias.]] Al representar en una grafica la distància dels asteroïdes al Solelh, pòdon s'observar de regions vuèjas a on i a pas cap. Aquestes voids coincidisson amb las orbitas a on existís [[Ressonància orbitala|resonancia orbital]] amb Jupitèr, es dire, a on lo periòde de l'orbita es ligat mejançant una fraccion simpla amb lo [[Periòde de revolucion|periòde]] de Jupitèr. Per exemple, quinsevolhe asteroïde plaçat a una distància de 3,28 UA, auriá una resonancia 2:1 amb Jupitèr; quand l'asteroïde complèta dos torns a l'entorn del Solelh, Jupitèr complèta òm. Autras resonancias importantas son las correspondentas a 3:1, 5:2 e 7:3, a unas distàncias de 2,5 UA, 2,82 UA e 2,96 UA, respectivament.[28] Existisson tanben d'autras resonancias segondàrias, que se tròban pas vuèjas mas que lo nombre d'asteroïdes es mendre, coma la resonancia 8:3 (semieje màger de 2,71 UA). La centura principala se pòt dividir alavetz dins tres zònas diferenciadas separadas per aquestes voids: Zòna I (2,06-2,5 UA), Zòna II (2,5-2,82 UA) e Zòna III (2,82-3,28 UA).<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFKlacka.2C_Jozef1992">Klacka, Jozef (1992). </span></ref> Aquestes voids recebon lo nom de son descubridor, Daniel Kirkwood, qui los descobriguèt en l'an [[1886|1886.]] Quinsevolhe asteroïde plaçat en aquestas posicions seriá accelerat per Jupitèr e la siá orbita s'alongariá (aumenta la excentricidad), per çò que lo [[Perièli|perihelio]] de la siá orbita poiriá s'apropar a l'orbita de qualque planeta e collisionar amb el o amb lo Solelh, o èsser eyectado foguèsse del sistèma solar. Al contrari que succedís amb los voids en los [[Anèls de Saturne|anèls de Saturn]], los voids de Kirkwood pòdon pas èsser observats dirèctament, doncas que los asteroïdes possedisson excentricitats fòrça variadas e per son tant en crosant continualament a travèrs d'eles.[28] Dempuèi la formacion del sistèma solar, las planetas an sofèrt de variacions en la siá orbita, e en concrèt an modificat lentament la siá distància al Solelh. La modificacion de l'orbita de Jupitèr, e per tant l'alteracion amb lo temps de la posicion dels voids de Kirkwood, poiriá explicar l'escàs nombre d'asteroïdes que albergan de determinadas regions de la centura.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFLiou.2C_Jer-Chyi.3B_Malhotra.2C_Renu1997">Liou, Jer-Chyi; Malhotra, Renu (1997). </span></ref> === Cambiaments dins las orbitas === E mai se las resonancias orbitales de las planetas son la manièra mai efectiva de modificar las orbitas dels asteroïdes, existisson d'autres mejans qu'aquò succedís per el. Qualques evidéncias, coma lo nombre de NEA o [[Meteorit|meteoritos]] près de la Tèrra, suggerisson que las resonancias son pas capaças per se solas de las produsir.[45] En un primièr moment se postuló que las collisiones aleatorias entre asteroïdes poirián provocar que queiguessen dins los voids de Kirkwood, e per tant èsser eyectados per las perturbacions de las planetas. Malgrat aiçò, los modèls computacionales an mostrat que los efèctes qu'aquò produsís se tròban de divèrses òrdres de magnitud per jos çò d'observat. Per tant, an d'èsser mai importants d'autres efèctes.[45] [[Fichièr:YarkovskyEffect.svg|vinheta|225x225px|Esquèma de l'efècte Yarkovsky, en mostrant la asimetría de l'emission de radiación infraroja en un asteroïde.]] I. O. Yarkovsky Prepausèt a de fins del [[sègle XIX]] que lo lum solar poiriá provocar d'alteracions en las orbitas dels asteroïdes. Aqueste efècte se coneis coma efècte Yarkovsky, e es possible a causa de que lo lum transpòrta moment lineal. Lo lum solar dirècta qu'arriba al asteroïde modifica pas la siá orbita, doncas que lo lum li arriba en la meteissa direccion que la fòrça d'atraccion gravitatòria del Solelh, e a d'efèctes practics es coma se foguèsse atrach per un objècte leugièrament mens massiu que lo Solelh. L'idèa clau de Yarkovsky es qu'un asteroïde possedís de temperaturas desparièras en la siá superfícia segontes la siá orientacion al Solelh. Los còsses emeton [[Infraroge|radiación infraroja]], tant màger cuanto a mai temperatura se tròben, e aquestes [[Foton|fotones]] emeses li estampan al asteroïde una quantitat de movement en de sens contrari de cap a a on foguèron radiados. D'aquesta manièra, aurà una emission asimetrica de fotones e l'asteroïde se mourà. Aqueste efècte es màger s'existisson de diferéncias de temperatura entre lo [[Afèli|afelio]] e lo [[Perièli|perihelio]] de l'asteroïde.[45] Mejançant l'efècte Yarkovsky se pòdon determinar las siás [[Massa volumica|densitats]], e se pòdon explicar determinadas caracteristicas orbitales e morfologicas que possedisson qualques familhas d'asteroïdes.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFChesley.2C_Steven_R.2003">Chesley, Steven R. (2003). </span></ref><ref name="Bottke2001"><span class="citation publicación" id="CITAREFBottke.2C_William_T._et_al.2001">Bottke, William T. ''et al.'' (2001). </span></ref> Qualques scientifics desvolopèron una variacion dels trabalhs de Yarkovsky, aperat efècte YORP. Aqueste efècte predice de cambiaments en las rotacions e de velocitats dels asteroïdes a causa de l'efècte Yarkovsky, e fins ara las observacions realizadas concòrdan plenament amb las prediccions.[45] == Objèctes principals == === Ceres === [[Fichièr:Ceres_Cutaway-es.svg|vinheta|225x225px|Composicion intèrna de [[Ceres (planeta nan)|Ceres]], de tipe-C (carbonáceo). Pòt s'observar la capa de [[Glaç|gèl]] en lo sieu interior.]] [[Ceres (planeta nan)|Ceres]] Es lo còs celeste mai grand de la centura e l'unic classificat coma [[Planeta nana|planeta enano]], dempuèi la redefinicion de planeta de 2006.<ref name="IAU">{{Ligam web|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/questions_answers/|autor=IAU}}</ref> Aqueste classament s'a d'a que la siá gravetat o a moldeado amb una forma gaireben esférica (amb un diamètre de 940 km aprox.) E, per tant, se ditz que possedís equilibri hidrostático. Amb anterioritat a 2006 èra considerat l'asteroïde mai grand, mas es actualament la planeta enano mai pichon, doncas que los autres objèctes que partejan aqueste meteis classament, coma [[Pluton (planeta nana)|Pluton]] o [[Èris|Eris]], son màgers. La siá magnitud absoluta es de 3,32, màger que la de quin autre còs que siá de la centura.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFParker.2C_J._W._et_al.2002">Parker, J. W. ''et al.'' (2002). </span></ref> Malgrat aiçò, daissa pas d'èsser un còs fòrça escur, doncas que lo sieu [[albedo]] es de tan sol un 5 %. La siá estructura intèrna es formada d'un nuclèu compausat de silicatos e una capa d'aiga en forma de gèl entornejat per òm defunta pèl. Una part fòrça pichona del gèl se convertís en [[vapor d'aiga]] a causa de la radiación solara, çò que li conferís una tenue atmosfèra. La siá massa es gaireben un tèrç de la del total de centura.<ref name="Norton2008"><span class="citation libro" id="CITAREFNorton.2C_O._Richard.3B_Chitwood.2C_Lawrence_A.2008">Norton, O. Richard; Chitwood, Lawrence A. (2008). </span></ref> Orbita A una distància d'entre 2,5 e 3 UA, e la siá excentricitat es de sol 0,08, per çò que la siá orbita es pro circulara. === Vesta === (4) Vesta, descobèrt per Olbers en 1807, es lo segond asteroïde de màger massa, lo tresen en talha, e lo mai brilhant de totes. Aquò es a causa de que possedís un albedo del 42 %, màger quitament que lo albedo de la Tèrra (37 %). Constituís lo 9 % de la massa totala de la centura, e la siá diamètre mièg es de 530 km. Orbita A una distància del Solelh fòrça similar a la de Ceres. Vesta Possedís un nuclèu metallic pro dens (de fèrre e níquel), un saile compausat de olivino, e una pèl defunta fòrça d'a pena unes quilomètres de grosor. [[Fichièr:Vesta-Elevation.jpg|vinheta|200x200px|Image de l'elevacion en la superfícia de (4) Vesta, a on pòt s'observar l'enòrme cráter de la collision que formèt los fragments de la familha Vesta.]] Vesta Recebèt l'impacte de de autre asteroïde, en daissant un enòrme cráter sobratz la siá superfícia e en enviant a la centura multitud de fragments correspondents al 1 % de la massa de l'asteroïde. D'aquesta manièra se formèt la familha Vesta, de tipe-V (basálticos), mas a l'ora d'ara sonque una pichona part d'aquestes fragments contunha orbitando la centura, doncas se crei que lo rèste foguèt disipado a l'aténher la resonancia 3:1 amb Jupitèr, en òm dels voids de Kirkwood. Qualques meteoritos queigudi sobre la Tèrra an la siá origina en aquesta collision. === Palas === (2) de Palas son lo segond objècte de màger talha de la centura, e mai se (4) Vesta es mai massiu. Representa un 7 % de la massa de la centura e la siá albedo es del 12 %, doncas qu'es de tipe-C. Possedís l'orbita mai excéntrica dels quatre, amb una valor de 0,23, çò cual fa que la siá distància mai prèpa al Solelh (2,1 UA) donères fòrça de la mai aluenhada (3,4 UA). Tanben lo sieu inclinason orbital es superior, amb 34° (las dels autres tres son mendres que 10°). Se crei qu'un impacte sobratz la siá superfícia formèt la familha de Palas, e mai se lo nombre de membres es escàs. En 1803, un an après la siá descobèrta e a causa de la siá repercussion, William Hyde Wollaston cristianèt a un nòu element amb lo nom de [[Palladi|paladio]]. === Higia === (10) Higia es la cambra màger objècte de la cencha d'asteroïdes, amb un diamètre mièg de 431 km, e mai se presenta una forma pro alongada, e constituís un 3 % de la massa totala de la centura. Foguèt descobèrt per Annibale de Gasparis en [[1849|1849.]] En çò que tanh a la siá composicion, es un asteroïde carbonáceo (tipe-C) amb un albedo del 7 %. Es lo membre principal de la familha omonima que li dona a el nom. Se tracta, dels quatre, de l'asteroïde mai extèrne, cuyo [[Afèli|afelio]] atenh las 3,5 UA, e triga 5,5 ans en completar la siá orbita. === Juno === (3) Juno foguèt lo tresen asteroïde en èsser descobèrt e es òm dels mai grandes de la centura principala d'asteroïdes, en essent lo segond mai pesat dins los de tipe S. Foguèt descobèrt lo 1 de setembre de 1804 pel astronòm alemand Karl Ludwig Harding e cristianat amb aqueste nom en aunor a la divessa Juno. Foguèt a la debuta considerat una planeta, coma Ceres, de Palas, e Vesta. Foguèt classificat de nòu coma asteroïde, amassa amb los autres tres, quand fòrça asteroïdes foguèron mai descobèrts. Lo pichon talha de Juno e la siá forma irregulara o excluguèron d'èsser estat considerada [[Planeta nana|planeta enano]] conforme al classament de l'Union Astronómica Internacionala. == Localizacion == E mai se la màger part dels asteroïdes se tròban en la centura principala, existisson tanben d'autres grops d'asteroïdes. Se pòdon diferenciar tres regions d'asteroïdes, segontes la siá distància al Solelh:[50] * Centura principala: se tròba plaçat entre 2,06 e 3,65[51] [[Unitat astronomica|UA]], en una region entre [[Mart (planeta)|Mart]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr.]] A lo sieu còp pòdon se classificar de familhas d'asteroïdes, coma Hungaria, Hilda, Eos, Themis, Cibeles, Koronis, entre d'autras.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFDi_Sisto2004">Di Sisto, Romina Paula (2004). </span></ref> * Asteroïdes Prèps dins la Tèrra (o NEA, de l'anglés ''Near-Earth Asteroïd''): son asteroïdes fòrça prèps a l'orbita terrèstre, plaçats a mens de 1,3 UA del Solelh. Se pòdon subdividir en tres grops: ** Asteroïdes Atón: Possedisson [[Semiaxe major|semiejes màgers]] mendres que 1 UA, e [[Afèli|afelios]] màgers que 0,983 UA. ** Asteroïdes Apolo: Possedisson semiejes màgers mai distantes que 1 UA, e [[Perièli|perihelios]] mendres que 1,017 UA. ** Asteroïdes Amor: possedisson perihelios entre 1,017 UA e 1,3 UA. L'asteroïde (1036) Ganymed es lo NEA descobèrt de màger talha. * Troyanos: Se tròban plaçats près dels ponchs de Lagrange de Jupitèr (plaçats a 60° de la linha que jonh lo Solelh e Jupitèr). Se coneisson a l'entorn de 4000.<ref name="IAU_troyanos">{{Ligam web|url=http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/Trojans.html|autor=International Astronomical Union (IAU)}}</ref> En d'escasenças se classifican tanben dins aqueste grop qualques asteroïdes plaçats en los ponchs de Lagrange de [[Neptun (planeta)|Neptun]] o [[Mart (planeta)|Mart]], coma es lo cas de (5261) Eureka. Recebon aqueste nom a causa del primièr asteroïde d'aqueste grop descobèrt, (588) Aquiles, eròi de la [[Guèrra de Tròia|guèrra de]] Troya.[54] === Familhas d'asteroïdes === [[Fichièr:Asteroid_proper_elements_i_vs_e.png|vinheta|250x250px|Grafic que representa la inclinason orbital respecto de la excentricidad. Pòdon s'observar de regions a on existís una màger acumulacion d'asteroïdes; se tracta de las cridadas familhas.]] Quand lo nombre d'asteroïdes descobèrts comencèt a èsser anautit, los astronòms observèron que qualqu'uns d'eles partejavan cèrtas caracteristicas, coma la excentricitat o la inclinason orbital. Foguèt aital coma lo japonés [[Kiyotsugu Hirayama]] prepausèt en [[1918]] l'existéncia de cinc familhas d'asteroïdes, lista qu'amb lo pas del temps s'es anat dilatando.[45] Aperaquí un tèrç dels asteroïdes de la centura fa partida d'una familha. Las familhas possedisson d'elements orbitales e d'espèctres similars, çò cual indica qu'an la siá origina en la fragmentacion d'un objècte mai grand. Existisson 20-30 associacions qu'amb certitud pòdon se considerar de familhas d'asteroïdes, e mai se i a fòrça autras cuya denominacion de familha es pas tan clara. Las associacions amb mens membras que las familhas s'apèran cúmulos d'asteroïdes.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFLemaitre.2C_Anne2004">Lemaitre, Anne (2004). </span></ref> Qualques unas de las familhas mai importantas son (en òrdre de distància): Flòra, Eunoma, Koronis, Eos e Themis.<ref>{{Ligam web|url=http://ase.tufts.edu/cosmos/print_images.asp?id=15|autor=Lang, Kenneth R.|editor=NASA's Cosmos}}</ref> La familha Flòra, una de las mai nombrosas, poiriá aver la siá origina en una collision venuda fa mens de mil milions d'ans.<ref>{{Ligam web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Mar04/fossilMeteorites.html|autor=Martel, Linda M.V.|editor=Planetary Science Research Discoveries}}</ref> L'asteroïde mai grand que fa partida d'una familha es (4) Vesta. Se crei que la familha Vesta s'originèt a causa d'una collision sofèrta sobratz la siá superfícia. Coma resultat de la meteissa collision se formèron tanben los cridats meteoritos HED.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFDrake.2C_Michael_J.2001">Drake, Michael J. (2001). </span></ref> S'es trobat tres bandas de povàs dins la centura principala. Es possible que sián associadas a las familhas Eos, Koronis e Themis, a causa de que las siás orbitas son similaras a las d'aquestas bandas.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFLove.2C_Stanley_G..3B_Brownlee.2C_Donald_E.1992">Love, Stanley G.; Brownlee, Donald E. (1992). </span></ref> ==== Periferia ==== Bordeando Lo limit interior de la cencha d'asteroïdes se tròba la familha d'asteroïdes Hungaria, entre 1,78 e 2,0 UA, e amb semiejes màgers en torni a 1,9 UA. L'asteroïde que dona nom a aquesta familha compausada per 52 asteroïdes coneguts es (434) Hungaria. Aquesta agropacion d'asteroïdes se tròba separada de la centura principala pel void de Kirkwood correspondent a la resonancia 4:1, e las siás membras possedisson inclinasons fòrça anautitas. Qualqu'uns crosan l'orbita de [[Mart (planeta)|Mart]], cuyas de perturbacions gravitacionales son probablament la causa mai notabla en la reduccion de la populacion d'aqueste grop.<ref name="Spratt1990"><span class="citation publicación" id="CITAREFSpratt.2C_Christopher_E.1990">Spratt, Christopher E. (1990). </span></ref> Autre grop d'asteroïdes amb d'orbitas inclinadas en la part interiora de la centura es la familha Focea. La granda majoritat de las siás membras son de tipe-S, a diferéncia de la familha Hungaria possedís qualqu'uns de tipe-E (amb de superfícias de enstatita). La familha Focea orbita entre 2,25 UA e 2,5 UA del Solelh.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFCarvano.2C_J._M._et_al.2001">Carvano, J. M. ''et al.'' (2001). </span></ref> En lo limit exterior de la centura se tròba la [[(65) Cybele|familha Cibeles]], orbitando entre 3,3 e 3,5 UA, en la resonancia 7:4 amb Jupitèr. La familha Hilda orbita entre 3,5 e 4,2 UA, amb d'orbitas pro de circularas e establas en la resonancia 3:2 de Jupitèr. Mai ailà de 4,2 UA se tròban fòrça paucs asteroïdes, fins a l'orbita de Jupitèr (5,2 UA), a on se tròban los asteroïdes troyanos. Los troyanos pòdon se dividir en dos grops, segontes lo ponch de Lagrange de Jupitèr qu'ocupen: es quaus se tròban en lo ponch L4 e es quaus se plaçan en lo costat contrari L5.<ref>{{Ligam web|url=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/trojan.html|autor=Sheppard, Scott|editor=Carniege Institution (Department of Terrestrial Magnetism)}}</ref> Se desconeis la rason que lo ponch L4 se tròbe fòrça mai poblat.[54] ==== Nòvas familhas ==== Qualques familhas se son formadas recentament, en de tempses astronomics. Lo cúmulo Karin se formèt fa 5,8 milions d'ans coma consequéncia d'una collision sofèrta per un asteroïde de 16 km de ràdio.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFNesvorny.2C_David_et_al.2006">Nesvorny, David ''et al.'' (2006). </span></ref> La familha Veritas se formèt fa 8,7 milions d'ans; entre las evidéncias s'inclutz povàs interplanetario apletat dels sedimentos océanicos.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFTsiganis.2C_K..3B_Kne.C5.BEevi.C4.87.2C_Z..3B_Varvoglis.2C_H.2007">Tsiganis, K.; Knežević, Z.; Varvoglis, H. (2007). </span></ref><ref><span class="citation publicación" id="CITAREFFarley.2C_K._A.2009">Farley, K. A. (2009). </span></ref> Fòrça mai recenta es lo cúmulo Datura que se formèt fa 450 000 ans tre un asteroïde de la centura principala. L'estimacion de la siá antiquitat es basada en la probabilitat estatistica que las siás membras ajan las orbitas actualas, e pas en evidéncias fisicas solidas. Se crei que lo cúmulo Datura poiriá èsser estat una font de povàs e material zodiacal.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFNesvorn.C3.BD.2C_D..3B_Vokrouhlick.C3.BD.2C_D..3B_Bottke.2C_W.F.2006">Nesvorný, D.; Vokrouhlický, D.; Bottke, W.F. (2006). </span></ref> Autras formacions recentas, coma lo cúmulo Iannini (fa ''circa'' 5 milions d'ans) o lo cúmulo Seinäjoki, poirián tanben aver contribuit a la formacion d'aqueste povàs.<ref><span class="citation publicación" id="CITAREFNesvorn.C3.BD.2C_D..3B_Bottke.2C_W.F..3B_Levison.2C_H.F..3B_Dones.2C_L.2003">Nesvorný, D.; Bottke, W.F.; Levison, H.F.; Dones, L. (2003). </span></ref> == Colisions == [[Fichièr:Zodiakallicht.jpg|esquèrra|vinheta|201x201px|Luz zodiacal, creada en partida per povàs originat en collisiones entre asteroïdes.]] A causa de l'anautita populacion de la centura principala las collisiones entre asteroïdes succedisson de manièra frequenta, en d'escalas de temps astronomicas. S'aima que cada 10 de milions d'ans se produsís una collision entre asteroïdes cuyos de ràdios excedisson dels 10 km.<ref>{{Ligam web|url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/zodiac/backman/IIIb.html|autor=Backman, D. E.|editor=NASA}}</ref> Las collisiones en d'escasenças provòcan la fragmentacion de l'asteroïde en d'objèctes mai pichones, en formant una nòva familha d'asteroïdes. Pòt tanben arribar que dos asteroïdes collisionen a de velocitats fòrça bassas, en cuyo cas demòran jonhuts. A causa d'aquestes procèsses de collision, los objèctes que formèron la cencha d'asteroïdes primitiu gardan a pena relacion amb los actuales. [[Fichièr:Tycho_crater_on_the_Moon.jpg|vinheta|183x183px|Tycho, Un cráter lunar originat per un meteorito de la cencha d'asteroïdes.]] En mai d'asteroïdes, la centura conten tanben de bandas de povàs format de partículas amb de ràdios d'unes paucs cientos de micrómetros. Aqueste material se produsís, almens en partida, per collisiones entre asteroïdes, e per l'impacte de micrometeoritos en los asteroïdes. En mai, l'efècte Poynting-Robertson provòca qu'a causa de la radiación solara aqueste povàs viratz lentament en espirala cap a del Solelh.<ref name="Reach1992"><span class="citation publicación" id="CITAREFReach.2C_William_T.1992">Reach, William T. (1992). </span></ref> La combinason d'aqueste povàs amb lo material eyectado de los [[Cometa|cometas]] produsís lo lum zodiacal. La ludentor que produsís, e mai se flaca, pòt s'observar per la nuèch en direccion cap al Solelh al cors de la [[Ecliptica|eclíptica.]] Las partículas que produsisson lo lum zodiacal visible presentan, en promiei, de ràdios de 40 micrómetros. Lo temps de vida caracteristica d'aquestas partículas es de l'òrdre de 700 000 ans. Doncas, per manténer las bandas de povàs an de se crear nòvas partículas a un ritme constant en la cencha d'asteroïdes.<ref name="Reach1992"><span class="citation publicación" id="CITAREFReach.2C_William_T.1992">Reach, William T. (1992). </span></ref> === Meteorits === Los escombros que s'originan en las collisiones pòdon formar meteoroides qu'atengan fin finala l'atmosfèra terrèstre. Un percentatge màger que lo 99,8 % dels 30 000 [[Meteorit|meteoritos]] trobats fins a la data dins la Tèrra se crei que s'es originat en la cencha d'asteroïdes. En setembre de 2007 se publiquèt un estudi que suggerissiá que l'asteroïde (298) Baptistina sofriguèt una collision que provoquèt l'enviament d'una quantitat considerabla de fragments a l'interior del sistèma solar. Se crei que los impactes d'aquestes fragments creèren los cráteres Tycho e [[Cratèr de Chicxulub|Chicxulub]], plaçats en la [[Luna]] e en [[Mexic]] respectivament, e aqueste darrièr poguèt provocar l'escandilhament dels dinosaurios fa 65 milions d'ans.<ref>{{Ligam web|url=http://www.physorg.com/news108218928.html|autor=Southwest Research Institute|editor=Physorg.com}}</ref> == Exploracion == [[Fichièr:Dawn_Flight_Configuration_2.jpg|vinheta|275x275px|Representacion artistica de la nau espaciala de la mission Dawn, amb [[4 Vesta|Vesta]] a la quèrra e [[Ceres (planeta nan)|Ceres]] a la drecha.]] La primièra nau espaciala que traversèt la cencha d'asteroïdes foguèt la Pioneer 10, lo [[16 de julhet]] de [[1972|1972.]] Per aquel existissiá alavetz cèrta preocupacion sobratz se los escombros qu'aviá ailà supausarián un perilh per la nau, mas an traversat fins ara la centura sens d'incidents una desena de naus distintas. Las sondas Pioneer 11, Voyager 1 e 2 e Ulysses, passèron per la centura sens prene d'images. La [[Galileo (sonda espaciala)|mission Galileu]] prenguèt d'images de (951) Gaspra en 1991 e de (243) Anada (e lo sieu satellit [[(243) Ida|Dactyl]]) en 1993, NEAR Shoemaker de (253) Matilde en 1997 e (433) Eros en 2000, Cassini-Huygens de (2685) Masursky en 2000, Stardust de (5535) Annefrank en 2002 e New Horizons de (132524) APL en 2006.<ref name="Spacecraft">{{Ligam web|url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Asteroids&Era=Past|autor=NASA}}</ref> La mission Hayabusa, que retornèt dins la Tèrra en junh de 2010, fotografièc e aterrèt sobre la superfícia de (25143) Itokawa en 2005, pendent dos meses.<ref>{{Ligam web|autor=JAXA|url=http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/hayabusa/today.shtml}}</ref> La mission Dawn foguèt lançada en 2007, lo jorn 18 de julhet de 2011 se confirmèt que la sonda entrèt dins l'orbita de Vesta, e lo 6 de març de 2015 entrèt dins orbita a l'entorn de Ceres. La mission WISE foguèt lançada lo 14 de decembre de 2009 e cercarà mejançant deteccion de radiación infraroja totes los asteroïdes cuyo diamètre siá màger a 3 km. Lo lançament d'autra mission, OSIRIS-REx, es previst qu'aja luòc en 2016, e portarà dins la Tèrra mòstras de material de la superfícia d'un asteroide.<ref name="Spacecraft">{{Ligam web|url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Asteroids&Era=Past|autor=NASA}}</ref> La majoritat de las fotografias presas dels asteroïdes foguèron realizadas pendent lo breve pas per la centura de las sondas espacialas que se dirigissián cap a d'autres objectius, a excepcion del NEAR e de la sonda Hayabusa, qu'explorèron determinats asteroïdes prèps (NEA). Sonque la mission Dawn a coma objectiu primari l'estudi d'objèctes de la centura principala d'asteroïdes, e s'aquestes se complisson amb capitada es possibla que se desvolòpe una extension de la mission que permeta exploraciones addicionalas.<ref>{{Ligam web|url=http://dawn.jpl.nasa.gov/|autor=JPL-NASA}}</ref> === Font futura de ressorças === Los asteroïdes son los còsses mai accessibles del sistèma solar. S'es suggerit qu'en un futur lo material dels asteroïdes prèps dins la Tèrra (NEA) poiriá èsser aprovechable. Los materials mai importants son economicament l'aiga (la possedisson los asteroïdes tipe-C, generalament en forma de gèl) e de divèrses [[Metal|metals]], coma [[fèrre]], [[Niquèl|níquel]], [[Cobalt|cobalto]] o [[Platin|platino]] (asteroïdes de tipes S e M). S'a ja especulado amb los metòdes possibles per o far e los còstes economics implicats, e se crei que per cada tona de material terrèstre utilizat pel bastiment de naus poiràn s'obténer fins a mil tonas de material en los asteroïdes. Aquò desencaririá lo còst dels materials en afar, e poirián s'utilizar pel bastiment d'estructuras de besonh en futuras exploraciones espacialas.[73][74] == Vejatz tanben == * Escarrabilhada d'asteroïdes * [[Cencha de Kuiper|Centura de Kuiper]] * Disc escampilhi * [[Nívol d'Oort|Bromalh de Oort]] == Referéncias == === Nòtas === <div class="listaref" style="-moz-column-count: 2; list-style-type: decimal;"> <references /></div> === Bibliografia utilizada === * Blair, Edward C. (2002). <span class="citation libro" id="CITAREFBlair2002">Asteroïds: overview, abstracts, and bibliography (En anglés).[http://books.google.es/books?id=oa289IxCvAAC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s] </span><span class="citation libro" id="CITAREFBlair2002">Nova Publishers. </span><span class="citation libro" id="CITAREFBlair2002"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-1590334829.</small> </span> * Britt, Daniel T.; Colsolmagno, Guy; Lebofsky, Larry (2007). <span class="citation libro" id="CITAREFBrittColsolmagnoLebofsky2007">[http://books.google.es/books?id=G7UtYkLQoYoC&lpg=PA351&dq=asteroids%20number&lr=&as_brr=3&pg=PA349#v=onepage&q=asteroids%20number&f=false «Main-Belt Asteroids».] </span><span class="citation libro" id="CITAREFBrittColsolmagnoLebofsky2007">En McFadden, L. A.; Weissman, P. R.; Johnson, T. V. ''Encyclopedia of the Solar system'' (en anglés) (2ª edicion). </span><span class="citation libro" id="CITAREFBrittColsolmagnoLebofsky2007">Academic Press. </span><span class="citation libro" id="CITAREFBrittColsolmagnoLebofsky2007"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-0120885893.</small> </span><span class="citation libro" id="CITAREFBrittColsolmagnoLebofsky2007"><span class="reference-accessdate">Consultat lo 7 de decembre de 2009.</span> </span> * Kovács, József (2004). <span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004">[https://web.archive.org/web/20140913140027/http://books.google.com/books?id=zy9Q82g8BYgC&pg=PA70&hl=es&source=gbs_toc_r&cad=4 «The discovery of the first minor planets».] </span><span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004">En Balázs, L. G. ''et A lo''.</span><span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004">. </span><span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004">The European scientist: symposium on the Èra and work of Franz Xaver von Zach (1754-1832) (en anglés). 24, Acta Historica Astronomiae.[https://web.archive.org/web/20140913100944/http://books.google.com/books?id=zy9Q82g8BYgC&printsec=frontcover&hl=es&source=gbs_navlinks_s] </span><span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004">Harri Deutsch Verlag. </span><span class="citation libro" id="CITAREFKov.C3.A1cs2004"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-3817117482.</small> </span> * Lang, Kenneth R. (2003). «13. <span class="citation libro" id="CITAREFLang2003">[http://books.google.es/books?id=RdCUsMy3l7EC&pg=PA384&dq=asteroid+belt+formation&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=3&source=gbs_toc_r&cad=9 Asteroids and meteorits».] </span><span class="citation libro" id="CITAREFLang2003">''The Cambridge Guide to the Solar System'' (en anglés). </span><span class="citation libro" id="CITAREFLang2003">Cambridge University Press. </span><span class="citation libro" id="CITAREFLang2003"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-0521813068.</small> </span> * Lewis, John S. (2004). <span class="citation libro" id="CITAREFLewis2004">[http://books.google.es/books?id=uY79k7Nx-egC&pg=PA350&dq=asteroid+belt&lr=&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=2000&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=3&source=gbs_toc_r&cad=9 «Meteorites and Asteroids».] </span><span class="citation libro" id="CITAREFLewis2004">[http://books.google.es/books?id=uY79k7Nx-egC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s ''Physics and chemistry of the Solar system''] (en anglés) (2ª edicion). </span><span class="citation libro" id="CITAREFLewis2004">Academic Press. </span><span class="citation libro" id="CITAREFLewis2004"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-0124467446.</small> </span> * Martínez, V.J.; Miralles, J.A.; Marc, E.; Galadí-Enríquez, D. (2005). <span class="citation libro" id="CITAREFMart.C3.ADnezMirallesMarcoGalad.C3.AD-Enr.C3.ADquez2005">[http://books.google.com/books?id=n6VvcTAODNQC&printsec=frontcover&client=firefox-a&source=gbs_navlinks_s ''Astronomia fondamentala''] (1ª edicion). </span><span class="citation libro" id="CITAREFMart.C3.ADnezMirallesMarcoGalad.C3.AD-Enr.C3.ADquez2005">Universitat De Valéncia. </span><span class="citation libro" id="CITAREFMart.C3.ADnezMirallesMarcoGalad.C3.AD-Enr.C3.ADquez2005"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-84-370-6104-7.</small> </span> * Marvin, Ursula B. (2006). <span class="citation libro" id="CITAREFMarvin2006">«Meteorites in history: an overview from the Renaissance to the 20th century». </span><span class="citation libro" id="CITAREFMarvin2006">En McCall, G. J. H.; Bowden, A. J.; Howarth, Richard John. </span><span class="citation libro" id="CITAREFMarvin2006">The history of meteoritics and key meteorite collections: fireballs, falls and finds (En anglés).[http://books.google.es/books?id=7SvtVoa1W-cC&printsec=frontcover&client=firefox-a&source=gbs_navlinks_s] </span><span class="citation libro" id="CITAREFMarvin2006">Geological Society. </span><span class="citation libro" id="CITAREFMarvin2006"><small>[[ISBN]]</small> <small>978-1862391949.</small> </span> == Bibliografia addicionala == * Gibilisco, Stan (1991). <span class="citation libro" id="CITAREFGibilisco.2C_Stan1991">Cometas, meteoros e asteroides: cossí afèctan dins la Tèrra (1ª edicion). </span><span class="citation libro" id="CITAREFGibilisco.2C_Stan1991">McGraw-Hill / Interamericana D'Espanha, S. A. <small>[[ISBN]]</small> <small>978-84-7615-727-5.</small> </span> [[Categoria:Asteroïde]] ===Referéncias=== <references /> [[Categoria:Sistèma Solar]] [[Categoria:Asteroïde]] 1usgvrl9j7qaouyv1fa1c0fluyq4a0p 0 154253 2499252 2425591 2026-05-01T02:36:06Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499252 wikitext text/x-wiki [[imatge:Ariane_5_at_Cite_de_l'Espace_4.jpg|thumb|200px|Maqueta d' ''Ariane 5'' de la ciutat de l'espaci de Tolosa]] La '''Ciutat de l'espaci''' (en [[francés]]: ''Cité de l'espace'') es un pargue de léser de tèma scientific orientat cap a l'[[Espaci (cosmologia)|espaci]] e la [[conquista espaciala]], dedicat tant a l'astronomia coma a l'astronautica. Situada a [[Tolosa]], la Ciutat de l'espaci foguèt inaugurada en junh de 1997. Foguèt realizada per l’iniciativa de la vila de [[Tolosa]] amb la participacion d'autres partenaris coma lo Conselh regional de [[Miègjorn-Pirenèus]], los Ministèris de l’equipament, de la Defensa, de l’[[educacion]] nacionala, de la recerca e de la [[tecnologia]], del [[Centre nacional d'estudis espacials]], de ''[[Météo-France]]'', d'[[EADS]], [[Astrium]], e mai<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20071017151010/http://www.cite-espace.com/documents/ficYC-dossier_presse_fevrier03.doc Dossièr de premsa] del site de la Ciutat de l'espaci, p. 3</ref>. Aculhèt près de 5 milions de visitors en 17 ans d'existéncia. == La visita == <gallery> Fichièr:Ariane 5 (mock-up).jpg|Maqueta grandor vertadièra de la fusada ''Ariane 5'' Fichièr:WK-015.JPG|Ciutat de l'espaci a 10 ans Fichièr:Mir replica at Cite de l'Espace 1.jpg|Replica de l'Estacion Mir. </gallery> Lo pargue permet de descobrir la replica grandor vertadièra de la fusada [[Ariane 5]] ({{unitat|53|mètres}} de naut), de la nau [[Soioz]] e del satellit d'observacion de la Tèrra [[European Remote-Sensing Satellite|ERS]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20071017151010/http://www.cite-espace.com/documents/ficYC-dossier_presse_fevrier03.doc Dossièr de premsa] del site de la Ciutat de l'espacp, p. 7</ref>. Se pòt tanben visitar un modèl d'[[engenhariá]] de l'estacion espaciala [[Mir (estacion espaciala)|Mir]] amb totes los equipaments. La Ciutat de l'espaci presenta de contunh de mòstras, sovent interactivas: coma la ''sala de contraròtle'' que permet de preparar lo lançament d'una fusada, d'assistir a son enlairament, a son vòl puèi a la mesa en orbita d'un [[Satellit artificial|satellit]]. Lo ''Terr@dome'' (una mièjatèrra de {{unitat|25|m}} de [[diamètre]]) presenta un questionari sus la vida extrèma sus nòstra planeta. L' ''Astralia'', obèrt en [[2005]], prepausa tota la jornada d'espectacles mercé a un planetarium de 280 plaças, amb un ecran emisferic de {{unitat|600|m|2}} e d'una sala de cinemà [[IMAX]] de 300 plaças que projeta un filme sus l'espaci en [[Estereoscopia|relèu]] compausat d'imatges e de sequéncias filmadas dins l'espaci. Pels mai joves, d'espectacles son difusats dins l' ''Stellarium'', un planetarium de 130 plaças. Se debanan fòrça autras animacions, d'experiéncias d'entraïnament de l'astronauta a viure e dels rendètz-vos amb los previsionnistas de ''Météo France'' son programats cada jorn... La Ciutat de l'espaci possedís tanben de salas de seminari. == Istoric == * de 1994 a 1997: lo projècte es lançat per la Vila de Tolosa. Roger Lesgards, nomenat pel Conse de Tolosa, [[Domenge Baudis]], per crear lo projècte, causiguèt Jean-Noël Plachez per Cap de projècte museologic. Lo cabinet d'arquitectura causiguèt Cardète Huet. * junh de 1997: inauguracion de la '''Ciutat de l'espaci''' per [[Domenge Baudis]], deputat conse de [[Tolosa]], e [[Claudie Haigneré]], mairina del pargue, en preséncia de Jean-François Clervoy. * julhet de 1998: inauguracion de l'[[Mir (estacion espaciala)|estacion Mir]] grandor vertadièra. * setembre de 2000: lo milionen visitor foguèt aculhit dins lo pargue. * octòbre de 2000: inauguracion del ''Terr@dome''. * octòbre de 2002: inauguracion d'una sala de mòstra permanenta consacrada a [[Mart]]. * julhet de 2003: acuèlh de la 13{{a}} etapa del [[Torn de França]] ([[Tolosa]]/[[Ax]]). * octòbre 2003: la Ciutat adaptada al « Torisme e Andicap » per las quatre deficiéncias (mentala, visuala, motritz, auditiva). * abril de 2005: inauguracion de l' ''Astralia'', qu'abriga lo nòu [[planetarium]] e la sala [[IMAX]]. * mai de 2006: inauguracion d'un espaci reservat als enfants, la « Basa dels Enfants ». * julhet de 2007: pel 10{{n}} aniversari del pargue, una dimenjada "pòrtas obèrtas" foguèt organizada. Mai de {{formatnum:20000}} personas venguèron per las animacions e al fuòc d'artifici. == Qualques chifras== * Pargue de 4 [[ectara]]s * Espaci {{unitat|4000|m|2}} per las mòstras * 2 [[planetarium]]s de 140 e 280 plaças, de 15 e {{unitat|20|m}} de diamètre cadun. * Investiment inicial: {{unitat|23000000|€}}, financiat a 60 % per la vila de Tolosa e 40 % pels autres partenaris publics e privats. Amb los investiments complementaris lo capital investit es ara de {{unitat|48700000|€}}. * 107 salariats trabalhan a la Ciutat de l’espaci (mejana d’edat: 37 ans) * La maqueta de la fusada [[Ariane 5]] es estada tornar pintada e melhorada en [[2006]]. * Nombre de visitors: ** {{formatnum:321000}} visitors en [[2001]] ** {{formatnum:288000}} visitors en [[2002]] ** {{formatnum:248000}} visitors en [[2003]] ** {{formatnum:252000}} visitors en [[2004]] ** {{formatnum:279662}} visitors en [[2005]] ** {{formatnum:266500}} visitors en [[2006]] ** {{formatnum:278000}} visitors en [[2008]] ** {{formatnum:302000}} visitors en [[2009]] ** {{formatnum:268900}} visitors en [[2010]] == Ligams extèrnes == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20170113103256/http://www.cite-espace.com/ Site oficial] == Notas e referéncias == {{Commons|Cité de l'espace|Ciutat de l'espaci}} <references/> [[Categoria:Tolosa]] [[Categoria:Musèu]] ifytesb21mc8ckc86fzb1ijh7ug1hud 0 158493 2499202 1987852 2026-04-30T23:28:52Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Joan Josèp Màrius Dieulofet]] 2499202 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Joan Josèp Màrius Dieulofet]] ro73h6jbh87gp03u8qcamzwimp5050h 0 160081 2499355 2373945 2026-05-01T10:26:42Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499355 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:George_Romney_-_William_Shakespeare_-_The_Tempest_Act_I,_Scene_1.jpg|vinheta|350x350px|Lo Naufragi, Acte I, Scèna 1, en 1797 per Benjamin Smith pintura de George Romney]] '''''The Tempest''''' es lo títol anglés de '''La Tempèsta''' una [[Las pèças de Shakespeare|pèça]] de [[William Shakespeare]], seriá estat escricha en 1610–11, e fòrça criticas penson que foguèt la darrièra pèça que Shakespeare escriguèt sol. Se debana dins una illa alunhada, ont lo masc Prospero, de fach lo duc de Milan, intriga per restaurar sa filha Miranda a sa plaça vertadièra utilizant l'illusion e la manipulacion biaissuda. Esconjurar una chavana, la tempèsta eponima, per trapar lo fraire usurpaire Antonio e lo complice lo rei Alonso de Nàpols sus l'illa. Alà, sos manipòlis suscitan la revelacion de la natura bassa d'Antonio, la redempcion del rei, e lo maridatge de Miranda amb lo filh d'Alonso, Ferdinand. I a pas una sola font evidenta per l'intriga de ''The Tempest'', mas los cercaires veson de parallels amb lo ''Naufragium'' d'[[Erasme]], lo ''De orbe novo'' de Peter Martyr, e los rapòrts dels testimònis de vista William Strachey e Sylvester Jordain del vertadièr encalatge del ''Sea Venture'' sus l'illa [[Bermudas|Bermuda]], e lo conflicte seguent entre Sir Thomas Gates e Sir George Somers. Mai, un dels discors de Gonzalo inspirat dels ''Essays ''de [[Miquèl de Montanha|Montanha]] ''Of the Canibales'', e fòrça del discors de renóncia de Prospero es inspirat pels mots del discors de [[Medèa]] dins lo poèma d'[[Ovidi]] ''Las Metamorfòsis''. Lo [[Masque|''masque'']] l'Acte 4 seriá un apond, benlèu en onor del maridatge entre la Princessa Elisabèt e Frederic V en 1613. La pèça foguèt pel primièr còp dins lo Primièr Folio de 1623. L'istòria posa fòrça dins la tradicion del [[Roman de cavalariás|roman de cavalariás]], e foguèt influenciat per la [[tragicomèdia]], lo [[masque]] de cort e benlèu la [[:en:Commedia_dell'arte|commedia dell'arte]]. Çò fa la diferéncia d'aquela pèça amb las autras Shakespeare es una  observança escricta, mai organizada en estil [[Neoclassicisme|neoclassic]]. De criticas veson ''The Tempest'' coma essent subretot ligada a la sieuna natura de pèça, sovent fasent lo ligam entre l'"art" de Prospero's e l'illusion teatrala, e d'ora las criticas an vist en Prospero un representacion de Shakespeare, e sa renóncia a la mascariá coma un adieu de Shakespeare a l'empont. Lo jòc de Prospero es racional, e non pas occultista, un [[Brueissariá|masc]] fasent contraste amb la [[Sycorax (Shakespeare)|Sycorax]]: sa magia es sovent descricha coma destructritz e terribla, alara qu'aquela de Prospero se dich meravilhosa e bèla. Dempuèi los ans 1950, amb la publicacion de ''Psychology of Colonization'' per Octave Mannoni, ''The Tempest'' foguèt vist totjorn mai pel prisme de la teoria postcoloniala —illustrat per d'adaptacions coma ''Une Tempête'' d'Aimé Césaire se debanant a [[Haití]]. ''The Tempest'' atirèt pas pro l'atencion abans que foguèt bandida pel Parlament que siá pas joga en 1642, e venguèt populara pas qu'amb la [[Rastauracion anglesa|Rastauracion]], e sonque dins de version adaptadas. Al mièg del sègle XIX, las produccions teatralas tornan al tèxte original de Shakespeare, e al sègle XX, las criticas e academics se'n cargan de tornar donar de valor a la pèça, fins a la considerar coma essent una granda òbra de Shakespeare. Foguèt adaptada plan sovent dins de varietats d'estils e de format: en musica, amb uns 46 opèras compausat per exemple per Fromental Halévy, Zdeněk Fibich o Thomas Adès; en òbra d'orquestra per [[Piotr Ilich Chaikovskii|Tchaikovsky]], Arthur Sullivan o Arthur Honegger; e cançons per exemple per Ralph Vaughan Williams, Michael Nyman o [[Pete Seeger]]; en literatura, los poèmas ''With a Guitar'' e ''To Jane'' de [[Percy Bysshe Shelley|Percy Bysshe Shelley,]] The Sea and the Mirror de W. H. Auden's ; de novèlas d'Aimé Césaire e ''The Diviners'' de Margaret Laurence; dins de pinturas de William Hogarth, Henry Fuseli, e John Everett Millais; e al cinema, anant de la version colorizada a la man de la performança de Herbert Beerbohm Tree (1905), pel film de sciéncia ficcion ''Forbidden Planet'' (1956), pel Peter Greenaway de 1991 ''(Prospero's Books)'' John Gielgud jogant Prospero, pel Julie Taymor de 2010 que Prospero ven Prospera (jogada per Helen Mirren), pel Des McAnuff de 2010 Al Festenal Shakespeare de Stratford amb [[Christopher Plummer]]. == Personatge == * [[Prospero]], lo personatge principal. Lo capvirat Duc de Milan. Viu sus una illa e es un grand masc. * [[Miranda (The Tempest)|Miranda]], filha de [[Prospero]], que s'enamora del Prince de Nàpols, [[Ferdinand (The Tempest)|Ferdinand]]. * [[Ariel (The Tempest)|Ariel]], un fèr e mal [[esprit]] que realiza las demandas de [[Prospero]]'s e, a vegadas, es visible pas que d'el. Ven l'esclau de [[Prospero]]'s perque foguèt salvat per Prospero d'èsser pres dins un arbre per [[Sycorax]]. Ariel obesís a totas las demandas e fin finala li foguèt autrejada la libertat. * [[Caliban]], un marrit natiu de l'illa, lo filh difòrme d'una bruèissa nomenada [[Sycorax]], que govèrna l'illa abans l'arribada de [[Prospero]]. Òbra coma esclau de [[Prospero]] mas l'òdi. Dins la pèça, es conegut per aver fa de malediccion per exemple: "a southwest wind blow on ye and blister you all o'er". * [[Sycorax]] (citada), un masc defunt d'[[Argeria]] e maire de [[Caliban]], que foguèt bandida cap a l'illa abas l'arribada de Prospero e asserviguèt los esperits de l'illa, e tanben [[Ariel (The Tempest)|Ariel]]. * Iris, Ceres, e Juno, esperits que joga los ròtles de divesa dins un masque presentat al joves amoroses. * Alonso, rei de Nàpols * Sebastian, fraire perfid d'Alonso. * Antonio, fraire de [[Prospero]], qu'usurpèt sa posicion al Duc de Milan. El e Sebastian intrigan amb fracaç per tuar [[Alonso]]. * [[Ferdinand (The Tempest)|Ferdinand]], filh d'Alonso. S'enamora de [[Miranda (The Tempest)|Miranda]]. * [[Gonzalo (Shakespeare)|Gonzalo]], cortisan amable napolitan, qu'a l'amagat provesís [[Prospero]] e [[Miranda (The Tempest)|Miranda]] de manjar, aiga, libre, e autres "estòfa e necessaris" quand foguèron sacats cap al mar. * Adrian e Francisco, lòrds. * Trinculo, lo bofon del rei e amic de [[Stephano (The Tempest)|Stephano]]. * [[Stephano (The Tempest)|Stephano]], majordòm briac del rei e amic de Trinculo qu'ensaja d'ajudar Caliban per capvirar son mèstre * Mèstre d'equipatge * Capitani de la nau == Intriga == [[Fichièr:Prospero_and_miranda.jpg|esquèrra|vinheta|Prospero e Miranda from pintura de William Maw Egley; v. 1850]] Lo masc, Prospero, en realitat lo Duc de [[Milan]], e sa filha, Miranda, èran encalats pendent dotze ans sus una illa après qu'Antonio, faire jelós de Prospero (ajudat per Alonso, lo rei de [[Nàpols]]) lo depausèt e lo daissèt anar a la deriva amb sa filha Miranda de 3 d'edat. Gonzalo, lo conselhièr d'Alonso, armèt a l'amagat la nau amb de noiritura, aiga fresca, e autres "rich garments, linens, stuffs and necessaries", e "volumes" (libres) presas de Prospero. Avent de poders magics  a causa de sa granda erudicion, Prospero es, a contracòr, servit per un esperit, Ariel, que Prospero aviá salvat d'un arbre ont èra pres per una bruèissa crudèla, Sycorax, après que aviá refusat de li obesir. Prospero garda la leialtat d'Ariel li promtant de lo liberar de la servitud de l'esperit desinvòlt. Sycorax aviá estat exiliada d'Argièrs cap a l'illa per aver causat de degalhs amb sa magia, e moriguèt après Prospero arribar e sens aver liberat Ariel. Son filh, Caliban, un monstre difòrme e lo sol non espirital abitant abans Prospero arribar, foguèt d'en primièr elevat per el. Aprenguèt a Prospero cossí subreviure dins l'illa, alara Prospero e Miranda aprenon a Caliban lor religion e lenga. Coma esclau, Caliban ne venguèt a veire Prospero coma un usurpaire e grandís la ressentida contra el e sa filha. A lors torn, Prospero e Miranda veson Caliban amb la decepcion, lo mesprètz e lo fàstic. Prospero complís pas qu'un acte de magia d'esperel directament sus l'enpont: desarma Ferdinand, li tornant la sang cap a lo far venir mainat: "in their infancy again". Lo rèste de sa magia se realiza mejans lo contrròtle dels esperits (o se debanèt abant los fachs), tal coma se pensavan qu'operavan los mascs. Prospero, avent devinat que son fraire Antonio es dins una nau a proximitat, lèva una tempèsta que fa pensar als passatgièrs que son naufragièrs e encalats. Tanben sus la nau i a l'amic d'Antonio e autre conspiraire, lo rei Alonso de Nàpols, lo fraire d'Alonso e filhs (Sebastian e Ferdinand) e Gonzalo, conselhièr fidèl d'Alonso. Totes aqueles passatgièrs venon de la nòça de la filha d'Alonso, Claribel e del rei de [[Tunis]]. Prospero capita a separar los subrevivents naufragats en diferents grops amb son sòrt, e alara Alonso e Ferdinand son separats, cadun cresent que l'autre es mòrt. [[Fichièr:Miranda_-_The_Tempest_JWW.jpg|vinheta|''Miranda'' per John William Waterhouse]] Tres intrigas alternan dins la pèça. D'una, Caliban tomba amb Stephano e Trinculo, dos embriacs, cresent que Stephano es "brave dieu" que "balha la liquor celèsta". Ensag de levar un còp contra Prospero, que fin finala fa fracaç. De la segonda, Prospero trabalha per encoretjar una romança entre Ferdinand e Miranda; ambedos s'enamoran d'ora, mas Prospero se tafura: "too light winning [may] make the prize light", e obliga Ferdinand de venir son servicial, lo considerant coma un espion. De la tresena, Antonio e Sebastian conspiran per tuar Alonso e Gonzalo que Sebastian venga rei. Ariel los divulga jols òrdres de Prospero. Ariel aparéis a Alonso, Antonio e Sebastian ("three men of sin") coma una arpia, los semonsant per aver traït Prospero. Prospero, testimòni d'aquò, se'n va visitar Ferdinand e Miranda. Los tres nòbles copables fugisson, baugs e en panica, e Gonzalo e los lòrds al servici los percaçan per los avertir "what this ecstasy may now provoke them to". Prospero explica alara qu'aviá testat Ferdinand, e la  sinceritat de la promesa cap a Miranda. E merceja Ariel que li balhen d'autres espirits e cree un ''masque'' per divertir lo jove parelh. Aqueles espirits presentan una benediccion per Iris, Ceres, e Juno, seguit de dança. Prospero sul còp se remembra l'intriga contra sa femna, revòca los esperits e Miranda e Ferdinand, e arma una tenda contra Caliban, Trinculo, e Stephano. Son sacats de l'empont per de trèvas en forma de cans. Prospero, amb totes sos enemics en son poder, descobrís qu'Ariel auriá pietat d'eles s'aviá estat "uman", e decidís de pardonar las gents qu'ensajèt de lo tuar. Ditz a Ariel de li menar los nòbles e trenca los embelinaments. Dins la concluson, totes los personatges principals son menats fàcia a Prospero, que perdona Alonso, Antonio e Sebastian. Ariel es encargat de preparar lo climat de navigacion que cal per guidar la nau del rei de retorn cap a la flòta reiala fins a Nàpols, ont Ferdinand e Miranda seràn maridats. Après aver complit aquela tasca, Ariel serà fin finala liure. Prospero gracia Caliban, qu'es enviat per preparar la lòtja de Prospero, ont Alonso e los sieus son invitats per la darrièra nuèch abans la patença. (Pasmens es pas clar se, après la partença, Caliban demora sus l'illa o se va a Nàpols). Prospero indica que vòl los divertir amb l'istòria de sa vida sus l'illa. Prospero dicidís de trencar e aclapar sa bagueta magica, e "negar" son libre magic, e dins aquel epilòg, desempachat dels sieus poders magics, invita lo public de lo liberar de l'illa jols aplaudiments. == Data e fonts == [[Fichièr:Rowe_Tempest.JPG|esquèrra|vinheta|Una illustracion de l'edicion de Nicholas Rowe 1709 de la pèça de Shakespeare per la direccion d'actors per la primièra de l'adaptacionde 1674]] === Datacion === ''The Tempest'' segon los savis seriá estat escricha en 1610–11, e de concens qu'es la darrièra pèça Shakespeare qu'escriguèt sol, pasmens se demora de questions sus las dos afirmacions.<span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEOrgel198763.E2.80.934_1-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEOrgel198763.E2.80.934_1-0" rel="dc:references" contenteditable="false">[[#cite_note-FOOTNOTEOrgel198763.E2.80.934-1|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]]</span><span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEOrgel198763.E2.80.934_1-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEOrgel198763.E2.80.934_1-0" rel="dc:references" contenteditable="false"></span><span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan19991_2-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan19991_2-0" rel="dc:references" contenteditable="false">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan19991-2|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[2]</nowiki></span>]]</span><span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan19991_2-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan19991_2-0" rel="dc:references" contenteditable="false"></span> Lo erudits tanben notan qu'es impossible de determinar se la pèça foguèt escricha abans, après, o al meteis temps que ''The Winter's Tale'', la datacion d'aquela essent tanben problematica.<span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEOrgel198763.E2.80.934_1-1" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEOrgel198763.E2.80.934_1-1" rel="dc:references" contenteditable="false">[[#cite_note-FOOTNOTEOrgel198763.E2.80.934-1|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]]</span><span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEOrgel198763.E2.80.934_1-1" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEOrgel198763.E2.80.934_1-1" rel="dc:references" contenteditable="false"></span> Edward Blount faguèt intrar ''The Tempest'' dins lo Stationers' Register l'8 de novembre de 1623. Es una de las 16 pèças de Shakespearean que Blount registrèt aquela data.<span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEPollard2002111_3-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEPollard2002111_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false">[[#cite_note-FOOTNOTEPollard2002111-3|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEPollard2002111_3-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEPollard2002111_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false"></span> === Fonts contemporanèas === [[Fichièr:Sylvester_Jordain_-_Discovery_of_the_Barmudas.jpg|vinheta|''A Discovery of the Barmudas ''de Sylvester Jourdain'' '']] I a pas una sola origina evidenta per l'intriga de ''The Tempest''; seriá estat creada d'una amalgamacion de fonts.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTECoursen20007_4-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTECoursen20007-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTECoursen20007_4-0" rel="dc:references"></span> Dempuèi que comencèt l'estudi da las fonts comencèt al sègle XVIII, los cercaires suggerisson de passatges del Naufragium d'[[Erasme]] (1523), (tranduch en anglés en 1606)<ref>Bullough (1975, VIII: 334–339).</ref> e las traduccions de Richard Eden en 1555 del De orbo novo de Peter Martyr  (1530).<ref>see Kermode (1958, xxxii–xxxiii).</ref> E mai, ''A True Reportory of the Wracke and Redemption of Sir Thomas Gates, Knight'' de William Strachey, un testimòni de vista rapòrt del vertadièr encalatge del ''Sea Venture'' en 1609 sus l'illa de las [[Bermudas]] navigant cap a [[Virgínia]], es considerat per fòrça criticas coma essent una font primària de Shakespeare a causa de pauralas, une intriga e una tematica pareissentas.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan1999287_7-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan1999287-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan1999287_7-0" rel="dc:references"></span> Pasmens se foguèt pas publicat abans de 1625, lo rapòrt de Strachey, un d'entre aqueles que descriu l'incident, que data del 15 de Julhet de 1610, e las criticas dison que Shakespeare podèt aver vist lo manuscript aquela an. E.K. Chambers identifica lo ''True Reportory'' coma "autoritat màger" per ''The Tempest'' de Shakespeare,<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEChambers1930490.E2.80.934_8-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEChambers1930490.E2.80.934-8|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEChambers1930490.E2.80.934_8-0" rel="dc:references"></span> e l'editor modèrne Arden ditz que Shakespeare "de segur tirèt" de Strachey and Montanha de passatges especifics de la pèça.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan1999287_7-1" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan1999287-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan1999287_7-1" rel="dc:references"></span> Aguèt, pasmens, d'scepticisme sus l'influéncia de Strachey dins la pèça. Kenneth Muir argüís que pensa "i a un dobte pichon little que Shakespeare legiguèt&#x20;... lo ''True Reportory ''de William Strachey" e edacòm, "la mesura de resson dels dichs suls librets [de Bermudas] foguèt, pensi, exagerada. I a pas gaire de naufragi dins l'istòria o la ficcion mencionant pas d'espetidura, ont la nau es pas saurrada de sa carga, ont los passatgièrs se sentisson pas pasperduts, ont los vents dels nòrd son pas secs, e ont degun s'assegura arrapant lo bastengatge", e contunha disent "lo raconte de Strachey sul naufrag es mesclat amb las memòrias de Sant Pau&#x20;– ont pas degun periguèt&#x20;– e amb las encontras d'Erasme."<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEMuir2005280_9-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEMuir2005280-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEMuir2005280_9-0" rel="dc:references"></span> Un autre subrevivent del ''Sea Venture'', Sylvester Jourdain, tanben publica un rapòrt, ''A Discovery of The Barmudas'' datat del 13 d'October de 1610, e Edmond Malone argüís que per la data de 1610–11 lo raconte de Jourdain ''A True Declaration of the Estate of the Colonie in Virginia'' del Virginia Council of London's datat del 8 de november de 1610.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEMalone1808_10-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEMalone1808-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEMalone1808_10-0" rel="dc:references"></span> === Autras fonts === ''The Tempest'' pòt prene l'estructura de la tradicionala italiana ''[[:en:Commedia_dell'arte|commedia dell'arte]]'', ont a vegada paréis un [[mague]] e sa filha, lor servicial susnatural, e de campanhòls. La ''commedia'' a vegada fa jogar un [[palhassa]] nomenat Arlecchino (e son predecessor, Zanni) e son partenari Brighella, qu'an de semblanças amb Stephano e Trinculo; un gibós napolitan lubric que correspond a Caliban; e l'intelligenta e bèla Isabella, que lo paire ric e manipulaire, Pantalone, de contunh cerca un promés per ela, çò que rebat la relacion entre Miranda e Prospero.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan199912_11-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan199912-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan199912_11-0" rel="dc:references"></span> La descripcion de sa societat ideala de Gonzalo (2.1.148–157, 160–165) sus la tematica e lo vèrbe fa resson als ''Essays'' de [[Miquèl de Montanha|Montanha]] dins sa traduccion anglesa de John Florio'' Of the Canibales'' (1603). Montanha lausa la societat dels [[Cariba|Caribencs]]: "Es una nacion&nbsp;... qu'a pas aquel genre de trafec, de coneissença en Letras, pas d'intelligéncia dels nombres, pas de nom de magistrat, nimai de superioritat politica; utilizan pas de servici, de riquesa, o de pauretat; pas de contractes, pas de successions, pas de division, pas d'ocupacion vana; pas de respècte de parentat, mas los comuns, pas de vestit sonque natural, pas de tèrras femadas, pas d'usatge de vin, blat o jòc. Las paraulas d'importança mensorga, mentida, traïson, dissimulacion, cobesença, enveja, maudisença, e pardon, jamai foguèron entendudas entre eles."<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan199961_12-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan199961-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan199961_12-0" rel="dc:references"></span> E mai, fòrça de discors de la renonciada de Prospero (5.1.33–57) utiliza los quita mots del dicors de [[Medèa]] dins las Metmorfòsis d'[[Ovidi]].<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan199926.2C_58.E2.80.9359.2C_66_13-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan199926.2C_58.E2.80.9359.2C_66-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan199926.2C_58.E2.80.9359.2C_66_13-0" rel="dc:references"></span> [[Fichièr:First-page-first-folio-tempest.jpg|vinheta|Primièra pagina de ''The Tempest'', In First Folio de 1623]] == Tèxte == ''The Tempest'' presenta unes problèmas relatius la comparant a las autras pèças de Shakespeare. D'en primièr publicada dins lo Primièr Folio en Decembre de 1623, la primièra del volum, plaçada dins la seccion de la comèdias. La pèça compta mai de didascalias que dins la autras pèças de Shakespeare, fasent pensar que foguèt escricha per de lectors puslèu que per d'actors. Concluson los savents qu'es un volum d'editors, John Heminges e Henry Condell, las didascalias apondudas cap als lectors, e son pas necessariament de Shakespeare. Los cercaires se demandan se lo [[masque]] dins l'Acte 4, qu'es una causa intercalada mas tard, benlèu aponduda per la nòça de la Princessa Elisabèta e Frederic V en 1613. Pasmens d'autres savents pesan aquela afirmacion improbabla, argüissent que prene lo masque a una autra pèça crea mai de problema que'n resòlv.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTECoursen20001.E2.80.932_14-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTECoursen20001.E2.80.932-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTECoursen20001.E2.80.932_14-0" rel="dc:references"></span> == Tèmas e motius == === Lo Teatre === ''The Tempest'' tracta d'esperela de la quita natura d'una pèça, sovent descrivent los ligams entre l'art de Prospero e l'illusion teatrala; lo naufragi es un espectacle que realiza Ariel, ont Antonio e Sebastian son causits dins la tropa per jogar.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEGibson200682_16-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEGibson200682-16|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEGibson200682_16-0" rel="dc:references"></span> Quitament Prospero se referís al Globe Theatre quand descriu lo mond entièr coma una illusion: "the great globe&nbsp;... shall dissolve&nbsp;... like this insubstantial pageant".<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan1999254_17-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan1999254-17|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan1999254_17-0" rel="dc:references"></span> Ariel d'esperel sovent se disguisa per de ròtles de la mitologia classica, per exemple una nimfa, una arpia, e Ceres, jogant mai tard dins lo masque e l'antimasque que Prospero realiza.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEOrgel198727_18-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEOrgel198727-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEOrgel198727_18-0" rel="dc:references"></span> D'ora las criticas, coma Thomas Campbell en 1838, mòstra una allusion de contunh al teatre coma una indicacion que Prospero poiriá representar Shakespeare; la renonciada del personatge de la mascaria indica l'alunhament de Shakespeare de l'empont. Aquela teoria demora dentre las criticas, e sobra solid dins lo canon de la critica.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEOrgel19871.2C_10.2C_80_19-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEOrgel19871.2C_10.2C_80-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEOrgel19871.2C_10.2C_80_19-0" rel="dc:references"></span> === Mascaria === La mascaria èra un subjècte de controvèrsia a l'epòca de Shakespeare's day. En Itàlia en 1600, [[Giordano Bruno]], conegut per son interés per l'ocultisme, foguèt brutlat sul lenhièr per eretgia. Dins l'anglatèrra protestanta ont Shakespeare escriguèt ''The Tempest'', la mascaria èra tanben un tabó; tota la "mascaria", èra considerada coma diabolica. De pensaires donan l'apròcha mai racionala approach per l'estudi del subrenatural, dins la determinacion per descobrir los mecanismes dels fenomèns inabitual. L'allemand Henricus Cornelius Agrippa èra un dels pensaire, que publiquèt ''De Occulta Philosophia'' (1531, 1533) sas observacions de la mascaria "divina". Las òbras d'Agrippa influencièron lo doctor John Dee, un Englés e estudiant de fenomèn subrenatural. Quand lo rei Jaume pren lo tròn, lo quita Dee foguèt atacat per sas cresenças, mas èra capable de se defendre amb succés explicant la natura divina de sa profession. Pasmens, moriguèt en disgràcia en 1608.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEHirst198423.E2.80.935_20-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEHirst198423.E2.80.935-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEHirst198423.E2.80.935_20-0" rel="dc:references"></span> [[Fichièr:Ariel_(Fuseli,_c.1800-1810).jpg|vinheta|Ariel (Fuseli, v.1800–1810)]] Shakespeare tanben fa atencion per destriar que Prospero d'esperel se presenta coma un masc racional, e non pas occultista. O fa donant un contraste entre el e Sycorax. Sycorax, se dich, adorèt lo diable. Èra incapabla de contraròtlar Ariel, qu'èra "trop delicat" per de tascas tan escuras. La bontat racionala de Prospero li permet d'aver lo contraròtle Ariel alara que Sycorax pòt pas que lo prene dins un arbre. las mascaria de Sycorax es sovent descricha coma destructitz e terribla, alara que Prospero se dich mervelhós e bèl. Prospero cerca de reglar son mond mejans sa mascaria, e aquò fach, i renoncia, daissent Ariel liure.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEHirst198423.E2.80.935_20-1" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEHirst198423.E2.80.935-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEHirst198423.E2.80.935_20-1" rel="dc:references"></span> De segur, lo problèma es, Prospero jamai vertadierament realiza pas cap d'actes magics. Sonque o fa Ariel. La mascaria de Prospero es un afar sonque de lengatge. === L'alama === ''The Tempest'' pòt s'interpretar coma lo darrièr tractat de Shakespeare al subjècte de l'alma umana, subretot de la cencepcion de na Renaissença de l'alama tripartida divisada en esfèras: vegetativa, sensitiva, e rationala, coma o desciu [[Platon]] e la filosofia crestiana. Atal foguèt tanbe descrich per [[Sigmund Freud]] amb l'Aquò, lo Ieu e lo Subre-ieu que foguèt ligat pel primièr còp first a ''The Tempest'' en 1956 l'escenari per ''Forbidden Planet'' de Cyril Hume, Irving Block, e Allen Adler. Lo film presenta Caliban coma lo "monstre de l'aquò", pasmens s'aquela teoria es rubutada coma "obsolèta" dins aquel futur imaginat, e foguèt tanben rebutat per James E Phillips en 1964.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEPhillips1964_21-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEPhillips1964-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEPhillips1964_21-0" rel="dc:references"></span> Prospero es exiliat cap a una illa amb lo simbòl del vil, la natura "vegetativa" – Caliban – e sa filha, "sensitiva" o sostat subrenatural – Ariel. De produccions faguèron jogar pel meteis actor lo tres ròtles de la pèça, ne fasent los simbòls del conflicte amb un Prospero plenament realizat e despertat. == Criticas e interpretacion == === Genre === L'istòria L'istòria posa fòrça dins la tradicion del [[roman de cavalariás]], una naracion fictiva situada alunhat de la vida ordinària. Aquel tipe de roman se basa sus de tèmas coma lo supernatural, meravelhós, exploracion e descobèrta. Sovent se sutua dins de regions costièras, e de trachd tipics exotics, luòcs fantastics e de tèmas de transgression e redempcion, pèrda e recobrança, exil e retrobada. Fin finala, alara que ''The Tempest'' foguèt d'en primièr listada coma una comèdia dins lo Primièr Folio de las pèças de Shakespeare, d'editors seguents causiguèron un labèl especific ''Shakespearean romance''. Coma fòrça romans d'aquel tipe, la pèça foguèt influenciada pel genre novèl de la [[tragicomèdia]], introduch per John Fletcher al començament del sègle XVII e tamben pel van del [[masque]] de cort.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEHirst198413.E2.80.9316.2C_35.E2.80.938_22-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEHirst198413.E2.80.9316.2C_35.E2.80.938-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEHirst198413.E2.80.9316.2C_35.E2.80.938_22-0" rel="dc:references"></span> === Estructura dramatica === ''The Tempest'' es diferent e la autras pèças de Shakespeare dins son obedisença estricta, mai organizat segon l'estil [[Neoclassicisme|neoclassica]]. L'indicacion mai clara d'aquò es lo respècte per Shakespeare de las tres unitats de la pèça: Unitat de Temps, Luòc, e Accion.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan199914.E2.80.9317_23-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan199914.E2.80.9317-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan199914.E2.80.9317_23-0" rel="dc:references"></span> Las autras pèças de Shakespeare rarament respectan las tres unitats, se realizan dins de luòcs alunhats per de milas e sus mai d'un jorn quitament sus d'annadas.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEHirst198434.E2.80.935_24-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEHirst198434.E2.80.935-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[24]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEHirst198434.E2.80.935_24-0" rel="dc:references"></span> Los eveniments se desbanan en temps real fàcia al public, lo quita Prospero declara a l'acte darrièr que tot se passèt, mai o mens, en tres oras.<ref>''The Tempest'', 5.1.1–6</ref><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan1999262n_26-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan1999262n-26|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan1999262n_26-0" rel="dc:references"></span> Tota l'accion es unificada sus una intriga basica: la lucha de Prospero per reconquerir son ducat; tanben a per tèrmes un sol luòc, una illa imaginària, que fòrça cercaires s'acròdan per la locazar dins la mar Mediterranèa.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan19994_27-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan19994-27|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[27]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan19994_27-0" rel="dc:references"></span> D'autres suggerisson que se situa dins lo [[Mond Nòu]], qu'unas lecturas rebaton las conquistas anglesas e espanhòlas dins las Americas.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan199998.E2.80.93108_28-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEVaughanVaughan199998.E2.80.93108-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEVaughanVaughan199998.E2.80.93108_28-0" rel="dc:references"></span> D'autres argüisson que l'illa pòt representar quina que siá tèrra que foguèt colonizada.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEOrgel198783.E2.80.935_29-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEOrgel198783.E2.80.935-29|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEOrgel198783.E2.80.935_29-0" rel="dc:references"></span> === Postcolonialisme === [[Fichièr:Millais_ferdy.jpg|vinheta|''Ferdinand trompat per Ariel'' per John Everett Millais, 1850]] A l'epòca de Shakespeare, una granda partida del mond ja èra descobèrt pels marins europèus, e d'istòrias tornavan d'illas a despart, amb de mites suls Canibals de las Caribas, d'[[Jardin d'Edèn|Edèns]] alunhats e d'[[Utopia|Utopias]] tropicalas al marge. Amb lo persnatge de Caliban (qu'a per nom una quasi anagrama de Canibal e pareissent a "[[Pòble carib|Caribas]]"), Shakespeare benlèu obrís una discussion detalhada sus moralitat del colonialisme. Diferentas vistas se trapan dins la pèça, per exemple l'incert de l'Utopia de Gonzalo, l'asserviment per Prospero de Caliban, e la seguenta resentida de Caliban. Caliban se mòstra tanben coma lomai natural dels personatges de la pèça, esent fòrça en contacte amb lo mond natural (e lo public modèrne ne ven al lo veire mai que los dos amics del [[Mond Vièlh]], Stephano e Trinculo, pasmens se l'intencion originala de l'autor es benlèu diferenta). Es evident que Shakespeare es inspirat per un ''essay ''de [[Miquèl de Montanha|Montanha]] traduch en english per ''Of Cannibals''—que discuta del las valors de las societats isoladas de las influéncias d'Euròpa—alara qu'escriviá ''The Tempest''.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTECarey-Webb199330.E2.80.935_30-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTECarey-Webb199330.E2.80.935-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[30]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTECarey-Webb199330.E2.80.935_30-0" rel="dc:references"></span> Al començament dels ans 1950, amb la publicacion de ''Psychology of Colonization'' per Octave Mannoni, ''The Tempest'' foguèt vista totjorn mai pel prisme de la teoriz postcoloniala. Aquel novèl vejaire del tèxte explora l'efièch de colonizaire (Prospero) sul colonizat (Ariel e Caliban). Quitament se se passa Ariel dins aqueles debats al benefici del mai intrigant Caliban, pasmens es una compausanta essenciala d'aquel.<span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTECartelli199582.E2.80.93102_31-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTECartelli199582.E2.80.93102_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false">[[#cite_note-FOOTNOTECartelli199582.E2.80.93102-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTECartelli199582.E2.80.93102_31-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTECartelli199582.E2.80.93102_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false"></span> L'escrivan francés Aimé Césaire, dins sa pèça ''Une Tempête'' situa ''The Tempest'' a [[Haití]], descrivent Ariel coma un mulastre que, al contrari de mai more rebèl Caliban, estima que la negotiacion e l'associacion es la dralha per se liberar dels colonizaires. Fernandez Retamar situa sa version de la pèça a [[Cuba]], e descriu Ariel coma un ric Cuban (en comparason amb lo Caliban de bassa classa) que tanbe deu causir entre rebellion e negotiacion.<ref>{{Modèl:Ligam web|last=Meek|first=Harry|title=Rodo to Retamar: Shakespearean Metaphor and Post-Colonial Thought|url=https://www.academia.edu/6266334/Rodo_to_Retamar_Shakespearian_Tempest_Metaphor_in_Post-Colonial_Thought|publisher=www.academia.edu/HMeek}}</ref><span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTENixon1987557.E2.80.9378_33-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTENixon1987557.E2.80.9378_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false">[[#cite_note-FOOTNOTENixon1987557.E2.80.9378-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[33]</nowiki></span>]]</span><span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTENixon1987557.E2.80.9378_33-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTENixon1987557.E2.80.9378_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false"></span> Pasmens se lo cercaires suggeriguèron que son dialòg amb Caliban dins l'acte dos, Scèna una, conten d'indicis d'una aliança futura entre los dos quand Prospero se'n va, Ariel es mai sovent vist pels cercaires coma lo bon servicial, in comparason amb lo connivent Caliban—una vista que lo public de Shakespeare pòt aver partejat.<span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEDolan1992317.E2.80.9340_34-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEDolan1992317.E2.80.9340_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false">[[#cite_note-FOOTNOTEDolan1992317.E2.80.9340-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[34]</nowiki></span>]]</span><span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEDolan1992317.E2.80.9340_34-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEDolan1992317.E2.80.9340_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false"></span> Ariel es utilizat per d'escrivan postcolonials coma un simbòl de lors esfòrts de susmontar los efièchs de la colonizacion sus loe cultura. Per example, Michelle Cliff, una autora Jamaicana, dich qu'ensaja de combinar Caliban e Ariel en ela mèsma per crear una via d'escriure que representa melhor sa cultura. de tala utilizacion d'Ariel dins la pensada postcoloniala es luènh d'èsser rar.<span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTECartelli199582.E2.80.93102_31-1" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTECartelli199582.E2.80.93102_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false">[[#cite_note-FOOTNOTECartelli199582.E2.80.93102-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTECartelli199582.E2.80.93102_31-1" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTECartelli199582.E2.80.93102_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false"></span> === Feminisme === [[Fichièr:William_Hamilton_Prospero_and_Ariel.jpg|vinheta|Prospero, Ariel e Miranda dormida, pintura de William Hamilton]] ''The Tempest'' compta pas qu'un personatge femenin, Miranda. D'autras femnas, coma la maire de Caliban, Sycorax, la maire de Miranda e la filha d'Alonso, Claribel, son pas que mencionadas. A causa del pichon ròtle de las femnas dins la pèça al comparar las autras de Shakespeare, ''The Tempest'' atirèt fòrça criticas feministas. Miranda es tipicament vista completament privada de libertat per son paire. Son sol dever al sieu vejaire es de demorar casta. Ann Thompson argüís que Miranda, es una mena de femna typica dins l'ambiant colonial, que completament interiorizèt l'òrdre patriarcal de las causas, pensant qu'es subordonada a son paire.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTECoursen200087.E2.80.938_35-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTECoursen200087.E2.80.938-35|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[35]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTECoursen200087.E2.80.938_35-0" rel="dc:references"></span> Quitament las femnas mens importantas mencionadas dins la pèça son subordinadas tanben, son pas descrichas que mejans los òmes de la pèça. Gaireben tot çò que se dich de Sycorax, per example, o dich Prospero. Mai tard, Stephen Orgel nota que Prospero jamai encontrèt Sycorax – tot çò qu'aprenguèt d'ela ven d'Ariel. Segon Orgel, la suspicion de Prospero suslas femnas fa d'el una font d'informacion fisabla. Orgel suggerís qu'es sceptic sus la vertut de las femnas en general, citant de remarcas ambigúas sus la fidelitat de sa femna.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEOrgel1984_36-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEOrgel1984-36|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[36]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEOrgel1984_36-0" rel="dc:references"></span>Pasmens, de divesas coma Juno, Ceres, Iris, e de nimfas del mar son dins una scèna de la pèça == Referéncias == === Notas === <references/> === Fonts segondàrias === == Lecturas complementàrias == * {{Modèl:Cite journal|title=The Theme of Natural Order in "The Tempest"|last=Bowling|first=Lawrence E.|year=1951|journal=College English|publisher=[[National Council of Teachers of English]]|volume=12|issue=4|pages=203–9|doi=10.2307/372626|issn=0010-0994|jstor=372626}} * {{Modèl:Cite book|title=Shakespeare on Film|last=Buchanan|first=Judith|publisher=[[Pearson plc|Pearson]]|location=Harlow|year=2005|isbn=0-582-43716-4}} * {{Modèl:Cite book|title=Shakespeare on Silent Film: An Excellent Dumb Discourse|last=Buchanan|first=Judith|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|year=2009|isbn=0-521-87199-9}} * {{Modèl:Cite journal|title=Shakespeare's The Tempest: The Wise Man as Hero|last=Cantor|first=Paul A.|year=1980|journal=Shakespeare Quarterly|publisher=[[Folger Shakespeare Library]]|volume=31|issue=1|pages=64–75|doi=10.2307/2869370|issn=0037-3222|jstor=2869370}} * {{Modèl:Cite journal|title="All eyes": Prospero's Inverted Masque|last=Gilman|first=Ernest B.|journal=Renaissance Quarterly|volume=33|issue=2|pages=214–230|year=1980|publisher=[[The University of Chicago Press]]|doi=10.2307/2861118|issn=0034-4338|oclc=37032182|jstor=2861118}} * {{Modèl:Citacion|first1=Gerald|last1=Graff|first2=James|last2=Phelan|title=The Tempest: A Case Study in Critical Controversy|publisher=[[Macmillan Publishers|MacMillan]]|location=London|year=2000}} * {{Modèl:Cite journal|title=The Magic of Charity: A Background to Prospero|last=Grant|first=Patrick|year=1976|journal=The Review of English Studies|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=XXVII|issue=105|pages=1–16|doi=10.1093/res/XXVII.105.1|issn=1471-6968}} * {{Modèl:Citacion|first1=G. Wilson|last1=Knight|title=Shakespearean Dimensions|publisher=[[Harvester (publisher)|Harvester]]|year=1984}} * {{Modèl:Citacion|first1=Keith|last1=Sagar|title=The Crime Against Caliban|journal=Literature and the Crime Against Nature|location=London|publisher=[[Chaucer Press]]|year=2005}} * {{Modèl:Citacion|first1=Frances A.|last1=Yates|title=Shakespeare's Last Plays: A New Approach|location=London|publisher=[[Routledge & Kegan Paul]]|year=1975}} * {{Modèl:Citacion|first1=Frances A.|last1=Yates|title=The Occult Philosophy in the Elizabethan Age|location=London|publisher=[[Routledge & Kegan Paul]]|year=1979}} * {{Modèl:Cite journal|title=Form and Disorder in The Tempest|last=Zimbardo|first=Rose Abdelnour|year=1963|journal=Shakespeare Quarterly|publisher=[[Folger Shakespeare Library]]|volume=14|issue=1|pages=49–56|doi=10.2307/2868137|issn=0037-3222|jstor=2868137}} * {{Modèl:Ligam web|title=American Ballet Theater Opens Its Fall Season - NYTimes.com|last=Macaulay|first=Alastair|year=2013|url=http://www.nytimes.com/2013/11/01/arts/dance/american-ballet-theater-opens-its-fall-season.html|accessdate=8 November 2013}} == ligams extèrnes == * The [https://web.archive.org/web/20140816064016/http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/facsimile/bookplay/Bran_F1/Tmp/ original-spelling text of ''The Tempest''] at ''Internet Shakespeare Editions'' * [https://web.archive.org/web/20181102132432/http://www.shakespeare-navigators.com/tempest/ ''The Tempest'' Navigator], including annotated text, line numbers, scene summaries, and text search * [https://web.archive.org/web/20101128131847/http://records.viu.ca/~johnstoi/eng366/lectures/tempest.htm Introductory Lecture on ''The Tempest''] * [https://web.archive.org/web/20070629160829/http://www.webenglishteacher.com/tempest.html Lesson plans for ''The Tempest''] at Web English Teacher * An [http://www.virtualjamestown.org/TR%20original.doc original-spelling version] (.doc format) of William Strachey's ''True Reportory of the Wracke and Redemption of Sir Thomas Gates, Knight'', hosted by Virtual Jamestown * [https://web.archive.org/web/20090105041221/http://www.speak-the-speech.org/thetempestpage.htm ''The Tempest'' Audio Book] – a free recorded performance of ''The Tempest'' by the Universal Shakespeare Broadcasting Company. * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://librivox.org/search?title=The+Tempest&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''The Tempest'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:pèça de teatre de Shakespeare]] 69dhwgwrrer4omafpbu16iey2mq8226 0 160136 2499352 2435973 2026-05-01T10:25:16Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499352 wikitext text/x-wiki '''''The Merchant of Venice''''' es lo nom anglés de la pèça de [[William Shakespeare]] '''Lo mercadièr de Venècia''' ont un mercadièr de la Venècia del sègle XVI ven en manca per un grand prèst donat per un pretor sus gatges [[Jusieus|josieu]]. Seriá estat escricha entre 1596 e 1598. Foguèt classificada dins la partida comèdia del Primièr Folio e avent d'aspèctes de las autras [[Comèdia romantica|comèdias romanticas]] de Shakespeare. La pèça es coneguda per sas scènas dramaticas, que la mai celèbra es aquela ont Shylock fa son discors "Hath not a Jew eyes?"<ref group="Trad.">A pas d'uèis un josieu?</ref> e tanben per aquel de Portia sus "the quality of mercy"<ref group="Trad.">la qualitat de la compassion</ref>. == Personatges == {{colomnas|nombre=2| * [[Antonio (Mercadièr de Venècia)|Antonio]] – un mercadièr de Venècia d'umor melancolica * Bassanio – amic d'Antonio; pretendent de Portia; mai tard espós de Portia * Gratiano – amic d'Antonio e de Bassanio; enamorat de Nerissa; mai tard espós de Nerissa * Solanio e Salerio – amics d'Antonio e Bassanio * Lorenzo – amic d'Antonio e Bassanio; enamorat de Jessica; mai tard espós de Jessica * [[Portia (Mercadièr de Venècia)|Portia]] – un ric eritièr; mai tard esposa de Bassanio * Nerissa – seriviciala de Portia – enamorat de Gratiano; mai tard esposa de Gratiano * Balthazar – serivicial de Portia en qui se travestís Portia * Stephano – clèrgue de Balthazar en qui se travestís Nerissa. * [[Shylock]] – un josieu ric, pretor sus gatges, paire de Jessica * Jessica – filha de Shylock, mai tard esposa de Lorenzo * Tubal – un josieu; amic de Shylock * Launcelot Gobbo – servicial de Shylock; mai tard servicial de Bassanio; filh d'Old Gobbo * Old Gobbo – fraire cèc de Launcelot * Leonardo – esclau de Bassanio * Dòge de Venècia – autoritat que presidís lo procés de l'obligacion de Shylock * Prince de Marròc – pretendent de Portia * Prince d'Arragon – pretendent de Portia * Potents de Venècia, oficièrs de la Cort of Justícia, jaulièr, servicials de Portia, e autres servicials }} == Sinòpsi == [[Fichièr:Gilbert-Shylock.jpg|vinheta|Una illustracion del mercand de Venècia]] Bassanio, un jove [[Republica de Venècia|Venecian]] de reng nòble, vòl cortejar la bèla e rica eritièra Portia de Belmont. Après aver prodigat son eritatge, a besonh de 3000 ducats per subvencionar sas depensas coma demandaire. Bassanio apròcha son amic Antonio, un ric mercadièr de Venècia que ja e mai d'un còp l'aviá provesit. Antonio accepta, mas al moment li maca de liquiditat – sas naus e merças se tenon al mar – promet de cobrir l'obligacion se Bassanio li pòt trobar un pretor, alara Bassanio se torna cap al josieu pretor sus gatges Shylock e dona Antonio coma garant. Ja Antonio es butat a causa de son [[antisemitisme]] franc contra Shylock, e a causa de l'abituda d'Antonio a far de prèsts amb pauc d'interèst es obligat Shylock a prene de tauses mai bases. Shylock d'en primièr es reticent per garantir lo prèst, se remembrant l'abús que li faguèt Antonio. Accepta fin finala de provesir Bassanio sens interèst a una condicion: se Bassanio es pas pas capable de tornar l'argent a la data, Shylock poirà prene una liura de la carn d'Antonio. Bassanio vòl pas qu'Antonio accèpta una condicion tan riscada; Antonio es surpres de veire la generositat de pretor sus gatges (sens "usance" – interèst – demandat), e signa lo contracte. L'argent en pòcha, Bassanio se'n va cap a Belmont amb son amic Gratiano, que li demandèt de l'acompanhar. Gratiano es un jove amable, mas sovent desinvòl, tròp parlaire e maladreit. Bassanio avertís son companh que garda lo sangfreg, e ambedos se'n van cap a Belmont e Portia. Mentretant, a Belmont, Portia es assalida pels promeses. Son paire daissèt un testament disent que cadun dels pretendents deu causir plan un dels tres cofrets – respectivament d'aur, d'argent e de plomb. Se causís lo cofret que cal, pren Portia. Lo primièr pretendent, lo Prince de Marròc, causís lo cofret d'aur, interpretant son eslogan, "Who chooseth me shall gain what many men desire,"<ref group="Trad.">Aquel que me causís ganha çò que los òmes desiran</ref> pensant que se prometava Portia. Lo segond pretendent, l'ufan Prince d'Aragon, causís aquel d'argent, que proclama, "Who chooseth me shall get as much as he deserves"<ref group="Trad.">Aquel que me causís aurá tan que merita</ref>, pensant d'esperel aver las valors melhoras. Ambedos demorant las mans vuèjas, avent rebutat aquel de plomb a causa del pauc de pretz del material e la natura pauc atractiva de l'eslogan, "Who chooseth me must give and hazard all he hath."<ref group="Trad.">Aquel que me causís deu donar e riscar tot çò que ten</ref> Lo darrièr pretendent es Bassanio, que Portia volgava lo succés, l'avent ja encontrat. Coma Bassanio pesa sa causida, de membres de l'ostal de Portia cantan una cançon que dich que l'enveja (e non pas l'amor verai) es creada pels uèis que l'agach noirís,<ref>[http://www.shakespeare-navigators.com/merchant/MerchantText32.html#67 ''Merchant of Venice'': Act 3, Scene 2, Lines 67–68]</ref> Bassanio causís lo cofret de plomb e emporta la man de Portia. [[Fichièr:Shakespeare's_Heroines_-_Jessica.jpg|esquèrra|vinheta|Descripcion de Jessica, de ''The Graphic Gallery of Shakespeare's Heroines'']] A Venècia, las naus d'Antonio son donadas coma perdudas al mar alara lo mercadièr pòt pas tornar l'obligacion. Shylock venguèt fòrça determinat de se venjar plan dels crestians perque sa filha Jessica fugiguèt amb lo crestian Lorenzo e se convertiguèt. Amb ela prenguèt una granda partida de la fortuna de Shylock, e tanben un anèl de turquesa qu'aviá estat donada a Shylock per sa darrièra esposa, Leah. Shylock mena Antonio al tribunal. A Belmont, Bassanio recep una letra li contant qu'Antonio podava pas tornar lo deute a Shylock. Portia e Bassanio maridats, tot coma Gratiano e Nerissa seviciala de Portia. Bassanio e Gratiano se'n van cap a [[Venècia]], amb l'argent de Portia, per salvar la vida d'Antonio donant la moneda a Shylock. Desconegut de Bassanio e Gratiano, Portia envia son servicial, Balthazar, de demandar conselh al cosin de Portia , Bellario, jusista a [[Pàdoa]]. L'apogèu de la pèça se debana a la cort del [[Dòge de Venècia]]. Shylock refusa l'ofèrta dels 6000 ducats de Bassanio, dos còps del montant del deute. Demanda sa liura de carn fresca d'Antonio. Lo Dòge, vòl salvar Antonio mas es incapable d'anullar lo contracte, somet l'afar a son visitor. S'identifica coma essent Balthazar, un jove jurista "doctor of the law"<ref group="Trad.">doctor de la lei</ref>, portaire d'una letra de recomandacion al Dòge del jurista mèstre Bellario. Lo doctor es Portia mascada, e lo clèrgue que l'acompanha es Nerissa, tanben travestida d'òme. Coma Balthazar, Portia mai d'un còp demanda a Shylock de far pròva de misericòrdia dins un celèbre discors, l'avertissent de l'aventatge de la pietat "is twice blest: It blesseth him that gives and him that takes"<ref group="Trad.">es dos còps benesit: es benesit aquel que dona e aquel que recep</ref> (IV, i, 185). Mas, Shylock formalament refusa tota compensacion e insistís per aver sa luira de carn. Coma la cort agrada l'obligacion de Shylock e qu'Antonio es preparat pel cotèl de Shylock, Portia utiliza abilament l'argument de Shylock per aquela execucion particulara. Ditz que lo contracte sonque permet a Shylock de lavar de ''carn'', e non pas de sang, d'Antonio. Alara, se Shylock leva una sola gota del sang d'Antonio, sos tèrras e bens serán abandonats a la lei de Venècia. Li ditz que deu copar precisament una liura de carn, pas mai ni mens; l'avertís senon del meteis castig "if the scale do turn, But in the estimation of a hair, Thou diest and all thy goods are confiscate."<ref group="Trad.">Se viran los platèus, çò estimat a sonque a un cabel, Moriràs e totes tus bens confiscatats</ref> Vencut, Shylock concedís a acceptat l'ofèrta en argent de Bassanio per pagar lo deute, ofrís d'en primièr que se paga tres còps l'obligacion, çò que refusa Portia, li disent que prenga son deute, e alara sonque lo principal, que tanben Portia rebuta li remembrant que d'esprel ja lo meteis a refusat en fàcia de la quita cort. Cita la lei jos que Shylock, essent josieu es a dire forastièr, avent ensejat de tocar la vida d'un ciutadan, abandonèt sa propriertat, per mitat al [[Republica de Venècia|govèrn]] e per l'autra a Antonio, daissant sa vida a la mercé del Dòge. Lo Dòge estaliva la vida de Shylock. Antonio demanda sa part en usufruch fins a la mòrt de Shylock, quand lo principal vendrà a Lorenzo e Jessica. A la demanda d'Antonio, lo Dòge fa la remesa graciosa de la mitat devent caser a l'estat, mas a la condicion que Shylock se convertiriá crestian e legariá tota sa fortuna a Lorenzo e Jessica (IV,i). Bassanio reconéis pas sa femna travestida, mas ofrís de li far una dona al pretendut jurista. Refusa d'en primièr, mas après l'insisténcia, Portia demanda son anèl e los gants d'Antonio. Antonio se desfa dels gants amb una rèire pensada, mas Bassanio dona l'anèl sonque après que capitèt a lo persuadir Antonio, d'ora dins la pèça aviá promés a sa femna de jamai lo pèrdre, vendre o donar. Nerissa, coma clèrga, capita tanben a recobrar l'anèl de Gratiano, que vei pas qu'es travestida. A Belmont, Portia e la tanta de Nerissa pretendon acusar lors esposes abans que revelen qu'en realitat lo jurista e lo clèrgue son travestits (V). Après las excusas de totes los personatges, Antonio apren de Portia que tres de sas naus son pas perdudas e tornèron. == Fonts == [[Fichièr:Il_Pecorone.jpg|esquèrra|vinheta|228x228px|Pagina títol de 1565 de ''Il Pecorone'' ]] [[Fichièr:Second_Folio_Title_Page_of_the_Merchant_of_Venice.jpg|vinheta|Primièra pagina e ''The Merchant of Venice'', Segond In Folio de 1632]] La pèrda d'una deuta mortala d'un mercadièr per s'èsser portat caucion d'un prèst per un amic èra istòria comuna dins l'Anglatèrra del sègle XVI.<ref name="Muir2005">{{Modèl:Cite book|last=Muir|first=Kenneth|authorlink=Kenneth Muir (scholar)|title=Shakespeare's Sources: Comedies and Tragedies|year=2005|publisher=Routledge|location=New York|isbn=0-415-35269-X|page=49|chapter=The Merchant of Venice}}</ref> Mai, lo tèst dels pretendents a Belmont, lo salvament del mercadièr de la penalitat d'una "liura de carn" per la nòva esposa de son amic travestida en jurista, e la demanda de son anèl d'acordalha en pagament son d'elements presents dins lo conte del sègle XIV ''[[:it:Il Pecorone|Il Pecorone]]'' de Giovanni Fiorentino, que foguèt publicat a Milan en 1558.<ref>Bloom (2007: 112–113)</ref> D'elements la scèna del procés son tanben dins ''The Orator'' d'Alexandre Sylvane, publicat dins una tranduccion de 1596.<ref name="Muir2005">{{Modèl:Cite book|last=Muir|first=Kenneth|authorlink=Kenneth Muir (scholar)|title=Shakespeare's Sources: Comedies and Tragedies|year=2005|publisher=Routledge|location=New York|isbn=0-415-35269-X|page=49|chapter=The Merchant of Venice}}</ref> l'istòria del tres coflèts son dins "Gesta Romanorum", una colleccion de contes benlèu recampilhats a la fin del sègle XIII. == Data e tèxte == La data de la composicion fde ''The Merchant of Venice'' se suitua entre 1596 e 1598. La pèça es mencionada per Francis Meres en 1598, tal que foguèt ja jogada a aquela data. La pagina títol de la primièra edicion de 1600 establís que foguèt jogada "mai d'un còp" a la data. La referéncia de Salerino a la nau''Andrew'' (I,i,27) seriá una allusion de la nau espanhòla ''St. Andrew,'' presa per l'anglés a [[Cadis]] en 1596. La data de 1596–97 correspond a l'estil de la pèça. La pèça foguèt listada al registre de la ''Stationers Company'', un biais a l'epòca d'obtenir un [[drech d'autor]] per una pèça novèla, per James Roberts on 22 July 1598 jol títol de ''The Merchant of Venice'', senon nomenada ''The Jew of Venice''<ref group="Trad.">Lo Josieu de Venècia</ref>. Lo 28 d'octobre de 1600 Roberts passèt sos drechs al librari Thomas Heyes; Heyes publiquèt lo primièr in quarto abans la fin d'aquel an. Un publicacion pirata de William Jaggard sortiguèt en 1619, nomenada False Folio. (Après que, lo filh de Thomas Heyes Laurence Heyes obtenguèt confirmacion de sos drechs sus la pèça lo 8 de julhet de 1619.) L'edicion de 1600 es mai sovent considerada coma essent mai presisa e fisabla. Es la basa del tèxte publicat en 1623 dins lo Primièr Folio, qu'apond de didascalias, sovent d'incisas musicalas.<ref>Stanley Wells and Michael Dobson, eds., ''The Oxford Companion to Shakespeare'' Oxford University Press, 2001, p. 288.</ref> == Tèmas == === Shylock e lo debat l'antisemitisme === La pèça es sovent jogada uèi, mas pòt trebolar lo public modèrne a causa de sos tèmas centrals, que pòdon paréisser [[Antisemitisme|antisemitas]]. Las criticas d'ara contunhan discutir sus la posicion de la pèça al subjècte de l'antisemitisme. [[Fichièr:Maurycy Gottlieb - Shylock e jessica.jpg|esquèrra|vinheta|''Shylock e Jessica'' (1876) per Maurycy Gottlieb.]] ==== Shylock, un sacamand ==== La societat elisabetana foguèt descricha coma "judeofobica".<ref>Philipe Burrin, ''Nazi Anti-Semitism: From Prejudice to Holocaust''. </ref> Los josieus angleses foguèron explusats jos [[Edoard Ièr d'Anglatèrra|Edoard I]] en 1290 sens permission de retorn fins a 1656 amb la lei d'[[Oliver Cromwell]]. A Venècia e en d'autres luòcs, lo josieus èra obligats de portat una còfa roja en public que sián plan identificats, e demorar dins de judariás vigiladas per de gardas crestians.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Venice.html The Virtual Jewish History Tour – Venice]</ref> Sus la scèna elisabetana, los josieus son sovent presentats coma de caricatiras Orientalistas, de nas arput e emperrucat de roja, e son descrichs mai sovent coma d'usurièrs avars; coma per exemple ''The Jew of Malta'' de [[Christopher Marlowe]], que presenta de biais comic un josieu sacamand nomenat Barabas. Mai sovent caracterizant lo mal, l'engana e la cobesiá. La pèça de Shakespeare pòt èsser dins la dralha d'aquela tradicion.<ref>Hales, John W. [https://archive.org/stream/englishhistorica09londuoft#page/652/mode/2up "Shakespeare and the Jews,"] ''The English Review'', Vol. </ref> La pagina títol de l<nowiki>'</nowiki>''In Quarto'' indica que la pèça es coneguda coma ''The Jew of Venice'' a l'epòca, que suggerís qu'èra vista coma la pèça ''The Jew of Malta'' de Marlowe. Una interpretacion de l'estructura de la pèça es que Shakespeare vòl far lo contraste entre la compason dels personatges principals cresstians e lo josieu venjatiu, que li manca la gràcia de comprene lo perdon. Mas tanben, es possible que Shakespeare vòl mostrar que la conversion foçada de Shylock coma crestian es una fin aürosa pel personatge, que pel public crestian son alma pòt intrar al paradis.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;"></sup> Sens far cas de las intencions de Shakespeare, la pèça foguèt utilizada pels antisemitas. Cal notar que amb la pagina títol de l'edicion de 1619 "With the Extreme Cruelty of Shylock the Jew..." deu descriure plan cossí èra vist Shylock pel public anglés. Los [[Nazisme|Nazis]] utilizèron l'usurièr Shylock per lor propaganda. Just après la [[nuèch de cristal]] en 1938, ''The Merchant of Venice'' foguèt difusat per tòca propagandista per las ondas alemandas. Se realizèron de produccions de la pèça a [[Lübeck]] (1938), [[Berlin]] (1940), e endacòm mai sul Territòri Nazi.<ref>Lecture by James Shapiro: "Shakespeare and the Jews".</ref> Dins una seria d'articles nomenada ''Observer'', (1785), l'autor britanic Richard Cumberland creèt un personatge sonat Abraham Abrahams que dich, "Cresi verament que lo personatge odiós de Shylock nos balhèt un pauc mens de persecucion, a nosaltres paure filhs escampilhats d'Abram, que la quita inquisicion"<ref group="Trad.">"I verily believe the odious character of Shylock has brought little less persecution upon us, poor scattered sons of [[Abraam|Abraham]], than the [[Inquisicion|Inquisition]] itself."</ref> <ref>{{Modèl:Cite book|last=Newman|first=Louis I.|title=Richard Cumberland: Critic and Friend of the Jews (Classic Reprint)|year=2012|publisher=Forgotten Books}}</ref> Cumberland mai tard escriguèt una pèça a succés, ''The Jew'' (1794), que son personatge títol, Sheva, es descrich coma compatissent, e que tanben a bon còr e es generós. Es lo primièr ensag conegut d'un capvirament dramatic del topic negatiu que Shylock personifica.<ref>{{Modèl:Cite book|last=Armin|first=Robert|title=Sheva, the Benevolent|year=2012|publisher=Moreclacke Publishing}}</ref> <span class="cx-segment" data-segmentid="272"></span> ==== Shylock, un personatge compatissent ==== [[Fichièr:Portia_and_Shylock.jpg|esquèrra|vinheta|''Shylock e Portia'' (1835) per Thomas Sully.]] Fòrça lectors modernes e especialistas de teatre legisson la pèça coma una crida a la toleréncia, notant que Shylock es un personatge compatissent. Donan per pròva que lo 'procés' de Shylock es una parodia de justícia, que Portia agís coma un jurista alara qu'a pas lo drech d'o far. Los personatges que semonçan Shylock per malonestetat utilizan l'engana per ganhar. Mai, Shakespeare dona a Shylock lo monològ màger: {| |- | ''To bait fish withal; If it will feed nothing else, it will feed my revenge.'' || N'escarissent de peis; se noiririá pas res pus, noirirà ma venjança |- | ''He hath disgraced me and hindered me half a million'' || Me desonorèt e me desempachèt d'un mièg milion |- | ''Laughed at my losses, mocked at my gains,'' || Riguèt de las mieunas pèrdas, garcèt dels mieus ganhs, |- | ''Scorned my nation, Thwarted my bargains,'' || Mespresèt la nacion mieuna, Contrarièt los mieus afars, |- | ''And what's his reason? I am a Jew!'' || E quina es la rason? Soi josieu! |- | ''Hath not a Jew eyes? Hath not a Jew hands, organs,'' || A pas d'uèis un josieu? a pas de mans, organs, |- | ''dimensions, senses, affections, passions; fed with'' || aspèctes, senses, afeccions, passions; noirit amb |- | ''the same food, hurt with the same weapons, subject'' || lo meteis manjar, ferrit per las meteissas armas, subjèctes |- |'' to the same diseases, healed by the same means,'' || a las meteissas malautiás, garit pels meteis mejans, |- |'' warmed and cooled by the same winter and summer'' || rescalfat e refrescat pel meteis ivèrn e estiu |- | ''as a Christian is? If you prick us, do we not bleed?'' || coma un crestian l'es? Se nos fissatz, nos sagnam pas? |- | ''If you tickle us, do we not laugh? If you poison us,'' || Se nos gratilhatz, risèm pas? se nos empoisonatz, |- | ''do we not die? And if you wrong us, shall we not revenge?'' || Morissèm pas? E se nos enganatz, nos venjaram pas? |- | ''If we are like you in the rest, we will resemble you in that.'' || Se sèm coma vosaltres pel reste, a vos semblaram per aquò. |- | ''If a Jew wrong a Christian, what is his humility?'' || Se un josieu ofensa un crestian, quin es son umilitat? |- | ''Revenge. If a Christian wrong a Jew, what should his'' || Venjança. Se un crestian ofensa un josieu, quin serà sa |- | ''sufferance be by Christian example? Why, revenge'' || sofrança per un èsser crestian? Perque, venjança |- | ''The villainy you teach me, I will execute,'' || La vilaniá que m'esenhèt, l'executi, |- | ''and it shall go hard I will better the instruction.'' || e irà a fons sonque que l'instruccion me melhori. |- | (Acte III, scèna I) || |} Es malaisit de saber se una lectura d'un Shylock compatissent se deu entierament al cambiament de las sensibilitats del lectors, o puslèu se Shakespeare, un autor que creèt de personatges complèxes, de multiplas facietas, provoquèt exprès aquela lectura. Una de las rasons d'aquela interpretacion es que l'estatut penós de Shylock dins la societat Veneciana es soslinhat. Segon de criticas, lo celèbre monològ de Shylock "Hath Not a Jew eyes?" lo rescata e ne fa un personatge tragic; dins lo dicors, Shylock argüís qu'es gaire diferent dels personatges Crestians.<ref>Scott (2002).</ref> Los detractors notan que la fin del monològ de Shylock a un reson vendicatiu: "if you wrong us, shall we not revenge?" Los tenent per un discors compatissent mòstran que çò que ditz Shylock l'aprenguèt del desir de se venjar dels quita personatges crestians: "If a Christian wrong a Jew, what should his sufferance be by Christian example? Why, revenge. The villainy you teach me, I will execute, and it shall go hard but I will better the instruction." Pasmens se Shakespeare escriguèt pas la pèça per amb l'intension d'èsser legida d'aquela mena, lo fact que contunha a aver aquela poténcia scenica per qu'encara percep de conflictes màger dins de tèrmes diferents es una illustracion de la subtilitat descriptiva de Shakespeare.<ref>Bloom (2007), p. 233.</ref> Dins lo procés Shylock representa çò que cresián los crestians elisabetan èsser lo desir josieu per la "justícia", en contraste amb la lor valor superiora de compassion crestiana. Los crestians dins la sala d'audiéncia exortan Shylock d'amar sos enemics, alara que d'espereles i capitan pas. <span class="cx-segment" data-segmentid="320"></span> [[Fichièr:Charles_Buchel_Sir_Herbert_Beerbohm_Tree_as_Shakespeare_s_Shylock.jpg|vinheta|Sir Herbert Beerbohm Tree coma Shylock, pintura de Charles Buchel (1895–1935).]] === Antonio, Bassanio === La depression inexplicada d'Antonio — "In sooth I know not why I am so sad"<ref group="Trad.">De vertat sabi pas perque soi tan triste</ref> — e la devocion totala per Bassanio levèt de criticas per teorizar que sofrís d'un [[Amor non partatjat|amor non partejat]] per Bassanio and e deprimís perque Bassanio atenguèt l'edat que cal prene femna. Dins sas pèças e poesias Shakespeare a vegada descriu de ligams mascles fòrts d'una omosociabilitiat, çò que menèt de criticas a deduire que Bassanio se rend al sentiment d'Antonio malgrat son obligacion de se maridar:<ref>{{Modèl:Cite book|last=Bloom|first=Harold|authorlink=Harold Bloom|title=Interpretations: William Shakespeare's The Merchant of Venice|year=2010|publisher=Infobase|location=New York|isbn=978-1-60413-885-6|page=27}}</ref> {| |- | ANTONIO: || |- | ''Commend me to your honourable wife:'' || Recomanda-me a la tieuna onorabla esposa: |- | ''Tell her the process of Antonio's end,'' || Diga-li lo procediment de la fin d'Antonio, |- | ''Say how I lov'd you, speak me fair in death;'' || Diga cossí t'amava, Parla-me fins a la mòrt; |- | ''And, when the tale is told, bid her be judge'' || E, quand l'istòria es contada, fa que siá la jutja |- | ''Whether Bassanio had not once a love.'' || Se Bassanio aguèt pas antan un amor. |- | BASSANIO: || |- | ''But life itself, my wife, and all the world'' || Mas la quita vida, l'esposa mieuna, e tot lo mond |- | ''Are not with me esteemed above thy life;'' || Son pas per ièu estimat mai que la tieuna vida; |- | ''I would lose all, ay, sacrifice them all'' || Perdriá tot, si, lo sacrifiriá tot |- | ''Here to this devil, to deliver you.'' || Aquí al diable, per te desluirar. |- | (IV,i) || |} Dins son ensag "Brothers and Others", publicat dins ''The Dyer's Hand,'' W. H. Auden descriu Antonio coma "un òme que la vida emocionala, pasmens se sa conducha es casta, es concentrada sus un membre del sieu sèxe." Los sentiments d'Antonio per Bassanio fan reson als sonets de Shakespeare: "But since she pricked thee out for women's pleasure,/ Mine be thy love, and my love's use their treasure."<ref group="Trad.">Mas dempuèi que te ponguèt ela del plaser femenin,/ La mina ten ton amor, e mon amor utiliza lor tresaur</ref> Antonio, ditz Auden, incarna los mots d'abnegacion sul cofret de plomb de Portia: "Who chooseth me, must give and hazard all he hath."<ref group="Trad.">Aquel que me causís deu donar e riscar tot çò que ten</ref> Antonio prenguèt aquela causida possiblament fatala perque es al desper, pas sonque per la pèrda de Bassanio dins lo maridatge, mas tanben perque Bassanio pòt pas tornar çò qu'Antonio sentís per el. La devocion vana d'Antonio es una mena idolatria: lo drech de viure es abandonat al benefici de l'èsser amat. I a un autre adorator dins la pèça: lo quita Shylock. "Shylock, quitament involontariament, de fach, risquèt per tòca de destruire l'enemic qu'òdia; e Antonio, quitament sens soscar signa lo prèst, risca tot per realizar la jòia de l'òme qu'ama". A l'encòp Antonio e Shylock, son d'acòrdi de perdre la vida d'Antonio en gatge, se tenent fòra dels tèrmes de la societat. Èra, segon Auden, una tradicionala "associacion de sodomia amb l'usura", que ven de tan luènh que [[Dante Alighieri|Dante]], de qui Shakespeare èra familiar.<span class="cx-segment" data-segmentid="365"></span> [[Fichièr:Drury_Lane_Playbill_of_the_Merchant_of_Venice.jpg|vinheta|Lo cartèl de 1741 pel Theatre Royal de Drury Lane.]] == Notas e referéncias== === Referéncias === <references/> === Traduccion === <references group="Trad."/> == Ligams extèrnes == * [http://www.shakespearestudyguide.com/MerchantText.html Complete Annotated Text on One Page] – No ads or images * [http://www.shakespeare-online.com/plays/merchantscenes.html ''The Merchant of Venice''] – Critical Analysis from Shakespeare Online * [https://web.archive.org/web/20120724011333/http://www.shakespeare-navigators.com/merchant/ ''The Merchant of Venice'' Navigator] – Includes annotated text, line numbers, search engine, and scene summaries. * [http://www.bartleby.com/70/index19.html ''Entire Script''- ''The Merchant of Venice''] fully copied, in easy to read format * [[gutenberg:2243|''The Merchant of Venice'']] at Project Gutenberg * [https://web.archive.org/web/20130529225306/http://shakespeare.mit.edu/merchant/full.html ''The Merchant of Venice''] – HTML version of this title. * [http://www.maximumedge.com/shakespeare/merchant.htm ''The Merchant of Venice''] – Searchable version of the play, indexed by scene. * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://librivox.org/search?title=The+Merchant+of+Venice&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''The Merchant of Venice'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox * [https://web.archive.org/web/20160330173012/http://www.paperstarter.com/merchantofvenice.htm Thesis statements & important quotes from ''The Merchant of Venice''] * [https://web.archive.org/web/20050404183405/http://www.cliffsnotes.com/WileyCDA/LitNote/id-76.html CliffsNotes] * [http://www.sparknotes.com/shakespeare/merchant/ SparkNotes: Study Guide] * [https://web.archive.org/web/20160416132609/http://www.webenglishteacher.com/merchant.html Lesson plans for ''The Merchant of Venice''] at Web English Teacher * [https://web.archive.org/web/20130424174336/http://www.shmoop.com/merchant-of-venice/ ''The Merchant of Venice''] study guide, themes, quotes, character analyses, teaching guide * [http://merchantofvenice.weebly.com/ ''A Contemporary English Version of The Merchant of Venice''] – includes extensive notes and commentary, with essays on "The Lottery" and "The Three Sals." * [https://web.archive.org/web/20121207211742/http://www.ushmm.org/museum/exhibit/focus/antisemitism/voices/transcript/?content=20111201 ''Voices on Antisemitism'' Interview with Michael Kahn] from the U.S. Holocaust Memorial Museum; Discusses theme of antisemitism {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Pèça de teatre de Shakespeare]] ccsgts7zccoilxop4kjjlrfxljy1w1m 0 165739 2499210 2412463 2026-04-30T23:29:38Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Marcilhac (Puèi de Doma)]] 2499210 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Marcilhac (Puèi de Doma)]] pht5tm525tk4cxxqyvsdx7fvcli0akd 0 166227 2499203 2065135 2026-04-30T23:28:57Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Masoiras]] 2499203 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Masoiras]] c128rltyvra7ro5fx65a32xajgj1tt6 0 166228 2499204 2065141 2026-04-30T23:29:03Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Masaias]] 2499204 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Masaias]] 4qrpjjv034vzkwn0tffca21mqk9dj1v 0 167995 2499242 2087076 2026-05-01T01:55:40Z Kwamikagami 7816 2499242 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100313) 1995 LD₁}} '''(100313) 1995 LD₁''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100313 Ficha de (100313) 1995 LD1 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100313]] crun019zhopug3ur84s3tfluiselrz4 0 167998 2499243 2087085 2026-05-01T01:56:09Z Kwamikagami 7816 2499243 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100454) 1996 SA₆}} '''(100454) 1996 SA₆''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100454 Ficha de (100454) 1996 SA6 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100454]] 7jjrlglm8tlj7yhpxjk7cb3h8rfz4sh 0 167999 2499244 2087088 2026-05-01T01:56:39Z Kwamikagami 7816 2499244 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100464) 1996 TE₁₅}} '''(100464) 1996 TE₁₅''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100464 Ficha de (100464) 1996 TE15 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100464]] 8tty1yzhaeof4xm4a57un1ynmi2wpvl 0 168000 2499246 2087105 2026-05-01T01:57:35Z Kwamikagami 7816 2499246 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100638) 1997 VS₂}} '''(100638) 1997 VS₂''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100638 Ficha de (100638) 1997 VS2 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100638]] h7g50js17x15odsvgtpaza5gjgq7bs2 0 168001 2499247 2087106 2026-05-01T01:58:00Z Kwamikagami 7816 2499247 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100645) 1997 VP₈}} '''(100645) 1997 VP₈''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100645 Ficha de (100645) 1997 VP8 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100645]] 86yeqacvhcz47pfvti2kjwyrjicu4xi 0 168002 2499248 2087107 2026-05-01T01:58:23Z Kwamikagami 7816 2499248 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100669) 1997 WK₅₀}} '''(100669) 1997 WK₅₀''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100669 Ficha de (100669) 1997 WK50 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100669]] fhx90tx0wkwlfnrgpjlktdpowsbdftk 0 168050 2499259 2087858 2026-05-01T04:48:44Z Kwamikagami 7816 2499259 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(134002) 2004 VS₉}} '''(134002) 2004 VS₉''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=134002 Ficha de (134002) 2004 VS9 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|134002]] jl38ixvj10j5vtneqfeyhdy14td0jlj 0 168051 2499263 2087862 2026-05-01T04:50:33Z Kwamikagami 7816 2499263 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(145485) 2005 UN₃₉₈}} '''(145485) 2005 UN₃₉₈''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=145485 Ficha de (145485) 2005 UN398 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|145485]] t83wmae1phge5znct1niqk6ruj0udih 0 168052 2499285 2087863 2026-05-01T05:24:09Z Kwamikagami 7816 2499285 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(241944) 2002 CU₁₄₇}} '''(241944) 2002 CU₁₄₇''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=241944 Ficha de (241944) 2002 CU147 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|241944]] oebcpo15bpjosjiye4w0qrpdr8a4crf 0 168053 2499270 2087864 2026-05-01T05:07:08Z Kwamikagami 7816 2499270 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(301964) 2000 EJ₃₇}} '''(301964) 2000 EJ₃₇''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=301964 Ficha de (301964) 2000 EJ37 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|301964]] ot9sq23x84c54g8uye22kjgy9nwgtx5 0 168054 2499245 2087865 2026-05-01T01:57:12Z Kwamikagami 7816 2499245 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100484) 1996 UL₄}} '''(100484) 1996 UL₄''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100484 Ficha de (100484) 1996 UL4 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100484]] 8hgm2i5gibqw97vgysxd2pepzl9r94w 0 168055 2499249 2087866 2026-05-01T01:58:48Z Kwamikagami 7816 2499249 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100678) 1997 XV₉}} '''(100678) 1997 XV₉''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100678 Ficha de (100678) 1997 XV9 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100678]] hv9m0gk1bq31b2wlop3ell05nj3ggux 0 168056 2499250 2087867 2026-05-01T01:59:13Z Kwamikagami 7816 2499250 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100679) 1997 XV₁₀}} '''(100679) 1997 XV₁₀''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100679 Ficha de (100679) 1997 XV10 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100679]] ajwdlvulfhvl7q7w7tqr0vhd8c1lanj 0 168057 2499257 2087868 2026-05-01T04:47:17Z Kwamikagami 7816 2499257 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100680) 1997 XW₁₀}} '''(100680) 1997 XW₁₀''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100680 Ficha de (100680) 1997 XW10 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100680]] fr998jat7obsgbwkxgp0p85n2gttspb 0 168058 2499251 2087869 2026-05-01T02:01:02Z Kwamikagami 7816 2499251 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(100682) 1997 YE₁}} '''(100682) 1997 YE₁''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=100682 Ficha de (100682) 1997 YE₁ sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|100682]] 9iagisiy2g71yxchy9ewfujhw9uaxxi 0 168059 2499258 2087870 2026-05-01T04:48:23Z Kwamikagami 7816 2499258 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(121014) 1999 AJ₂₂}} '''(121014) 1999 AJ₂₂''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=121014 Ficha de (121014) 1999 AJ22 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|121014]] f87gfiqopwzeg6dz06zdclxg1h7wxsl 0 168060 2499264 2087871 2026-05-01T04:51:00Z Kwamikagami 7816 2499264 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(148255) 2000 EF₂₀₁}} '''(148255) 2000 EF₂₀₁''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=148255 Ficha de (148255) 2000 EF201 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|148255]] 7w91b0d5fi4s9cszkczzyydft9b3kym 0 168061 2499265 2087872 2026-05-01T04:51:42Z Kwamikagami 7816 2499265 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(148513) 2001 OE₁₁₃}} '''(148513) 2001 OE₁₁₃''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=148513 Ficha de (148513) 2001 OE113 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|148513]] 1k6l0xgxrwg8lro6s2r0py175g3695i 0 168062 2499216 2087881 2026-05-01T01:40:47Z Kwamikagami 7816 2499216 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(44733) 1999 TW₁₉}} '''(44733) 1999 TW₁₉''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=44733 Ficha de (44733) 1999 TW19 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|044733]] orxgkfo90y2usxgpidzpfunr9nwy2in 0 168063 2499215 2087880 2026-05-01T01:40:16Z Kwamikagami 7816 2499215 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(44732) 1999 TM₁₈}} '''(44732) 1999 TM₁₈''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=44732 Ficha de (44732) 1999 TM18 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|044732]] jh4m5fa732g9fu31azibfgjlvm0wuor 0 168064 2499214 2087879 2026-05-01T01:37:19Z Kwamikagami 7816 2499214 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(44731) 1999 TF₁₈}} '''(44731) 1999 TF₁₈''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=44731 Ficha de (44731) 1999 TF18 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|044731]] rwcgbplazdjb8bl9t1qypc3hzk8lv0t 0 168065 2499217 2087878 2026-05-01T01:42:30Z Kwamikagami 7816 2499217 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(44730) 1999 TY₁₇}} '''(44730) 1999 TY₁₇''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=44730 Ficha de (44730) 1999 TY17 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|044730]] ew01o45lbwyyxhtnyjt2qagsvxmcjz7 0 168066 2499287 2087882 2026-05-01T05:24:14Z Kwamikagami 7816 2499287 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(269731) 1998 SG₆₃}} '''(269731) 1998 SG₆₃''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=269731 Ficha de (269731) 1998 SG63 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|269731]] 7z4fn8fq06r4qtkv68phugpdxu5d224 0 168067 2499281 2087883 2026-05-01T05:23:59Z Kwamikagami 7816 2499281 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(213069) 1999 TX₁₇}} '''(213069) 1999 TX₁₇''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=213069 Ficha de (213069) 1999 TX17 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|213069]] 8wdtnb9ibo6axam409i4o0eze29z7ux 0 168068 2499289 2087884 2026-05-01T05:24:25Z Kwamikagami 7816 2499289 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(213051) 1998 UZ₁₇}} '''(213051) 1998 UZ₁₇''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=213051 Ficha de (213051) 1998 UZ17 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|213051]] od7ggpospzkalz9fcf1c67ssl15b4pj 0 168069 2499280 2087885 2026-05-01T05:23:54Z Kwamikagami 7816 2499280 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(210831) 2001 OB₈₄}} '''(210831) 2001 OB₈₄''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=210831 Ficha de (210831) 2001 OB84 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|210831]] e1ruxvwm8l1s1ind2jnhghligsk35f0 0 168071 2499279 2087925 2026-05-01T05:23:50Z Kwamikagami 7816 2499279 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(210518) 1998 SX₄₃}} '''(210518) 1998 SX₄₃''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=210518 Ficha de (210518) 1998 SX43 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|210518]] ahyzyaeav2olv3zu3jrb1rdsnbtt4eh 0 168072 2499275 2087926 2026-05-01T05:09:48Z Kwamikagami 7816 2499275 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(208239) 2000 SN₃₄₄}} '''(208239) 2000 SN₃₄₄''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=208239 Ficha de (208239) 2000 SN344 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|208239]] dna140mh2unm2vkrw53vhejulxutu7i 0 168073 2499267 2087927 2026-05-01T05:05:50Z Kwamikagami 7816 2499267 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(160515) 1993 RP₁₃}} '''(160515) 1993 RP₁₃''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=160515 Ficha de (160515) 1993 RP13 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|160515]] 9ih87ldj1rdd5j0kxwtf8dy48jh4xxz 0 168098 2499272 2088400 2026-05-01T05:07:46Z Kwamikagami 7816 2499272 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(363076) 2000 PH₆}} '''(363076) 2000 PH₆''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=363076 Ficha de (363076) 2000 PH6 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|363076]] ltpmqmfg0kq35l0c7lrvoayx5lavfff 0 168099 2499240 2088403 2026-05-01T01:54:10Z Kwamikagami 7816 2499240 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(402267) 2005 QE₁₆₆}} '''(402267) 2005 QE₁₆₆''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=402267 Ficha de (402267) 2005 QE166 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|402267]] 1rzutwzh3od5ccyojknorctbox68cda 0 168100 2499271 2088412 2026-05-01T05:07:27Z Kwamikagami 7816 2499271 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(342842) 2008 YB₃}} '''(342842) 2008 YB₃''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=342842 Ficha de (342842) 2008 YB3 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|342842]] 28syr7qfin05fc2czhdp777n6y6e4cm 0 168101 2499274 2088413 2026-05-01T05:08:26Z Kwamikagami 7816 2499274 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(395998) 2013 BO₄₆}} '''(395998) 2013 BO₄₆''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=395998 Ficha de (395998) 2013 BO46 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|395998]] 5uzvn2hq1puqv5oiad2a82w1pbk92jo 0 168103 2499273 2088425 2026-05-01T05:08:06Z Kwamikagami 7816 2499273 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(369623) 2011 DY₅}} '''(369623) 2011 DY₅''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=369623 Ficha de (369623) 2011 DY5 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|369623]] qwm5t13i33vc3s1p2gwy5oighm9bffv 0 168104 2499286 2088426 2026-05-01T05:24:12Z Kwamikagami 7816 2499286 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(248835) 2006 SX₃₆₈}} '''(248835) 2006 SX₃₆₈''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=248835 Ficha de (248835) 2006 SX368 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|248835]] 7po2paljnr4azyz58cw20ea2kcq1wy9 0 168105 2499282 2088427 2026-05-01T05:24:02Z Kwamikagami 7816 2499282 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(219774) 2001 YY₁₄₅}} '''(219774) 2001 YY₁₄₅''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=219774 Ficha de (219774) 2001 YY145 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|219774]] pr5cmcignopryeudk8gyn7fl6q4x81c 0 168106 2499261 2088429 2026-05-01T04:49:34Z Kwamikagami 7816 2499261 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(143651) 2003 QO₁₀₄}} '''(143651) 2003 QO₁₀₄''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=143651 Ficha de (143651) 2003 QO104 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|143651]] ms698aikp787wbsprohf7uohugjl9kz 0 168107 2499262 2088430 2026-05-01T04:49:57Z Kwamikagami 7816 2499262 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(144908) 2004 YH₃₂}} '''(144908) 2004 YH₃₂''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=144908 Ficha de (144908) 2004 YH32 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|144908]] 7altjifqtswb8w2axkjhtnui0n8nfbq 0 168108 2499266 2088431 2026-05-01T05:04:59Z Kwamikagami 7816 2499266 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(148975) 2001 XA₂₅₅}} '''(148975) 2001 XA₂₅₅''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=148975 Ficha de (148975) 2001 XA255 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|148975]] 5wjbcu6jrpnxw0gt8e04kbml3k6g49o 0 168117 2499260 2088500 2026-05-01T04:49:13Z Kwamikagami 7816 2499260 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(136198) 2003 UJ₂₉₆}} '''(136198) 2003 UJ₂₉₆''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=136198 Ficha de (136198) 2003 UJ296 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|136198]] msbd3um3but6g2zrq28ix0m1q236sae 0 168118 2499283 2088501 2026-05-01T05:24:04Z Kwamikagami 7816 2499283 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(222222) 2000 FK₁₅}} '''(222222) 2000 FK₁₅''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=222222 Ficha de (222222) 2000 FK15 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|222222]] g6ljyly9omyh76sa31d36748pq4kbms 0 168120 2499284 2088515 2026-05-01T05:24:07Z Kwamikagami 7816 2499284 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(233961) 2010 AA₃}} '''(233961) 2010 AA₃''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=233961 Ficha de (233961) 2010 AA3 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|233961]] pcue9r1wuvcp873sk0w7285vlm82csn 0 168122 2499288 2088517 2026-05-01T05:24:16Z Kwamikagami 7816 2499288 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(279588) 2011 ER₃}} '''(279588) 2011 ER₃''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=279588 Ficha de (279588) 2011 ER3 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|279588]] 0e48bexzv4th8qmbbqljziaotupu736 0 168123 2499276 2088518 2026-05-01T05:10:38Z Kwamikagami 7816 2499276 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(280002) 2001 UT₁₅₇}} '''(280002) 2001 UT₁₅₇''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=280002 Ficha de (280002) 2001 UT157 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|280002]] 3ysbizq87puksxo1ral39xy7a0jrjj3 0 168124 2499268 2088519 2026-05-01T05:06:47Z Kwamikagami 7816 2499268 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:(301552) 2009 GA₃}} '''(301552) 2009 GA₃''' es un [[asteroïde]].<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=301552 Ficha de (301552) 2009 GA3 sul sit Minor Planet Center].</ref> {{ref}} [[Categoria:Asteroïde|301552]] caq89e71gdjxzghesfh22bwxmj0nryp 0 169039 2499209 2100098 2026-04-30T23:29:33Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Maringue]] 2499209 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Maringue]] rk24qw6iq980dkpszkw9k8fxu9mv2hv 0 171654 2499100 2487030 2026-04-30T15:16:52Z Naslechat 54679 2499100 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Kabylie.svg|vinheta|Localizacion de Cabilia en Argeria.]] [[Fichièr:DJURDJURA6.jpg|vinheta|Lo massís montanhós del Djurdjura. ]] '''Cabilia''' (en [[cabil]] ''Tamurt n Leqbayel'' «La tèrra dels Cabils» ) es una region istorica e etnografica situada al nòrd d'[[Argeria]], a l'èst d'[[Argièr]]. Es una region montanhosa amb una populacion densa entornejada de planas costièras oèst e est, de [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] al nòrd e de las nautas planas al sud. Sens cap d'existéncia administrativa, tira son nom dels cabils, un pòble de cultura e de tradicion amazic (tanben apelat [[berbèr]]). Las vilas principalas son [[Tizi Ozo]] e [[Bogía]]. [[Categoria:Argeria]] [[Categoria:Cabilia]] lh4ucmsrpfqhqbnpbv42ehy4g6k9wdx 0 180305 2499303 2485792 2026-05-01T08:56:49Z Nicolas Eynaud 6858 /* Sciéncias e tecnicas */ 2499303 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1500|../..]] | [[Ans 1510]] | [[Ans 1520]] | [[Ans 1530]] | ''' Ans 1540''' | [[Ans 1550]] | [[Ans 1560]] | [[Ans 1570]] | [[Ans 1580|../..]]</center> == Istòria == '''1540''' : en [[Etiopia]], mòrt dau negus [[Dawit II]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Gelawdewos]]. Lo sobeiran novèu capitèt de rebutar leis atacas dau [[Sultanat d'Adel]] còntra sa [[capitala]]. <br/> '''1540''' : acabament d'una guèrra de succession a la tèsta de l'[[Empèri Mogòl]]. [[Sher Khan]] i prenguèt lo poder. <br/> {{veire|Tresena Guèrra Ispanomaia}} '''1540-1545''' : invasion novèla dau territòri maia per leis [[Espanha|Espanhòus]]. Ben preparada gràcias a la formacion d'alianças amb certanei ciutats-estats, l'ataca ocupèt prudentament lei regions ocupadas en i fondant de vilas protegidas per de [[garnison]]s. Pasmens, lo resultat demorèt mitigat car certanei pòbles maias contunièron de resistir. <br/> '''1541-1543''' : en [[Etiopia]], l'arribada d'un [[còrs expedicionari]] [[Portugal|portugués]] permetèt, après de combats saunós, d'infligir una desfacha importanta ai fòrças dau [[Sultanat d'Adel]] e de tuar l'[[emir]] [[Ahmad ibn Ibrahim]]. Aquò permetèt de dispersar lei tropas [[islam|musulmanas]]. <br/> '''1541''' : revirada d'una premiera temptativa d'implantacion d'una [[colonialisme|colonia]] [[França|francesa]] dins la vau de [[Sant Laurenç (flume)|Sant Laurenç]]. <br/> '''1544''' : dins lo [[Khanat d'Astrakhan]], còp d'estat d'[[Iamgurchi]] que capitèt de remplaçar [[Aq Kübek]] amb lo sostèn de l'[[aristocracia]] dei Nogaïs. Dins aquò, de tensions apareguèron entre lo khan e lei Nogaïs. Ansin, lo caòs intèrne contunièt dins lei regions occidentalas de l'[[Empèri Mongòl|espaci mongòl]]. <br/> {{veire|Revòuta maia de 1546-1547}} '''1546-1547''' : revòuta de divèrsei ciutats-Estats maias còntra la dominacion [[Espanha|espanhòla]]. Pasmens, de renfòrç permetèron ais Europèus de rebutar leis atacas e de sometre definitivament lo nòrd de [[Yucatan]]. <br/> '''1547''' : en [[Africa Orientala]], de negociacions entre [[Etiopia]]ns e Oròmos, un pòble nomada qu'èra a migrar vèrs lo nòrd. Gràcias a un acòrdi diplomatic, lo negus capitèt de desviar lei migracions vèrs leis [[estat]]s [[islam|musulmans]] de la region (→ [[1550]]). == Cultura == == Sciéncias e tecnicas == '''1541''' : fabricacion dau premier [[glòbe terrèstre]] per lo [[geografia|geograf]] e [[matematicas|matematician]] [[Flandra|flamenc]] [[Gerardus Mercator]] ([[1512]]-[[1594]]). I representèt lo traçat dei [[continent]]s coneguts e i superpausèt certaneis [[estela]]s. Son invencion venguèt rapidament un otís fòrça important per la navegacion. <br/> '''1542''' : publicacion de ''De historia stirpium commentarii'', òbra dau [[botanita|botanista]] [[Alemanha|alemand]] [[Leonhart Fuchs]] ([[1501]]-[[1566]]). Depintèt aperaquí 550 espècias de plantas de la flòra germanica. Pichona evolucion a respèct deis autrei botanistas dau periòde, un trentenau d'espècias avián solament un interès ornamentau. <br/> [[Fichièr:CopernicSystem.png|thumb|right|Representacion dau sistèma de Copernic.]] {{veire|Nicolau Copernic}} '''1543''' : publicacion, quauquei jorns avans la mòrt de son autor, de la teoria [[eliocentrisme|eliocentrica]] desvolopada per lo prèire [[Polonha|polonés]] [[Nicolau Copernic]] en [[1513]]. Maugrat d'errors fòrça importantas, aquela teoria anava permetre l'abandon dau modèl de [[Ptolemèu]] e favorizar l'aparicion de la sciéncia modèrna. <br/> '''1543''' : publicacion de ''The Grounde of Artes, teachings the Worke and Practise, of Arithmeticke, both in whole numbers and fractions'' dau [[matematicas|matematician]] [[País de Galas|galés]] [[Robert Recorde]] (vèrs [[1512]]-[[1558]]). Premier obratge d'[[algèbra]] escrich en [[anglés]], favorizèt la difusion de l'[[algèbra]] dins leis [[Illas Britanicas]]. <br/> '''1543''' : traduccion deis ''Elements'' d'[[Euclides]] per lo matematician [[Niccolo Fontana Tartaglia]] ([[1499]]-[[1557]]). Aquò permetèt la difusion de la [[geometria]] en [[Euròpa]]. <br/> {{veire|Andreas Vesalius}} '''1543''' : publicacion de ''[[De Humani Corporis Fabrica]]'', òbra majora dau [[medecina|mètge]] [[Brabant|brabançon]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]). Èra un obratge tractant de l'[[anatomia]] umana d'aperaquí 700 paginas que son influéncia foguèt quasi similara a aquela de la teoria [[eliocentrisme|eliocentrica]] de [[Nicolau Copernic]] gràcias a de descripcions e d'illustracions fòrça precisa. De mai, ausèt i refutar de teorias emesas per [[Galen]], çò que marquèt lo començament de la critica dau saber medicau eissit de l'[[Antiquitat]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 670.</ref>. <br/> '''1543''' : en [[Espanha]], foguèron tanben publicadas doas òbras majoras de la [[medecina]] de la [[Renaissença]] : lo ''Dispensarium'' (« La farmacopèa ») e lo ''Dioscoride-Materia Medica'' dau mètge e [[teologia]]n [[Espanha|espanhòu]] [[Miguel Servet]] ([[1511]]-[[1553]]). Tiera de commentaris medicaus sus lei practicas dau periòde, conoguèron un succès important en despiech de la condamnacion de son autor per l'[[Inquisicion]]. <br/> '''1544''' : descubèrta de l'enclinason magnetica per l'[[astronomia|astronòm]] e [[engenhariá|engenhaire]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Hartmann]] ([[1489]]-[[1564]]). Pasmens, son trabalh demorèt desconegut fins a la fin dau sègle e, en [[1581]], l'[[Anglatèrra|Anglés]] [[Robert Norman]] descurbiguèt tornarmai aqueu fenomèn d'un biais independent. <br/> '''1545''' : dins la [[vila]] [[Itàlia|italiana]] de [[Pàdoa]], inauguracion dau premier jardin botanic. <br/> '''1545''' : publicacion de la premiera descripcion coneguda d'un [[jonch de Cardan]] dins lo tractat ''De subtilitate rerum'' escrich per lo [[matematicas|matematician]] [[Itàlia|italian]] [[Girolamo Cardano]] ([[1501]]-[[1576]]). <br/> [[Fichièr:ArsMagna.jpg|thumb|right|Pagina d’''[[Ars Magna (Girolamo Cardano)|Ars Magna]]'' de [[Girolamo Cardano]].]] '''1545''' : publicacion d’''[[Ars Magna (Girolamo Cardano)|Ars Magna]]'' dau [[matematicas|matematician]] [[Itàlia|italian]] [[Girolamo Cardano]] ([[1501]]-[[1576]]). Aquela obratge i desvolopèt per lo premier còp de solucions a d'[[equacion]]s de tresen e de quatren gras. <br/> '''1546''' : premiera mencion per [[Gerardus Mercator]] ([[1512]]-[[1594]]) — pasmens, lo fenomèn èra benlèu ja estat observat aperavans — d'un escart entre lei [[Pòl Nòrd|Pòls Nòrd]] geografic e magnetic. <br/> '''1546''' : publicacion de ''De Contagione et Contagiosis Morbis'' (« De la contagion e dei malautiás infecciosas ») escrich per lo mètge [[Itàlia|italian]] [[Girolamo Fracastoro]] ([[1473]] ò [[1478]] - [[1553]]). I depintèt seis observacions e i prepausèt per lo premier còp de mecanismes de transmission dei [[malautiá]]s. De mai, postulèt l'existéncia de micro-organismes, situats sus la pèu ò lei vestits dei malauts, responsables de la transmission. Pasmens, seis idèas — aisment acceptadas per leis autrei mètges — trobèron ges d'aplicacion avans la confirmacion de sa teoria au sègle XIX per [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Christoff Rudolff]], [[matematicas|matematician]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Dawit II]], [[negus]] d'[[Etiopia]]. * [[Diego de Almagro el Mozo]], ''[[conquistador]]'' [[Espanha|espanhòu]]. * [[Francisco de Orellana]], ''[[conquistador]]'' [[Espanha|espanhòu]]. * [[Francisco Pizarro]], ''[[conquistador]]'' [[Espanha|espanhòu]]. * [[Miguel Servet]], mètge e [[teologia]]n [[Espanha|espanhòu]]. * [[Nicolau Copernic]], [[astronomia|astronòm]] [[Polonha|polonés]]. * [[Paracelse]], sabent e mètge [[Soïssa|soís]]. * [[Pernette du Guillet]], poetessa [[França[francesa]]. * [[Peter Henlein]], [[relotjariá|relotgier]] [[Alemanha|alemand]]. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 21krfwayf251tauhqnw8wpotnxn981d 2499305 2499303 2026-05-01T08:59:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Sciéncias e tecnicas */ 2499305 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1500|../..]] | [[Ans 1510]] | [[Ans 1520]] | [[Ans 1530]] | ''' Ans 1540''' | [[Ans 1550]] | [[Ans 1560]] | [[Ans 1570]] | [[Ans 1580|../..]]</center> == Istòria == '''1540''' : en [[Etiopia]], mòrt dau negus [[Dawit II]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Gelawdewos]]. Lo sobeiran novèu capitèt de rebutar leis atacas dau [[Sultanat d'Adel]] còntra sa [[capitala]]. <br/> '''1540''' : acabament d'una guèrra de succession a la tèsta de l'[[Empèri Mogòl]]. [[Sher Khan]] i prenguèt lo poder. <br/> {{veire|Tresena Guèrra Ispanomaia}} '''1540-1545''' : invasion novèla dau territòri maia per leis [[Espanha|Espanhòus]]. Ben preparada gràcias a la formacion d'alianças amb certanei ciutats-estats, l'ataca ocupèt prudentament lei regions ocupadas en i fondant de vilas protegidas per de [[garnison]]s. Pasmens, lo resultat demorèt mitigat car certanei pòbles maias contunièron de resistir. <br/> '''1541-1543''' : en [[Etiopia]], l'arribada d'un [[còrs expedicionari]] [[Portugal|portugués]] permetèt, après de combats saunós, d'infligir una desfacha importanta ai fòrças dau [[Sultanat d'Adel]] e de tuar l'[[emir]] [[Ahmad ibn Ibrahim]]. Aquò permetèt de dispersar lei tropas [[islam|musulmanas]]. <br/> '''1541''' : revirada d'una premiera temptativa d'implantacion d'una [[colonialisme|colonia]] [[França|francesa]] dins la vau de [[Sant Laurenç (flume)|Sant Laurenç]]. <br/> '''1544''' : dins lo [[Khanat d'Astrakhan]], còp d'estat d'[[Iamgurchi]] que capitèt de remplaçar [[Aq Kübek]] amb lo sostèn de l'[[aristocracia]] dei Nogaïs. Dins aquò, de tensions apareguèron entre lo khan e lei Nogaïs. Ansin, lo caòs intèrne contunièt dins lei regions occidentalas de l'[[Empèri Mongòl|espaci mongòl]]. <br/> {{veire|Revòuta maia de 1546-1547}} '''1546-1547''' : revòuta de divèrsei ciutats-Estats maias còntra la dominacion [[Espanha|espanhòla]]. Pasmens, de renfòrç permetèron ais Europèus de rebutar leis atacas e de sometre definitivament lo nòrd de [[Yucatan]]. <br/> '''1547''' : en [[Africa Orientala]], de negociacions entre [[Etiopia]]ns e Oròmos, un pòble nomada qu'èra a migrar vèrs lo nòrd. Gràcias a un acòrdi diplomatic, lo negus capitèt de desviar lei migracions vèrs leis [[estat]]s [[islam|musulmans]] de la region (→ [[1550]]). == Cultura == == Sciéncias e tecnicas == '''1541''' : fabricacion dau premier [[glòbe terrèstre]] per lo [[geografia|geograf]] e [[matematicas|matematician]] [[Flandra|flamenc]] [[Gerardus Mercator]] ([[1512]]-[[1594]]). I representèt lo traçat dei [[continent]]s coneguts e i superpausèt certaneis [[estela]]s. Son invencion venguèt rapidament un otís fòrça important per la navegacion. <br/> '''1542''' : publicacion de ''De historia stirpium commentarii'', òbra dau [[botanita|botanista]] [[Alemanha|alemand]] [[Leonhart Fuchs]] ([[1501]]-[[1566]]). Depintèt aperaquí 550 espècias de plantas de la flòra germanica. Pichona evolucion a respèct deis autrei botanistas dau periòde, un trentenau d'espècias avián solament un interès ornamentau. <br/> [[Fichièr:CopernicSystem.png|thumb|right|Representacion dau sistèma de Copernic.]] {{veire|Nicolau Copernic}} '''1543''' : publicacion, quauquei jorns avans la mòrt de son autor, de la teoria [[eliocentrisme|eliocentrica]] desvolopada per lo prèire [[Polonha|polonés]] [[Nicolau Copernic]] en [[1513]]. Maugrat d'errors fòrça importantas, aquela teoria anava permetre l'abandon dau modèl de [[Ptolemèu]] e favorizar l'aparicion de la sciéncia modèrna. <br/> '''1543''' : publicacion de ''The Grounde of Artes, teachings the Worke and Practise, of Arithmeticke, both in whole numbers and fractions'' dau [[matematicas|matematician]] [[País de Galas|galés]] [[Robert Recorde]] (vèrs [[1512]]-[[1558]]). Premier obratge d'[[algèbra]] escrich en [[anglés]], favorizèt la difusion de l'[[algèbra]] dins leis [[Illas Britanicas]]. <br/> '''1543''' : traduccion deis ''Elements'' d'[[Euclides]] per lo matematician [[Niccolo Fontana Tartaglia]] ([[1499]]-[[1557]]). Aquò permetèt la difusion de la [[geometria]] en [[Euròpa]]. <br/> {{veire|Andreas Vesalius}} '''1543''' : publicacion de ''[[De Humani Corporis Fabrica]]'', òbra majora dau [[medecina|mètge]] [[Brabant|brabançon]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]). Èra un obratge tractant de l'[[anatomia]] umana d'aperaquí 700 paginas que son influéncia foguèt quasi similara a aquela de la teoria [[eliocentrisme|eliocentrica]] de [[Nicolau Copernic]] gràcias a de descripcions e d'illustracions fòrça precisa. De mai, ausèt i refutar de teorias emesas per [[Galen]], çò que marquèt lo començament de la critica dau saber medicau eissit de l'[[Antiquitat]] en [[Euròpa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 670.</ref>. <br/> '''1543''' : en [[Espanha]], foguèron tanben publicadas doas òbras majoras de la [[medecina]] de la [[Renaissença]] : lo ''Dispensarium'' (« La farmacopèa ») e lo ''Dioscoride-Materia Medica'' dau mètge e [[teologia]]n [[Espanha|espanhòu]] [[Miguel Servet]] ([[1511]]-[[1553]]). Tiera de commentaris medicaus sus lei practicas dau periòde, conoguèron un succès important en despiech de la condamnacion de son autor per l'[[Inquisicion]]. <br/> '''1544''' : descubèrta de l'enclinason magnetica per l'[[astronomia|astronòm]] e [[engenhariá|engenhaire]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Hartmann]] ([[1489]]-[[1564]]). Pasmens, son trabalh demorèt desconegut fins a la fin dau sègle e, en [[1581]], l'[[Anglatèrra|Anglés]] [[Robert Norman]] descurbiguèt tornarmai aqueu fenomèn d'un biais independent. <br/> '''1545''' : dins la [[vila]] [[Itàlia|italiana]] de [[Pàdoa]], inauguracion dau premier jardin botanic. <br/> '''1545''' : publicacion de la premiera descripcion coneguda d'un [[jonch de Cardan]] dins lo tractat ''De subtilitate rerum'' escrich per lo [[matematicas|matematician]] [[Itàlia|italian]] [[Girolamo Cardano]] ([[1501]]-[[1576]]). <br/> [[Fichièr:ArsMagna.jpg|thumb|right|Pagina d’''[[Ars Magna (Girolamo Cardano)|Ars Magna]]'' de [[Girolamo Cardano]].]] '''1545''' : publicacion d’''[[Ars Magna (Girolamo Cardano)|Ars Magna]]'' dau [[matematicas|matematician]] [[Itàlia|italian]] [[Girolamo Cardano]] ([[1501]]-[[1576]]). Aquela obratge i desvolopèt per lo premier còp de solucions a d'[[equacion]]s de tresen e de quatren gras. <br/> '''1546''' : premiera mencion per [[Gerardus Mercator]] ([[1512]]-[[1594]]) — pasmens, lo fenomèn èra benlèu ja estat observat aperavans — d'un escart entre lei [[Pòl Nòrd|Pòls Nòrd]] geografic e magnetic. <br/> '''1546''' : publicacion de ''De Contagione et Contagiosis Morbis'' (« De la contagion e dei malautiás infecciosas ») escrich per lo mètge [[Itàlia|italian]] [[Girolamo Fracastoro]] ([[1473]] ò [[1478]] - [[1553]]). I depintèt seis observacions e i prepausèt per lo premier còp de mecanismes de transmission dei [[malautiá]]s. De mai, postulèt l'existéncia de micro-organismes, situats sus la pèu ò lei vestits dei malauts, responsables de la transmission. Pasmens, seis idèas — aisment acceptadas per leis autrei mètges — trobèron ges d'aplicacion avans la confirmacion de sa teoria au sègle XIX per [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Christoff Rudolff]], [[matematicas|matematician]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Dawit II]], [[negus]] d'[[Etiopia]]. * [[Diego de Almagro el Mozo]], ''[[conquistador]]'' [[Espanha|espanhòu]]. * [[Francisco de Orellana]], ''[[conquistador]]'' [[Espanha|espanhòu]]. * [[Francisco Pizarro]], ''[[conquistador]]'' [[Espanha|espanhòu]]. * [[Miguel Servet]], mètge e [[teologia]]n [[Espanha|espanhòu]]. * [[Nicolau Copernic]], [[astronomia|astronòm]] [[Polonha|polonés]]. * [[Paracelse]], sabent e mètge [[Soïssa|soís]]. * [[Pernette du Guillet]], poetessa [[França[francesa]]. * [[Peter Henlein]], [[relotjariá|relotgier]] [[Alemanha|alemand]]. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 0ey3461ke2vheb34kkda31er1vkxn2u 2499307 2499305 2026-05-01T09:01:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Sciéncias e tecnicas */ 2499307 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1500|../..]] | [[Ans 1510]] | [[Ans 1520]] | [[Ans 1530]] | ''' Ans 1540''' | [[Ans 1550]] | [[Ans 1560]] | [[Ans 1570]] | [[Ans 1580|../..]]</center> == Istòria == '''1540''' : en [[Etiopia]], mòrt dau negus [[Dawit II]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Gelawdewos]]. Lo sobeiran novèu capitèt de rebutar leis atacas dau [[Sultanat d'Adel]] còntra sa [[capitala]]. <br/> '''1540''' : acabament d'una guèrra de succession a la tèsta de l'[[Empèri Mogòl]]. [[Sher Khan]] i prenguèt lo poder. <br/> {{veire|Tresena Guèrra Ispanomaia}} '''1540-1545''' : invasion novèla dau territòri maia per leis [[Espanha|Espanhòus]]. Ben preparada gràcias a la formacion d'alianças amb certanei ciutats-estats, l'ataca ocupèt prudentament lei regions ocupadas en i fondant de vilas protegidas per de [[garnison]]s. Pasmens, lo resultat demorèt mitigat car certanei pòbles maias contunièron de resistir. <br/> '''1541-1543''' : en [[Etiopia]], l'arribada d'un [[còrs expedicionari]] [[Portugal|portugués]] permetèt, après de combats saunós, d'infligir una desfacha importanta ai fòrças dau [[Sultanat d'Adel]] e de tuar l'[[emir]] [[Ahmad ibn Ibrahim]]. Aquò permetèt de dispersar lei tropas [[islam|musulmanas]]. <br/> '''1541''' : revirada d'una premiera temptativa d'implantacion d'una [[colonialisme|colonia]] [[França|francesa]] dins la vau de [[Sant Laurenç (flume)|Sant Laurenç]]. <br/> '''1544''' : dins lo [[Khanat d'Astrakhan]], còp d'estat d'[[Iamgurchi]] que capitèt de remplaçar [[Aq Kübek]] amb lo sostèn de l'[[aristocracia]] dei Nogaïs. Dins aquò, de tensions apareguèron entre lo khan e lei Nogaïs. Ansin, lo caòs intèrne contunièt dins lei regions occidentalas de l'[[Empèri Mongòl|espaci mongòl]]. <br/> {{veire|Revòuta maia de 1546-1547}} '''1546-1547''' : revòuta de divèrsei ciutats-Estats maias còntra la dominacion [[Espanha|espanhòla]]. Pasmens, de renfòrç permetèron ais Europèus de rebutar leis atacas e de sometre definitivament lo nòrd de [[Yucatan]]. <br/> '''1547''' : en [[Africa Orientala]], de negociacions entre [[Etiopia]]ns e Oròmos, un pòble nomada qu'èra a migrar vèrs lo nòrd. Gràcias a un acòrdi diplomatic, lo negus capitèt de desviar lei migracions vèrs leis [[estat]]s [[islam|musulmans]] de la region (→ [[1550]]). == Cultura == == Sciéncias e tecnicas == '''1541''' : fabricacion dau premier [[glòbe terrèstre]] per lo [[geografia|geograf]] e [[matematicas|matematician]] [[Flandra|flamenc]] [[Gerardus Mercator]] ([[1512]]-[[1594]]). I representèt lo traçat dei [[continent]]s coneguts e i superpausèt certaneis [[estela]]s. Son invencion venguèt rapidament un otís fòrça important per la navegacion. <br/> '''1542''' : publicacion de ''De historia stirpium commentarii'', òbra dau [[botanita|botanista]] [[Alemanha|alemand]] [[Leonhart Fuchs]] ([[1501]]-[[1566]]). Depintèt aperaquí 550 espècias de plantas de la flòra germanica. Pichona evolucion a respèct deis autrei botanistas dau periòde, un trentenau d'espècias avián solament un interès ornamentau. <br/> [[Fichièr:CopernicSystem.png|thumb|right|Representacion dau sistèma de Copernic.]] {{veire|Nicolau Copernic}} '''1543''' : publicacion, quauquei jorns avans la mòrt de son autor, de la teoria [[eliocentrisme|eliocentrica]] desvolopada per lo prèire [[Polonha|polonés]] [[Nicolau Copernic]] en [[1513]]. Maugrat d'errors fòrça importantas, aquela teoria anava permetre l'abandon dau modèl de [[Ptolemèu]] e favorizar l'aparicion de la sciéncia modèrna. <br/> '''1543''' : publicacion de ''The Grounde of Artes, teachings the Worke and Practise, of Arithmeticke, both in whole numbers and fractions'' dau [[matematicas|matematician]] [[País de Galas|galés]] [[Robert Recorde]] (vèrs [[1512]]-[[1558]]). Premier obratge d'[[algèbra]] escrich en [[anglés]], favorizèt la difusion de l'[[algèbra]] dins leis [[Illas Britanicas]]. <br/> '''1543''' : traduccion deis ''Elements'' d'[[Euclides]] per lo matematician [[Niccolo Fontana Tartaglia]] ([[1499]]-[[1557]]). Aquò permetèt la difusion de la [[geometria]] en [[Euròpa]]. <br/> {{veire|Andreas Vesalius}} '''1543''' : publicacion de ''[[De Humani Corporis Fabrica]]'', òbra majora dau [[medecina|mètge]] [[Brabant|brabançon]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]). Èra un obratge tractant de l'[[anatomia]] umana d'aperaquí 700 paginas que son influéncia foguèt quasi similara a aquela de la teoria [[eliocentrisme|eliocentrica]] de [[Nicolau Copernic]] gràcias a de descripcions e d'illustracions fòrça precisa. De mai, ausèt i refutar de teorias emesas per [[Galen]], çò que marquèt lo començament de la critica dau saber medicau eissit de l'[[Antiquitat]] en [[Euròpa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 670.</ref>. <br/> '''1543''' : en [[Espanha]], foguèron tanben publicadas doas òbras majoras de la [[medecina]] de la [[Renaissença]] : lo ''Dispensarium'' (« La farmacopèa ») e lo ''Dioscoride-Materia Medica'' dau mètge e [[teologia]]n [[Espanha|espanhòu]] [[Miguel Servet]] ([[1511]]-[[1553]]). Tiera de commentaris medicaus sus lei practicas dau periòde, conoguèron un succès important en despiech de la condamnacion de son autor per l'[[Inquisicion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Valentine Zuber, ''Les conflits de la tolérance : Michel Servet entre mémoire et histoire'', Champion, 2004.</ref>. <br/> '''1544''' : descubèrta de l'enclinason magnetica per l'[[astronomia|astronòm]] e [[engenhariá|engenhaire]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Hartmann]] ([[1489]]-[[1564]]). Pasmens, son trabalh demorèt desconegut fins a la fin dau sègle e, en [[1581]], l'[[Anglatèrra|Anglés]] [[Robert Norman]] descurbiguèt tornarmai aqueu fenomèn d'un biais independent. <br/> '''1545''' : dins la [[vila]] [[Itàlia|italiana]] de [[Pàdoa]], inauguracion dau premier jardin botanic. <br/> '''1545''' : publicacion de la premiera descripcion coneguda d'un [[jonch de Cardan]] dins lo tractat ''De subtilitate rerum'' escrich per lo [[matematicas|matematician]] [[Itàlia|italian]] [[Girolamo Cardano]] ([[1501]]-[[1576]]). <br/> [[Fichièr:ArsMagna.jpg|thumb|right|Pagina d’''[[Ars Magna (Girolamo Cardano)|Ars Magna]]'' de [[Girolamo Cardano]].]] '''1545''' : publicacion d’''[[Ars Magna (Girolamo Cardano)|Ars Magna]]'' dau [[matematicas|matematician]] [[Itàlia|italian]] [[Girolamo Cardano]] ([[1501]]-[[1576]]). Aquela obratge i desvolopèt per lo premier còp de solucions a d'[[equacion]]s de tresen e de quatren gras. <br/> '''1546''' : premiera mencion per [[Gerardus Mercator]] ([[1512]]-[[1594]]) — pasmens, lo fenomèn èra benlèu ja estat observat aperavans — d'un escart entre lei [[Pòl Nòrd|Pòls Nòrd]] geografic e magnetic. <br/> '''1546''' : publicacion de ''De Contagione et Contagiosis Morbis'' (« De la contagion e dei malautiás infecciosas ») escrich per lo mètge [[Itàlia|italian]] [[Girolamo Fracastoro]] ([[1473]] ò [[1478]] - [[1553]]). I depintèt seis observacions e i prepausèt per lo premier còp de mecanismes de transmission dei [[malautiá]]s. De mai, postulèt l'existéncia de micro-organismes, situats sus la pèu ò lei vestits dei malauts, responsables de la transmission. Pasmens, seis idèas — aisment acceptadas per leis autrei mètges — trobèron ges d'aplicacion avans la confirmacion de sa teoria au sègle XIX per [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Christoff Rudolff]], [[matematicas|matematician]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Dawit II]], [[negus]] d'[[Etiopia]]. * [[Diego de Almagro el Mozo]], ''[[conquistador]]'' [[Espanha|espanhòu]]. * [[Francisco de Orellana]], ''[[conquistador]]'' [[Espanha|espanhòu]]. * [[Francisco Pizarro]], ''[[conquistador]]'' [[Espanha|espanhòu]]. * [[Miguel Servet]], mètge e [[teologia]]n [[Espanha|espanhòu]]. * [[Nicolau Copernic]], [[astronomia|astronòm]] [[Polonha|polonés]]. * [[Paracelse]], sabent e mètge [[Soïssa|soís]]. * [[Pernette du Guillet]], poetessa [[França[francesa]]. * [[Peter Henlein]], [[relotjariá|relotgier]] [[Alemanha|alemand]]. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 80x1iefv3c0igeblccudvg6wxfs1kae 0 180307 2499302 2428169 2026-05-01T08:54:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* Decès */ 2499302 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1520|../..]] | [[Ans 1530]] | [[Ans 1540]] | [[Ans 1550]] | ''' Ans 1560''' | [[Ans 1570]] | [[Ans 1580]] | [[Ans 1590]] | [[Ans 1600|../..]]</center> == Istòria == '''1560-1563''' : en [[Etiopia]], revòuta dau governador de la província de Tigre, [[Yeshaq]], que proclamèt [[negus]] un fiu naturau de [[Dawit II]]. Sostengut per leis [[Empèri Otoman|Otomans]] e de subrevivents dau [[còrs expedicionari]] [[Portugal|portugués]] mandats dins la region durant leis ans 1540-1550, capitèt de resistir e de tuar lo negus [[Menas]]. Pasmens, poguèt pas prendre lo poder e son candidat negus foguèt tanben tuat. Negocièt donc sa somission au començament dau rèine de [[Sarsa Dengel]], fiu de [[Menas]]. <br/> '''1560''' : en [[Japon]], desfacha e mòrt suspresa dau [[daimio]] [[Imagawa Yoshimoto]] a la [[batalha d'Okehazama]]. Aquò marquèt la mòrt d'un senhor poderós, que revendicava lo títol de [[shogun]], e lo començament de l'ascension d'[[Oda Nobunaga]] dins lo jòc politic de l'archipèla. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1561''' : en [[Bearn]], ordonança de la rèina [[Joana III de Navarra]] autorizant lo [[protestantisme]]. <br/> '''1561''' : desplaçament de la [[capitala]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Toledo]] a [[Madrid]]. <br/> '''1565''' : brèva guèrra civila en [[Etiopia]] après una temptativa de còp d'estat menat per un cosin dau negus. <br/> '''1565''' : en [[Índia]], destruccion de l'armada de [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar]] a la [[batalha de Talikota]] e pilhatge de la capitala. La mòrt de l'emperaire sus lo prat batalhier entraïnèt tanben una crisi de succession. <br/> '''1566''' : mòrt dau sultan [[Soliman lo Magnific]] que foguèt remplaçat per [[Selim II]]. <br/> '''1567''' : dins lo sud d'[[Etiopia]], victòria dei fòrças dau negus [[Sarsa Dengel]] ([[1563]]-[[1597]]) còntra lei nomadas oròmos. Après aquela batalha, de negociacions entre Etiopians e Oròmos permetèron tornarmai de desviar leis incursions dei nomadas vèrs leis estats [[islam|musulmans]] vesins. <br/> '''1568-1570''' : [[Guèrra Turcorussa de 1568-1570|Premiera Guèrra Turcorussa]] en causa de tensions entre marchands rus e turcs dins la region de la [[Mar Caspiana]]. Leis [[Empèri Otoman|Otomans]] assaièron de conquistar [[Astrakhan]] mai foguèron durament batuts per una coalicion gropant [[Russia]], [[Polonha]]-[[Lituània]] e lei Cosacs Zaporogs. Pasmens, la patz restabliguèt lei libertats comercialas dei Turcs. == Cultura == == Sciéncias e tecnicas == '''1561''' : premiera descripcion deis [[ovari]]s, de l'[[uterús]] e dei trompas per lo naturalista e mètge [[Itàlia|italian]] [[Gabriele Falloppio]] (vèrs [[1523]] - [[1562]]). <br/> '''1562''' : premiera extraccion d'un jus de [[tabat]] principalament format de [[nicotina]] per lo [[França|Francés]] [[Joan Nicot]] ([[1530]]-[[1604]]). Pasmens, aquela substància foguèt solament identificada en [[1809]]. <br/> '''1562''' : segon un testimòni de l'ambassador austrian Busbecq, un engenhaire otoman de la [[capitala]] menava d'experiéncias per assaiar de volar entre [[1554]] e [[1562]]. <br/> '''1564''' : en [[França]], lo mètge [[Ambroise Paré]] ([[1510]]-[[1590]]) publiquèt un obratge de cirurgia basat sus son experiéncia [[empirisme|empirica]] dei prats batalhiers. Escrich en [[francés]], prepausèt de proceduras novèlas permetent d'operacions novèlas, una demenicion de la [[dolor]] dau pacient ò lo tractament deis [[amputacion]]s sensa [[cauterizacion]]. <br/> '''1569''' : publicacion dau premier [[mapamond]] integrau per [[Gerardus Mercator]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gabriele Falloppio]], [[Naturalisme|naturalista]] e [[Medecina|mètge]] [[Itàlia|italian]]. * [[Leonhart Fuchs]], [[botanita|botanista]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Conradus Gesnerus]], naturalista [[Soïssa|soís]]. * [[Georg Hartmann]], [[astronomia|astronòm]] e [[engenhariá|engenhaire]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Menas]], [[negus]] d'[[Etiopia]]. * [[Abu Sakikin]], sultan de [[Sultanat de Sennar|Sennar]]. * [[Soliman lo Magnific]], sultan [[Empèri Otoman|otoman]]. * [[Andreas Vesalius]], [[medecina|mètge]] [[Brabant|brabançon]]. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 7cbfhwpp17h1hcb95s8cyuzrae5at7j 0 184745 2499365 2307657 2026-05-01T11:28:42Z Jiròni 239 2499365 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lac | nom = | imatge = Étang du Pourras Ouest 2.jpg|alt=Étang du Pourras|vignette|Étang du Pourras] | légende = | país = [[França]] |region=[[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | latitud = 43.45 | longitud = 5.00 | échelle = | type = | superfícia = 1.6254 | altitud = -6 a 0 | profondeur = | emissaire = | géolocalisation = }} L’'''Estanh dau Porrat''' es un [[lac]] d'[[aiga]] [[aiga doça|doça]] situat en [[Provença]] a l'oèst de l'[[Estanh de Bèrra]], entre lei vilas de [[Sant Mitre dei Barris]] e de [[Pòrt de Boc]], dins una depression sarrada de 2 [[quilomètre|km]] sus 1,7 [[quilomètre|km]] cavada per lo [[vent]]. Amb una [[altitud]] mejana situada a -6 m, es un dei zònas pus bassas d'[[Occitània]]. Crompat entre [[2004]] e [[2008]] per lo [[Conservatòri dau Litorau]], es vengut una resèrva naturala en [[2020]]. Aquela classament es destinat a protegir sa zòna umida qu'es fòrça importanta per lei populacions d'[[aucèl|aucèus]] e d'[[anfibi]]s. En mai d'aquò, l'estanh se situa dins una region relativament richa au nivèu [[arqueologia|arqueologica]] amb l'[[oppidum de Sant Blasi]] e plusors autrei sites ancians. == Liames intèrnes == * [[Estanh de Citis]], lac vesin. * [[Estanh de Lavalduc]], autre lac vesin. * [[Estanh d'Engrenier]], autre lac vesin. * [[Oppidum de Sant Blasi]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Porrat, Estanh dau}} [[Categoria:Lac d'Occitània]] shxpwin2k7bgfgtf1bazy9mye965fyr 2499370 2499365 2026-05-01T11:55:23Z Nicolas Eynaud 6858 2499370 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Lac | nom = | imatge = Étang du Pourras Ouest 2.jpg|alt=Étang du Pourras|vignette|Étang du Pourras] | légende = | país = [[França]] |region=[[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | latitud = 43.45 | longitud = 5.00 | échelle = | type = | superfícia = 1.6254 | altitud = -6 a 0 | profondeur = | emissaire = | géolocalisation = }} L’'''Estanh dau Porrat''' es un [[lac]] d'[[aiga]] [[aiga doça|doça]] situat en [[Provença]] a l'oèst de l'[[Estanh de Bèrra]], entre lei vilas de [[Sant Mitre dei Barris]] e de [[Pòrt de Boc]], dins una depression sarrada de 2 [[quilomètre|km]] sus 1,7 [[quilomètre|km]] cavada per lo [[vent]]. Amb una [[altitud]] mejana situada a -6 m, es un dei zònas pus bassas d'[[Occitània]]. Crompat entre [[2004]] e [[2008]] per lo [[Conservatòri dau Litorau]], es vengut una resèrva naturala en [[2020]]. Aquela classament es destinat a protegir sa zòna umida qu'es fòrça importanta per lei populacions d'[[aucèl|aucèus]] e d'[[anfibi]]s. En mai d'aquò, l'estanh se situa dins una region relativament richa au nivèu [[arqueologia|arqueologica]] amb l'[[oppidum de Sant Blasi]] e plusors autrei sites ancians. == Liames intèrnes == * [[Estanh de Citis]], lac vesin. * [[Estanh de Lavalduc]], autre lac vesin. * [[Estanh d'Engrenier]], autre lac vesin. * [[Oppidum de Sant Blasi]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Porrat, Estanh dau}} [[Categoria:Lac d'Occitània]] d2xt0fg8vg7a3h9s8uhk230yn9jtggt 2499371 2499370 2026-05-01T11:56:26Z Nicolas Eynaud 6858 2499371 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Lac | nom = | imatge = Étang du Pourras Ouest 2.jpg|alt=Étang du Pourras|vignette|Étang du Pourras] | légende = | país = [[França]] |region=[[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | latitud = 43.45 | longitud = 5.00 | échelle = | type = | superfícia = 1.6254 | altitud = -6 a 0 | profondeur = | emissaire = | géolocalisation = }} L’'''Estanh dau Porrat''' es un [[lac]] d'[[aiga]] [[aiga doça|doça]] situat en [[Provença]] a l'oèst de l'[[Estanh de Bèrra]], entre lei vilas de [[Sant Mitre dei Barris]] e de [[Pòrt de Boc]], dins una depression sarrada de 2 [[quilomètre|km]] sus 1,7 [[quilomètre|km]] cavada per lo [[vent]]. Amb una [[altitud]] mejana situada a -6 m, es un dei zònas pus bassas d'[[Occitània]]. Crompat entre [[2004]] e [[2008]] per lo [[Conservatòri dau Litorau]], es vengut una resèrva naturala en [[2020]]. Aqueu classament es destinat a protegir sa zòna umida qu'es fòrça importanta per lei populacions d'[[aucèl|aucèus]] e d'[[anfibi]]s. En mai d'aquò, l'estanh se situa dins una region relativament richa au nivèu [[arqueologia|arqueologica]] amb l'[[oppidum de Sant Blasi]] e plusors autrei sites ancians. == Liames intèrnes == * [[Estanh de Citis]], lac vesin. * [[Estanh de Lavalduc]], autre lac vesin. * [[Estanh d'Engrenier]], autre lac vesin. * [[Oppidum de Sant Blasi]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Porrat, Estanh dau}} [[Categoria:Lac d'Occitània]] enk9o61e31dwqt0s76nik302l2np1d5 0 184781 2499239 2308584 2026-05-01T01:53:34Z Kwamikagami 7816 2499239 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:2010 TK₇}} [[File:Asteroid 2010 TK7.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de 2010 TK₇ realizada en 2010 per lo telescòpi WISE.]] '''2010 TK₇''' es un [[asteroïde]] [[Troian (astronomia)|troian]] de la [[Tèrra]] descubèrt lo 1{{èr}} d'octòbre de 2010. Situat au [[ponch de Lagrange]] L₄ de l'[[orbita]] terrèstra, es lo premier troian de la Tèrra que foguèt observat per leis astronòms. A una [[magnitud aparenta]] situada entre 20,7 a 20,8 e son [[diamètre]] es estimat a 300 m<ref>Martin Connors et al., « Earth's trojan asteroid », Nature, vol. 475, no 7357,‎ 28 juillet 2011, p. 481-483</ref>. == Liames intèrnes == * [[Asteroïde]]. * [[Troian (astronomia)]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Asteroïde]]. [[Categoria:Asteroïde troian de la Tèrra]] krklexmits4zt8jlkqgkze04jusau4b 0 190409 2499294 2456463 2026-05-01T06:20:51Z Raymond Trencavel 26125 2499294 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Lou Quinse.jpg|thumb|'''Lou Quinse''' en 2017]] '''Lo Quinze''' ('''Lou Quinse''' en grafia locala) es un grop de [[Musica Rock|rock]] [[Metal (musica)|metal]] d'[[Itàlia]], de còps quitament qualificat de [[Paganisme|pagan]] metal, fondat en 2006 e ara establit a [[Turin]] dins lo [[Piemont]], còsta [[Arpitània|Arpitania]] e [[Valadas Occitanas|las Valadas Occitanas]]. Es çò qu'explica que '''Lou Quinse''' canta mai que mai en [[occitan]], en [[arpitan]] e en [[piemontés]], las tres lengas localas emplegadas dins la region de [[Turin]] e que son tanben las lengas mairalas dels musicians del grop segon lor origina. Lor musica mescla lo [[heavy metal]] e la [[Musica tradicionala occitana|musica folclorica]] [[Occitan|occitana]], de segur, la musica locala del patrimòni [[Alps|cisalpenc]], ambe quitament d'influéncias [[Breton|bretonas]] [[Lengas celticas|celticas]] e tan plan [[Mar Mediterranèa|mediterranencas]]. A l'ora d'ara, e après qualques cambiaments de musicians, lo grop es compausat de ''Daniele Quaranta'' au cant, de ''Furio Sguayzer'' a l'acordeon, de ''Michele Tron'' a la flaüta e a la boha, de ''Ivan Di Vincenzo'' a las guitarras e au [[bozoki]] [[Irlanda (illa)|irlandés]], de ''Domenico Santoro'' a la bassa e de ''Davide Di Vincenzo'' a la batariá.<ref>https://www.folk-metal.nl/bands/l/lou-quinse/</ref> ==Discografia== * 2010 : ''Rondeau de la Forca'' * 2018 : ''Lo Sabbat'' ==referéncias== [[Categoria:Valadas Occitanas|Quinse, Lou]] [[Categoria:Grop de musica occitan|Quinse, Lou]] [[Categoria:Grop de musica italian|Quinse, Lou]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània|Quinse, Lou]] [[categoria:Grop de rock|Quinse, Lou]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000|Quinse, Lou]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010|Quinse, Lou]] [[Categoria:Grop rock de las Valadas Occitanas|Quinse, Lou]] [[Categoria:Grop de black metal|Quinse, Lou]] [[Categoria:Grop de metal|Quinse, Lou]] [[Categoria:Folk metal|Quinse, Lou]] 4mjzc2vrw2geap0u1248hp3mgdaj1i9 0 192600 2499205 2432123 2026-04-30T23:29:08Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Mèiras]] 2499205 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Mèiras]] cj5r5xg29eodvqfj2n2xsmqsjovgckv 0 193170 2499156 2426925 2026-04-30T19:22:30Z Raymond Trencavel 26125 2499156 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Helmut Fritz.jpg|200px|right|thumb|'''Helmut Fritz''' (Éric Greff) en 2013]] '''Éric Greff''', nascut en [[Departament de Mosèla|Mosèla]] còsta [[Alemanha]] en 1975 a [[Forbach]],<ref>https://www.radiomelodie.com/a/17547-le-natif-de-forbach-eric-greff-revient-sur-le-devant-de-la-scene-avec-un-nouveau-single</ref> es un cantaire [[francés]]. S'es fach conéisser en 2009 en se creant un personatge de cantaire [[Alemanha|alemand]] del nom de '''Helmut Fritz''' ambe sa cançon umoristica producha e cosignada per [[Laurent Konrad]], ''Ça m'énerve'', que s'es quitament classada numèro 1 del Top [[single|singles]] en [[França]] e s'es venduda a 500 000 exemplars. Los dos autres [https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique) singles], ''Miss France'' e ''Ça gère'' (en 2010), an agut tanben un pauc de succès. '''Helmut Fritz''' es una galejada en [[francés]] : aquel nom a consonància [[Lengas germanicas|germanica]] sona en [[francés]] coma ''les moules frites'' (los muscles fregits). '''Éric Greff''' ditz s'èsser inspirat per son personatge del celèbre grand costurièr [[Alemanha|alemand]] conegut per parlar [[francés]] ambe un accent [[alemand]] improbable : [[Karl Lagerfeld]].<ref>https://www.europe1.fr/culture/ca-menerve-le-tube-inspire-par-karl-lagerfeld-3979597</ref> La cançon ''Ça m'énerve'' de 2009 es dins la dralha del tube de l'annada precedenta, ''C'est beau la bourgeoisie'' de [[Discobitch]] : meteis estili musical ([[musica electronica]]), meteissa tematica (cançon puslèu risolièra sul mitan borgés parisenc), sustot qu'es lo meteis compositor per aqueles dos tròces : lo discjòquèi [[França|francés]] [[Laurent Konrad]]. ==Referéncias== {{ORDENA:Fritz, Helmut}} [[Categoria:Cantaire francés|Fritz, Helmut]] [[Categoria:Naissença en 1975|Fritz, Helmut]] [[Categoria:musica electronica|Fritz, Helmut]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000|Fritz, Helmut]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000|Fritz, Helmut]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010|Fritz, Helmut]] [[categoria:house|Fritz, Helmut]] [[categoria:French touch|Fritz, Helmut]] hapmb34c6t8m04jubp0m6kbsesnfow4 2499157 2499156 2026-04-30T19:23:00Z Raymond Trencavel 26125 2499157 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Helmut Fritz.jpg|200px|right|thumb|'''Helmut Fritz''' (Éric Greff) en 2013]] '''Éric Greff''', nascut en [[Departament de Mosèla|Mosèla]] còsta [[Alemanha]] en 1975 a [[Forbach]],<ref>https://www.radiomelodie.com/a/17547-le-natif-de-forbach-eric-greff-revient-sur-le-devant-de-la-scene-avec-un-nouveau-single</ref> es un cantaire [[francés]]. S'es fach conéisser en 2009 en se creant un personatge de cantaire [[Alemanha|alemand]] del nom de '''Helmut Fritz''' ambe sa cançon umoristica producha e cosignada per [[Laurent Konrad]], ''Ça m'énerve'', que s'es quitament classada numèro 1 del Top [[single|singles]] en [[França]] e s'es venduda a 500 000 exemplars. Los dos autres [[single|singles]], ''Miss France'' e ''Ça gère'' (en 2010), an agut tanben un pauc de resson. '''Helmut Fritz''' es una galejada en [[francés]] : aquel nom a consonància [[Lengas germanicas|germanica]] sona en [[francés]] coma ''les moules frites'' (los muscles fregits). '''Éric Greff''' ditz s'èsser inspirat per son personatge del celèbre grand costurièr [[Alemanha|alemand]] conegut per parlar [[francés]] ambe un accent [[alemand]] improbable : [[Karl Lagerfeld]].<ref>https://www.europe1.fr/culture/ca-menerve-le-tube-inspire-par-karl-lagerfeld-3979597</ref> La cançon ''Ça m'énerve'' de 2009 es dins la dralha del tube de l'annada precedenta, ''C'est beau la bourgeoisie'' de [[Discobitch]] : meteis estili musical ([[musica electronica]]), meteissa tematica (cançon puslèu risolièra sul mitan borgés parisenc), sustot qu'es lo meteis compositor per aqueles dos tròces : lo discjòquèi [[França|francés]] [[Laurent Konrad]]. ==Referéncias== {{ORDENA:Fritz, Helmut}} [[Categoria:Cantaire francés|Fritz, Helmut]] [[Categoria:Naissença en 1975|Fritz, Helmut]] [[Categoria:musica electronica|Fritz, Helmut]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000|Fritz, Helmut]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000|Fritz, Helmut]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010|Fritz, Helmut]] [[categoria:house|Fritz, Helmut]] [[categoria:French touch|Fritz, Helmut]] syc0pif49fbnnai23irz1boljaou53s 0 194531 2499201 2411252 2026-04-30T23:28:47Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Mesèc]] 2499201 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Mesèc]] 6qpx5pwjbgik60o9k1r66fiolxzmnym 0 194532 2499103 2411775 2026-04-30T15:30:42Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499103 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mesèc e Dalet | nom2 = ''Mur-sur-Allier'' | imatge = Mezel, France.- L'Allier.jpg | descripcion = [[Alèir (aiga)|Alèir]] vèrs Mesèc. | lògo = | escut = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Limanha}} | departament = {{Puèi de Doma}} | arrondiment = | canton = | insee = 63226 | cp = 63111<br />63115 | cònsol = Jean Delaugerre | mandat = [[2020]]–[[2026]] | intercom = | gentilici =daletós/-osa | escais = | longitud = 3.2431 | latitud = 45.7558 | alt mej = | alt mini = 305 | alt maxi = 603 | ectaras = | km² = 15.07 | sitweb = http://www.mursurallier.fr/ }} '''Mesèc e Dalet''' (''Mur-sur-Allier'' en francés) es una [[Comuna novèla|comuna nòva]] situada dins le [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]], en [[Region francesa|region]] [[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]], creada le [[1èir janvèir]] [[2019]]. Ven de la fusion de las comunas de [[Dalet]] e de [[Mesèc]]. Los abitants de '''Dalet''' son los ''Daletós'' e las ''Daletosas''. == Geografia == === Localizacion === Es situada a una quinzena de klm de [[Clarmont-Ferrand]]. {{Comunas limitròfas | comuna = Meset e Dalet | nòrd = [[Pònt dau Chastèl]] | nòrd-èst = [[Vertaison]] | èst = [[Chauriac]] | sud = [[Pairinhac d'Alèir]] | sud-èst = [[Sent Bonet d'Alèir]] | sud-oèst = [[Cornon (Auvèrnha)|Cornon]] | nòrd-oèst = [[Lende]] }} == Urbanisme == === Tipologia === Mesèc e Dalet es una comuna urbana, per çò que fai partida de las comunas densas o de densitat intermediària, au sens de la grilha comunala de densitat de l'[[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]]. Aparten a l'unitat urbana de Mesèc e Dalet, una unitat urbana monocomunala de 3 313 abitants en 2020, constitua donca une viala isolada. Tanben, la comuna fai partida de l'aira d'atraccion de Clarmont-Ferrand, de la quanha es una comuna de la corona. Aquela aira, qu'amassa {{Nombre amb unitat|209|comunas}}, es categorizada dins las airas de 200 000 a mens de {{Nombre amb unitat|700000|abitants}}. == Toponimia == Es situada au pé d'un volcan apelat Puèi de Mur e es a proximitat d'[[Alèir (aiga)|Alèir]], le nom francés que seguèt chausit es donca ''Mur-sur-Allier.'' Las atestacions son per luòc : * '''Mesèc''' : ''Mezec'' (1195, 1206, 1250), ''Mesiaco'' (1330, 1350) e ''Mezet'' (1366, 1664). * '''Dalet''' : ''Deletum'' (1212), ''Daletum'' (1317) e ''Delet'' (1373). Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], los dos chapluòcs se dison [mze] e [daˈlə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == Venenta de la fusion de las comunas de [[Dalet]] e [[Mesèc]], la [[Comuna novèla|comuna nòva]] de ''Mur-sur-Allier'' a coma origina un arrestat prefectorau en data dau 26 octòbre 2018, sa creacion es efectiva a partir dau 1èir janvèir 2019, embei Mesèc coma chapluòc. ==Veire tenben== ===Articles connèxes=== ===Liams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna novèla dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 1tndyhl6tmlzo4wwq2hdd9v93vde8en 2499104 2499103 2026-04-30T15:30:51Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Meset e Dalet]] cap a [[Mesèc e Dalet]] 2499103 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mesèc e Dalet | nom2 = ''Mur-sur-Allier'' | imatge = Mezel, France.- L'Allier.jpg | descripcion = [[Alèir (aiga)|Alèir]] vèrs Mesèc. | lògo = | escut = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Limanha}} | departament = {{Puèi de Doma}} | arrondiment = | canton = | insee = 63226 | cp = 63111<br />63115 | cònsol = Jean Delaugerre | mandat = [[2020]]–[[2026]] | intercom = | gentilici =daletós/-osa | escais = | longitud = 3.2431 | latitud = 45.7558 | alt mej = | alt mini = 305 | alt maxi = 603 | ectaras = | km² = 15.07 | sitweb = http://www.mursurallier.fr/ }} '''Mesèc e Dalet''' (''Mur-sur-Allier'' en francés) es una [[Comuna novèla|comuna nòva]] situada dins le [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]], en [[Region francesa|region]] [[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]], creada le [[1èir janvèir]] [[2019]]. Ven de la fusion de las comunas de [[Dalet]] e de [[Mesèc]]. Los abitants de '''Dalet''' son los ''Daletós'' e las ''Daletosas''. == Geografia == === Localizacion === Es situada a una quinzena de klm de [[Clarmont-Ferrand]]. {{Comunas limitròfas | comuna = Meset e Dalet | nòrd = [[Pònt dau Chastèl]] | nòrd-èst = [[Vertaison]] | èst = [[Chauriac]] | sud = [[Pairinhac d'Alèir]] | sud-èst = [[Sent Bonet d'Alèir]] | sud-oèst = [[Cornon (Auvèrnha)|Cornon]] | nòrd-oèst = [[Lende]] }} == Urbanisme == === Tipologia === Mesèc e Dalet es una comuna urbana, per çò que fai partida de las comunas densas o de densitat intermediària, au sens de la grilha comunala de densitat de l'[[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]]. Aparten a l'unitat urbana de Mesèc e Dalet, una unitat urbana monocomunala de 3 313 abitants en 2020, constitua donca une viala isolada. Tanben, la comuna fai partida de l'aira d'atraccion de Clarmont-Ferrand, de la quanha es una comuna de la corona. Aquela aira, qu'amassa {{Nombre amb unitat|209|comunas}}, es categorizada dins las airas de 200 000 a mens de {{Nombre amb unitat|700000|abitants}}. == Toponimia == Es situada au pé d'un volcan apelat Puèi de Mur e es a proximitat d'[[Alèir (aiga)|Alèir]], le nom francés que seguèt chausit es donca ''Mur-sur-Allier.'' Las atestacions son per luòc : * '''Mesèc''' : ''Mezec'' (1195, 1206, 1250), ''Mesiaco'' (1330, 1350) e ''Mezet'' (1366, 1664). * '''Dalet''' : ''Deletum'' (1212), ''Daletum'' (1317) e ''Delet'' (1373). Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], los dos chapluòcs se dison [mze] e [daˈlə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == Venenta de la fusion de las comunas de [[Dalet]] e [[Mesèc]], la [[Comuna novèla|comuna nòva]] de ''Mur-sur-Allier'' a coma origina un arrestat prefectorau en data dau 26 octòbre 2018, sa creacion es efectiva a partir dau 1èir janvèir 2019, embei Mesèc coma chapluòc. ==Veire tenben== ===Articles connèxes=== ===Liams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna novèla dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 1tndyhl6tmlzo4wwq2hdd9v93vde8en 0 194562 2499212 2411697 2026-04-30T23:29:48Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Maarat]] 2499212 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Maarat]] 3gwokyc029r2ugekxdgni90kullp665 0 194563 2499211 2411702 2026-04-30T23:29:43Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Marcilhac (Puèi de Doma)]] 2499211 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Marcilhac (Puèi de Doma)]] pht5tm525tk4cxxqyvsdx7fvcli0akd 0 194565 2499208 2411734 2026-04-30T23:29:23Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Marçac de Limanha]] 2499208 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Marçac de Limanha]] quekliuurkkqz7qv9tsq742zrloo16j 0 194575 2499200 2411786 2026-04-30T23:28:42Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Maiçac (Puèi de Doma)]] 2499200 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Maiçac (Puèi de Doma)]] lzb6bfec2tss546dudg8ndilywo180i 0 194585 2499198 2412015 2026-04-30T23:28:32Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[La Moneiriá e le Montelh]] 2499198 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[La Moneiriá e le Montelh]] gofll6uk0p5wtsf53yoweraklq968mq 0 194586 2499199 2411846 2026-04-30T23:28:37Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[La Moneiriá e le Montelh]] 2499199 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[La Moneiriá e le Montelh]] gofll6uk0p5wtsf53yoweraklq968mq 0 196279 2499206 2431951 2026-04-30T23:29:13Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Mèiras]] 2499206 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Mèiras]] cj5r5xg29eodvqfj2n2xsmqsjovgckv 0 198557 2499368 2463675 2026-05-01T11:40:14Z Jiròni 239 2499368 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lac | nom=Estanh dau Mejan | imatge=Etang Mejean et Madeleine 15072006.JPG | país={{França}} | latitud=43.545 | longitud=3.93 | échelle=40000 | type=[[lòna]] | superficie= | superficie maximale= | superficie minimale= | longueur= | largeur= | altitud=0 | profondeur maximale= | profondeur moyenne= | volume= | bassin= | source= | emissari=[[Mediterranèa]] | durée de rétention= | nombre d'îles= | îles principales= | geolocalizacion=França }} L’'''estanh dau Mejan''' (de còps nomenat '''estanh de Peròus''' dins sa partida orientala) es un [[estanh]] dau [[lòna|complèxe lagunari]] dels [[estanhs palavasencs]] en [[Lengadòc]]. Es situat dins l'[[Erau (departament)|Erau]], au sud de l'aglomeracion de [[Montpelhièr]], sus lo litorau [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]]. == Localizacion == [[File:Carte etangs palavasiens.svg|thumb|left|Mapa dels estanhs palavasencs]] Lo Mejean se situa a environ sièis quilomètres a vòl d'aucèu dau [[Écusson (Montpellier)|centre]] de [[Montpelhièr]]. Sa susfàcia se partetja entre las comunas de [[Palavàs]] a l'[[oèst]], de [[Latas]] au centre e de [[Peròus]] a l'[[èst]]. Lo cors de [[Les (flume)|Les]] se situa a l'[[oèst]], que separa lo Mejan de l'estanh de l'Arnèu. Es traversat per lo [[canau de Ròse a Seta]] que lo separa de l'estanh dau Grèc situat au [[Sud]]. == Environament == Las ribas nòrd de l'estanh constituisson una resèrva naturala protegida e entretenguda per la comuna de Latas, que i amenatgèt un ostau de la natura destinat a l'observacion dels aucèls [[Migration animale|migrators]] e a la sensibilizacion dau passejaire via de escapolons, de fotografias e de pinturas de las diferentas espècias animalas e vegetalas que poblan l'estanh. Las ribas occidentalas e orientalas son dins lo vesinatge de largas vias rotièras de caussadas separadas, menant a las estacions litoralas de [[Palavàs]] e [[Carnon]], e d'un camping au limit dels territòris de Latas e Peròus. == Galariá == <gallery mode="packed" heights="150px"> Fichièr:Estang de Perotz tassin 16925.jpg|''L'estang de [[Peròus|Perotz]]'' en 1690, d'après los relevats de C. Tassin. Fichièr:Sud Etang Mejean 15072006.JPG|Vista dempuòi lo pont de Carnon vèrs l'oèst. A senestra, lo [[canau du Ròse a Seta]]. Fichièr:Nord Etang Mejean 15072006.JPG|Vista cap au nòrd-oèst, embe a drecha, la vila de [[Peròus]]. Fichièr:Étang du Méjean (19421426481).jpg|Vista dels [[becarut|becaruts]] e dau [[puòg de Sant Lop]] en rèire plan. </gallery> == Referéncias == <references /> === Article connèxe === * [[Estanhs palavasencs]] === Ligams extèrnes=== * [http://www.siel-lagune.org Le site du Siel] ([[Syndicat mixte|syndicat]] de gestion des étangs palavasiens) * [https://web.archive.org/web/20160309014101/http://rsl.cepralmar.com/ Réseau de Suivi Lagunaire] du [[Languedoc-Roussillon]] * Applications à [http://44screens.com/portfolio/application-personne-handicap/ télécharger] pour non et mal voyants et sourds et malentendants pour découvrir l'Étang du Méjean. {{DEFAULTSORT:Estanh dau Mejan}} [[Categoria:Lac d'Occitània|Mejan]] [[Categoria:Latas|Mejan, estanh dau]] [[Categoria:Palavàs|Mejan, estanh dau]] [[Categoria:Peròus]] q4gpd211dl5nrgnx3lhbflndvbtp0uz 2499369 2499368 2026-05-01T11:42:03Z Jiròni 239 /* Environament */ 2499369 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lac | nom=Estanh dau Mejan | imatge=Etang Mejean et Madeleine 15072006.JPG | país={{França}} | latitud=43.545 | longitud=3.93 | échelle=40000 | type=[[lòna]] | superficie= | superficie maximale= | superficie minimale= | longueur= | largeur= | altitud=0 | profondeur maximale= | profondeur moyenne= | volume= | bassin= | source= | emissari=[[Mediterranèa]] | durée de rétention= | nombre d'îles= | îles principales= | geolocalizacion=França }} L’'''estanh dau Mejan''' (de còps nomenat '''estanh de Peròus''' dins sa partida orientala) es un [[estanh]] dau [[lòna|complèxe lagunari]] dels [[estanhs palavasencs]] en [[Lengadòc]]. Es situat dins l'[[Erau (departament)|Erau]], au sud de l'aglomeracion de [[Montpelhièr]], sus lo litorau [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]]. == Localizacion == [[File:Carte etangs palavasiens.svg|thumb|left|Mapa dels estanhs palavasencs]] Lo Mejean se situa a environ sièis quilomètres a vòl d'aucèu dau [[Écusson (Montpellier)|centre]] de [[Montpelhièr]]. Sa susfàcia se partetja entre las comunas de [[Palavàs]] a l'[[oèst]], de [[Latas]] au centre e de [[Peròus]] a l'[[èst]]. Lo cors de [[Les (flume)|Les]] se situa a l'[[oèst]], que separa lo Mejan de l'estanh de l'Arnèu. Es traversat per lo [[canau de Ròse a Seta]] que lo separa de l'estanh dau Grèc situat au [[Sud]]. == Environament == Las ribas nòrd de l'estanh constituisson una resèrva naturala protegida e entretenguda per la comuna de Latas, que i amenatgèt un ostau de la natura destinat a l'observacion dels aucèus [[Migracion animala|de passa]] e a la sensibilizacion dau passejaire via de escapolons, de fotografias e de pinturas de las diferentas espècias animalas e vegetalas que poblan l'estanh. Las ribas occidentalas e orientalas son dins lo vesinatge de largas vias rotièras de caussadas separadas, menant a las estacions litoralas de [[Palavàs]] e [[Carnon]], e d'un camping au limit dels territòris de Latas e Peròus. == Galariá == <gallery mode="packed" heights="150px"> Fichièr:Estang de Perotz tassin 16925.jpg|''L'estang de [[Peròus|Perotz]]'' en 1690, d'après los relevats de C. Tassin. Fichièr:Sud Etang Mejean 15072006.JPG|Vista dempuòi lo pont de Carnon vèrs l'oèst. A senestra, lo [[canau du Ròse a Seta]]. Fichièr:Nord Etang Mejean 15072006.JPG|Vista cap au nòrd-oèst, embe a drecha, la vila de [[Peròus]]. Fichièr:Étang du Méjean (19421426481).jpg|Vista dels [[becarut|becaruts]] e dau [[puòg de Sant Lop]] en rèire plan. </gallery> == Referéncias == <references /> === Article connèxe === * [[Estanhs palavasencs]] === Ligams extèrnes=== * [http://www.siel-lagune.org Le site du Siel] ([[Syndicat mixte|syndicat]] de gestion des étangs palavasiens) * [https://web.archive.org/web/20160309014101/http://rsl.cepralmar.com/ Réseau de Suivi Lagunaire] du [[Languedoc-Roussillon]] * Applications à [http://44screens.com/portfolio/application-personne-handicap/ télécharger] pour non et mal voyants et sourds et malentendants pour découvrir l'Étang du Méjean. {{DEFAULTSORT:Estanh dau Mejan}} [[Categoria:Lac d'Occitània|Mejan]] [[Categoria:Latas|Mejan, estanh dau]] [[Categoria:Palavàs|Mejan, estanh dau]] [[Categoria:Peròus]] qusxq5l6ok40n261xe2yy7rzhw8cgdx 0 199357 2499196 2474435 2026-04-30T22:31:51Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença a Valença + Categoria:Naissença en 1976 2499196 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona|imatge=Guillaume Gille (HSV Hamburg) - Handball player of France (3).jpg|nacionalitat_esportiva=[[França]]|lateralitat=Drechièr|etnia=[[Occitans]]|luoc_naissença=[[Valença]]|data_naissença=12 de Julhet de 1976}} '''Guillaume Gille''', nascut lo 12 de julhet de 1976 a [[Valença]], es un jogaire internacional puèi entrainaire francés de [[handbal]]. Evoluant al pòst de mièg-centre, a emportat dos còps caduna de las 3 competicions màgers amb l'equipa de França : [[Jòcs Olimpics]], Campionat del mond e Campionat d'Euròpa. En club, a fach l'essencial de sa carrièra a Chamberí e dins lo club alemand del [[HSV Amborg]]. Es lo fraire ainat de [[Bertrand Gille|Bertrand]] e de [[Benjamin Gille|Benjamin]], totes dos egalament jogaires. Lo [[30 d'abril]] de [[2023]], dintra dins lo ''Hall of Fame'' del handbal francés. Reconvertit entrainaire, es lo seleccionaire de l'equipa de França masculina dempuèi [[2020]]. Ja campion olimpic coma jogaire (2008, 2012) e coma seleccionaire (2021), ven la primièra personalitat de l'andbòl a èsser sacre campion d'Euròpa sul terren (2006, 2010) e a la broa del terren (2024). == Biografia == === En club === Lo trajècte de « Ginò » pòt pas èsser dissociat del de son fraire [[Bertrand Gille|Bertrand]], qu'aquel siá en club (de HBC Loriol al Chamberí Savòia Handbal en passant pel HSV Amborg) o en equipa de França. Totes dos an debutat lors carrièras al club del HBC Loriol, puèi Guillaume causís l'espòrts-estudis andbòl de Chamberí ont prepara lo professorat d'educacion fisica. Plan lèu, intègra en 1996 l'equipa primièra de l'Estadi Olimpic de Chamberí qu'a rejonch la flor doas sasons de per abans. Gràcias a sas qualitats de defensor e de menaire de jòc, participa al progrès de l'equipa savoiarda que ven vicecampion de França tres sasons de seguida (1998, 1999, 2000) abans d'empòrta lo títol en 2001 puèi una Copa de la Liga en 2002. Sos resultats individuals son elas recompensats pel títol de melhor arrièr esquèr del Campionat de França en 1998 puèi de melhor mièg-centre en 2001. En 2002, Guillaume e Bertrand rejonhon Alemanha e lo HSV Amborg ont empòrtan una Copa de las copas en 2007, un títol de campion d'Alemanha en 2011 e doas Copas d'Alemanha. Mas cumulan egalament los accessits amb tres semifinalas de la Liga dels campions (2008, 2009 e 2011) e tres títols de vicecampion d'Alemanha (2007, 2009, 2010) En 2012, après 10 sasons en Alemanha, Guillaume e Bertrand tornan totes los dos al Chamberí SH, reformant amb lor fraire cabdèt Benjamin lo trio qu'aviá conduch Chambery a son sol e unic títol de campion de França en 2001. Amassa, arriban a emportar lo primièr trofèu del club dempuèi 11 ans, lo Trofèu dels campions 2013. Pressentit per venir entrainaire del club a la fin de sa carrièra, ten lo doble ròtle de jogaire e d'entrainaire adjonch de [[Mario Cavalli]]. === En equipa de França === Lo 26 de novembre de 1996, revestís pel primièr còp lo malhòt de l'equipa de França, campiona del mond, de cap a la RF Iogoslavia. En fach, en seguida de la malescaduda dels JO d'Atlanta en 1996, Daniel Costantini a escartat qualques ancians « Barjots » per daissar la plaça a de joves coma Guillaume Gille. E aqueste sauprà sasir son astre puèi que, levat per nafra, participarà puèi a totas las campanhas internacionalas de l'equipa de França fins en 2012, al tèrme d'un segond títol olimpic. Un dels pilars de la capitada dels Blaus, cumula atal 308 seleccions e 678 ponches marcats. Per sa primièra competicion oficiala, empòrta atal una medalha de bronze al Campionat del mond 1997. Après una 7na plaça a l'Euro 98 puèi una 6na plaça al Mondial 99, Guillaume participa a sos primièrs [[Jòcs Olimpics d'estiu de 2000|Jòcs Olimpics]] a [[Sydney]] ont França acaba un còp mai a la 6na plaça. En 2001, la consacracion arriba amb son primièr títol pendent lo Campionat del mond 2001 en França. Victima d'una esquinçadura del tendon d'Aquilles en setembre de 2002, pòt pas defendre son títol al Mondial 2003 a [[Portugal]]. Per son retorn en 2004, la capitada serà pas al rendètz-vos puèi que los blaus acaban 6en de l'Euro 2004 puèi 5na dels [[Jòcs Olimpics d'estiu de 2004|JO d'Atenas]]. L'annada seguenta, Guillaume Gille empòrta sa tresena medalha internacionala, lo bronze pendent lo Campionat del mond 2005 en [[Tunisia]]. En 2006, après 6 edicions e tant de desillusions, l'equipa de França capita enfin un Campionat d'Euròpa e de la mai polida de las faiçons puèi que Guillaume e los «Costauds» empòrtan la medalha d'aur de l'Euro 2006. D'aquí enlà, la malediccion es rompuda e, revenjaires après la crudèla desfacha en semifinala del Campionat del mond 2007 en [[Alemanha]], Guillaume e los Blaus daissaràn pas mai que de micas a lors adversaris : la consacracion amb lo títol de campion olimpic en 2008, un segond títol de campion del mond en 2009 (Guillaume es autor de plan bon partidas, sustot en semifinala de cap a Danemarc ont a capitat a compensar l'abséncia de [[Didier Dinart]] en defensa e èsser plan performant n'ataca), tornarmai campion d'Euròpa en 2010 e enfin un segond títol olimpic en 2012, Guillaume avent degut declarar forfach pel mondial 2011 en seguida d'una nafra musculara. En 2012, met fin a sa rica carrièra internacionala jol malhòt blau, un mes après son segond títol olimpic. {{ORDENA:Gille, Guillaume}} [[Categoria:Jogaire occitan de handbal]] [[Categoria:Handbal]] [[Categoria:Valença]] [[Categoria:Esportiu Occitan]] [[Categoria:Naissença a Valença]] [[Categoria:Naissença en 1976]] 8f8h9ga1jr1tpj6xhfvrzhlx816cvq7 0 199909 2499158 2498830 2026-04-30T19:30:09Z Raymond Trencavel 26125 2499158 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Marine à la cérémonie des NRJ Music Awards 2025.jpg|200px|thumb|right|La cantaira francesa '''Marine''', aquí en 2025]] '''Marine Delplace''', nascuda en [[França]] lo 29 de març de 2000 a [[Arràs]] ([[Artés (província)|Artés]]), es una musiciana e cantaira [[francés|francesa]], revelada per sa participacion a la dotzena sason de l'emission televisada [[Star Academy]] que ganhèt. ==Discografia== * 2025 : ''Cœur maladroit'' ==Cançons mai conegudas== * ''Ma faute'' (2025) * ''Cœur maladroit'' (2025) [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] eounvcxec26zqnhx6e9r2g4ekoxq8vs 0 201047 2499207 2498943 2026-04-30T23:29:18Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Marçac de Limanha]] 2499207 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Marçac de Limanha]] quekliuurkkqz7qv9tsq742zrloo16j 0 201055 2499102 2026-04-30T15:29:08Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Meset]] cap a [[Mesèc]] 2499102 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Mesèc]] 6qpx5pwjbgik60o9k1r66fiolxzmnym 0 201056 2499105 2026-04-30T15:30:52Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Meset e Dalet]] cap a [[Mesèc e Dalet]] 2499105 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Mesèc e Dalet]] fwt147b98zx0gywy6id6d2ldv3m2wy6 0 201057 2499113 2026-04-30T16:25:31Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Maiçat]] cap a [[Maiçac (Puèi de Doma)]] 2499113 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Maiçac (Puèi de Doma)]] lzb6bfec2tss546dudg8ndilywo180i 0 201058 2499118 2026-04-30T16:49:42Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[La Monèria e Le Montelh]] cap a [[La Moneiriá e le Montelh]] 2499118 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[La Moneiriá e le Montelh]] gofll6uk0p5wtsf53yoweraklq968mq 0 201059 2499150 2026-04-30T19:08:25Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''King of House''' èra un grop de [[musica electronica]] [[frança|francés]] actiu pendent l'annada 2002, especializat dins las represas de las cançons de [[Michael Jackson]], e principalament compausat del cantaire Matt Jamison amb los adobaires Antoine Clamaran, Laurent Pautrat e Prax París. En [[Occitània]], '''King of House''' es conegut per lors represas en 2002 de ''Billie Jean'' e de ''Can You Feel It'' de [[Michael Jackson]]. » 2499150 wikitext text/x-wiki '''King of House''' èra un grop de [[musica electronica]] [[frança|francés]] actiu pendent l'annada 2002, especializat dins las represas de las cançons de [[Michael Jackson]], e principalament compausat del cantaire Matt Jamison amb los adobaires Antoine Clamaran, Laurent Pautrat e Prax París. En [[Occitània]], '''King of House''' es conegut per lors represas en 2002 de ''Billie Jean'' e de ''Can You Feel It'' de [[Michael Jackson]]. gh55od8s4spgaz7yioxe798e2f7ije5 2499151 2499150 2026-04-30T19:08:43Z Raymond Trencavel 26125 2499151 wikitext text/x-wiki '''King of House''' èra un grop de [[musica electronica]] [[frança|francés]] actiu pendent l'annada 2002, especializat dins las represas de las cançons de [[Michael Jackson]], e principalament compausat del cantaire Matt Jamison ambe los adobaires Antoine Clamaran, Laurent Pautrat e Prax París. En [[Occitània]], '''King of House''' es conegut per lors represas en 2002 de ''Billie Jean'' e de ''Can You Feel It'' de [[Michael Jackson]]. d3nz564mj0pjtkj2kme1k0a320cewfd 2499154 2499151 2026-04-30T19:12:55Z Raymond Trencavel 26125 2499154 wikitext text/x-wiki '''King of House''' èra un grop de [[musica electronica]] [[frança|francés]] actiu pendent l'annada 2002, especializat dins las represas de las cançons de [[Michael Jackson]], e principalament compausat del cantaire Matt Jamison ambe los adobaires Antoine Clamaran, Laurent Pautrat e Prax París. En [[Occitània]], '''King of House''' es conegut per lors represas en 2002 de ''Billie Jean'' e de ''Can You Feel It'' de [[Michael Jackson]]. [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:French touch]] nvm213kgz9k6ua223hxx374aqd0y5hd 2499155 2499154 2026-04-30T19:19:50Z Raymond Trencavel 26125 2499155 wikitext text/x-wiki '''King of House''' foguèt un grop de [[musica electronica]] [[frança|francés]] actiu pendent l'annada 2002, especializat dins las represas de las cançons de [[Michael Jackson]], e principalament compausat del cantaire Matt Jamison ambe los adobaires Antoine Clamaran, Laurent Pautrat e Prax París. En [[Occitània]], '''King of House''' es conegut per lors represas en 2002 de ''Billie Jean'' e de ''Can You Feel It'' de [[Michael Jackson]]. [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:French touch]] 8zvyfz4dsl107stu3jaedger7l1dcj4 0 201060 2499313 2026-05-01T09:25:32Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} '''Hunayn ibn Ishaq''' (vèrs [[808]], [[Al-Hira]] - octòbre de [[873]], [[Bagdad]]) es un [[medecina|mètge]] e [[traduccion|traductor]] siriac dau [[sègle IX]]. Figura centrala de l'Edat d'Aur intellectuau dau [[Califat Abbassida]], s'impausèt coma lo pus important [[traduccion|traductor]] dei tèxtes [[Antiquitat|antics]] [[Grècia antica|grècs]] vèrs l'[[arabi]] e lo [[siriac]]. [[Cristianisme|Crestian]] nestorianisme|nes... » 2499313 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} '''Hunayn ibn Ishaq''' (vèrs [[808]], [[Al-Hira]] - octòbre de [[873]], [[Bagdad]]) es un [[medecina|mètge]] e [[traduccion|traductor]] siriac dau [[sègle IX]]. Figura centrala de l'Edat d'Aur intellectuau dau [[Califat Abbassida]], s'impausèt coma lo pus important [[traduccion|traductor]] dei tèxtes [[Antiquitat|antics]] [[Grècia antica|grècs]] vèrs l'[[arabi]] e lo [[siriac]]. [[Cristianisme|Crestian]] [[nestorianisme|nestorian]], s'installèt a [[Bagdad]] onte creèt una mena d'entrepresa privada de [[traduccion]] associada ai trabalhs de l'[[Ostal de la Sapiença|Ostau de la Saviesa]]. Mestrejant lo [[grèc]], lo [[siriac]] e l'[[arabi]], desvolopèt un metòde rigorós basat sus l'estudi dei manuscrits, comprenença dau sens originau avans la [[traduccion]] e adaptacion dau [[vocabulari]] [[tecnica|tecnic]]. Hunayn ibn Ishaq traduguèt ansin [[Galen]] e [[Ipocrates]] e aguèt un ròtle major dins la difusion e dins l'estabilizacion dei sabers grècs dins lo monde [[islam|islamic]]. Venguèt tanben mètge dau [[califa]] [[Al-Mutawakkil]] ([[847]]-[[861]]). Son òbra medicau èra probable compausat d'un centenau d'obratges. La mitat es estada conservada. Son trabalh permetèt de definir una basa terminologica duradissa que facilitèt lo desvolopament de la medecina aràbia. En mai de [[Galen]] e d'[[Ipocrates]], foguèt l'autor de traduccions de tèxtes d'[[Aristòtel]] e de [[Platon]]. == Liames intèrnes == * [[Califat Abbassida]]. * [[Medecina]]. * [[Traduccion]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004. * '''[[francés|(fr)]]''' Danielle Jacquart (dir.), ''La formation du vocabulaire scientifique et intellectuel dans le monde arabe'', Turnhout, Brepols, 1994. == Nòtas e referéncias == <references/> p12z8fiho1683qlqy9y698ar3ia5bax 2499314 2499313 2026-05-01T09:26:07Z Nicolas Eynaud 6858 2499314 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Hunayn ibn-Ishaq al-'Ibadi Isagoge.jpg|thumb|right|Representacion europèa d'Hunayn ibn Ishaq (sègle XIII).]] '''Hunayn ibn Ishaq''' (vèrs [[808]], [[Al-Hira]] - octòbre de [[873]], [[Bagdad]]) es un [[medecina|mètge]] e [[traduccion|traductor]] siriac dau [[sègle IX]]. Figura centrala de l'Edat d'Aur intellectuau dau [[Califat Abbassida]], s'impausèt coma lo pus important [[traduccion|traductor]] dei tèxtes [[Antiquitat|antics]] [[Grècia antica|grècs]] vèrs l'[[arabi]] e lo [[siriac]]. [[Cristianisme|Crestian]] [[nestorianisme|nestorian]], s'installèt a [[Bagdad]] onte creèt una mena d'entrepresa privada de [[traduccion]] associada ai trabalhs de l'[[Ostal de la Sapiença|Ostau de la Saviesa]]. Mestrejant lo [[grèc]], lo [[siriac]] e l'[[arabi]], desvolopèt un metòde rigorós basat sus l'estudi dei manuscrits, comprenença dau sens originau avans la [[traduccion]] e adaptacion dau [[vocabulari]] [[tecnica|tecnic]]. Hunayn ibn Ishaq traduguèt ansin [[Galen]] e [[Ipocrates]] e aguèt un ròtle major dins la difusion e dins l'estabilizacion dei sabers grècs dins lo monde [[islam|islamic]]. Venguèt tanben mètge dau [[califa]] [[Al-Mutawakkil]] ([[847]]-[[861]]). Son òbra medicau èra probable compausat d'un centenau d'obratges. La mitat es estada conservada. Son trabalh permetèt de definir una basa terminologica duradissa que facilitèt lo desvolopament de la medecina aràbia. En mai de [[Galen]] e d'[[Ipocrates]], foguèt l'autor de traduccions de tèxtes d'[[Aristòtel]] e de [[Platon]]. == Liames intèrnes == * [[Califat Abbassida]]. * [[Medecina]]. * [[Traduccion]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004. * '''[[francés|(fr)]]''' Danielle Jacquart (dir.), ''La formation du vocabulaire scientifique et intellectuel dans le monde arabe'', Turnhout, Brepols, 1994. == Nòtas e referéncias == <references/> m0nl7cnqsi6cwzu2s6jka1pc8xpvh0d 2499319 2499314 2026-05-01T09:28:36Z Nicolas Eynaud 6858 2499319 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Hunayn ibn-Ishaq al-'Ibadi Isagoge.jpg|thumb|right|Representacion europèa d'Hunayn ibn Ishaq (sègle XIII).]] '''Hunayn ibn Ishaq''' (vèrs [[808]], [[Al-Hira]] - octòbre de [[873]], [[Bagdad]]) es un [[medecina|mètge]] e [[traduccion|traductor]] siriac dau [[sègle IX]]. Figura centrala de l'Edat d'Aur intellectuau dau [[Califat Abbassida]], s'impausèt coma lo pus important [[traduccion|traductor]] dei tèxtes [[Antiquitat|antics]] [[Grècia antica|grècs]] vèrs l'[[arabi]] e lo [[siriac]]. [[Cristianisme|Crestian]] [[nestorianisme|nestorian]], s'installèt a [[Bagdad]] onte creèt una mena d'entrepresa privada de [[traduccion]] associada ai trabalhs de l'[[Ostal de la Sapiença|Ostau de la Saviesa]]. Mestrejant lo [[grèc]], lo [[siriac]] e l'[[arabi]], desvolopèt un metòde rigorós basat sus l'estudi dei manuscrits, comprenença dau sens originau avans la [[traduccion]] e adaptacion dau [[vocabulari]] [[tecnica|tecnic]]. Hunayn ibn Ishaq traduguèt ansin [[Galen]] e [[Ipocrates]] e aguèt un ròtle major dins la difusion e dins l'estabilizacion dei sabers grècs dins lo monde [[islam|islamic]]. Venguèt tanben mètge dau [[califa]] [[Al-Mutawakkil]] ([[847]]-[[861]]). Son òbra medicau èra probable compausat d'un centenau d'obratges. La mitat es estada conservada. Son trabalh permetèt de definir una basa terminologica duradissa que facilitèt lo desvolopament de la medecina aràbia. En mai de [[Galen]] e d'[[Ipocrates]], foguèt l'autor de traduccions de tèxtes d'[[Aristòtel]] e de [[Platon]]. == Liames intèrnes == * [[Califat Abbassida]]. * [[Medecina]]. * [[Traduccion]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004. * '''[[francés|(fr)]]''' Danielle Jacquart (dir.), ''La formation du vocabulaire scientifique et intellectuel dans le monde arabe'', Turnhout, Brepols, 1994. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Ishaq, Hunayn ibn}} ig7upmhv3iuzxsaihvtl3yoy9n4l179 0 201061 2499317 2026-05-01T09:26:35Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Montfarmin]] cap a [[Montfermin]] per dessús una redireccion 2499317 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Montfermin]] 9kel7s0tvmkehxffnyxjhx00sy1c6bl 1 201062 2499326 2026-05-01T09:44:54Z Jordi G 248 /* Monument als mòrts */ seccion nòva 2499326 wikitext text/x-wiki == Monument als mòrts == Cresi que seriá important se qualqu'un pòt anar far una fòto al monument als mòrts i lo telecargar sus Commons. [[Utilizaire:Jordi G|Jordi G]] ([[Discussion Utilizaire:Jordi G|d]]) 1 mai de 2026 a 09.44 (UTC) 7ydp9vcxbmni8bcjlhdwflg5hpqs1l0 0 201063 2499336 2026-05-01T10:01:39Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Montpensèir]] cap a [[Montpencèir]] 2499336 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Montpencèir]] t994qg2s2sci8vylz2x9k569fpmxr79