Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3350 2499549 2487490 2026-05-03T08:48:01Z ~2026-26837-59 63402 /* */ 2499549 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{omon|Santa Sieu}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox País | lengas_oficialas = [[italian]] e [[latin]] | capitala = Cap | tipe_govèrn = Monarquia teocratica electiva | títols_dirigents = Pontife | noms_dirigents = [[Leon XIV]] | densitat = 1800 | data_independéncia = 7 junh de [[1929]] | país_independéncia = Reialme d'Itàlia | superfícia_totala=0,49 | mapa = Vatican Europe Location.svg | còde_país = VA, VAT, 336 | populacion_totala = 882 | imne_nacional = ''Inno Pontificio'' | imne audio=United States Navy Band - Inno e Marcia Pontificale.ogg | domeni_internet =.va | indicatiu_telefonic=379 (de jure) +39 (de facto) | fus_orari = UTC+1 | moneda = [[Èuro]] | organizacions_internacionalas = Estat non membre (observator permanent), representat internacionalament per la Santa Sieu de l'[[ONU]] | ligam_bandièra = [[Bandièra de Vatican|Bandièra]]<ref name="VA">{{Ref-web |url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/insigne/sp_ss_scv_stemma-bandiera-sigillo_it.html |títol=Bandiera, Stemma e Sigillo della Santa Sede e dello Stato della Città del Vaticano |lenga=it |site=Site de la Santa Sieu |consulta=2 de febrièr de 2025}}</ref> | ligam_blason = [[Escut d'armas de Vatican|Escut d'armas]]<ref name="VA"/> }} '''Vatican''', oficialament l''''Estat de la Ciutat de Vatican''',<ref>en [[italian]]: ''Stato della Città del Vaticano''. S'utiliza tanben l'expression '''Ciutat de Vatican'''.</ref> es un [[estat]] [[estat sobeiran|sobeiran]] enclavat dins la [[vila]] de [[Roma|Roma]]. Vestigi deis [[Estats Pontificaus|Estats de la Glèisa]], es l'estat pus pichon dau monde actuau amb una superficia de 0,44 km². Es tanben lo mens poblat amb una populacion inferiora a {{formatnum:1000}} abitants. Vatican se compausa de doas entitats juridics distintas que son la [[Santa Sieu]], una entitat espirituala, e l'Estat de la Ciutat de Vatican qu'es una entitat temporala. Lo papa, cap espirituau e temporau de la [[Glèisa Catolica]], es lo liame entre lei dos. Assegura ansin lei foncions de cap d'Estat de Vatican amb un poder absolut. [[Istòria|Istoricament]], Vatican es l'eiretier deis [[Estats Pontificaus|Estats de la Glèisa]], un ensemble territòriau aparegut a la fin dau [[sègle VIII]] per assegurar l'autonòmia politica de la papautat. Après l'unificacion [[Itàlia|italiana]] dau sègle XIX, lo papa perdiguèt seis estats fins ais [[acòrdis de Latran]] de [[1929]] que li permetèron de restablir una aparéncia de poder temporau. Vatican es tanben un important centre culturau gràcias a son patrimòni arquitecturau fòrça riche, ai colleccions de sei [[musèu]]s e au ròtle internacionau de la [[Glèisa Catolica|Glèisa]]. De mai, l'endrech ocupa una plaça importanta dins l'[[istoriografia]] [[cristianisme|crestiana]]. Es lo luòc supausat de la tomba de [[Sant Pèire]] e un centre dau [[cristianisme]] dempuei lo rèine de l'emperaire [[Constantin I lo Grand|Constantin]] ([[306]]-[[337]]) qu'ordonèt la construccion d'una basilica a l'entorn de la [[tomba]] tre lo començament dau [[Sègle IV apC|sègle IV]]. Rebastida durant la [[Renaissença]], la [[Basilica de Sant Pèire]] es ansin una dei glèisas pus santas dau [[catolicisme]]. La [[plaça de Sant Pèire]], situat davant la basilica, tèn egalament un ròtle important car permet d'acuelhir lei fògas vengudas assistir ai ceremònias pontificalas coma la benediccion ''[[Urbi et orbi]]''. == Geografia == L'Estat de la Ciutat de Vatican s'estend sus una superficia de 44 [[ectara]]s e es totalament enclavat dins la vila de [[Roma]]. Segon leis [[acòrdis de Latran]], sei limits son marcats per un [[barri (arquitectura)|barri]]. L'unica excepcion es la [[plaça de Sant Pèire]] qu'es dubèrta. Un tèrç dau territòri es ocupat per de construccions e dos tèrç per d'espacis dubèrts (plaças, corts, jardins, etc.). La populacion es febla, generalament situada entre 400 e 600 abitants permanents (personaus eclesiastics, gardas soís, familhas dei personaus permanents), mai {{formatnum:3000}} trabalhaires intran cada jorn dins la Ciutat per assegurar son foncionament. Fòrça lengas son utilizadas au sen de l'Estat. Lo [[latin]] es la [[lenga oficiala]] e [[drech|juridica]] de la [[Glèisa Catolica]], lo [[francés]] es la lenga utilizada per la [[diplomacia]] pontificala e l'[[alemand]] es emplegada dins la [[Gàrdia Soïssa Pontificala|Gàrdia Soïssa]]. Pasmens, dins la vida vidanta, s'utiliza fòrça l'[[italian]] qu'es tanben la lenga de la Ciutat de Vatican ela meteissa. Fòrça eclesiastics parlan egalament d'autrei lengas. == Istòria == {{veire|Estats Pontificaus}} === La formacion deis Estats de la Glèisa === [[Fichièr:Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png|thumb|right|L'extension de l'[[Empèri Carolingian]] e deis Estats de la Glèisa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]].]] {{veire|Carolingians}} Après lo transferiment de la capitala imperiala a [[Constantinòble]] en [[330]], leis emperaires [[Empèri Bizantin|romans]] gardèron un representant oficiau en [[Itàlia]], l'[[Exarcat de Ravenna|exarca de Ravenna]]. Destinat a facilitar e de melhorar la defensa de la peninsula, aqueu govèrn militar s'afondrèt en [[751]] amb la presa de [[Ravenna]] per lei [[Lombards]] d'[[Aistolf]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gianluigi Barni, ''La conquête de l'Italie par les Lombards — VIe siècle — Les Événements'', París, Éditions Albin Michel, coll. « Le Mémorial des Siècles », 1975.</ref>. Pasmens, leis invasions lombardas inquietèron la papautat que demandèt l'ajuda militara dei rèis [[Carolingians|carolingians]]. En [[754]] e en [[756]], doas campanhas permetèron ai [[Francs]] de sometre lei Lombards. L'intervencion franca es a l'origina d'un important acòrdi politic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Favier, ''Charlemagne'', París, Fayard, 1999, 769 p.</ref>. Lei papas sostenguèron desenant lo poder carolingian en legitimant la presa dau poder per [[Pepin lo Brèu]] puei en coronant emperaire d'Occident [[Carlesmanhe]] e sei successors. En cambi, lei Francs protegiguèron la [[Glèisa Catolica|Glèisa]] còntra seis adversaris. De mai, lei Carolingians donèron una partida de sei conquistas a la papautat per formar un Estat apartenent dirèctament au sobeiran pontife. Un faus [[Drech|juridic]], la [[donacion de Constantin]], foguèt establit per justificar aquelei transformacions territòrialas car la region èra teoricament totjorn una part de l'[[Empèri Bizantin|Empèri Roman d'Orient]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nicolas Huyghebaert, « Une légende de fondation : le Constitutum Constantini », ''Le Moyen Âge'', n° 85, 1979.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Élie Griffe, « Aux origines de l'État pontifical. Le couronnement impérial de 800 et la Donatio Constantini », ''Bulletin de littérature ecclésiastique'', 1958, t. 59, n° 4, pp. 193-211.</ref>. Aquò permetèt ai papas d'estendre son autoritat nominala en [[Latium]], en [[Sabina]] e en [[Ómbria]]. Dins la realitat, un ensemble de [[baron]]s romans prenguèt lo contraròtle efectiu de la màger part de la region. En [[774]], après una victòria novèla còntra lei [[Lombards]], [[Carlesmanhe]] apondiguèt lo [[ducat de Benevent]] e de drechs sus divèrsei bens de la vau de [[Pò]] ai domenis pontificaus. === De l'Edat Mejana a la disparicion deis Estats Pontificaus === ==== Lo periòde medievau ==== [[Fichièr:Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png|thumb|[[Itàlia]] vèrs [[1250]].]] Durant lo [[sègle IX]], lo poder carolingian declinèt. Una causa e consequéncia d'aquel afebliment foguèt lo desvolopament de la [[feudalitat]], movement que toquèt egalament leis Estats de la Glèisa. Lei papas venguèron ansin de senhors italians e lei pus ambiciós assaièron d'estendre sei possessions territòrialas. En [[1077]], aquò menèt a una extension considerabla dei domenis pontificaus en direccion de la vau de Pò a l'eissida d'una ensemble de donacions realizadas per la comtessa [[Matilda de Toscana]]. Pasmens, en s'integrant dins lo jòc feudau, lei papas deguèron egalament faciar leis ambicions de rivaus pus poderós coma leis [[Sant Empèri Roman Germanic|emperaires germanics]] e lei [[França|rèis de França]]. La populacion romana se revoutèt tanben còntra mai d'un papa. Durant l'[[Edat Mejana]], lei papas foguèron implicats dins plusors conflictes importants. Lo premier es aqueu còntra leis emperaires germanics. Fragmentèt la societat italiana entre partisans de l'emperaire e partisans dau papa ([[Guelfs e Gibelins]]). Lei papas tenguèron ansin una plaça centrala dins l'afebliment dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Empèri]] en [[Itàlia]], especialament en combatent leis ambicions de [[Frederic Barbarossa]] ([[1155]]-[[1190]])<ref>Marcel Pacaut, ''Frédéric Barberousse'', París, Fayard, 1967.</ref> e de [[Frederic II Hohenstaufen]] ([[1220]]-[[1250]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georgina Masson, ''Frédéric II de Hohenstaufen'', Albin Michel, 1963.</ref>. Pasmens, a la mòrt de Frederic II, son bastard [[Manfred (rèi de Sicília)|Manfred]] capitèt de prendre lo contraròtle dau [[reiaume de Sicília]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Yves Frétigné, ''Histoire de la Sicile : des origines à nos jours'', París, Pluriel, 2019, pp. 209-213.</ref>. Per defugir la restauracion d'un estat poderós dins lo sud d'Itàlia, lei papas [[Urban IV]] e [[Clement IV]] demandèron l'ajuda dau fraire de [[Loís IX de França|Sant Loís]], [[Carles Ièr d'Anjau|Carles d'Anjau]]. L'intervencion francesa entraïnèt plusors guèrras que s'acabèron per la disparicion de la dinastia Hohenstaufen en [[1268]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Julius Norwich, ''Histoire de la Sicile : De l'Antiquité à Cosa Nostra'', París, Tallandier, 2018, p. 180.</ref>. Dins aquò, [[Itàlia]] s'afonsèt dins l'anarquia e lei papas acceptèron la proteccion dei rèis de França de [[1309]] a [[1378]]. I obtenguèron lo [[Comtat Venaicin]] e [[Avinhon]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rose-Léone Mouliérac-Lamoureux, ''Le Comtat Venaissin pontifical'', Institut vauclusien d’études rhodaniennes, 1977.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Dubled, ''Histoire du Comtat Venaissin'', Carpentràs, 1981.</ref>. ==== La Renaissença ==== [[Fichièr:Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png|thumb|right|[[Itàlia]] en [[1559]] a l'eissida dei [[Guèrras d'Itàlia]].]] Durant la [[Renaissença]], lei papas venguèron tornarmai de princes italians fòrça implicats dins leis afaires temporaus de la peninsula. Revendicant l'ensemble dei vilas aguent apartengut ai domenis pontificaus durant lei sègles precedents, s'engatjèron dins plusors conflictes en [[Romanha]] e dins lei marchas d'[[Ancona]]. La temptativa pus famosa es probable aquela dau papa [[Alexandre VI|Alexandre VI Borgia]] ([[1492]]-[[1503]]). Mai interessat per la [[politica]] que per la [[teologia]], laissèt son fiu [[Cesar Borgia]] organizar la conquista de plusors vilas gràcias a una armada ben organizada<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ivan Cloulas, ''Les Borgia'', Fayard, 1987.</ref>. Pasmens, la formacion d'un estat pontificau fòrt èra pas dins l'interès deis autrei poissanças italianas. De mai, a partir de [[1498]], Itàlia foguèt tanben l'enjòc d'una [[Guèrras d'Itàlia|tiera de conflictes]] entre [[França]] e [[Espanha]]. Ansin, lei temptativas d'extension dei possessions dau papa s'acabèron per de reviradas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine Shaw e Michael Mallett, ''The Italian Wars, 1494-1559 : War, State and Society in Early Modern Europe'', Londres / Nòva York, Routledge, 2018, 2{{a}} edicion, 424 p.</ref>. A partir dau sègle XVI, sei frontieras s'estabilizèron e leis extensions ulterioras foguèron mai que mai lo resultat de l'integracion de vilas enclavadas : [[Ferrara]] en [[1598]], [[Urbino]] en [[1631]], [[Castro]] en [[1649]] e [[Ronciglione]] en [[1649]]. ==== La premiera disparicion deis Estats Pontificaus ==== Lei periòdes [[Revolucion Francesa|revolucionari]] e [[Napoleon Bonaparte|napoleonenc]] menacèron la subrevida deis Estats Pontificaus. D'efiech, per lei [[republican]]s, la [[teocracia]] romana èra un regime monarquic absolutista opausat ai principis novèus. Tre [[1791]], la populacion dau Comtat se revoutèt e demandèt son integracion au sen de [[França]]. En [[Itàlia]], l'armada revolucionària ataquèt leis [[Estats Pontificaus]] en [[1797]] e lo papa [[Piu VI]] deguèt cedir [[Romanha]] a la [[Republica Cisalpina]] après de negociacions amb lo [[generau]] [[Napoleon Bonaparte|Bonaparte]]. Pasmens, lo [[Directòri (França)|Directòri]] insistiguèt per abatre lo poder temporau de la papautat. Un an pus tard, leis Estats Pontificaus foguèron donc tornarmai envaïts amb l'ajuda dei patriotas italians. Expulsat, lo papa s'exilièt en [[Espanha]] e una [[Premiera Republica Romana|Republica Romana]] foguèt proclamada. Après sa presa dau poder, [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] restaurèt leis [[Estats Pontificaus]] (mens [[Romanha]]), mai assaièt tanben de vassalizar lo papa. [[Piu VII]] s'opausant a aquelei temptativas, Napoleon tornèt ocupar lei territòris pontificaus e leis incorporèt dins l'Empèri Francés ò dins lo [[Reiaume d'Itàlia]]. Gardat sota susvelhança, lo papa foguèt exiliat a [[Savona]] puei a [[Fontainebleau]]. Pasmens, la desfacha francesa e lo [[congrès de Viena]] li permetèron de recuperar sei possessions italianas en [[1814]]-[[1815]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Marc Ticchi, ''Pie VII : Le pape vainqueur de Napoléon ?'', Perrin, 2022, 416 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thierry Lentz, ''Le Congrès de Vienne : une refondation de l'Europe (1814-1815)'', París, Perrin, 2013, 385 p.</ref>. ==== L'unificacion italiana e la disparicion deis Estats Pontificaus ==== [[File:Itàlia - Unificacion.png|thumb|Unificacion e expansion d'[[Itàlia]] entre [[1859]] e [[1919]].]] Durant lo sègle XIX, leis Estats Pontificaus conoguèron un lòng periòde d'immobilisme durant lei pontificats de [[Leon XII]] ([[1823]]-[[1829]]), de [[Piu VIII]] ([[1829]]-[[1830]]), de [[Gregòri XVI]] ([[1831]]-[[1846]]) e de [[Piu IX]] ([[1846]]-[[1878]]). En [[1831]], una premiera revòuta necessitèt una intervencion militara [[Àustria|austriana]] per restablir l'òrdre. En novembre de [[1848]], [[Piu IX]] deguèt s'enfugir de [[Roma]] en causa d'una insureccion novèla. La populacion proclamèt la [[Segonda Republica Romana|II{{a}} Republica Romana]] que foguèt destrucha per un [[còrs expedicionari]] [[França|francés]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Reverso, ''La République romaine de 1849 et la France'', Anzio, L'Harmattan, 2008, 208 p.</ref>. Lo mantenement d'una [[garnison]] [[França|francesa]] per protegir [[Roma]] empediguèt pas la perseguida dei revòutas dins lei regions perifericas. En abriu de [[1860]], [[Romanha]] s'insurgiguèt e votèt son integracion dins lo [[Reiaume de Sardenha|Reiaume de Piemont-Sardenha]]. En setembre, lei fòrças piemontesas ocupèron lei Marchas e [[Ómbria]] per intrar lo [[Reiaume de Nàpols]]. Organizèron un plebiscit en novembre per leis annexar. Lo poder temporau de la papautat foguèt alora reduch a la region de Roma onte foguèt defendut per lei [[França|Francés]] fins a la casuda dau Segond Empèri<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Guenel, ''La Dernière Guerre du pape, les Zouaves pontificaux au secours du Saint-Siège 1860-1870'', Rènnas, Presses universitaires de Rennes, 1998, 195 p.</ref>. [[Roma]] foguèt presa per leis [[Itàlia|Italians]] lo 20 de setembre de [[1870]] après lo retirament de la garnison francesa e una brèva guèrra de nòu jorns. Un [[plebiscit]] permetèt de legitimar l'annexion e establiguèt la capitala italiana dins la vila<ref>'''[[italian|(it)]]''' Raffaele Cadorna e Giuseppe Talamo, ''La liberazione di Roma nell'anno 1870 ed il plebiscito'', Milan, A. Mondadori, 1970, 527 p.</ref>. Una lèi d'Asseguranças foguèt votada en mai de [[1871]] per assegurar lei prerogativas [[Sobeiranetat|sobeiranas]] dau papa (drech de representacion [[diplomacia|diplomatica]], [[proprietat]] dau palais de Vatican, de [[Latran]] e dei [[Castelli Romani]]). [[Piu IX]] refusèt aquel acòrdi e se considerèt presonier<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Pie IX », dins Philippe Levillain (dir.), ''Dictionnaire historique de la papauté'', París, Fayard, 1994.</ref>. === La question romana e la creacion de l'Estat de la Ciutat de Vatican === [[Fichièr:Firma dei Patti Lateranensi.jpg|thumb|right|Signatura deis [[acòrdis de Latran]].]] {{veire|Question romana|Acòrdis de Latran}} [[Leon XIII]] ([[1878]]-[[1903]]) e [[Piu X]] ([[1903]]-[[1914]]) gardèron la meteissa linha que [[Piu IX]]. Per aver causa ganhada, aquelei papas assaièron de trebolar lo foncionament deis institucions italianas [[Non expedit|en enebissent]] ai [[catolicisme|catolics]] d'i participar plenament<ref>'''[[italian|(it)]]''' Saretta Marotta, « L'evoluzione del dibattito sul "non expedit" all'interno della Curia romana tra il 1860 e il 1889 », ''Rivista di storia della Chiesa in Italia'', vol. 68, nº 1, Gennaio-Giugno, 2014, p. 120.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giacomo Martina, ''Pio IX: 1851-1866'', Roma, Università gregoriana, 1986, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giacomo Martina, ''Pio IX: 1851-1866'', Roma, Università gregoriana, 1990, pp. 273-277.</ref>. Pasmens, aquela [[politica]] donèt ges de resultat e foguèt abandonada per [[Beneset XV]] ([[1914]]-[[1922]]). La question foguèt finalament reglada per de negociacions entre [[Piu XI]] ([[1922]]-[[1939]]) e [[Benito Mussolini]]. Signats lo 11 de febrier de [[1929]], leis [[acòrdis de Latran]] fondèron l'Estat de la Ciutat de Vatican actuau. La papautat abandonèt sei revendicacions territòrialas e se contentèt d'una aparéncia de poder temporau : * la sobeiranetat pontificala foguèt reconeguda per [[Itàlia]] sus la Ciutat de Vatican. * la proprietat pontificala de plusors bastiments (palais de Castel Gandolfo, lei basilicas de [[Sant Joan de Latran]], de [[Santa Maria Majora]] e de [[Sant Pau Fòra lei Muralhas]], divèrsei bastiments administratius de la [[Glèisa Catolica|Glèisa]], etc) foguèt reconeguda. Un estatut d'immunitat diplomatica similara a aqueu d'una [[ambaissada]] li foguèt acordat. Leis acòrdis preveguèron tanben d'autrei mesuras coma una compensacion financiera per la pèrda deis Estats Pontificaus e la signatura d'un [[concordat]] relativament avantatjós per la Glèisa. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Republica Italiana mantenguèt lo tèxte en plaça fins a una reforma en [[1984]] per suprimir l'estatut de [[religion d'Estat]] dau [[catolicisme]] en [[Itàlia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Gaudemet, « L'Accord du 16 février 1984 entre l'Italie et le Saint Siège », ''Annuaire Français de Droit International'', vol. 30, n° 1,‎ 1984, pp. 209–220.</ref>. Aquò cambièt pas lei limits e lei prerogativas de Vatican. == Organizacion politica == {{veire|Papa|Lèi Fondamentala de l'Estat de la Ciutat de Vatican}} Vatican es una [[monarquia]] [[Monarquia absoluda|absoluda]] [[Monarquia electiva|electiva]] e [[teocracia|teocratica]] que son foncionament es actualament definit per la [[Lèi Fondamentala de l'Estat de la Ciutat de Vatican|lèi fondamentala]] dau 26 de novembre de [[2000]]. Lo [[papa]] dispausa dei poders [[poder executiu|executiu]], [[poder legislatiu|legislatiu]] e [[justícia|judiciària]]. Pasmens, dins lei fachs, lei poders son largament delegats a de prelats de la [[Glèisa Catolica|Glèisa]]. Lo [[poder executiu]] es ansin generalemnt delegat a un governaire qu'es egalament encargat de la representacion [[diplomacia|diplomatic]]<ref>Article 2 de la Lèi Fondamentala de l'Estat de la Ciutat de Vatican.</ref>. Lo [[poder legislatiu]] es exercit per una comission de cinc a sèt cardenaus. De mai, l'eleccion dau sobeiran pontife es l'òbra d'un collègi de cardenaus que dèvon se prononciar a la majoritat dei dos tèrç, çò que permet d'elegit un candidat consensuau. Lo papa es elegit a vida, mai pòu abdicar. La [[diplomacia]] ocupa una plaça importanta dins leis activitats internacionalas de Vatican<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Dossier : La politique étrangère du Vatican », ''Diplomatie'', n° 4,‎ julhet-aost de 2003.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Jean-Baptiste Noé, ''Géopolitique du Vatican'', PUF, 2015, 254 p.</ref>. Aquò es l'eiretatge d'una lònga tradicion d'intervencion que data l'[[Antiquitat]]. Foguèt a l'origina de plusors conflictes amb lei sobeirans e leis estats europèus regardant lei relacions entre la Glèisa e l'Estat, l'autonòmia dei clergats locaus ò divèrsei questions socialas. La [[Reforma]] e lo desvolopament de la [[filosofia]] dei [[Sègle de las luses|Lutz]] la fragilizèron, mai la papautat demòra una autoritat [[morala]] reconeguda au nivèu internacionau. En particular, dempuei la fin dau sègle XX, la papautat es fòrça engatjada dins la defensa de la [[patz]], dei valors de la Glèisa, dins la defensa dei catolics e dins la proteccion de l'environament. == Cultura == Coma sèti de la [[Glèisa Catolica]], la Ciutat de Vatican a una influéncia culturala fòrça importanta dins lo monde entier. === Lei monuments === La Ciutat de Vatican es classada au [[Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]] de l'[[UNESCO]] dempuei [[1984]]. D'efiech, la màger part de sei bastiments son de caps d'òbra de l'arquitectura de la [[Renaissença]] ò dau periòde [[barròc]]. Lei pus coneguts son probable la [[plaça de Sant Pèire|plaça]] e la [[basilica de Sant Pèire]], lo [[Palais Apostolitic]] e la [[Pinacotèca de Vatican|Pinacotèca]]. La [[plaça de Sant Pèire|plaça]] e la [[basilica de Sant Pèire]] tènon un ròtle centrau dins la [[Glèisa Catolica]] car es lo luòc d'acamp de la fòga durant plusors ceremònias importantas (en particular, la benediccion ''[[urbi et orbi]]'' dau papa). La plaça es una granda esplanada d'estil barròc que constituís lo pòrge de la basilica. D'una superficia de 2,3 ectaras, pòu acuelhir {{formatnum:300000}} personas. La [[basilica de Sant Pèire]] es la glèisa dau [[papa]] e de la Ciutat de Vatican<ref>En revènge, la [[basilica de Sant Pèire]] es pas la catedrala de l'evesque de Roma. Lo sèti de la [[diocèsi]] es la [[basilica de Sant Joan de Latran]].</ref>. Es actualament l'edifici pus important de la [[Glèisa Catolica]]. Sa construccion se debanèt entre [[1506]] e [[1626]] e foguèt dirigida per d'[[arquitectura|arquitèctes]] e d'[[art|artistas]] prestigiós coma [[Bramante]] ([[1444]]-[[1514]]), [[Michelangelo Buonarroti|Miquèl Àngel]] ([[1475]]-[[1564]]), [[Carlo Maderno]] ([[1556]]-[[1629]]) ò [[Lo Bernin]] ([[1598]]-[[1680]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Linda Murray, ''La Haute Renaissance et le maniérisme'', París, Editions Thames & Hudson, 1995, 287 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Lees-Milne, ''Saint Peter's — the story of Saint Peter's Basilica in Rome'', Londres, Hamish Hamilton, 1967.</ref>. Lo [[Palais Apostolitic]] es un important complèxe palatin que data de la [[Renaissença]]. S'i tròban leis apartaments oficiaus dau papa, lei burèus de la [[Curia Romana]], la [[Bibliotèca Apostolitica Vaticana]] e una partida dei [[musèus de Vatican]]. Plusors caps d'òbra de l'art de la [[Renaissença]] ([[capèla Sixtina]], [[capèla Nicolina]], [[apartaments Borgia]], etc.) se tròban tanben dins aqueu palais<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ufficio Pubblicazioni Musei Vaticani, ''Les Musées du Vatican'', Edizioni Musei Vaticani, 2010.</ref>. <gallery> Fichièr:2018-01-04 12-04-48 IMG 4120.jpg|{{center|Vista de la [[plaça de Sant Pèire]] dempuei la basilica}} Fichièr:Řím, Svatopetrské náměstí, fontána.jpg|{{center|Una [[Fònts de la plaça de Sant Pèire|fònt]] de la plaça de Sant Pèire}} Fichièr:Obelisque Saint Peter's square Vatican City.jpg|{{center|[[Obelisc de Vatican|Obelisc]] de la plaça de Sant Pèire}} Fichièr:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|{{center|Vista de la [[basilica de Sant Pèire]] dempuei la plaça}} Fichièr:Basílica de San Pedro, Ciudad del Vaticano low light.jpg|{{center|Nau de la basilica de Sant Pèire}} Fichièr:Basílica de San Pedro, Ciudad del Vaticano, 2022-09-17, DD 15-17 HDR.jpg|{{center|Vista interiora dau [[dòma (arquitectura)|dòma]] de la basilica de Sant Pèire}} Fichièr:Saint Peter's Square - Vatican City - DSC00638.jpg|{{center|Vista dau [[Palais Apostolitic]] dempuei la plaça de Sant Pèire}} Fichièr:Rome Sistine Chapel 01.jpg|{{center|[[Capèla Sixtina]]}} Fichièr:VaticanMuseumStaircase.jpg|{{center|[[Escaliers de Bramante]] dins lei [[musèus de Vatican]]}} Fichièr:Vatican-Musee-PlafondSalleCartes.jpg|{{center|Galariá dei cartas dins lei musèus de Vatican}} Fichièr:Museums in the Vatican City.jpg|{{center|[[Musèus de Vatican]]}} Fichièr:The Sistine Hall of the Vatican Library (2994335291).jpg|{{center|Sala Sixtina de la [[Bibliotèca de Vatican]]}} Fichièr:Vatican 5.jpg|{{center|[[Jardins de Vatican]]}} </gallery> === Lei musèus === {{veire|Musèus de Vatican}} Lei [[musèus de Vatican]] constituïsson un ensemble de dotze [[musèu]]s que son organizats a l'entorn de 5 galariás e de {{formatnum:1400}} salas dedicadas a l'[[Egipte Antic]], ais [[escultura]]s [[Antiquitat|anticas]], a l'[[epigrafia]] antica, ais [[Etruscs]], a la [[cartografia]], a la [[tapissariá]], a la [[pintura]], a la [[filatelia]], a la [[numismatica]] e ais arts extraeuropèus. Son formats per leis òbras d'art aquistadas per la [[Glèisa Catolica|Glèisa]] e fan partida dei pus grandas colleccions d'[[art]] dins lo monde. La [[Bibliotèca Apostolitica Vaticana]] es tanben aubergada per lei musèus. En [[2019]], amb 6,9 milions d'intradas, èran l'institucion culturala pus visitada de la [[peninsula Italica]]. === Lei centres d'estudis === Vatican gerís plusors [[universitat]]s e facultats pontificalas mai que mai encargadas d'ensenhar la [[teologia]], lo [[drech canonic]], lo [[drech]], la [[filosofia]] e lei [[sciéncia sociala|sciéncias socialas]]. Permèton de formar lei quadres de la [[Glèisa Catolica|Glèisa]], mai d'estudiants laïcs son egalament admés dins lei cors. Au totau, 22 establiments e {{formatnum:20000}} estudiants fan partida d'aquel ensemble. Lei pus importants son l'[[Universitat Pontificala de Latran]], l'[[Universitat Pontificala Salesiana]], l'[[Universitat Pontificala de la Santa Crotz]] e l'[[Universitat Pontificala Gregoriana]]. I a tanben una [[Acadèmia Pontificala dei Sciéncias]]. Es una institucion prestigiosa amb 75 [[Prèmi Nobel|Prèmis Nobel]] elegits coma sòci entre [[1901]] e [[2016]]<ref>I a 80 sòcis que son acceptats après una eleccion per leis autrei sòcis e una validacion per lo papa. Es pas necessari d'èsser [[catolicisme|catolic]] per integrar l'Acadèmia que dispausa dins seis estatuts d'una independéncia complèta per definir seis aisses de recèrca.</ref>. Sei trabalhs cuerbon sièis domenis principaus : lei [[sciéncia fondamentala|sciéncias fondamentalas]], lei [[sciéncia|sciéncias]] e la [[tecnologia]], lei sciéncias liadas ai problèmas dau [[Tèrç Monde]], l'[[etica]] e la politica scientifica, la [[bioetica]] e l'[[epistemologia]]. Assegura la publicacion de plusors revistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christophe Dickès (dir.), ''Dictionnaire du Vatican et du Saint-Siège'', París, Bouquins, 2013, p. 50.</ref>. === Lei mèdias de Vatican === {{veire|Radiò Vatican|L'Osservatore Romano}} [[Radiò Vatican]] es una estacion de [[radiò]], fondada lo 12 de febrier de [[1931]], qu'emet de programas dins 47 [[lenga]]s e dins 70 país diferents. En [[2006]], son nombre d'auditors jornadiers èra estimat entre 20 e 30 milions de personas (3 milions unicament en [[Polonha]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Francis Balle, Jean Rouilly e Jean-Marc Virieux, ''La Politique audiovisuelle extérieure de la France : rapport au ministre des affaires étrangères'', París, La Documentation française, 1996, p. 255.</ref>. Lei programas son principalament [[religions|religiós]] e la radiò difusa lei celebracions e lei preguieras [[papa|pontificalas]], lei benediccions ''[[Urbi et orbi]]'', leis audiéncias generalas, etc. Pasmens, difusa tanben de [[jornau]]s d'informacions e d'emissions [[sciéncia|scientificas]]. ''[[L'Osservatore Romano]]'', creada lo 1{{èr}} de julhet de [[1861]], es lo [[jornau]] de Vatican. Publica lei comunicats oficiaus e lei tèxtes dau [[papa]] e sèrv de jornaus oficiaus en publicant, per exemple, lei nominacions episcopalas. L'edicion jornadiera es en [[italian]], mai 7 edicions setmanieras existisson dins de lengas coma lo [[francés]], l'[[alemand]] ò l'[[espanhòu]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Acòrdis de Latran]]. * [[Basilica de Sant Pèire]]. * [[Bibliotèca Apostolitica Vaticana]]. * [[Capèla Sixtina]]. * [[Catolicisme]]. * [[Cristianisme]]. * [[Estats Pontificaus]]. * [[Gàrdia Soïssa Pontificala]]. * [[Glèisa Catolica Romana|Glèsia Catolica Romana]]. * [[Lèi Fondamentala de l'Estat de la Ciutat de Vatican]]. * ''[[L'Osservatore Romano]]''. * [[Musèus de Vatican]]. * [[Palais Apostolitic]]. * [[Papa]]. * [[Plaça de Sant Pèire]]. * [[Radiò Vatican]]. * [[Roma]]. * [[Santa Ses|Santa Sieu]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Francesco Margiotta Broglio e Philippe Levillain (dir.), ''Dictionnaire historique de la papauté'', París, Fayard, 2003. * '''[[francés|(fr)]]''' Christophe Dickès (dir.), ''Dictionnaire du Vatican et du Saint-Siège'', París, Bouquins, 2013, 1120 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Barbara Furlotti, ''Les musées du Vatican : Rome'', París, Eyrolles, 2009, 156 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Anja Grebe, ''Vatican : tous les chefs-d'œuvre'', Flammarion, París, 2014, 528 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Thomas F. X. Noble, ''The Republic of St. Peter : The Birth of the Papal State, 680-825'', University of Pennsylvania Press, 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Joël-Benoît d'Onorio, ''Le Saint-Siège dans les relations internationales'', París, Éditions du Cerf / Éditions Cujas, 1989. * '''[[francés|(fr)]]''' Charles Pichon, ''Histoire du Vatican'', Société d'éditions françaises et internationales, 1946. * '''[[francés|(fr)]]''' Paul Poupard, ''Le Vatican'', coll. « Que sais-je ? », PUF, 1981. * '''[[francés|(fr)]]''' Sergio Romano, ''La Foi et le Pouvoir : Le Vatican et l'Italie de Pie IX à Benoît XVI'', Buchet-Chastel, 2007. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Vatican|Vatican}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Vatican]] [[Categoria:1000 articles fondamentals]] t2m7vxejmypsbed2mxx2y79lp1sbrnh 0 3378 2499512 2279095 2026-05-02T16:09:14Z Jiròni 239 2499512 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{stub}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|left|90px|Blason]] [[Imatge:Logo 50 Manche.jpg|right|100px]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[]]<br />[[]]<br />[[]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = [[]] ([[]]) | prefècte = | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut nacional de l'estatistica e dels estudis economics|Insee]] e [[La Poste (entreprise française)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] enahrzl9k93lnx91i9fm7bm3e8453hv 2499514 2499512 2026-05-02T16:13:46Z Jiròni 239 2499514 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{stub}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[]]<br />[[]]<br />[[]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = [[]] ([[]]) | prefècte = | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut nacional de l'estatistica e dels estudis economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] b57fcgv9yj8nnh5bbublhr8zstl9du4 2499515 2499514 2026-05-02T16:53:58Z Jiròni 239 2499515 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[]]<br />[[]]<br />[[]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = [[]] ([[]]) | prefècte = | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut nacional de l'estatistica e dels estudis economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. == Geografia== [[Fichièr:Carteroute50.jpg|vignette|gauche|Carte de la Manche.]] La Marga fa partit de la [[region francesa|région]] [[Normandia (region)|Normandia]]. Es limitòfa dels departaments de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]], de l'[[Òrna (departament)|Òrna]], de la [[Mayenne (départament)|Mayenne]] et d'[[Ille-et-Vilaine]]. Incluant la [[Cotentin|péninsule du Cotentin]], lo departament es banhat per la [[Marga (mar)|Marga]] sus tota sa faciada oèst, aital coma al nòrd e al nòrd-èst, sus {{unitat|350|km}} de còstas. Par la geologia, le departament se restaca al [[Massís armorican]] (levat lo [[Plain (Manche)|Plain]], restacat al [[Bacin parisenc]]). La Marga se devesís en terradors, integrats mai que mai al [[Bocatge normand]]. Òm pòt citar del nòrd-oèst au sud-est la [[Hague (région naturelle)|Hague]], le [[Val de Saire]], lo Bocatge [[Valognes|valognais]], le Plain, le [[Coutances|Coutançais]], le [[Saint-Lô|Saint-Lois]], l'[[Avranchin]] et le [[Mortainais]]. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] 09lo4c9nzcm3hr201ck193lk39pc00t 2499516 2499515 2026-05-02T16:54:54Z Jiròni 239 2499516 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[]]<br />[[]]<br />[[]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = [[]] ([[]]) | prefècte = | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut nacional de l'estatistica e dels estudis economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. == Geografia== [[Fichièr:Carteroute50.jpg|vignette|gauche|Carte de la Manche.]] La Marga fa partit de la [[region francesa|région]] [[Normandia (region)|Normandia]]. Es limitòfa dels departaments de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]], de l'[[Òrna (departament)|Òrna]], de la [[Maièna (départament)|Maièna]] e d'[[Ille-et-Vilaine]]. Incluant la [[Cotentin|péninsule du Cotentin]], lo departament es banhat per la [[Marga (mar)|Marga]] sus tota sa faciada oèst, aital coma al nòrd e al nòrd-èst, sus {{unitat|350|km}} de còstas. Par la geologia, le departament se restaca al [[Massís armorican]] (levat lo [[Plain (Manche)|Plain]], restacat al [[Bacin parisenc]]). La Marga se devesís en terradors, integrats mai que mai al [[Bocatge normand]]. Òm pòt citar del nòrd-oèst au sud-est la [[Hague (région naturelle)|Hague]], le [[Val de Saire]], lo Bocatge [[Valognes|valognais]], le Plain, le [[Coutances|Coutançais]], le [[Saint-Lô|Saint-Lois]], l'[[Avranchin]] et le [[Mortainais]]. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] ktz1aa3wuyqkxmezu9xaukjsgj900ye 2499517 2499516 2026-05-02T16:55:48Z Jiròni 239 2499517 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[]]<br />[[]]<br />[[]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = [[]] ([[]]) | prefècte = | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut nacional de l'estatistica e dels estudis economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. == Geografia== [[Fichièr:Carteroute50.jpg|vignette|gauche|Carte de la Manche.]] La Marga fa partit de la [[region francesa|région]] [[Normandia (region)|Normandia]]. Es limitòfa dels departaments de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]], de l'[[Òrna (departament)|Òrna]], de la [[Maièna (departament)|Maièna]] e d'[[Ille e Vilaine]]. Incluant la [[Cotentin|péninsule du Cotentin]], lo departament es banhat per la [[Marga (mar)|Marga]] sus tota sa faciada oèst, aital coma al nòrd e al nòrd-èst, sus {{unitat|350|km}} de còstas. Par la geologia, le departament se restaca al [[Massís armorican]] (levat lo [[Plain (Manche)|Plain]], restacat al [[Bacin parisenc]]). La Marga se devesís en terradors, integrats mai que mai al [[Bocatge normand]]. Òm pòt citar del nòrd-oèst au sud-est la [[Hague (région naturelle)|Hague]], le [[Val de Saire]], lo Bocatge [[Valognes|valognais]], le Plain, le [[Coutances|Coutançais]], le [[Saint-Lô|Saint-Lois]], l'[[Avranchin]] et le [[Mortainais]]. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] slgjvirl6fmsdrvkd7y8jzrgihvpsf5 2499518 2499517 2026-05-02T16:57:52Z Jiròni 239 2499518 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[]]<br />[[]]<br />[[]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = [[]] ([[]]) | prefècte = | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut nacional de l'estatistica e dels estudis economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. == Geografia== [[Fichièr:Carteroute50.jpg|vignette|gauche|Carte de la Manche.]] La Marga fa partit de la [[region francesa|région]] [[Normandia (region)|Normandia]]. Es limitòfa dels departaments de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]], de l'[[Òrna (departament)|Òrna]], de la [[Maièna (departament)|Maièna]] e d'[[Ille et Vilaine]]. Inclusent la [[Cotentin|peninsula de Cotentin]], lo departament es banhat per la [[Marga (mar)|Marga]] sus tota sa faciada oèst, aital coma al nòrd e al nòrd-èst, sus {{unitat|350|km}} de còstas. Par la geologia, le departament se restaca al [[Massís armorican]] (levat lo [[Plain (Manche)|Plain]], restacat al [[Bacin parisenc]]). La Marga se devesís en terradors, integrats mai que mai al [[Bocatge normand]]. Òm pòt citar del nòrd-oèst au sud-es la [[Hague (région naturelle)|Hague]], lo [[Val de Saire]], lo Bocatge [[Valognes|valognais]], li Plain, lo [[Coutances|Coutancés]], lo [[Saint-Lô|Saint-Lois]], l'[[Avranchin]] e lo [[Mortainés]]. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] 8tih232zf6vcc1epzn23gsgnq0bmyh2 2499519 2499518 2026-05-02T16:59:12Z Jiròni 239 2499519 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[]]<br />[[]]<br />[[]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = [[]] ([[]]) | prefècte = | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. == Geografia== [[Fichièr:Carteroute50.jpg|vignette|gauche|Carte de la Manche.]] La Marga fa partit de la [[region francesa|région]] [[Normandia (region)|Normandia]]. Es limitòfa dels departaments de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]], de l'[[Òrna (departament)|Òrna]], de la [[Maièna (departament)|Maièna]] e d'[[Ille et Vilaine]]. Inclusent la [[Cotentin|peninsula de Cotentin]], lo departament es banhat per la [[Marga (mar)|Marga]] sus tota sa faciada oèst, aital coma al nòrd e al nòrd-èst, sus {{unitat|350|km}} de còstas. Par la geologia, le departament se restaca al [[Massís armorican]] (levat lo [[Plain (Manche)|Plain]], restacat al [[Bacin parisenc]]). La Marga se devesís en terradors, integrats mai que mai al [[Bocatge normand]]. Òm pòt citar del nòrd-oèst au sud-es la [[Hague (région naturelle)|Hague]], lo [[Val de Saire]], lo Bocatge [[Valognes|valognais]], li Plain, lo [[Coutances|Coutancés]], lo [[Saint-Lô|Saint-Lois]], l'[[Avranchin]] e lo [[Mortainés]]. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] aa533wex6sjdtgbsuabey0cawxp8iat 2499520 2499519 2026-05-02T17:01:02Z Jiròni 239 2499520 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[]]<br />[[]]<br />[[]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = [[]] ([[]]) | prefècte = | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. == Geografia== [[Fichièr:Carteroute50.jpg|vignette|gauche|Carte de la Manche.]] La Marga fa partit de la [[region francesa|région]] [[Normandia (region)|Normandia]]. Es limitòfa dels departaments de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]], de l'[[Òrna (departament)|Òrna]], de la [[Maièna (departament)|Maièna]] e d'[[Ille et Vilaine]]. Inclusent la [[Cotentin|peninsula de Cotentin]], lo departament es banhat per la [[Marga (mar)|Marga]] sus tota sa faciada oèst, aital coma al nòrd e al nòrd-èst, sus {{unitat|350|km}} de còstas. Par la geologia, le departament se restaca al [[Massís armorican]] (levat lo [[Plain (Manche)|Plain]], restacat al [[Bacin parisenc]]). La Marga se devesís en terradors, integrats mai que mai al [[Boscatge normand]]. Òm pòt citar del nòrd-oèst au sud-es la [[Hague (région naturelle)|Hague]], lo [[Val de Saire]], lo Boscatge [[Valognes|valonhés]], li Plain, lo [[Coutances|Coutancés]], lo [[Saint-Lô|Saint-Lois]], l'[[Avranchin]] e lo [[Mortainés]]. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] og3fhair4fsblyjhihilmq2oepr50mt 2499521 2499520 2026-05-02T17:03:14Z Jiròni 239 2499521 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[Avranches]]<br>[[Cherbourg-en-Cotentin]]<br>[[Coutances]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = [[]] ([[]]) | prefècte = | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. == Geografia== [[Fichièr:Carteroute50.jpg|vignette|gauche|Carte de la Manche.]] La Marga fa partit de la [[region francesa|région]] [[Normandia (region)|Normandia]]. Es limitòfa dels departaments de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]], de l'[[Òrna (departament)|Òrna]], de la [[Maièna (departament)|Maièna]] e d'[[Ille et Vilaine]]. Inclusent la [[Cotentin|peninsula de Cotentin]], lo departament es banhat per la [[Marga (mar)|Marga]] sus tota sa faciada oèst, aital coma al nòrd e al nòrd-èst, sus {{unitat|350|km}} de còstas. Par la geologia, le departament se restaca al [[Massís armorican]] (levat lo [[Plain (Manche)|Plain]], restacat al [[Bacin parisenc]]). La Marga se devesís en terradors, integrats mai que mai al [[Boscatge normand]]. Òm pòt citar del nòrd-oèst au sud-es la [[Hague (région naturelle)|Hague]], lo [[Val de Saire]], lo Boscatge [[Valognes|valonhés]], li Plain, lo [[Coutances|Coutancés]], lo [[Saint-Lô|Saint-Lois]], l'[[Avranchin]] e lo [[Mortainés]]. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] kbimf4tzwm1t2657m5tus5r6coxu92r 2499522 2499521 2026-05-02T17:04:14Z Jiròni 239 2499522 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[Avranches]]<br>[[Cherbourg-en-Cotentin]]<br>[[Coutances]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = Jean Morin ([[DVD]]) | prefècte = | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. == Geografia== [[Fichièr:Carteroute50.jpg|vignette|gauche|Carte de la Manche.]] La Marga fa partit de la [[region francesa|région]] [[Normandia (region)|Normandia]]. Es limitòfa dels departaments de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]], de l'[[Òrna (departament)|Òrna]], de la [[Maièna (departament)|Maièna]] e d'[[Ille et Vilaine]]. Inclusent la [[Cotentin|peninsula de Cotentin]], lo departament es banhat per la [[Marga (mar)|Marga]] sus tota sa faciada oèst, aital coma al nòrd e al nòrd-èst, sus {{unitat|350|km}} de còstas. Par la geologia, le departament se restaca al [[Massís armorican]] (levat lo [[Plain (Manche)|Plain]], restacat al [[Bacin parisenc]]). La Marga se devesís en terradors, integrats mai que mai al [[Boscatge normand]]. Òm pòt citar del nòrd-oèst au sud-es la [[Hague (région naturelle)|Hague]], lo [[Val de Saire]], lo Boscatge [[Valognes|valonhés]], li Plain, lo [[Coutances|Coutancés]], lo [[Saint-Lô|Saint-Lois]], l'[[Avranchin]] e lo [[Mortainés]]. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] ilzjxx85a4gquibphq72ds07wgte0ok 2499523 2499522 2026-05-02T17:04:56Z Jiròni 239 2499523 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[Avranches]]<br>[[Cherbourg-en-Cotentin]]<br>[[Coutances]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = Jean Morin ([[DVD]]) | prefècte = Xavier Brunetière | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') (50) es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. == Geografia== [[Fichièr:Carteroute50.jpg|vignette|gauche|Carte de la Manche.]] La Marga fa partit de la [[region francesa|région]] [[Normandia (region)|Normandia]]. Es limitòfa dels departaments de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]], de l'[[Òrna (departament)|Òrna]], de la [[Maièna (departament)|Maièna]] e d'[[Ille et Vilaine]]. Inclusent la [[Cotentin|peninsula de Cotentin]], lo departament es banhat per la [[Marga (mar)|Marga]] sus tota sa faciada oèst, aital coma al nòrd e al nòrd-èst, sus {{unitat|350|km}} de còstas. Par la geologia, le departament se restaca al [[Massís armorican]] (levat lo [[Plain (Manche)|Plain]], restacat al [[Bacin parisenc]]). La Marga se devesís en terradors, integrats mai que mai al [[Boscatge normand]]. Òm pòt citar del nòrd-oèst au sud-es la [[Hague (région naturelle)|Hague]], lo [[Val de Saire]], lo Boscatge [[Valognes|valonhés]], li Plain, lo [[Coutances|Coutancés]], lo [[Saint-Lô|Saint-Lois]], l'[[Avranchin]] e lo [[Mortainés]]. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] eh2o9p97z20djkj3rerhi009xs1ni9s 2499524 2499523 2026-05-02T17:05:45Z Jiròni 239 2499524 wikitext text/x-wiki {{omon|Marga}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = de Marga | insee =50 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Manche.svg|center|60px|Blason]] | loc = [[Imatge:Manche-Position.svg|250px|Localizacion de la Marga en França]] | ist = {{Normandia}} | region = {{Normandia}} | Prefectura = [[Saint-Lô]] | Sosprefecturas = [[Avranches]]<br>[[Cherbourg-en-Cotentin]]<br>[[Coutances]] | sup = | circonscripcions =4 | intercomun =8 | president = Jean Morin ([[DVD]]) | prefècte = Xavier Brunetière | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} '''Marga''' o '''Manja''' (var. '''Mànega''') es un departament de França. Son nom ven de la [[Marga (mar)|mar]] que lo bordeja al nòrd e a l'oèst. L'[[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]] e [[La Poste (entrepresa francesa)|La Poste]] li atribuisson lo {{nobr|còde 50}}. Sa [[prefectura]] es [[Saint-Lô]] e la pus granda vila es [[Cherbourg-en-Cotentin]] en nombre d'abitans. == Geografia== [[Fichièr:Carteroute50.jpg|vignette|gauche|Carte de la Manche.]] La Marga fa partit de la [[region francesa|region]] [[Normandia (region)|Normandia]]. Es limitòfa dels departaments de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]], de l'[[Òrna (departament)|Òrna]], de la [[Maièna (departament)|Maièna]] e d'[[Ille et Vilaine]]. Inclusent la [[Cotentin|peninsula de Cotentin]], lo departament es banhat per la [[Marga (mar)|Marga]] sus tota sa faciada oèst, aital coma al nòrd e al nòrd-èst, sus {{unitat|350|km}} de còstas. Par la geologia, le departament se restaca al [[Massís armorican]] (levat lo [[Plain (Manche)|Plain]], restacat al [[Bacin parisenc]]). La Marga se devesís en terradors, integrats mai que mai al [[Boscatge normand]]. Òm pòt citar del nòrd-oèst au sud-es la [[Hague (région naturelle)|Hague]], lo [[Val de Saire]], lo Boscatge [[Valognes|valonhés]], li Plain, lo [[Coutances|Coutancés]], lo [[Saint-Lô|Saint-Lois]], l'[[Avranchin]] e lo [[Mortainés]]. {{FranceDep}} [[Categoria:Departament francés]] [[Categoria:Marga]] pucls4z2tdylavdanirrxrxubn93mew 0 26949 2499547 2492104 2026-05-03T08:01:34Z ~2026-26837-59 63402 /* */ 2499547 wikitext text/x-wiki {{omon|Catalonha|Principat de Catalonha|Païses Catalans}} {{Infobox Geografia fisica}} La '''Catalonha Nòrd''',{{Refn|Segon lo [[Conselh de la Lenga Occitana]], l'unica forma del topònim acceptada es ''Catalonha Nòrd'', sens article.<ref>{{P-CLO|p=23}}</ref> Pasmens, per influéncia de la normativizacion de la lenga catalana, s'emplega tanben la forma ''Catalonha del Nòrd''.|group=nòta}} de còps sonada la '''Catalonha francesa''', es la part mai septentrionala de Catalonha cedida pel [[Reialme d'Espanha|Reialme de Espanha]], al profit de [[Reiaume de França|Reialme de França]], lo 7 de novembre de 1659 en vertut del [[tractat dels Pirenèus]]. Aquel tèrme, principalament utilizat a l'ora d'ara dins los [[Païses Catalans]], foguèt popularizat durant los ans 1930 per l'autor nòrd-catalan [[Alfons Miàs]], originari de Valespir. Compren las [[comarca]]s istoricas de [[Rosselhon]], [[Capcir]], [[Valespir]], [[Conflent]] e [[Nauta Cerdanha]], que conjuntament amb Fenolhedés, constituisson lo d,epartament dels [[Pirenèus Orientals]], en [[França]]. [[Perpinhan]] n'es la capitala de la Catalonha Nòrd, la lenga tradicionala es lo [[catalan]] dins sa varietat [[Catalan septentrional|rosselhonesa]], pro influenciada per l'[[Lengadocian|occitan lengadocian]], e lo gentilici es '''nòrd-catalan''', '''nòrd-catalana'''. {{Nòtas e referéncias|grop-nòtas=nòta}}{{Comarcas de Catalonha}} {{Comunas de la Catalonha Nòrd}} [[Categoria:Catalonha Nòrd|*]] p3cdvw0ctvmbm8l6ip9wxr97iry2fcz 0 37757 2499540 2490707 2026-05-03T07:01:11Z Nicolas Eynaud 6858 2499540 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Conflicte militar |imatge=[[imatge:WW2Montage.PNG|300px]] |legenda = En tot Seguir es agulhes deth relòtge, dempús dera superiora quèrra: Tropes dera Commonwealth ath desèrt; Civius chinesi en tot èster enterradi viui per soldats japonesi; Fòrces sovietiques pendent ua ofensiva d'iuèrn; Avions japonesi prèsti d'enlairar-se dempús d'un portaavions; Tropes sovietiques en tot lutar en Berlin; Un sosmarin alemand en tot èster atacat. |data = 7 de junhsèga de 1937 - 2 de seteme de 1945 (en [[Asia]])<br /> 1{{e}} de seteme de 1939 - 8 de mai de 1945 (en [[Euròpa]]) |luòc = Principaument en [[Euròpa]] e en [[Asia]] orientau |casus = |eissida = Victòria des Aliats |comandant1 = |combatents1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|20px]] [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]]<br/> [[File:Flag of the United States (Pantone).svg|20px]] [[Estats Units d'America]]<br/> [[File:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]<br/> [[File:Flag of the Republic of China.svg|20px]] [[Republica Populara de China|China]]<br/><hr> [[File:Flag of France.svg|20px]] [[França]]<ref>[[França]] foguèt en guèrra còntra [[Alemanha]] de [[1939]] a [[1940]] sota lo regime de la [[Tresena Republica]]. Après la desfacha de 1940, lo país foguèt devesit entre l'[[Regim de Pétain|Estat Francés]], ò govèrn de Vichy, que collaborèt amb [[Alemanha]] e la [[França Liura]] que contunièt la guèrra còntra leis Alemands. En [[1944]], la liberacion de França per leis Aliats entraïnèt la fin dau govèrn de Vichy e la presa dau poder per lei fòrças francesas ostilas ais Alemands.</ref><br/> [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Polonha]]<br/> [[File:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|20px]] [[Canadà]]<br/> [[File:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austràlia]]<br/> [[File:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Nòva Zelanda]]<br/> [[File:Flag of South Africa (1928-1994).svg|20px]] [[Sud-Africa]]<br/> [[File:Flag of Norway.svg|20px]] [[Norvègia]]<br/> [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgica]]<br/> [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Païses Basses]]<br/> [[File:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|20px]] [[Iogoslavia]]<br/> [[File:State_Flag_of_Greece_(1863-1924_and_1935-1970).svg|20px]] [[Grècia]]<br/> [[File:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brasil]]<br/> [[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px]] [[Itàlia]] ([[1943]]-[[1945]])<ref>[[Itàlia]] acomencèt lo conflicte dins lo camp alemand de 1940 a 1943. Après lo reversament de [[Benito Mussolini]], lo país passèt dins lo camp aliat fins a la fin de la guèrra. Pasmens, dins lei regions encara sota contraròtle alemand, Mussolini formèt un estat italian novèu, dich Republica de Salo, que contunièt lo cambat au sen de l'Axe.</ref><br/> [[File:Flag of Romania.svg|20px]] [[Romania]] ([[1944]]-[[1945]])<br/> [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Finlàndia]] ([[1944]]-[[1945]])<br/> |combatents2 = [[File:Flag of German Reich (1935–1945).svg|20px]] [[Alemanha]]<br/> [[File:Flag of Japan.svg|20px]] [[Japon]]<br/> [[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px]] [[Itàlia]]([[1940]]-[[1943]])<ref>[[Itàlia]] acomencèt lo conflicte dins lo camp alemand de 1940 a 1943. Après lo reversament de [[Benito Mussolini]], lo país passèt dins lo camp aliat fins a la fin de la guèrra. Pasmens, dins lei regions encara sota contraròtle alemand, Mussolini formèt un estat italian novèu, dich Republica de Salo, que contunièt lo cambat au sen de l'Axe.</ref><br/><hr> [[File:Flag of France.svg|20px]] [[França]]<ref>[[França]] foguèt en guèrra còntra [[Alemanha]] de [[1939]] a [[1940]] sota lo regime de la [[Tresena Republica]]. Après la desfacha de 1940, lo país foguèt devesit entre l'[[Regim de Pétain|Estat Francés]], ò govèrn de Vichy, que collaborèt amb [[Alemanha]] e la [[França Liura]] que contunièt la guèrra còntra leis Alemands. En [[1944]], la liberacion de França per leis Aliats entraïnèt la fin dau govèrn de Vichy e la presa dau poder per lei fòrças francesas ostilas ais Alemands.</ref><br/> [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Finlàndia]] ([[1941]]-[[1944]])<br/> [[File:Flag of Hungary 1940.svg|20px]] [[Ongria]]<br/> [[File:Flag of Romania.svg|20px]] [[Romania]] ([[1941]]-[[1944]])<br/> [[File:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgaria]] ([[1941]]-[[1944]])<br/> [[File:Flag of Independent State of Croatia.svg|20px]] [[Estat Independent de Croàcia|Croàcia]]<br/> [[File:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|20px]] [[Republica Eslovaca|Eslovaquia]]<br/> [[File:Flag of Thailand.svg|20px]] [[Tailàndia]] ([[1941]]-[[1944]])<br/> [[File:Flag of Manchukuo.svg|20px]] [[Manchokuò]]<br/> [[File:Flag_of_Iraq_(1921–1959).svg|20px]] [[Iraq]] ([[1941]])<br/> |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = ''' • Guèrra Sinojaponesa (1937-1945) :'''<br/> [[Batalha dau pònt Lugou|Pònt Lugou]] — '''[[Batalha de Shanghai|Shanghai]]''' — '''[[Batalha de Taiyuan|Taiyuan]]''' — '''[[Batalha de Xinkou|Xinkou]]''' — '''[[Batalha de Nanquin|Nanquin]]''' — [[Batalha de Pingxingguan|Pingwingguan]] — '''[[Batalha de Taierzhuang|Taierzhuang]]''' — '''[[Batalha de Xuzhou|Xuzhou]]''' — '''[[Batalha de Wuhan|Wuhan]]''' — '''[[Batalha de Nanchang|Nanchang]]''' — '''[[Batalha de Suixian-Zaoyang|Suixian-Zaoyang]]''' — '''[[Premiera batalha de Changsha|Changsha (1{{a}})]]''' — '''[[Batalha dau sud de Guangxi|Sud Guangxi]]''' — '''[[Batalha de Zaoyang-Yichang|Zaoyang-Yichang]]''' — '''[[Ofensiva dei Cent Regiments]]''' — '''[[Batalha dau sud de Henan|Sud Henan]]''' — '''[[Batalha de Shanggao|Shanggao]]''' — '''[[Batalha dau sud de Shanxi|Sud Shanxi]]''' — '''[[Segonda batalha de Changsha|Changsha (2{{a}})]]''' — '''[[Tresena batalha de Changsha|Changsha (3{{a}})]]''' — '''[[Batalha de l'oèst de Hubei|Oèst Hubei]]''' — '''[[Batalha de Changde|Changde]]''' — '''[[Operacion Ichi-Go]]''' ('''[[Quatrena batalha de Changsha|Changsha (4{{a}})]]''' — '''[[Batalha de Guilin-Liuzhou|Guilin-Liuzhou]]''') — '''[[Ofensivas chinesas de 1945]]'''.<br/> ''' • Conflicte frontalier sovietojaponés :'''<br/> [[Batalha dau lac Khasan|Lac Khasan]] — [[Batalha de Khalkhin Gol|Khalkhin Gol]].<br/> ''' • Campanha de Polonha (1939) :'''<br/> [[Batalha de Westerplatte|Westerplatte]] — [[Batalha de Mokra|Mokra]] — [[Batalha de Węgierska Górka|Węgierska Górka]] — '''[[Batalha de la Seuva de Tuchola|Seuva de Tuchola]]''' — [[Batalha de Borowa Góra|Borowa Góra]] — [[Batalha de Wizna|Wizna]] — '''[[Batalha de Bzura|Bzura]]''' — [[Batalha de Brest-Litovsk|Brest-Litovsk]] — '''[[Invasion sovietica de Polonha]]''' — [[Batalha de Lwow|Lwow]] — [[Batalha de Modlin|Modlin]] — [[Batalha de Tomaszów Lubelski|Tomaszów Lubelski]] — [[Sètge de Varsòvia (1939)|Varsòvia]] — [[Batalha de Szack|Szack]] — [[Batalha de Wytyczno|Wytyczno]] — [[Batalha de Kock|Kock]].<br/> ''' • [[Batalha de l'Atlantic (1939-1945)]] :'''<br/> [[Batalha dau Rio de la Plata|Rio de la Plata]] — [[Batalha de l'Estrech de Danemarc|Estrech de Danemarc]] — [[Operacion Neuland]] — [[Operacion Paukenschlag]] — [[Operacion Postmaster]] — [[Operacion Cerberus]] — [[Operacion Biting]] — [[Operacion Chariot]] — [[Batalha de Sant Laurenç|Sant Laurenç]] — [[Batalha de la Mar de Barents|Mar de Barents]] — [[Batalha dau Cap Nòrd|Cap Nòrd]] — [[Operacion Teardrop]].<br/> ''' • Guèrra d'Ivèrn (1939-1940) :'''<br/> [[Batalha de Tolvajärvi|Tolvajärvi]] — '''[[Batalha de Suomussalmi|Suomussalmi]]''' — [[Batalha de Kelja|Kelja]] — [[Batalha de Taipale|Taipale]] — [[Premiera batalha de Summa|Summa (1{{a}})]] — [[Batalha de la Rota de Raate|Rota de Raate]] — [[Batalha de Kuhmo|Kuhmo]] — [[Batalha de Honkaniemi|Honkaniemi]] — [[Batalha de Kollaa|Kollaa]] — [[Batalha de Salla (1939)|Salla]] — [[Batalha de Petsamo (1939)|Petsamo]] — '''[[Segonda batalha de Summa|Summa (2{{a}})]]'''.<br/> ''' • Campanha de Norvègia (1940) :'''<br/> [[Invasion de Danemarc|Danemarc]] – [[Batalha de l'Estrech de Drobak|Estrech de Drobak]] — [[Batalha de Midtskogen|Midtskogen]] — [[Campanha de Namsos|Namsos]] — [[Batalha de Vinjesvingen|Vinjesvingen]] — '''[[Batalha de Narvik|Narvik]]'''.<br/> ''' • Campanha de França (1940) :'''<br/> [[Batalha dei País Bas|País Bas]] — '''[[Campanha de Belgica]]''' — [[Batalha de Hannut|Hannut]] — [[Batalha de Gembloux (1940)|Gembloux]] — '''[[Batalha de Sedan (1940)|Sedan]]''' — [[Batalha d'Amians|Amians]] — [[Batalha de Bolonha (1940)|Bolonha]] — [[Sètge de Calais (1940)|Calais]] — [[Batalha de Stonne|Stonne]] — [[Batalha de Lilla (1940)|Lilla]] — '''[[Batalha de Dunquèrca|Dunquèrca]]''' — [[Batalha de l'Aisne (1940)|Aisne]] — [[Batalha de l'Ailette|Ailette]] — [[Batalha deis Aups|Aups]] — [[Batalha de Saumur (1940)|Saumur]].<br/> ''' • Mar Mediterranèa (1940-1945) :'''<br/> [[Sètge de Malta|Malta]] — [[Batalha de Mers el Kebir|Mers el Kebir]] — [[Batalha dau cap Teulada|Cap Teulada]] — '''[[Batalha de Tarenta (1940)|Tarenta]]''' — '''[[Batalha dau cap Matapan|Cap Matapan]]''' — [[Batalha deis Illas Kerkennah|Illas Kerkennah]].<br/> ''' • [[Batalha d'Anglatèrra]] (1940-1941).<br/> ''' • Africa Orientala (1941) :'''<br/> [[Campanha dau Somaliland Britanic]] — '''[[Batalha de Keren|Keren]]''' — [[Batalha d'Asosa|Asosa]] — [[Batalha de Gambela|Gambela]] — [[Batalha de Saio|Saio]].<br/> ''' • Guèrra dau Desèrt (1940-1942) :'''<br/> [[Invasion italiana d'Egipte]] — '''[[Operacion Compass]]''' ([[Batalha de Sidi Barrani|Sidi Barrani]] — [[Batalha de Bardia|Bardia]]) — [[Batalha de Kufra|Kufra]] — [[Sètge de Tobruk|Tobruk]] — [[Operacion Brevity]] — '''[[Operacion Crusader]]''' — '''[[Batalha de Gazala|Gazala]]''' ([[Batalha de Bir Hakeim|Bir Hakeim]]) — [[Premiera batalha d'El Alamein|El Alamein (1{{a}})]] — [[Batalha d'Alam el Halfa|Alam el Halfa]] — '''[[Segonda batalha d'El Alamein|El Alamein (2{{a}})]]''' — [[Batalha d'El Agheila|El Agheila]].<br/> ''' • Guèrra Italogrèga (1940-1941) :'''<br/> [[Batalha de Pindus|Pindus]] — [[Batalha d'Elaia–Kalamas|Elaia–Kalamas]] — [[Batalha de Saranda|Saranda]] — [[Batalha de Morava-Ivan|Morava-Ivan]] — [[Batalha de Himara|Himara]] — [[Premiera batalha dau còl de Klisura|Còl de Klisura (1{{a}})]] — [[Batalha de Trebeshina|Trebeshina]] — [[Ofensiva italiana de la Prima de 1941]].<br/> ''' • Guèrra Francotailandesa :'''<br/> [[Batalha de Yang Dang Khum|Yang Dang Khum]] — [[Batalha de Phum Preav|Phum Preav]] — [[Batalha de Koh Chang|Koh Chang]] — [[Batalha d'Angkor|Angkor]]<br/> ''' • [[Campanha d'Iogoslavia]] (1941).'''<br/> ''' • Orient Mejan (1941-1942) :'''<br/> [[Guèrra Angloiraquiana]] — [[Invasion Anglosovietica d'Iran]] — [[Campanha de Siria]].<br/> ''' • Batalha de Grècia (1941) :'''<br/> [[Batalha de la Linha Metaxas|Linha Metaxas]] — [[Batalha de Ptolemaida|Ptolemaida]] — [[Segonda batalha dau còl de Kleisoura|Còl de Kleisoura (2{{a}})]] — [[Batalha dei Termopilas (1940)|Termopilas]] — [[Batalha de Creta|Creta]].<br/> ''' • Guèrra Germanosovietica / Frònt de l'Ést (1941-1945) :'''<br/> '''[[Operacion Barbarossa]]''' ([[Batalha de la Fortelesa de Brest|Fortalesa de Brest]] — '''[[Batalha de Bialystok-Minsk|Bialysok-Minsk]]''' — [[Batalha de Raseiniai|Raseiniai]] — [[Batalha de Brody (1941)|Brody]] — '''[[Batalha de Smolensk (1941)|Smolensk (1{{a}})]]''' ([[Batalha d'Ièlnia|Ièlnia]]) — '''[[Batalha d'Uman|Uman]]''' — [[Sètge d'Odessa (1941)|Odessa]] — '''[[Batalha de Kiev (1941)|Kiev (1{{a}})]]''' — [[Evacuacion de Tallinn|Tallinn]] — '''[[Sètge de Leningrad|Leningrad]]''' — [[Premiera batalha de Karkòv|Karkòv]] — [[Campanha de Crimèa|Crimèa]] — [[Batalha de Rostov (1941)|Rostov (1{{a}})]] — '''[[Batalha de Moscòu|Moscòu]]''') — [[Sètge de Sebastopòl (1941-1942)|Sebastopòl]] — '''[[Batalhas de Rzhev]]''' ([[Ofensiva Toropets–Kholm|Toropets–Kholm]] — [[Batalha de Demyansk|Demyansk]] — [[Batalha de Velikiye Luki|Velikiye Luki]] — [[Operacion Mars]]) — [[Segonda batalha de Karkòv|Karkòv (2{{a}})]] — '''[[Batalha de Stalingrad|Stalingrad]]''' — [[Tresena batalha de Karkòv|Karkòv (3{{a}})]] — '''[[Batalha de Kursk|Kursk]]''' — '''[[Segonda batalha de Smolensk|Smolensk (2{{a}})]]''' — '''[[Batalha de Dniepr|Dniepr]]''' — [[Batalha de Kiev (1943)|Kiev (2{{a}})]] — '''[[Ofensiva Dniepr-Carpatas]]''' — [[Ofensiva Leningrad-Novgorod]] — [[Batalha de Narva (1944)|Narva]] — [[Batalha de Kamenets-Podolsky|Kamenets-Podolsky]] — [[Ofensiva de Crimèa]] — [[Premiera ofensiva de Jassy–Kishinev]] — '''[[Operacion Bagration]]''' — [[Ofensiva Lvov–Sandomierz]] — [[Insureccion de Varsòvia]] — '''[[Segonda ofensiva Jassy–Kishinev]]''' — '''[[Ofensiva de la Baltica]]''' — [[Batalha de Debrecen|Debrecen]] — [[Batalha dau còl de Dukla|Còl de Dukla]] — [[Ofensiva de Belgrad]] — [[Ofensiva Petsamo–Kirkenes]] — [[Batalha de Budapèst|Budapèst]] — [[Ofensiva Vistula-Oder]] — [[Operacion Sonnenwende]] — [[Ofensiva de Prússia Orientala]] ([[Batalha de Konigsberg|Konigsberg]]) — [[Ofensiva de Pomerània Orientala]] — [[Ofensivas de Silèsia]] — [[Batalha de Viena|Viena]] — '''[[Batalha de Berlin|Berlin]]''' — [[Ofensiva de Praga]] ([[Insureccion de Praga|Praga]]).<br/> ''' • Guèrra de Contuniacion (1941-1944) :'''<br/> [[Ofensiva de Carèlia-Ladoga]] — [[Ofensiva de l'istme de Carèlia]] — [[Ofensiva de Carèlia Orientala]] — [[Operacion Silberfuchs]] — [[Batalha de Hanko (1941)|Hanko]] — [[Batalha de Someri|Someri]] — '''[[Ofensiva Vyborg–Petrozavodsk]]''' ([[Batalha de Tienhaara|Tienhaara]] — [[Batalha de Tali-Ihantala|Tali-Ihantala]] — [[Batalha de la Baia de Vyborg|Baia de Vyborg]] — [[Batalha de Vuosalmi|Vuosalmi]] — [[Batalha d'Ilomantsi|Ilomantsi]]).<br/> ''' • Guèrra de Pacific (1941-1945) :'''<br/> '''[[Ataca de Pearl Harbor|Pearl Harbor]]''' — [[Batalha de Wake|Wake]] — [[Batalha de Hong Kong|Hong Kong]] — [[Batalha dei Filipinas (1941-1942)|Filipinas (1{{a}})]] ([[Batalha de Bataan|Bataan]] — [[Batalha de Corregidor|Corregidor]]) — [[Batalha de Malàisia|Malàisia]] — '''[[Batalha de Singapor|Singapor]]''' — [[Campanha deis Índias neerlandesas]] ([[Batalha de Bornèo|Bornèo]] — [[Batalha de Java|Java]] — [[Batalha de Timòr|Timòr]]) — [[Campanha de Nòva Guinèa]] ([[Campanha deis Illas de l'Amirautat]]) — [[Batalha de la Mar de Java|Mar de Java]] — [[Batalha de l'Estrech de la Sonda|Estrech de la Sonda]] — [[Campanha deis Illas Salamon]] ([[Campanha de Guadalcanal|Guadalcanal]] – [[Batalha deis Illas Santa Cruz|Santa Cruz]]) — '''[[Batalha de la Mar de Coralh|Mar de Coralh]]''' — '''[[Batalha de Midway|Midway]]''' — [[Campanha deis Illas Aleutianas]] ([[Batalha d'Attu|Attu]] — [[Batalha deis Illas Komandorski|Illas Komandorski]]) — [[Batalha de Tarawa|Tarawa]] — [[Batalha de Peleliu|Peleliu]] — [[Batalha d'Angaur|Angaur]] — [[Batalha de Tinian|Tinian]] — [[Batalha de Guam|Guam]] — [[Batalha de Saipan|Saipan]] — [[Batalha de la Mar dei Filipinas|Filipinas]] — [[Campanha dei Filipinas|Filipinas (2{{a}})]] ([[Batalha de Leyte|Leyte]] — [[Batalha dau Golf de Leyte|Golf de Leyte]] — [[Batalha de Luçon|Luçon]] — [[Batalha de Manila|Manila]]) — [[Batalha d'Iwo Jima|Iwo Jima]] — [[Batalha d'Okinawa|Okinawa]] — [[Batalha de Bornèo (1945)|Bornèo (2{{a}})]] — [[Operacion Ten-Go]] — '''[[Bombardament d'Hiroshima e de Nagasaki]]'''.<br/> ''' • Campanha de Birmania (1942-1945) :'''<br/> [[Batalha dau Riu Bilin|Riu Bilan]] — [[Batalha dau pònt de Sittang|Pònt de Sittang]] — [[Batalha de Pegu|Pegu]] — [[Batalhas de la Rota Yunnan-Birmania|Rota Yunnan-Birmania]] ([[Batalha de Toungoo|Toungoo]]) — [[Batalha de Yenangyaung|Yenangyaung]] — [[Campanha d'Arakan de 1942-1943|Arakan (1{{a}})]] — '''[[Operacion U-Go]]''' ([[Batalha d'Imphal|Imphal]] — [[Batalha de Kohima|Kohima]]) — [[Batalha de Ngakyedauk|Ngakyedauk]] — '''[[Campanha de Birmania dau Nòrd]]''' ([[Batalha dau mont Song|Mont Song]]) — [[Batalha de Meiktila e Mandalay|Meiktila e Mandalay]] — [[Batalha de Pokoku|Pokoku]].<br/> ''' • Campanha d'Africa dau Nòrd (1942-1943) :'''<br/> '''[[Operacion Torch]]''' — '''[[Campanha de Tunisia]]''' ([[Batalha de Sedjenane|Sedjenane]] — [[Batalha de Sidi Bou Zid|Sidi Bou Zid]] — [[Batalha de Kasserine|Kasserine]] — [[Batalha de Medenine|Medenine]] — [[Batalha d'El Guettar|El Guettar]] — [[Batalha de Wadi Akarit|Wadi Akarit]]).<br/> ''' • Campanha d'Itàlia (1943-1945) :'''<br/> [[Batalha de Lampedusa|Lampedusa]] — [[Campanha de Sicília]] — '''[[Desbarcament aliat d'Itàlia]]''' — [[Batalha de Corsèga|Corsèga]] — [[Insureccion de Napòli|Napòli]] — [[Batalha dau riu Moro|Riu Moro]] — [[Batalha de Monte Cassino|Monte Cassino]] ([[Batalha de Garigliano|Garigliano]] — [[Batalha d'Anzio|Anzio]]) — [[Batalha d'Ancona (1944)|Ancona]] — [[Batalha de la Linha Gotica|Linha Gotica]] — [[Ofensiva de la Prima de 1945 en Itàlia]].<br/> ''' • Frònt de l'Oèst (1944-1945) :'''<br/> '''[[Desbarcament de Normandia|Desbarcament de Normàndia]]''' — '''[[Batalha de Normandia|Batalha de Normàndia]]''' ([[Batalha de Caen|Caen]] — [[Batalha de Cherborg|Cherborg]] — [[Batalha de Falaise|Falaise]] — [[Batalha de Brèst|Brèst]]) — [[Desbarquament de Provença]] ([[Batalha de Tolon (1944)|Tolon]] — [[Batalha de Marselha|Marselha]]) — [[Batalha de París|París]] — [[Operacion Market Garden]] — [[Batalha de l'Escalda|Escalda]] — [[Batalha de Mètz|Mètz]] — [[Batalha deis Ardenas|Ardenas]] — [[Batalha d'Ais d'Alemanha|Ais d'Alemanha]] — [[Campanha de Lorena]] — [[Campanha aliada d'Alemanha]] ([[Pòchi de Ruhr|Ruhr]]).<br/> ''' • Guèrra de Lapònia (1944-1945) :'''<br/> [[Batalha de Tornio|Tornio]] — [[Batalha de Rovaniemi|Rovaniemi]].<br/> ''' • Guèrra Sovietojaponesa (1945) :'''<br/> '''[[Campanha sovietica de Manchoria]]''' — [[Batalha de Shumshu|Shumshu]]<br/>. |nòtas = }} La '''Segonda Guèrra Mondiala''' (var. '''Dusava Guèrra Mondiala,''' '''Dusau Guèrra Mondiau, Segonda Guèrra Mondiau''') es un conflicte que comencèt per un ensemble de conflictes regionaus, iniciats en [[1937]] en [[Asia]] e en [[1939]] en [[Euròpa]], que se generalizèron a la màger part dei país en [[1941]] per s'acabar en [[1945]]. Opausèt la [[Organizacion dei Nacions Unidas|Granda Aliança]], formada a l'entorn deis [[USA|Estats Units]], de l'[[URSS]], dau [[Reiaume Unit]], de [[Republica Populara de China|China]] e de [[França]], a l'Aisse constituït d'[[Alemanha]], de [[Japon]], d'[[Itàlia]] e de seis aliats. Conflicte sensa precedents dins l'[[istòria]] umana per l'amplor dei fòrças mobilizadas, la talha dei teatres d'operacions e lo nombre de mòrts (au mens 60 milions), s'acabèt per la victòria deis Aliats, l'emergéncia deis [[USA|Estats Units]] e de l'[[URSS|Union Sovietica]] coma superpoissanças e lo declin dei poissanças [[colonialisme|colonialas]]. Sei causas son nombrosas. Lo [[Tractat de Versalhas]] aviá creat fòrça tensions en [[Euròpa]] e la [[crisi economica de 1929]] destabilizèt prefondament leis elèits tradicionaus. Aquò permetèt la mesa en plaça de regims autoritaris. En particular, en [[Alemanha]], [[Adolf Hitler]] establiguèt una [[dictatura]] [[racisme|racista]] destinada a assegurar la subrevida de la « raça superiora ». Per aquò, comencèt de reünir ò de revendicar totei lei territòris poblats per de minoritats alemandas en [[Euròpa Centrala]]. Foguèt sostengut per l'[[Itàlia]] de [[Benito Mussolini]] qu'aviá d'ambicions expansionistas en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. La prudéncia e lo pacifisme de [[França]] e dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] favorizèron aqueleis agressions fins a l'invasion de [[Polonha]] en setembre de [[1939]] que menèt a una declaracion de guèrra. En [[Asia]], lei combats avián ja començat en causa deis ambicions de [[Japon]], desirós d'aprofichar lei trèbols interiors [[Republica Populara de China|chinés]] per annexar d'un biais mai ò mens dirècte divèrsei regions continentalas. La premiera partida de la guèrra durèt fins a [[1942]]-[[1943]]. Veguèt lei país de l'Aisse enregistrar de succès importants. En [[Euròpa]], leis [[Alemanha|Alemands]] eliminèron l'armada francesa, ocupèron la màger part dau continent, menacèron [[Moscòu]] e agantèron [[Vòlga]]. De son caire, [[Japon]] ocupèt lei regions litoralas de [[Republica Populara de China|China]], la màger part dau Sud-Èst Asiatic e una partida importanta de l'[[Ocean Pacific]]. Pasmens, la mobilizacion deis economias [[USA|estatsunidenca]], [[Reialme Unit|britanica]] e [[URSS|sovietica]] permetèt de reversar la superioritat de l'Aisse. Una tiera de batalhas ([[Batalha de Midway|Midway]], [[Batalha d'El Alamein|El Alamein]], [[Batalha d'Estalingrad|Estalingrad]], [[Batalha de Korsk|Korsk]]) marquèt la fin dei conquistas germanonipons. De [[1942]] a [[1945]], una tiera de còntra-ofensivas permetèt ais Aliats de liberar lei regions ocupadas e, finalament, d'atacar dirèctament lo territòri advèrs. En mai de [[1945]], la presa de [[Berlin]] per lei [[URSS|Sovietics]] entraïnèt la capitulacion d'[[Alemanha]]. [[Japon]] l'imitèt quatre mes pus tard après lei bombardaments atomics còntra [[Hiroshima]] e [[Nagasaki]]. Lo restabliement de la patz veguèt una transformacion majora deis equilibris mondiaus. Afeblits, [[França]] e lo [[Reiaume Unit]] venguèron de poissanças mondialas de segond reng, obligadas de tenir còmpte de l'avejaire deis [[USA|Estats Units]] e de faciar d'insureccions dins sei [[colonialisme|colonias]]. L'[[URSS]], aureolada dau prestigi de sei victòrias, venguèt la segonda superpoissança mondiala. La rivalitat entre [[Washington]] e [[Moscòu]] menèt rapidament a una patz inacabada marcada per lo començament de la [[Guèrra Freja]]. Jutjada responsabla de la guèrra, [[Alemanha]] foguèt ocupada per lei « quatre Grands » fins ais [[ans 1990]]. En [[Asia]], [[Japon]] perdiguèt tanben son estatut de poissança mondiala per venir una mena de [[protectorat]] [[USA|estatsunidenc]]. L'amplor dei combats e deis atrocitats, especialament lo [[genocidi]] planificat dei [[judaïsme|judieus]] per leis [[Alemanha|Alemands]] foguèt tanben un traumatisme per la societat europèa. Entraïnèt l'instauracion d'un òrdre juridic novèu per lo drech de la guèrra amb la definicion dei nocions de [[crime còntra l'Umanitat]] e de [[crime de guèrra]]. En parallèl, l'[[Organizacion dei Nacions Unidas]], una version melhorada de la [[Societat dei Nacions]], foguèt creada per assaiar d'empedir de guèrras novèlas. = Causas = == La crisi economica de 1929 e sei consequéncias == {{veire|Crisi economica de 1929}} Iniciada per l'afondrament de la borsa de [[New York]], la [[crisi economica de 1929]] aguèt de consequéncias grèvas en [[Euròpa]]. D'efiech, avivèt leis antagonismes nacionaus car lei [[govèrn]]s dau periòde adoptèron de [[politica]]s [[proteccionisme|proteccionistas]] per reservar son mercat interior a sei productors. Pasmens, aquò aguèt d'efiechs fòrça negatius en [[Euròpa Centrala]], especialament en [[Àustria]], [[Ongria]] ò [[Checoslovaquia]] qu'avián ges d'accès a la mar. L'agitacion sociala favorizèt l'instauracion de regims autoritaris, sostenguts per lei partits anticomunistas. En particular, foguèt lo cas d'[[Alemanha]] que son [[economia]] èra basada sus leis [[exportacion]]s. Lo país portèt ansin au poder [[Adolf Hitler]], lo cap d'un [[nacionalisme|nacionalista]], [[antisemitisme|antisemita]] e anticomunista, en genier de [[1933]] Rapidament, establiguèt un regim autoritari que reprimiguèt totei lei formas d'oposicion ([[sindicat]]s, [[partit politic|partits politics]]...) e comencèt d'aplicar un programa de revision dau [[Tractat de Versalhas]]. == La formacion d'un blòt revisionista europèu == Inicialament, una coalicion existiá en [[Euròpa]] entre [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Itàlia]] e l'[[URSS]] per susvelhar una renaissença de la poissança alemanda. Pasmens, aqueu sistèma èra fòrça fragil. [[Londres]] èra ostila ais ambicions de [[Roma]] en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] e en [[Africa Orientala]], lei [[França|Francés]] volián pas perdre sa proximitat amb lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Moscòu]] se maufisava de [[París]] e de [[Londres]] e lei [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] crenhavan una egemonia francesa sus lo continent. Una tiera de crisis entraïnèt donc l'afondrament rapid d'aqueu raprochament. Lo premier incident foguèt la condamnacion de l'invasion d'[[Etiopia]] per [[Itàlia]] per la [[Societat dei Nacions]]. [[Itàlia]] rompèt amb [[França]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] per se raprochar d'[[Alemanha]]. La [[Guèrra Civila Espanhòla]] e l'ideologia comuna entre [[Adolf Hitler]] e [[Benito Mussolini]] confiermèron aquela aliança que foguèt regularament renfòrçada. Isolada e egalement maucontenta de mai d'una clausa dau [[Tractat de Versalhas]], l'[[URSS]] refusèt de s'engatjar amb lei democracias e escotèt lei prepausicions alemandas<ref>Aquò empediguèt lei dos país de sostenir de camps opausats durant lo conflicte espanhòu.</ref>. Ansin, se formèt pauc a pauc un blòt revisionista en [[Euròpa]]. == L'expansionisme japonés == En [[Asia]], [[Japon]] aviá conegut una transformacion impressionanta dempuei la fin dau sègle XIX amb l'adopcion d'una politica de modernizacion accelerada a l'eissida de la [[Restauracion Meiji]] ([[1868]]). Aviá permés de crear una administracion, una armada e una industria eficaça e lo país aviá mostrat son mestritge de la tecnologia occidentala durant mai d'una guèrra. Èra ansin vengut la premiera poissança [[asia]]tica e una poissança mondiala. Pasmens, la manca de ressorsas naturalas sus son territòri e lo ròtle tengut per l'[[armada]] dins son desvolopament o menèron vèrs una politica militarista e expansionista. Entre [[1894]] e [[1935]], aviá conquistat [[Formosa]], [[Corèa]], divèrseis illas de l'[[Ocean Pacific]] e quauquei regions de [[China]]. D'efiech, afeblida per de divisions intèrnas grèvas e per una societat encara fòrça [[feudalitat|feudala]], [[Republica Populara de China|China]] èra una presa ideala per un país desirós de renfòrçar sa basa industriala per s'impausar coma la poissança dominanta en [[Asia Orientala]]. De mai, leis autrei regions [[asia]]ticas susceptiblas d'èsser colonizadas èran ja tengudas per leis [[Euròpa|Europèus]]. Lo partit dei militars ganhèt donc mai e mai d'influéncia en [[Japon]] e la necessitat d'un conflicte d'amplor còntra [[Republica Populara de China|China]], e mai la possibilitat d'una guèrra còntra leis [[USA|Estats Units]], foguèt pauc a pauc acceptada per l'elèit nacionau. == Dau rearmament alemand a la crisi de Danzig == [[Fichièr:Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png|thumb|right|Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.]] Rapidament après sa presa de poder, [[Adolf Hitler|Hitler]] anoncièt lo rearmament d'[[Alemanha]]. Aquò èra un mejan per resòuvre la crisi economica e de fabricar un otís adaptat a seis ambicions militaras. Permetèt au país de se dotar d'armaments recents e modèrnes. En [[1936]], ordonèt la remilitarizacion de [[Renània]], region demilitarizada per lo [[Tractat de Versalhas]]. L'abséncia de reaccion vertadiera de [[França]] l'encoratjèt de contuniar. Amb una abiletat certana, lo ''Führer'' utilizèt lo principi dei nacionalitats e lo drech dei minoritats per justificar l'annexion lei territòris poblats per d'[[Alemanha|Alemands]]. Sa premiera annexion foguèt aquela d'[[Àustria]]. Per aquò, utilizèt de [[nazisme|nazis]] locaus per suscitar de trèbols que permetèron au [[Tresen Reich|Reich]] d'annexar lo país a l'eissida d'una pichona expedicion militara que rescontrèt ges de resisténcia. Puei, revendiquèt lo territòri dei Sudetas en [[Checoslovaquia]]. Aquò foguèt una etapa importanta car lo país èra un aliat important de [[França]]. [[Montanha|Montanhosa]], la region revendicada èra la basa dei defensas chècas. Après de menaas de guèrra, [[París]], qu'aviá pas lo sostèn de [[Londres]] per començar un conflicte, acceptèt de sacrificar [[Checoslovaquia]] a la [[conferéncia de Munic]]. Dins aquò, [[Adolf Hitler|Hitler]] respectèt pas leis acòrdis signats e ocupèt la totalitat de [[Boèmia]] e de [[Moràvia]] en març de [[1939]]. Transformèt [[Eslovaquia]] en un [[protectorat]] que li demorèt fidèu fins a l'invasion sovietica de la region en [[1945]]. Aqueu traïment suscitèt l'indignacion dei [[Reialme Unit|Britanics]] que decidèron de resistir a la revendicacion seguenta d'[[Adolf Hitler|Hitler]]. La crisi seguenta regardèt lo territòri de [[Danzig]]. Comencèt durant l'estiu de [[1939]] e [[França]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] assegurèron [[Polonha]] de son sostèn. En parallèl, assaièron de formalizar una aliança amb l'[[URSS]]. Pasmens, lei [[Polonha|Polonés]] refusèron l'intrada de l'[[Armada Roja]] sus son territòri. D'autra part, la delegacion francobritanica aviá pas pron de poders per discutir de plans concrèts amb lei generaus sovietics<ref>"Pacte germano-soviétique et réviosionnisme historique », dins Manuel critique du XXème siècle, 2010.</ref>. [[Estalin]] preferiguèt donc trobar un acòrdi amb [[Alemanha]]. Signat lo 23 d'aost de [[1939]], lo [[Pacte Germanosovietic]] precipitèt la guèrra en [[Euròpa]] car permetèt ais Alemands de concentrar sei fòrças còntra [[Polonha]]. L'invasion comencèt lo 1{{èr}} de setembre e entraïnèt una declaracion de guèrra de [[França]] e dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] lo 3. = Debanament = == Lei succès de l'Aisse == [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png|thumb|600px|center|Operacions principalas sus lo teatre asiatic de la Segonda Guèrra Mondiala de 1937 a 1942.]] [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png|thumb|600px|center|Operacions principalas sus lo teatre europèu de la Segonda Guèrra Mondiala de 1939 a 1942.]] === Lei conflictes regionaus a l'avantatge de l'Aisse === ==== Lei succès japonés en China ==== [[Fichièr:Nanking bodies 1937.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de cadabres de civius chinés tuats durant lo [[chaple de Nanquin]].]] Dempuei la [[Guèrra de Shanghai]] e l'[[Invasion japonesa de Manchoria]], la situacion en [[Republica Populara de China|China]] demorava malaisada. Plusors regions èran totjorn tengudas per de senhors de guèrra ''[[de facto]]'' [[independéncia|independents]] e l'autoritat dau poder centrau èra minada per la corrupcion, la manca d'infrastructuras e la [[Guèrra Civila Chinesa|guèrra civila]] entre [[nacionalisme|nacionalistas]] e [[comunisme|comunistas]]. Aprofichant aqueu contèxte, [[Japon]] aumentèt la pression per obtenir mai d'avantatges. Pasmens, lo govèrn nacionalista de [[Chiang Kai-shek]] refusèt. Lo 7 de julhet de [[1937]], un [[Incident dau pònt Marco Polo|incident imaginari]] foguèt utilizat per lei [[Japonés]] per entraïnar una tiera d'atacas. Susprés, lei Chinés perdiguèron [[Pequin]] (aost), [[Shanghai]] ([[Batalha de Shanghai|novembre]]) e [[Nanquin]] ([[Batalha de Nanquin|decembre]]). Fòrça saunós, lei combats per [[Shanghai]] e [[Nanquin]] s'acabèron per lo chaple de {{formatnum:300000}} civius. Pasmens, aquelei desfachas entraïnèron pas la dubertura de negociacions e lo conflicte contunièt amb lo retirament dau govèrn nacionalista dins la vila de [[Chongqing]] e la signatura d'una aliança entre lei diferentei faccions chinesas. ==== Lo conflicte frontalier entre Japon e l'URSS ==== [[Fichièr:Khalkhin Gol Soviet tanks 1939.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[carri de combat|carris sovietics]] [[BT-7]] durant la [[batalha de Khalkhin Gol]].]] {{veire|Batalha de Khalkhin Gol}} En [[1939]], [[Japon]] emetèt de revendicacions sus de territòris [[Mongolia|mongòls]]. Òr, [[Mongolia]] èra protegida per l'[[URSS]] que renforcèt sa preséncia dins lei regions contestadas. Sensa declaracion de guèrra car lei dos país volián pas intrar dins un conflicte oficiau, lei Sovietics e lei [[Japon]]és s'opausèron militarament lòng de la frontiera entre [[Mongolia]] e [[Manchukuo]]. Pasmens, a partir de mai de [[1939]], l'amplor dei combats aumentèt e plusors [[division (unitat militara)|divisions]] foguèron mandadas dins la region de Khalkhin Gol. Lei combats durèron fins a setembre e s'acabèron per una victòria dei fòrça sovieticas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Yakovleff, ''Tactique théorique'', 3{{a}} edicion, Economica, 2016, pp. 618-622.</ref>. Aquela desfacha aguèt d'efiechs sus l'[[estrategia]] de [[Tòquio]] que preferiguèt per la seguida defugir un conflicte novèu còntra l'[[Armada Roja]]. Aquò foguèt fòrça important en [[1941]]-[[1942]] car lei [[URSS|Sovietics]] poguèron liurament desplaçar sei divisions de [[Siberia]], ben equipadas per combatre dins de condicions climaticas extrèmas, per participar a la defensa de [[Moscòu]] atacada per la ''[[Wehrmacht]]''. Aquela batalha permetèt tanben a [[Estalin]] de descubrir lo talent dau generau [[Gueorgui Júkov]] que venguèt son cap militar principau durant la guèrra còntra [[Alemanha]]. ==== La campanha de Polonha ==== [[Fichièr:Campanha de Polonha (1939).png|thumb|right|Esquèma simplificat de la [[Campanha de Polonha (1939)|Campanha de Polonha]].]] {{veire|Campanha de Polonha (1939)}} La [[campanha de Polonha (1939)|campanha de Polonha]] durèt dau 1{{èr}} de setembre au 6 d'octòbre de [[1939]]. Laissant l'iniciativa a l'oèst a l'armada [[França|francesa]] qu'aprofichèt pas la situacion per organizar una ofensiva poderosa, leis [[Alemanha|Alemands]] alinhèron mai de 60 [[division (unitat militara)|divisions]], {{formatnum:2000}} [[carri de combat|carris]] e {{formatnum:2000}} [[aeronau|avions]] còntra una armada [[Polonha|polonesa]], mau posicionada, tenent un vintenau de [[division (unitat militara)|divisions]] e un desenau de [[bregada (unitat militara)|bregadas]]. Lei linhas [[Polonha|polonesas]] foguèron rapidament rompudas e lei combats se concentrèron sus la reduccion de pòchis defensivas organizadas a l'entorn de [[vila]]s ò de concentracions de fòrças enceucladas. A partir dau 17 de setembre, lei [[URSS|Sovietics]] ataquèron lo territòri polonés a l'èst e avancèron aisament sensa trobar de resisténcia organizada. Finalament, [[Varsòvia]] capitulèt lo 27 de setembre e lei darrierei tropas polonesas abandonèron lo combat au començament d'octòbre. Lo 28 de setembre, [[Alemanha]] e l'[[URSS]] organizèron un novèu partiment de [[Polonha]]. La mitat orientala, a l'èst de [[Bug]], foguèt annexada per lei [[URSS|Sovietics]]. [[Moscòu]] obtenguèt tanben l'acòrdi de [[Berlin]] per annexar leis estats baltics (franc de la region de [[Memel]]). De son caire, lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] annexèt [[Danzig]], [[Memel]] e divèrsei territòris dau nòrd-oèst polonés. Lo rèsta de [[Polonha]] formèt un [[protectorat]] plaçat sota administracion [[militar]]a alemanda. Dins aquò, aquela desfacha foguèt pas acceptada per lo [[govèrn]] polonés que capitèt de s'exiliar en [[França]]. En parallèl, se formèt un important movement de resisténcia (''[[Arma Krajowa]]''). ==== L'encalament dau conflicte sinojaponés ==== [[Fichièr:Taierzhuang.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats chinés engatjats dins de combats urbans durant la [[batalha de Taierzhuang]] en març-abriu de [[1938]].]] En [[Republica Populara de China|China]], la progression [[japon]]esa venguèt pus malaisada en [[1938]] amb una premiera desfacha a [[Batalha de Taierzhuang|Taierzhuang]] (24 de març - 7 d'abriu). Pus nombrós, lei Chinés avián un armament e un entraïnament inferior a seis adversaris. Pasmens, èran sostenguts per de [[guerilha]]s fòrça activas. En fàcia, l'armada imperiala nipona adoptèt una politica de repression fòrça violenta mai aquò empediguèt jamai leis atacas còntra sei linhas d'avitalhament. Ansin, après la conquista de [[Wuhan]] ([[Batalha de Wuhan|11 de junh - 27 d'octòbre]]), lo conflicte s'encalèt. En particular, tres ofensivas còntra la vila de [[Changsha]], importanta crosiera per lei Chinés, foguèron rebutadas per lei defensors en [[1939]], en [[1941]] e en [[1942]]. Lo començament de la guèrra còntra leis [[USA|Estats Units]] menèt a l'estabilizacion dau frònt fins a [[1944]]. ==== La Guèrra Curiosa e la Guèrra d'Ivèrn ==== [[Fichièr:The British Army in France 1939 O344.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats francés e britanics durant la [[Guèrra Curiosa]], periòde d'inactivitat sus lo frònt de l'Oèst.]] {{veire|Guèrra Curiosa}} Sus lo frònt occidentau, lo periòde de setembre de [[1939]] a mai de [[1940]] es dich [[Guèrra Curiosa]] en causa de l'abséncia d'operacions militaras vertadieras entre lei dos camps. D'efiech, après quauqueis atacas limitadas en setembre de [[1939]], l'armada [[França|francesa]] refusèt d'atacar lo territòri alemand e preferiguèt se retirar lòng de la [[Linha Maginot]]. Entraïnada per la doctrina ultradefensiva de l'Estat-Major francés, aquela [[estrategia]] èra destinada a mantenir en plaça lo [[blocus]] navau organizat per [[Londres]] e [[París]] còntra [[Alemanha]]. Pasmens, permetèt a la ''[[Wehrmacht]]'' de transferir sei fòrças vèrs l'oèst e de restaurar son potenciau de combat après lei pèrdas enregistradas en [[Polonha]]<ref>De mai, l'eficacitat dau [[blocus]] èra limitada car, au contrari de [[1914]]-[[1918]], [[Alemanha]] podiá trobar de sostèns au sud ([[Itàlia]]) e a l'èst ([[URSS]]).</ref>. {{veire|Guèrra d'Ivèrn}} En parallèl, una autra crisi grèva aguèt luòc en [[Euròpa Orientala]] après l'invasion de [[Finlàndia]] per l'[[URSS]]. D'efiech, en despiech de son aliança amb [[Adolf Hitler]] per conquistar [[Polonha]], [[Estalin]] s'inquietava fòrça de la poissança alemanda e dei projèctes [[nazisme|nazis]] vèrs l'Èst. Per renfòrçar lei defensas de [[Leningrad]], demandèt donc la cession de territòris e de basas navalas ai Finlandés. Après lo refús d'[[Helsinki]], ordonèt una ataca generala (30 de novembre). Pasmens, l'operacion foguèt mau preparada e l'[[Armada Roja]] se turtèt a una resisténcia ben organizada. Capitèron finalament de s'impausar gràcias a sa superioritat numerica en febrier de [[1940]] e lei Finlandés acceptèron de negociar la cession de quauquei regions frontalieras avans de subir de pèrdas decisivas. Dins aquò, lei limits mostrats foguèron un avertiment seriós per l'armada sovietica que comencèt de reformar sei capacitats combativas après lei purgas de [[1936]]-[[1938]]. ==== La campanha de Norvègia ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-H26353, Norwegen, Kampf um ein brennendes Dorf.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una ataca de soudats de la ''[[Wehrmacht]]'' durant la [[campanha de Norvègia]].]] {{veire|Campanha de Norvègia (1940)}} A partir de febrier de [[1940]], lei [[Reialme Unit|Britanics]] comencèron de renfòrçar sa preséncia dins leis aigas [[Norvègia|norvegianas]]. L'objectiu èra de completar lo [[blocus]] economic d'[[Alemanha]] en empedissent lo comèrci dau [[minerau]] de [[fèrre]] en provenància dau nòrd de [[Suècia]] exportat a partir dau pòrt norvegian de [[Narvik]]. Lo 8 d'abriu de [[1940]], lei Francobritanics anoncièron son intension de [[mina marina|minar]] leis aigas au nòrd d'[[Alemanha]] per blocar totalament aqueu trafec. Pasmens, tre lo 9, [[Adolf Hitler|Hitler]] ordonèt a sei tropas d'ocupar [[Danemarc]] e [[Norvègia]]. Leis Aliats assaièron de desbarcar de tropas per blocar l'avançada de la ''Wehrmacht'' vèrs lo nòrd. Après divèrsei victòrias navalas britanicas, lei [[França|Francés]] capitèron de prendre [[Narvik]] lo 28 de mai. Pasmens, foguèron rapidament obligats d'abandonar la vila en causa de l'evolucion catastrofica de la campanha de França. Permetèron ansin ais Alemands d'ocupar lo litorau norvegian e de gardar son accès ai minas de [[fèrre]] [[Suècia|suedesa]] fins a la fin de la guèrra. Lo rèi [[Haakon VII de Norvègia]] s'enfugiguèt en [[Anglatèrra]] per perseguir lo combat. En revènge, en [[Danemarc]], lo rèi demorèt amb sa populacion, çò qu'entraïnèt una demanda d'[[independéncia]] de part d'[[Islàndia]] que se placèt sota la proteccion de [[Londres]]<ref>Lo 7 de julhet de [[1941]], lei tropas d'ocupacion britanicas foguèron remplaçadas per de tropas [[USA|estatsunidencas]].</ref>. ==== La desfacha francesa ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-126-0347-09A, Paris, Deutsche Truppen am Arc de Triomphe crop.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats alemands a [[París]] en junh de [[1940]].]] {{veire|Campanha de França (1940)}} [[Alemanha]] inicièt son ataca generala sus lo frònt de l'Oèst lo 10 de mai de [[1940]]. Ataquèt inicialament [[Belgica]] e lei [[Païses Basses|País Bas]] per i atraire lei resèrvas francesas. L'ataca principala comencèt lo 13 de mai dins leis [[Ardenas]]. Lei defensas francesas i foguèron aisament rompudas e leis Alemands esplechèron son succès per se dirigir vèrs lo nòrd e enceuclar lei fòrças [[Reialme Unit|britanicas]] e lei tropas francesas intradas en [[Belgica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Yakovleff, ''Tactique théorique'', 3{{a}} edicion, Economica, 2016, pp. 85-87.</ref>. Per empedir son anientament, aquelei fòrças se retirèron vèrs [[Dunquèrca]] onte {{formatnum:300000}} soudats francobritanicas poguèron s'escapar gràcias a una operacion navala britanica. Pasmens, perdiguèron de quantitats considerablas d'equipaments. Puei, la ''Wehrmacht'' ataquèt vèrs lo sud onte lei rèstas de l'armada francesa foguèron pas capables de l'arrestar. Lo 10 de junh, [[Itàlia]] assaièt d'aprofichar la situacion per atacar dins leis [[Aups]] mai son armada, mau preparada, foguèt blocada sensa dificultat. Lo 22 de junh, [[França]] signèt un [[armistici]] amb [[Alemanha]]. Lo [[manescau]] [[Philippe Pétain]] formèt un govèrn de collaboracion que s'installèt dins la vila de [[Vichèi]]. Aguèt lo drech d'administrar dirèctament la mitat sud dau territòri francés (franc dau litorau [[Ocean Atlantic|atlantic]]) mai deguèt limitar son armada a {{formatnum:100000}} òmes e pagar d'indemnitats jornadieras fòrça importantas a [[Alemanha]]. Lo rèsta dau territòri francés foguèt ocupat per [[Alemanha]] maugrat lo mantenement en plaça de l'administracion. La flòta francesa deguèt se concentrar dins lo pòrt de [[Tolon]]. Lei colonias francesas demorèron tanben sota l'autoritat de [[Vichèi]]. Pasmens, tre lo 18 de junh, de Francés jonhèron lo [[generau]] [[Charles de Gaulle]] per contuniar lo combat amb lei [[Reialme Unit|Britanics]]. Inicialament considerats coma de rebèls, foguèron pauc a pauc reconeguts coma lo govèrn francés legitim e, tre l'estiu de [[1940]], l'[[Africa Eqüatoriala Francesa]], lei comptadors francés d'[[Índia]], [[Tahiti]] e la [[Nòva Caledònia]] se ralièron a [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] e a son movement de la [[França Liura]]. ==== La batalha d'Anglatèrra ==== [[Fichièr:London Blitz 791940.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[incendi]] a [[Londres]] après un bombardament alemand.]] {{veire|Batalha d'Anglatèrra}} L'afondrament francés de mai-junh de [[1940]] foguèt una suspresa per lei [[Reialme Unit|Britanics]] que deguèron rapidament s'organizar per assegurar la defensa de seis illas. Ansin, lei 3 e 8 de julhet, ataquèron d'esquadras navalas francesas en [[Argeria]] ([[batalha de Mers el-Kebir|chaple de Mers el-Kebir]]) e en [[Senegal|Senegau]] per empedir la captura d'unitats navalas importantas per [[Alemanha]]. En parallèl, concentrèron son aviacion per luchar còntra leis atacas aerianas alemandas. D'efiech, dins l'impossibilitat de desbarcar de tropas dins leis [[Illas Britanicas]], [[Adolf Hitler|Hitler]] autorizèt l'organizacion d'una campanha de bombardaments còntra lei vilas anglesas. Lei combats comencèron lo 10 d'aost de [[1940]] e durèron plusors mes. Pasmens, la ''[[Royal Air Force]]'' capitèt de resistir e d'infligir de pèrdas importantas a la ''[[Luftwaffe]]''. Tre setembre, la revirada alemanda èra clara e lo conflicte se desplacèt vèrs d'autrei teatres. Lei Britanics s'acordèron tanben amb leis autoritats de [[Vichèi]]. En cambi d'asseguranças regardant lo contraròtle dei [[naviri]]s francés estacionats a [[Tolon]], [[Londres]] acceptèt d'arrestar son sostèn ai temptativas dei [[França Liura|Francés]] d'atacar lei colonias encara tenguts per lei fidèus de [[Philippe Pétain|Pétain]]. Aquò permetèt d'eliminar una menaça segondària per lei fòrças britanicas. ==== Lei progrès britanics en Orient e en Africa ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-784-0247-13, Nordafrika, zerstörte britische Panzer.2.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un carri britanic destruch en [[Africa]] en [[1942]].]] Après l'eliminacion militara de [[França]], lei combats terrèstres se concentrèron en [[Africa]] e en [[Orient Mejan]]. En setembre, leis [[Itàlia|Italians]] aprofichèron sa superioritat numerica en [[Libia]] ({{formatnum:200000}} còntra {{formatnum:36000}}) per atacar [[Egipte]]. Pasmens, se turtèron a una resisténcia viva e a l'arribada de renfòrç. Foguèron ansin durament batuts en decembre de [[1940]] e en genier de [[1941]] permetent ai Britanics d'avançar en [[Cirenaïca]]. Per empedir l'afondrament de son aliat, [[Adolf Hitler|Hitler]] foguèt donc obligat de mandar un còrs, l'''[[Afrikakorps]]'' de [[Erwin Rommel|Rommel]], per restablir la situacion dins la region. Gràcias a de còntra-ofensivas ben menadas, lei Germanoitalians reprenguèron ansin [[Cirenaïca]] franc lo pòrt de [[Tobruk]]. En revènge, en [[Etiopia]], lei fòrças italianas, totalament isoladas, foguèron aisament esquichadas. [[Addis Abeba]] foguèt conquistada lo 10 d'abriu de [[1941]], çò que permetèt la restauracion oficiala d'[[Etiopia]]. Lo rèsta dei tropas italianas capitulèt lo 19 de mai a [[Amba Alagi]]. En [[Iraq]], l'Aisse sostenguèt una temptativa de revòuta còntra la preséncia britanica. Dins aquò, leis Anglés la reprimiguèron sensa dificultat e ataquèron la [[Siria]] Francesa onte l'aviacion alemanda aviá establit de basas per preparar l'operacion. Après un mes de resisténcia, lei fòrças francesas fidèlas au govèrn de [[Vichèi]] negocièron lor [[Retirada (tactica)|retirada]] (14 de julhet de [[1941]]). ==== La Guèrra Italogrèga ==== {{veire|Guèrra Italogrèga}} Desirós d'afiermar seis ambicions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]], [[Itàlia]] assaièt d'impausar un [[protectorat]] a [[Grècia]] en octòbre de [[1940]]. Pasmens, lo govèrn grèc de [[Ioánnis Metaxás]] refusèt e una guèrra comencèt. Aguent reünit de fòrças importantas en [[Albania]], annexada sensa dificultat en setembre de [[1939]], leis [[Itàlia|Italians]] ataquèron lo nòrd-oèst de [[Grècia]]. Mau preparats per avançar dins una region montanhosas amb d'infrastructuras limitadas, foguèron susprés per la mobilizacion dei defensors. Lo 14 de novembre, una còntra-ofensiva grèga obliguèt lei tropas italianas de se retirar en [[Albania]] onte lo frònt s'estabilizèt. D'efiech, lei dos camps agantèron lei limits de sa [[logistica]] e lo conflicte s'encalèt fins a l'intervencion alemanda dins lei [[Balcans]]. === Vèrs la generalizacion dau conflicte === ==== La rompedura germanosovietica ==== Leis acòrdis germanosovietics de [[1939]], seguits d'un acòrdi comerciau signat lo 11 de febrier de [[1940]], avián permés a [[Berlin]] de se concentrar sus lo frònt occidentau e de demenir leis efiechs dau [[blocus]] continentau. En particular, foguèron una fònt de [[metal|metaus]] ([[coire]], [[niquèl]]... etc.), de [[cerealas]] e de [[petròli]] per l'economia dau ''Reich''. Pasmens, l'influéncia [[URSS|sovietica]] geinava lei projèctes alemands en [[Euròpa Centrala]]. De mai, [[Adolf Hitler|Hitler]] revendicava plusors regions sovieticas dins lo quadre de la creacion dau ''[[Lebensraum]]'' alemand. Per alunchar l'interès sovietic vèrs d'autrei regions, [[Adolf Hitler|Hitler]] prepausèt ai Sovietics lo contraròtle d'[[Índia]] ò de [[Republica Populara de China|China]]. Dins aquò, aqueleis idèas avián ges de sens per [[Moscòu]] que demandèt en plaça una revision dei condicions de navegacion dins lei Destrechs. A partir de decembre de [[1940]], leis Alemands decidèron d'organizar l'invasion dau país. Per aquò, en mai de la preparacion militara, [[Berlin]] se raprochèt diplomaticament de [[Finlàndia]] e de [[Turquia]]. ==== La campanha dei Balcans ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 146-1973-035-12, Jugoslawien, zerstörter jugosl. Panzer.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un carri iogoslau destruch en [[1941]].]] Se lo plan d'ataca generala de la ''Wehrmacht'' còntra l'[[URSS]] fixèt inicialament la data de l'ofensiva a la prima, la preséncia d'estats potencialament ostils dins lei [[Balcans]] èra un problema per [[Berlin]]. D'efiech, [[Grècia]] èra sostenguda per [[Londres]] dins sa guèrra còntra [[Itàlia]] e en [[Iogoslavia]], un grop d'[[oficièr|oficiers]] probritanics èra a prendre lo poder. Lo 27 de març de [[1941]], la capitada d'un còp d'Estat còntra lo regent [[Pau de Iogoslavia]] precipitèt leis eveniments. Lo 6 d'abriu, leis [[Alemanha|Alemands]] ataquèron lo país amb l'ajuda d'[[Itàlia]], de [[Bulgaria]] e de [[Grècia]]. Mancant de preparacion e en posicion d'inferioritat numerica, l'armada iogoslava capitulèt tre lo 17. Puei, l'Aisse ataquèt [[Grècia]] enceuclant lei fòrças grègas situadas en [[Albania]]. En despiech dau desbarcament d'un pichon [[còrs expedicionari]] anglés, la ''Wehrmacht'' intrèt aisament dins [[Atenas]] lo 27 d'abriu. Lei rèstas dei fòrças anglogrègas s'enfugiguèron en [[Egipte]]. Dau 20 au 30 de mai, aqueu succès foguèt completat per la conquista de [[Creta]] per lei tropas aeroportadas alemandas. Aquela victòria permetèt ais Alemands de tornar organizar lei [[Balcans]] per contentar seis aliats. [[Eslovènia]] foguèt partejada entre lo ''Reich'' e [[Itàlia]] e [[Bulgaria]] recebèt la màger part de [[Macedònia]] e de [[Tràcia]]. [[Montenegro]] foguèt restaurat e plaçat sota proteccion italiana. Enfin, una [[Croàcia]] [[independéncia|independenta]] foguèt formada. Pasmens, aquela dominacion germanoitaliana se turtèt a una resisténcia de part dei movements nacionalistas sèrbes e [[comunisme|comunistas]]. Ansin, comencèt una tiera de combats saunós entre fòrças d'ocupacion e partisans. ==== L'ataca alemanda còntra l'Union Sovietica ==== [[Fichièr:Panzer III in Russia 1941.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[Panzer III]] alemand durant l'invasion de l'[[URSS]].]] [[Fichièr:RIAN archive 633408 Fighting in the vicinities of Moscow.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats sovetics durant un bombardament alemand còntra lei defensas avançadas de [[Moscòu]].]] {{veire|Plan Barbarossa}} L'ataca [[Alemanha]] còntra l'[[URSS|Union Sovietica]] comencèt lo 22 de junh de [[1941]]. Sostenguts per {{formatnum:3650}} [[carri de combat|carris]], {{formatnum:2700}} [[avion]]s e {{formatnum:47000}} [[canon]]s, 3,3 milions d'[[Alemanha|Alemands]], e {{formatnum:900000}} soudats aliats en provenància d'[[Itàlia]], de [[Finlàndia]], de [[Romania]] e d'[[Ongria]], ataquèron dins tres direccions diferentas. En fàcia, l'armada sovietica dispausava de 3,3 milions d'òmes dins sei regions occidentalas. Pasmens, èran mau preparats e foguèron susprés per l'invasion. Aprofichant sa mobilitat, la ''Wehrmacht'' menèt una tiera de batalhas d'enceuclament còntra de fòrças sovieticas assaiant de formar de linhas defensivas. Au nòrd, lo [[generau]] [[Wilhelm von Leeb]] capitèt de conquistar lei [[Mar Baltica|regions balticas]]. Puei, amb l'ajuda dei [[Finlàndia|Finlandés]], bloquèt la [[vila]] de [[Leningrad]] que foguèt somesa a un [[Sètge de Leningrad|sètge lòng e murtrier]]. Au centre, leis armadas de [[Fedor von Bock]] passèron lo frònt defensiu de [[Smolensk]] ([[Batalha de Smolensk (1941)|8 de julhet - 5 d'aost]]). Après aqueu succès, [[Adolf Hitler|Hitler]] ordonèt d'envaïr [[Ucraïna]] en plaça de perseguir vèrs [[Moscòu]]. Aquò permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] d'enceuclar e de destrurre d'importantei fòrças sovieticas a l'entorn de [[Kiev]] ([[batalha de Kiev (1941)|13-26 de setembre]]). Pasmens, l'assaut dirècte còntra [[Moscòu]] poguèt pas començar avans lo mes d'octòbre. {{veire|Batalha de Moscòu}} Après la presa de [[Viazma]] e d'[[Orel]], lei [[blindatge|blindats]] de [[Heinz Guderian|Guderian]] foguèron dirigits vèrs la [[capitala]] sovietica. Lo 1{{èr}} de novembre, agantèron [[Majaisk]] a 90 km dau Kremlin. Puei, en despiech d'una resisténcia acarnada, avancèron fins a 22 km dau centre de [[Moscòu]] lo 5 de decembre. Pasmens, la defensa sovietica permetèt au comandament de l'[[Armada Roja]] de concentrar de renfòrç. Lo 6, lo generau [[Gueorgui Júkov]] ordonèt una còntra-ofensiva generala que reprenguèt [[Tula]], [[Klina]] e [[Kalinina]]. Ajudats per de [[temperatura]]s entre -20 °C e -50 °C, lei [[URSS|Sovietics]] obliguèron leis [[Alemanha|Alemands]] de recular sus un frònt de 500 km. De mai, la ''Wehmarcht'' perdiguèt entre {{formatnum:280000}} e {{formatnum:750000}} òmes (còntra {{formatnum:500000}} a {{formatnum:1280000}} per lei Sovietics). En [[colèra]] après aquela revirada, [[Adolf Hitler|Hitler]] prenguèt lo comandament dirècte dei fòrças terrèstras alemandas. Plusors generaus perdiguèron tanben son comandament coma [[Walther von Brauchitsch|von Brauchitsch]], [[Gerd von Rundstedt|von Rundstedt]] e [[Heinz Guderian|Guderian]]. De son caire, l'[[URSS]] recebèt una ajuda economica e militara de part dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e deis [[USA|Estats Units]]. Tre lo 10 de julhet de [[1941]], una aliança foguèt concluda entre [[Londres]] e [[Moscòu]]. Lo pòrt de [[Mormansk]] tenguèt un ròtle major dins aqueu quadre amb la mesa en plaça de convòis transatlantics. Per la seguida, aquela aliança anglosovietica venguèt la basa de la declaracion dei Nacions Unidas que fondèt la Granda Aliança lo 1{{èr}} de genier de [[1942]]. ==== La rompedura entre Japon e leis Estats Units ==== En [[Asia]], de tensions grèvas minèron lei relacions entre [[Japon]] e leis [[USA|Estats Units]]. D'efiech, [[Washington]], ostil a l'expansionisme de [[Tòquio]], sosteniá lei [[nacionalisme|nacionalistas]] [[Republica Populara de China|chinés]] e assaiava de trebolar l'esfòrç de guèrra nipon. Pasmens, lei mesuras presas per lei dos camps prenguèron una amplor novèla a partir de [[1940]]. Per redurre leis [[importacion]]s d'[[arma (guèrra)|armas]] per lei tropas de [[Chiang Kai-shek]], lei [[Japon]]és ocupèron l'[[Indochina Francesa]], se raprochèron de [[Tailàndia|Siam]] e aumentèron la pression sus lei [[Reialme Unit|Britanics]] per sarrar la rota de [[Birmania]]. Revendiquèron tanben una esfèra d'influéncia que s'estendiá sus la màger part de l'Asia dau Sud-Èst. En fàcia, leis [[USA|Estatsunidencs]] impausèron un [[embarg]] sus plusors ressorsas importantas, especialament lo [[petròli]]. Dins aquò, [[Japon]] esitèt d'intrar en guèrra còntra leis [[USA|Estats Units]]. En plaça, lo gabinet [[Fumimaro Konoe|Konoe]] assaièt de negociar. Renforcèt ansin sei relacions amb [[Itàlia]] e [[Alemanha]] e signèt un tractat d'amistat amb l'[[URSS]]. Pasmens, lei negociacions amb [[Washington]] s'acabèron sensa resultat. Aquò entraïnèt lo remplaçament de [[Fumimaro Konoe|Konoe]] per lo [[generau]] [[Hideki Tojo]] dau partit militarista. Ansin, [[Japon]] comencèt de preparar una accion militara per s'assegurar lo contraròtle dei [[matèria premiera|matèrias premieras]] dau Sud-Èst Asiatic. ==== L'ataca de Pearl Harbor e la generalizacion de la guèrra ==== [[Fichièr:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'[[incendi]] d'un [[cuirassat]] [[USA|estatsunidenc]] après l'ataca de [[Pearl Harbor]].]] {{veire|Ataca de Pearl Harbor}} A la fin de [[1941]], [[Japon]] decidèt d'utilizar la fòrça dins l'[[Ocean Pacific]]. La premiera etapa aguèt luòc lo 7 de decembre quand la flòta combinada japonesa comandada per l'[[amirau]] [[Isoroku Yamamoto]] ataquèt per suspresa la [[basa navala]] [[USA|estatsunidenca]] de [[Pearl Harbor]]. L'operacion permetèt de neutralizar un desenau de [[naviri de guèrra|naviris de guèrra]] mai poguèt pas damatjar lei [[pòrta-avions|pòrta-avions]] de la Flòta dau Pacific. Aqueu bombardament entraïnèt la generalizacion dau conflicte amb lei [[declaracion de guèrra|declaracions de guèrra]] [[Alemanha|alemanda]] e [[Itàlia|italiana]] còntra leis [[USA|Estats Units]] lo 11 de decembre. En revènge, après sei desfachas de [[1939]] e sei dificultats en [[China]], [[Japon]] declarèt pas la guèrra a l'[[URSS]]. En parallèl, [[Japon]] ataquèt lei poissanças [[colonialisme|colonialas]] [[Euròpa|europèas]] dins lo Sud-Èst Asiatic. Tre lo 10 de decembre, lei [[Reialme Unit|Britanics]] perdiguèron dins la region sei dos [[naviri]]s principaus, lo ''[[HMS Prince of Wales]]'' e lo ''[[HMS Repulse (1916)|HMS Repulse]]'', e foguèron incapables d'empedir leis atacas de seis adversaris. Lei [[Japon]]és capitèron ansin de conquistar leis [[Indonesia|Índias Neerlandesas]] e de desbardar dins lei [[Filipinas]] onte lei fòrças estatsunidencas capitulèron lo 7 de mai de [[1942]]. Pasmens, lor succès pus important foguèt la [[batalha de Singapor|presa de Singapor]], la fortalesa britanica pus importanta dins la region. Puei, desbarquèron dins leis [[Illas Salomon]] (4 de julhet), en [[Nòva Guinèa]] (julhet-aost) e en [[Alaska]] (junh). Bombardèron tanben [[Austràlia]] e destruguèron una partida de la flòta britanica de l'[[Ocean Indian]] dins sei pòrts de [[Ceilan]] (abriu). === L'encalament de l'Aisse === ==== La reaccion estatsunidenca dins lo Pacific ==== [[Fichièr:Japanese aircraft carrier Hiryu adrift and burning on 5 June 1942 (NH 73065).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[pòrta-avions]] japonés en [[fuòc]] durant la [[batalha de Midway]].]] Après sei succès de [[1941]] e de la premiera partida de [[1942]], [[Japon]] aviá prés lo contraròtle de resèrvas importantas de matèrias estrategicas. Pasmens, la manca d'infrastructuras limitèt son esplecha mentre que leis [[USA|Estats Units]] comencèron d'organizar de còntra-ofensivas per s'opausar ais atacas niponas. A partir de la prima de [[1942]], lei [[Japon]]és comencèron ansin de faciar una oposicion acarnada de part de la flòta dirigida per l'[[amirau]] [[Chester Nimitz]]. Premier, foguèron arrestats a la [[batalha de la Mar de Coralh]] (4-8 de mai). Pasmens, capitèron d'i infligir de pèrdas importantas a seis adversaris amb la destruccion dau [[pòrta-avions]] ''[[USS Lexington (CV-2)|USS Lexington]]''. En revènge, un mes pus tard, lei [[Japon]]és foguèron durament batuts a la [[batalha de Midway]] (4-7 de junh) amb la pèrda de 4 [[pòrta-avions]] (còntra un per la flòta estatsunidenca). Incapable de remplaçar rapidament leis unitats aprefondats, [[Japon]] foguèt obligat de laissar l'iniciativa ais [[USA|Estats Units]]. Pasmens, aviá agut pron de temps per renfòrçar sei posicions dins l'[[Ocean Pacific]]. Ansin, lo 7 d'aost, lo desbarcament estatsunidenc de [[Guadalcanal]] marquèt lo començament d'una batalha lònga e malaisada per lei dos camps. ==== La represa deis avançadas alemandas a l'Èst ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-R74190, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una ataca sovietica a [[Estalingrad]].]] Sus lo [[frònt de l'Èst (1941-1945)|frònt de l'Èst]], la [[batalha de Moscòu]] foguèt seguida per una pausa que permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] de tornar organizar sei tropas e ai [[URSS|Sovetics]] de desplaçar d'[[usina]]s vèrs lo centre dau país. A la prima de [[1942]], la ''Wehrmarcht'' reprenguèt l'ofensiva dins lo sud en direccion de [[Vòlga]] e de [[Caucàs]]. L'objectiu èra lei jaciments de [[petròli]] de la region. Maugrat una ofensiva [[URSS|sovietica]] au sud de [[Karkòv]] ([[Segonda batalha de Karkòv|12-28 de mai]]) e la resisténcia acarnada de [[Sebastopòl]] ([[Sètge de Sebastòple (1941-1942)|30 d'octòbre de 1941 - 4 de julhet de 1942]]), lei tropas dau [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] prenguèron [[Rostov]] (23 de julhet) e, simbolicament, mandèron una pichona còla a la cima dau [[Mont Elbrós]] (21 d'aost). {{veire|Batalha d'Estalingrad}} Pasmens, leis [[Alemanha|Alemands]] foguèron blocats a 120 km de la [[Mar Caspiana]] e a 600 km de [[Bakó]]. En parallèl, lor VI{{a}} Armada, comandada per lo [[generau]] [[Friedrich Paulus|Paulus]], agantèt [[Vòlga]] e comencèt l'ataca de la vila d'[[Estalingrad]]. Per de rasons [[politica]]s, [[Adolf Hitler|Hitler]] ordonèt de concentrar leis assauts còntra la vila. Dins de condicions fòrça malaisadas, lei defensors [[URSS|sovietics]] opausèron una viva resisténcia que consumèt leis asalhidors dins de combats [[sang|saunós]]. Aprofichant la mobilizacion alemanda còntra la vila, [[Gueorgui Júkov|Zhukov]] reüniguèt de fòrças importantas. Lo 19 de novembre de [[1942]], ordonèt doas còntra-ofensivas, au nòrd e au sud d'[[Estalingrad]], que permetèron d'enceuclar la VI{{a}} Armada. Maugrat divèrsei temptativas alemandas per rompre lei linhas sovieticas, lei soudats enceuclats foguèron pauc a pauc reduchs e [[Friedrich Paulus|Paulus]] capitulèt lo 2 de febrier de [[1943]]. A l'eissida de la batalha, lei dos camps avián perdut mai de {{formatnum:750000}} òmes e leis Alemands deguèron recular de plusors centenaus de [[quilomètre]]s. ==== La batalha d'El-Alamein e l'Operacion Torch ==== [[Fichièr:The British Army in North Africa 1942 E19174.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[canon]] alemand de 88 mm capturat a l'eissida de la [[batalha d'El-Alamein]].]] {{veire|Batalha d'El-Alamein}} En [[Libia]], l'arribada dei renfòrç [[Alemanha|alemands]] permetèt a l'Aisse de tornar atacar vèrs l'èst. En genier de [[1942]], lei Germanoitalians capitèron de tornar intrar en [[Cirenaïca]]. Puei, entre lo 26 de mai e lo 21 de junh, la [[batalha de Gazala]] li permetèt d'ocupar lo [[pòrt]] de [[Tobruk]] e d'avançar en [[Egipte]] maugrat la resisténcia dei [[França Liura|Francés Liures]] dau [[generau]] [[Marie-Pierre Kœnig|Kœnig]] a [[batalha de Bir Hakeim|Bir Hakeim]] (28 de mai - 10 de junh)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Yakovleff, ''Tactique théorique'', 3{{a}} edicion, Economica, 2016, pp. 599-604.</ref>. Lei [[Reialme Unit|Britanics]] foguèron obligats de se retirar sus la posicion d'[[El-Alamein]], a 130 km d'[[Alexàndria]]. Lo generau [[Bernard Montgomery]] capitèt d'i arrestar leis atacas de l'Aisse. En parallèl, recebèt una gròssa quantitat d'armaments que li permetèt pauc a pauc de reünir una fòrça ben superiora a aquelei de [[Erwin Rommel|Rommel]]. Lo 20 d'octòbre de [[1942]], lei Britanics ataquèron lei posicions germanoitalianas que foguèron rompudas lo 2 de novembre. Aquò marquèt lo començament d'una lònga [[Retirada (tactica)|retirada]] vèrs [[Tunisia]]. Per leis [[Alemanha|Alemands]], la situacion se compliquèt mai amb lo desbarcament dei [[Reialme Unit|Britanics]] e deis [[USA|Estatsunidencs]] en [[Marròc]] lo 8 de novembre. Aquò permetèt ais Aliats de prendre lo contraròtle de l'[[Argeria Francesa|Argeria Francesa]] e lei fòrças francesas d'[[Africa]] reprenguèron lo combat còntra leis [[Alemanha|Alemands]]. ==== La guèrra sosmarina ==== [[Fichièr:Allied tanker torpedoed.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un petrolier aliat en fuòc après l'explosion d'una [[torpilha]] alemanda.]] {{veire|Batalha de l'Atlantic (1939-1945)}} Coma durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]], [[Alemanha]] decidèt de concentrar seis esfòrç maritims sus la guèrra [[sosmarin]]a. D'efiech, lei temptativas de sa flòta de superficia còntra lei rotas maritimas necessàrias a l'avitalhament deis [[Illas Britanicas]] s'acabèron per de desfachas coma o mostrèt l'expedicion dau [[cuirassat]] ''[[Bismarck (cuirassat)|Bismarck]]'' en mai de [[1941]]. En fàcia, leis Aliats organizèron de convòis e desvolopèron divèrsei mejans de deteccion e de lucha antisosmarina. Leis [[Alemanha|Alemands]] obtenguèron de succès importants en [[1941]] amb la destruccion d'au mens 3,8 milions de tonas de [[naviri]]s. Dins aquò, aquelei combats permetèron pas d'arrestar lei convòis e, a partir de [[1942]], leis Aliats capitèron pauc a pauc de redurre l'eficacitat dei [[sosmarin]]s [[Alemanha|alemands]]. De mai, en [[1943]], lei capacitats de construccion navala estatsunidencas venguèron superioras ai pèrdas causadas per l'Aisse. Se la guèrra sosmarina foguèt finalament pauc eficaça dins l'[[Ocean Atlantic|Atlantic]], aquò foguèt pas lo cas dins l'[[Ocean Pacific]]. Coma lei [[destroièr]]s nipons èran rarament utilizats per protegir sei naviris marchands, lei rotas maritimas japonés foguèron durament atacadas per lei [[sosmarin]]s [[USA|estatsunidencs]]. En [[1942]], eliminèron un milion de tonas, quantitat de naviris malaisats de remplaçar per leis arsenaus japonés. Pauc a pauc, aquò trebolèt grèvament l'[[economia]] de l'archipèu. En particular, [[Japon]] aguèt de dificultats mai e mai importantas per trobar de [[petròli]]. ==== La reorganizacion d'Euròpa e lo genocidi ==== [[Fichièr:Stroop Report - Warsaw Ghetto Uprising 06b.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la deportacion deis abitants dau ghetto judieu de Varsòvia après la desfacha de l'insurreccion de [[1943]].]] A partir de [[1941]]-[[1942]], gràcias a sei victòrias a l'oèst e a l'èst, [[Adolf Hitler|Hitler]] poguèt construrre una [[Euròpa]] novèla segon sei concepcions politicas. Lo 24 d'octòbre de [[1940]], obtenguèt la collaboracion de l'[[Estat Francés]] dau manescau [[Philippe Pétain|Pétain]] après un rescòntre a [[Montoire]]. Aquò permetèt au [[Tresen Reich|Reich]] d'esplechar l'economia de [[França]] que provesiguèt un cinquen dei ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra alemand. En revènge, [[Espanha]] refusèt de participar au conflicte maugrat l'autorizacion donada a de volontaris de s'engatjar dins lei fòrças alemandas. En [[Euròpa Centrala]] e [[Euròpa Orientala|Orientala]], l'esplecha foguèt pus violenta car aquelei tèrras èran destinadas a la colonizacion germanica. Lei populacions [[Eslaus|eslavas]] foguèron donc somesas a una ocupacion dura e a una repression violenta, especialament en [[Polonha]], en [[Boèmia]]-[[Moravia]] e dins lei territòris sovietics ocupats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' "Il y a plusieurs « seconde guerre mondiale », dins ''Manuel critique du XXème siècle'', 2010.</ref>. [[Adolf Hitler|Hitler]] contentèt tanben seis aliats pus fidèus en permetent ais [[Ongria|Ongrés]] e ai [[Bulgaria|Bulgars]] d'annexar divèrsei territòris [[Romania|romans]]. En compensacion, lei [[Romania]] recebèt de territòris sovietics de colonizar. [[Itàlia]] recebèt pereu de territòris dins lei [[Balcans]]. Pasmens, dins aquela region, la fòrça dei movements de resisténcia necessitèt lo mandadís e lo mantement de tropas importantas. Enfin, lei [[nazisme|nazis]] aprofichèron sei succès per començar lo genocidi dei « raças inferioras ». Lei [[judaïsme|judieus]] e leis [[Eslaus]] foguèron lei victimas principalas d'aqueu projècte que poguèt s'apielhar sus un ret de [[camp d'exterminacion|camps d'exterminacion]] mai e mai sofisticats per tuar de milions de personas. D'un biais generau, la violéncia e leis atrocitats d'[[Alemanha]] e de seis aliats suscitèron pauc a pauc la formacion de movements de resisténcia. Sostenguts per leis Aliats, aquelei movements concentrèron generalament seis activitats dins la cèrca d'informacions sus leis armadas alemandas. Pasmens, dins certanei regions, formèron d'armadas vertadieras coma en [[Iogoslavia]] amb lei fòrças de [[Josip Broz Tito|Tito]]. En [[URSS]], lei movements de partisans foguèron dirèctament dirigits per lo comandament de l'Armada Roja. Principalament formats de soudats eissits d'unitats destruchas durant l'ataca alemanda, de quadres dau Partit e de volontaris locaus, menèron una [[guerilha]] intensa còntra lei linhas d'avitalhament de la ''[[Wehrmacht]]''. == L'esfòrç de guèrra == === Reiaume Unit === L'esfòrç de guèrra [[Reialme Unit|britanic]] foguèt malaisat d'organizar car son nivèu de preparacion èra inferior a aqueu de [[França]]. Ansin, après la [[campanha de França (1940)|campanha de França]], [[Londres]] dispausava unicament dei {{formatnum:200000}} òmes evacuats a [[batalha de Dunquèrca|Dunquèrca]] (sensa lor armament) e de quauquei desenaus de miliers d'òmes posicionats dins l'[[Empèri Britanic|Empèri]]. Foguèt donc necessari de demandar l'ajuda dei [[dominion]]s e d'organizar la mobilizacion dei ressorsas deis [[Illas Britanicas]]. Aquò comencèt en genier de [[1940]] e accelerèt lentament. Pasmens, tre [[1941]], 40% de la populacion activa participava a l'esfòrç de guèrra. De mai, l'[[inflacion]] foguèt ben limitada. Ansin, lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] capitèt de produrre 600 carris cada mes en [[1941]] e mai de 700 a partir de [[1942]]. La produccion d'[[avion]]s agantèt {{formatnum:2000}} unitats mensualas. Puei, l'ajuda financiera de [[Washington]] permetèt a [[Londres]] de dispausar de la poissança industriala deis [[USA|Estats Units]]. === Leis Estats Units === [[Fichièr:B-24 bomber at Willow Run.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una usina aeronautica ais [[USA|Estats Units]].]] En [[1939]], leis [[USA|Estats Units]] dispausavan d'una [[marina militara]] poderosa mai leis autrei brancas de sei fòrças armadas èran feblas. Ansin, lo govèrn deguèt organizar la mobilizacion de son economia. Per aquò, adoptèt un sistèma [[dirigisme|dirigista]] basat sus d'organismes publics encargats d'assegurar una produccion ò de la resolucion d'un problema donat. Aquel ensemble èra contraròtlat au nivèu de la presidéncia per un burèu especiau. Fòrça eficaç, aquela organizacion permetèt de produrre, de [[1940]] a [[1945]], {{formatnum:96000}} carris, {{formatnum:61000}} pèças d'[[artilhariá]], {{formatnum:296000}} [[avion]]s, {{formatnum:2300000}} [[camion]]s, {{formatnum:2700}} naviris marchands dau tipe ''[[Liberty ship]]'' e plusors centenaus de naviris de combat. Gràcias a aquela produccion, leis [[USA|Estats Units]] formèron una armada de 11,9 milions d'òmes e èran, en [[1945]], l'unica [[arma nucleara|poissança nucleara]] de la [[planeta]]. De mai, equipavan la màger part dei fòrças aliadas. Per exemple, donèron {{formatnum:15000}} avions e {{formatnum:7000}} blindats a l'[[URSS]], {{formatnum:5200}} avions e {{formatnum:1000}} blindats au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] ò la quasi totalitat de l'armament modèrne de l'armada francesa d'Africa dau Nòrd ({{formatnum:5000}} [[carri de combat|carris]], {{formatnum:3000}} [[canon]]s e {{formatnum:1400}} [[avion]]s). === L'URSS === [[Fichièr:RIAN archive 1274 Tanks going to the front.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un convòi de carris sovietics [[T-34]] en sortida d'usina. Amb {{formatnum:56400}} unitats produchas, foguèt lo carri pus produch de la guèrra.]] Suspresa per l'invasion alemanda, l'[[Union Sovietica]] deguèt tornar organizar son [[economia]] e sa [[politica]] per s'adaptar ai necessitats dau conflicte. Regardant lo premier ponch, un [[Comitat d'Estat per la defensa]], presidit per [[Estalin]], foguèt creat per dirigir la produccion e lei fòrças armadas. Per lo segond, [[Estalin]] cambièt sa politica, demeniguèt l'intensitat de la repression politica e tornèt restaurar de nocions coma lo [[patriotisme]] ò lei tradicions militaras (recreacion d'òrdres militaras, retorn deis ensenhas dei [[grade militar|grades]], supression dau [[Komintern]], abandon de l’''[[L'internacionala|Internacionala]]'' coma imne nacionau, etc.). En parallèl, l'[[industria]] foguèt reorganizada car la pèrda de plusors regions industrialas e minieras, especialament en [[Ucraïna]], èran estadas conquistas per leis [[Alemanha|Alemands]]. Per exemple, la produccion de [[carbon]] demeniguèt de 50% e aquela d'[[acièr|acier]] de 65%. Ansin, aperaquí {{formatnum:1300}} [[usina]]s foguèron desplaçadas en [[Siberia]] ò en [[Asia Centrala]] e de sites novèus foguèron creats. Tre la fin de [[1942]], la produccion d'armaments venguèt superiora au nivèu enregistrat en [[1941]]. Leis ajudas angloestatsunidencas permetèron tanben d'equipar d'unitats de l'[[Armada Roja]] gràcias a l'arribada de {{formatnum:22000}} [[avion]]s, de {{formatnum:12000}} carris, de 2,6 milions de tonas de [[Carburant|carburants]] e de 4,5 milions de tonas de viures. Dins aquò, lo problema major de l'[[URSS]] durant la guèrra foguèt la manca de man d'òbra. D'efiech, en causa dei besonhs de l'armada, dei populacions demoradas dins lei regions ocupadas e dei pèrdas catastròficas, lo nombre de trabalhaires disponibles passèy de 30 milions en [[1940]] a 27 milions en [[1945]]. Un important esfòrç de racionalizacion e de modernizacion aguèt tanben luòc per aumentar lei capacitats de produccion. De mai, totei lei vacanças foguèron suprimidas e lei cadéncias foguèron aumentadas. Ansin, lei Sovietics capitèron de produrre {{formatnum:143000}} [[avion]]s, {{formatnum:102000}} [[blindatge|blindats]] e {{formatnum:490000}} pèças d'[[artilhariá]] entre [[1941]] e [[1945]]. === Alemanha === [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-635-3966-27, Panzerfabrik in Deutschland.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una linha de produccion de [[Panzer V]].]] Dins lo camp de l'Aisse, la poissança industriala principala èra [[Alemanha]] que pilhèt lei ressorsas dei regions ocupadas per la ''Wehrmacht'' per finançar la mitat de son esfòrç de guèrra. Teoricament plaçat sota l'autoritat de [[Hermann Göring|Göring]], aquel esfòrç demorèt lòngtemps mau organizat e la produccion militara alemanda de [[1942]] èra similara a aquela dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Aquò cambièt amb la mòrt de [[Fritz Todt]] e la [[batalha d'Estalingrad|desfacha d'Estalingrad]] que menèt a l'adopcion d'una politica de [[guèrra totala]]. Lo personatge centrau de l'esfòrç de guèrra dau [[Tresen Reich|Reich]] foguèt finalament [[Albert Speer]] que capitèt d'aumentar fòrça la produccion industriala sensa redurre lo nivèu de vida de la populacion. De mai, capitèt de produrre de quantitats considerablas de carburant sintetic, çò que permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] de perseguir lo combat maugrat la feblessa de sa produccion [[petròli|petroliera]]. En realitat, coma lei [[URSS|Sovietics]], lo problema major d'[[Alemanha]] foguèt la manca de man d'òbra car, en [[1943]], 11 milions d'òmes èran mobilizats e 4 milions èran estats tuats, bleçats ò capturats. Plusors solucions foguèron trobats coma l'engatjament d'auxiliaris eslaus, dichs « tatars » car l'[[ideologia]] [[nazisme|nazi]] considerava leis Eslaus coma d'èssers inferiors, dins la ''Wehrmacht'' e lo trabalh fòrçat d'obriers estrangiers ò de presoniers. Conjugada amb una politica de racionalizacion e d'estandardizacion fòrça modèrna, aquela politica permetèt a [[Albert Speer|Speer]] d'aumentar la fabricacion d'armaments dins de proporcions importantas : {{formatnum:9400}} carris en [[1942]], {{formatnum:27300}} en [[1944]] ; {{formatnum:36000}} [[avion]]s en [[1944]] còntra solament {{formatnum:13700}} en [[1942]]. De mai, se leis Aliats organizèron de campanhas de bombardaments aerians massís, la dispersion deis [[usina]]s permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] de mantenir una produccion eficaça fins au mes d'abriu de [[1945]] quand l'invasion dau còr dau país entraïnèt l'afondrament complèt de son [[economia]]. [[Alemanha]] capitèt pereu de desvolopar d'armas novèlas coma lo carri [[Panzer V|Panther]], lo caçaire [[Messerschmitt Me 262|Me 262]] ò lei [[missil]]s [[V1]] e [[V2]]. En revènge, la produccion de [[municion]]s ò de [[camion]]s foguèt un problema e lei mancas se multipliquèron limitant leis atacas ò necessitant lo retorn dau [[cavau]] coma mejan de transpòrt de l'avitalhament ò dei pèças d'[[artilhariá]]. === Itàlia === Dotada de ressorsas naturalas limitadas e d'una [[industria]] inferiora ais autrei belligerants majors, [[Itàlia]] aguèt de dificultats fòrça importantas per organizar son esfòrç de guèrra. De [[1940]] a [[1943]], lo país produguèt solament {{formatnum:11000}} [[avion]]s e {{formatnum:3700}} [[carri de combat|carris]], [[tecnologia|tecnologicament]] inferiors a aquelei de seis adversaris. Lei causas d'aquela feblessa foguèron l'incapacitat de mobilizar leis energias per lo regim [[faissisme|faissista]] : * au nivèu politic, [[Benito Mussolini|Mussolini]] ordonèt pas d'accions particularas per organizar la produccion de guèrra avans octòbre de [[1940]] e fisèt jamai lei poders necessaris au generau [[Carlo Favagrossa]], encargat de la desvolopar e de la coordenar. * au nivèu sociau, leis obriers foguèron pas plaçats sota la direccion de l'armada avans decembre de [[1942]]. * au nivèu economic, lei fabricacions èran pas racionalizadas. D'un biais paradoxau, la produccion industriala demeniguèt ansin de 11% entre [[1938]] e [[1942]] en causa de problemas d'organizacion. A partir de [[1942]], [[Benito Mussolini|Mussolini]] venguèt ansin fòrça impopular e sei chausidas foguèron contestadas, compres au sen dau partit faissista. === Japon === La produccion de guèrra de [[Japon]] foguèt trebolada per la lucha entre lei militars, partisans d'una organizacion dirigista de l'esfòrç de guèrra, e lei ''[[zaibatsu]]'', grops industriaus favorables au respècte de la proprietat privada. L'illustracion pus concrèta d'aquela oposicion foguèt lo refús deis industriaus, sostenguts per lo govèrn [[Fumimaro Konoe|Konoe]], d'aplicar la lèi de mobilizacion generala de decembre de [[1937]] que permetiá normalament d'assegurar la primautat absoluda de l'Estat. Aquela situacion durèt fins a la fin de [[1941]] e l'intrada en guèrra dau país còntra leis [[USA|Estats Units]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Quatre ressorsas estrategicas foguèron definidas per leis autoritats militaras. Lei conquistas inicialas de [[1941]]-[[1942]] avián coma objectiu d'ocupar aquelei regions : [[Filipinas]] per lo [[coire]], [[Malàisia]] per l'[[estanh]] e lo [[cauchó]] e leis [[Indonesia|Índias Neerlandesas]] per lo petròli. Lo ris, autra ressorsa de premiera importància, foguèt produch localament e en partida importat de [[Tailàndia]]. Lo plan d'ataca [[japon]]és èra donc fòrça liat ai besonhs de son [[industria]] de guèrra. Pasmens, la resolucion dau conflicte entre militars e borgesiá laissèt la plaça a una autra rivalitat entre l'armada de tèrra e la marina militara que perdurèt fins a la [[batalha dau Golf de Leyte]]. Coma per la màger part deis autreis actors de la guèrra, trobar la man d'òbra necessària foguèt un problema car 9,5 milions d'òmes èran mobilizats. Per aquò, lei [[femna]]s foguèron dirigidas vèrs leis emplecs industriaus. Foguèron completadas per de trabalhaires fòrçats (dos milions de [[Corèa|Coreans]] e plusors centenaus de miliers de [[presonier de guèrra|presoniers de guèrra]]). Lor nivèu de competéncia èra limitat, çò qu'entraïnèt de problemas mai l'industria aeronautica capitèt de produrre {{formatnum:79000}} avions durant lo conflicte. Pasmens, lei resultats d'aquela organizacion foguèron insufisents per faciar lo potenciau economic deis [[USA|Estats Units]]. De mai, a partir de [[1944]], l'eficacitat dei [[sosmarin]]s [[USA|estatsunidencs]] empediguèt lei naviris marchands d'avitalhar l'archipèu. Ansin, a partir de [[1944]], la produccion declinèt e la [[famina]] apareguèt dins mai d'una region. == Lei genocidis alemands == [[Fichièr:Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png|thumb|Esquèma generau dau sistèma concentracion nazi e de la politica d'exterminacion dau Tresen Reich]] [[Fichièr:Bundesarchiv B 285 Bild-04413, KZ Auschwitz, Einfahrt.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'intrada dau [[camp d'Auschwitz-Birkenau]] lo 27 de genier de [[1945]].]] Antisemita e violent, lo regime nazi aviá adoptat de politicas d'exclusion dei populacions judievas tre sa presa dau poder. Pasmens, lo començament e la generalizacion de la guèrra transformèron lei perspectivas dau [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] amb la conquista de territòris importants susceptibles de participar a la creacion dau ''Lebensraum'' revendicat per lei [[nazisme|nazis]]. Ansin, la guèrra en [[Euròpa Orientala]] prenguèt rapidament lo caractèr d'una « guèrra genocidi » caracterizada per la mesa en plaça de politicas destinadas a gerir cada pòble en foncion dei besonhs alemands, d'un sistèma de dominacion raciala e de politicas d'exterminacion dei populacions inutilas ò perilhosas. Per aquò, lei guèrras a l'Èst foguèron presentadas coma de crosadas per la propaganda nazi en vista de presentar lei populacions eslavas coma inferioras. L'objectiu èra de favorizar lei comportaments violents e plusors òrdres encoratjèron leis exaccions e lei crimes. Per exemple, lo ''[[Kommissarbefehl]]'' (« òrdre dei comissaris »), publicat lo 6 de junh de [[1941]], ordonèt l'execucion de totei lei [[comissari politic|comissaris politics]] [[URSS|sovietics]] e pus generalament de totei lei presoniers identificats coma ''« totalament bolchevizats ò coma representants actius de l'ideologia bolchevista »''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jörg Echternkamp, ''Postwar Soldiers: Historical Controversies and West German Democratization, 1945–1955'', Berghahn Books, 2020, p. 137.</ref>. L'invasion de l'[[URSS|Union Sovietica]] foguèt tanben acompanhada per la campanha deis ''[[Einsatzgruppen]]'', un ensemble d'unitats mobilas dedicadas a l'identificacion e a l'execucion deis opausants reaus ò supausats au [[nazisme]]. Amb l'ajuda dei fòrças regularas alemandas, tuèron un minimom de 1,4 milion de personas, principalament de judieus. [[Bielorussia]] foguèt lo còr de lor zòna d'activitat entraïnant la destruccion de 600 vilatges (e lo chaple de seis abitants). En parallèl, dins lei territòris ocupats, se pausèt la question de la colonizacion alemanda e de la transformacion dei populacions indigènas en populacion de trabalh au servici deis Alemands. Dins aqueu quadre, lei nazis imaginèron una ierarquia destinada a organizar l'installacion de colons alemands a l'èst. Lei judieus ne'n foguèron lei victimas principalas, de còps amb la participacion dei populacions localas. Foguèron regropats dins de guètos urbans mau avitalhats onte lei condicions de vida èran catastroficas. Pasmens, d'autrei populacions coma lei « Tatars » foguèron acceptadas au sen de l'armada alemanda<ref>Segon lei nazis, lei Tatars èra una populacion relativament arianizada e donc superiora ais Eslaus. La ''Wehrmacht'' utilizèt donc aqueu tèrme per designar lei soudats eslaus engatjats volontaris dins lei fòrças alemandas.</ref>. Lei Polonés e leis autrei populacions eslavas conoguèron generalament un destin intermediari marcat per lei chaples, la repression e lo trabalh forçat. Pasmens, a partir de [[1939]], lo regime nazi comencèt tanben de menar d'assais d'exterminacion de populacions indesirablas. Lei premierei victimas foguèron leis andicapats fisics e mentaus alemands assassinats dins l'encastre de l'[[Aktion T4]]. Entre lo 1{{èr}} de setembre de [[1939]] e lo 24 d'aost de [[1941]], aqueu programa tuèt entre {{formatnum:70000}} e {{formatnum:80000}} personas. Foguèt abandonat en causa de la protestacion dau [[clergat]] [[catolicisme|catolic]], mai permetèt d'aquistar pauc a cha pauc lei competéncias necessàrias a l'execucion en massa de plusors desenaus de personas. En particular, lo [[gasatge]] s'impausèt pauc a cha pauc coma lo metòde pus eficaç. A partir de [[1941]], de responsables regionaus en [[Polonha]] utilizèron aqueu saupre-faire per exterminar quauquei desenaus de miliers de judieus jutjats inaptes au trabalh. Aquò foguèt a l'origina de cinc camps d'exterminacion ([[Camp de Belzec|Belzec]], [[Camp de Chelmno|Chelmno]], [[Camp de Majdanek|Majdanek]], [[Camp de Sobibor|Sobibor]] e [[Camp de Treblinka|Treblinka]]) que foguèron utilizats dins un premier temps per desengorjar lei guètos judieus de [[Polonha]]. Pasmens, en [[1942]]-[[1943]], leis autoritats nazis decidèron d'organizar l'exterminacion sistematica dei judieus europèus. Lei cinc camps polonés foguèron alora cargats d'acabar l'execucion deis abitants dei guètos polonés<ref>Un pichon camp d'exterminacion, [[Camp de Maly Trostenets|Maly Trostenets]], foguèt tanben construch dins aqueu quadre per liquidar lo guèto de [[Minsk]].</ref>. Dins aquò, lo camp d'exterminacion alemand pus conegut es aqueu d'[[Camp d'Auschwitz-Birkenau|Auschwitz-Birkenau]], un important complèxe dedicat a l'exterminacion dei judieus en provenança dau rèsta d'[[Euròpa]], de populacions eslavas e de [[Tziganes]]. == La victòria de la Granda Aliança == [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png|thumb|600px|center|Operacions principalas sus lo teatre europèu de la Segonda Guèrra Mondiala de 1943 a 1945.]] === La reconquista dei regions ocupadas per l'Aisse === ==== La conquista d'Africa ==== [[Fichièr:British 4.5 inch gun and crew Tunisia 1943 IWM TR 1004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[canon antiaerian]] britanic durant la [[campanha de Tunisia]].]] Lo 8 de novembre de [[1942]], lei fòrças angloestatsunidencas comandadas per lo generau [[Dwight D. Eisenhower]] desbarquèron en [[Marròc]] e en [[Argeria]] ([[operacion Torch]]). Après una resisténcia simbolica a [[Casablanca]] e [[Oran]], l'amirau [[François Darlan|Darlan]] cambièt de camp e signèt l'intrada en guèrra de l'[[Empèri Coloniau Francés]] còntra l'Aisse (22 de novembre). Obtenguèt una ajuda estatsunidenca per tornar equipar l'armada francesa qu'agantèt un milion d'òmes en [[1945]]. Aquò permetèt ais Aliats de conquistar [[Marròc]] e [[Argeria]] sensa dificultat. Pasmens, la repòsta [[Alemanha|alemanda]] foguèt rapida. Lo [[Tresen Reich|Reich]] ocupèt lo sud de [[França]], entraïnant lo sabordatge de la flòta francesa dins lo pòrt de [[Tolon]], e desbarquèt en [[Tunisia]] onte [[Erwin Rommel|Rommel]] se retirèt après la pèrda de [[Libia]]. Aprofichant lei [[montanha]]s [[tunisia]]nas, lei Germanoitalians opausèron una resisténcia acarnada avans de cedir a la prima de [[1943]]. Lo 13 de mai, lor defensa s'afondrèt e {{formatnum:250000}} òmes capitulèron au [[Cap Bon]]. Aquela victòria permetèt ais Aliats de precisar seis objectius de guèrra a la [[conferéncia de Casablanca]] (14-27 de genier). Afiermèron sa volontat d'impausar una capitulacion sensa condicion a l'Aisse e organizèron son estrategia : eliminar premier [[Itàlia]], bombardar lo potenciau economic alemand e durbir un segond frònt en [[Euròpa Occidentala]]. Assaièron tanben de redurre l'ostilitat entre la [[França Liura]] de [[Charles de Gaulle]] e l'armada francesa d'Africa dau [[Henri Giraud (militar)|generau Giraud]] (qu'aviá remplaçat [[François Darlan|Darlan]], assassinat en decembre de [[1942]]). Lo 3 de junh de [[1943]], lei dos generaus creèron un Comitat Francés de Liberacion Nacionala que venguèt lo representent unic de [[França]]. Rapidament, [[Henri Giraud (militar)|Giraud]] i perdiguèt tota influéncia. ==== L'eliminacion d'Itàlia ==== [[Fichièr:Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png|thumb|right|Esquèma simplificat de la campanha d'Itàlia.]] L'ataca dirècta còntra [[Itàlia]] comencèt lo 10 de julhet de [[1943]] amb lo desbarcament de Sicília. Leis Aliats conquistèron rapidament l'illa e [[Benito Mussolini|Mussolini]] foguèt destituit per lo Grand Conseu Faissista durant la nuech dau 24 au 25 de julhet e arrestat. Lo poder foguèt fisat per lo rèi au manescau [[Pietro Badoglio]]. Aqueu darrier signèt lo 3 de setembre un [[armistici]] amb leis Aliats après la capitada d'un desbarcament dins lo sud de la [[peninsula]]. Son objectiu èra de permetre lo passatge deis Italians dins lo camp aliat. Dins aquò, leis [[Alemanha|Alemands]] reagiguèron rapidament, ocupèron la màger part dau país e liberèron [[Benito Mussolini|Mussolini]]. Totalament desorganizada, l'armada italiana dispareguèt durant aqueleis eveniments<ref>'''[[italian|(it)]]''' Gianni Rocca, ''L'Italia invasa 1943-1945'', 1{{a}} edicion, Mondadori, 1998.</ref>. La ''Wehrmacht'' mandèt un [[còrs expedicionari]] en [[Itàlia]] onte leis Aliats renforcèron pauc a pauc sa preséncia. Pasmens, lo relèu favorable a la defensa permetèt aisament ais [[Alemanha|Alemands]] d'alentir l'avançada de seis adversaris. Ansin, de combats durs foguèron necessaris dins la region de [[Cassino]] (mai de [[1944]]) per permetre ais Aliats d'intrar dins [[Roma]] lo 4 de junh de [[1944]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gérard Cardonne, ''Monte Cassino. La bataille des nations, décembre 1943 - mai 1944'', Éditions Feuillage, 2013.</ref>. ==== D'Estalingrad a la liberacion d'Ucraïna ==== [[Fichièr:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un assaut sovietic a la [[batalha de Korsk]].]] En despiech dei victòrias aliadas en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] e, pus tard, en [[Euròpa Occidentala]], lo frònt principau de la partida europèa de la guèrra foguèt lo [[frònt de l'Èst (1941-1945)|frònt de l'Èst]] onte mai de 75% dei fòrças alemandas èran desplegadas. Après sa [[batalha d'Estalingrad|victòria d'Estalingrad]], lei [[URSS|Sovietics]] organizèron de còntra-atacas sus divèrsei sectors permetent de melhorar l'avitalhament de [[Leningrad]] (genier), d'alunchar leis [[Alemanha|Alemands]] a 250 km de [[Moscòu]] (març) e de reconquistar una partida dei regions perdudas au sud ([[Rostov]], [[Korsk]], [[Karkòv]]). Pasmens, una còntra-ofensiva eficaça deis unitats blindadas de [[Erich von Manstein|von Manstein]] arrestèt aquela perseguida e permetèt a la ''Wehrmacht'' de reprendre Karkòv (març)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Yakovleff, ''Tactique théorique'', 3{{a}} edicion, Economica, 2016, pp. 555-559.</ref>. {{veire|Batalha de Korsk}} Aquelei combats menèron a la formacion d'un [[Salhent (tactica militara)|salhent]] dins la region de [[Korsk]]. Aguent comprés l'impossibilitat d'una victòria totala sus l'[[URSS]], leis Alemands assaièron d'i infligir de pèrdas catastroficas a l'[[Armada Roja]] per impausar la dubertura de negociacions. Pasmens, lei [[URSS|Sovietics]] anticipèron leis intencions de seis adversaris e fortifiquèron la region. La batalha, famosa per lo nombre de [[blindatge|blindats]] engatjats per lei dos camps, durèt de [[Batalha de Korsk|julhet a aost de 1943]] e s'acabèt per un succès sovietic permetent lei liberacions de [[Karkòv]], de [[Briansk]] e de [[Smolensk]]. De mai, lei [[URSS|Sovietics]] avián desenant la capacitat de remplaçar pus rapidament sei pèrdas. Ansin, après una pausa permetent ai dos camps de tornar formar sei fòrças, lei Sovietics poguèron dispausar de l'iniciativa. L'ofensiva seguenta comencèt en novembre de [[1943]]. Fòrça [[sang|saunosa]], permetèt a l'[[Armada Roja]] de passar [[Dnièpre]] en despiech d'una violenta còntra-ofensiva alemanda dins la region de [[Jitomir]]. Lo mes seguent, lei [[URSS|Sovietics]] organizèron una campanha d'ivèrn a partir dau 18. Capitèron de reprendre [[Narva]] e [[Pskov]] au nòrd (genier), d'agantar [[Bug]] (febrier) e [[Dnièstre]] (març) au sud e d'intrar en [[Galícia]]. Puei, lo 15 d'abriu, intrèron dins [[Odessa]], çò que marquèt l'acabament de la reconquista d'[[Ucraïna]]. ==== La conferéncia de Teheran ==== [[Fichièr:Tehran Conference, 1943.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'[[Estalin]], de [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt]] e de [[Winston Churchill]] a la [[conferéncia de Teheran]].]] {{veire|Conferéncia de Teheran}} L'annada [[1943]] veguèt una intensa activitat diplomatica destinada a renfòrçar lei liames entre leis [[USA|Estats Units]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], l'[[URSS]] e la [[Republica Populara de China|China Nacionalista]]. La [[conferéncia de Teheran]] (28 de novembre de [[1943]]) foguèt la cima d'aqueu procès. Confiermèt la volontat deis Aliats e dei Sovietics de durbir un segond frònt en [[França]] en [[1944]], de mantenir l'unitat d'[[Iran]] (qu'èra estat militarament ocupat per lei [[Reialme Unit|Britanics]] e lei [[URSS|Sovietics]] per melhorar sei comunicacions), de desmembrar [[Alemanha]] e de desplaçar lei [[frontiera]]s vèrs l'[[oèst]]. [[Estalin]] acceptèt tanben de declarar la guèrra ai [[Japon]]és après la desfacha d'[[Alemanha]] e lei problemas de l'après guèrra foguèron evocats, especialament la creacion dei [[ONU|Nacions Unidas]], e lo mantenement de la patz mondiala per lei Quatre Grands. Per prevenir un futur isolament dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Winston Churchill|Churchill]] obtenguèt egalament la reconstitucion de la poissança francesa. ==== De Guadalcanal a Leyte ==== [[Fichièr:Flamethrower in Tarawa jungle.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Batalha de Tarawa|combats sus l'illa de Tarawa]].]] Dins l'[[Ocean Pacific]], lo ritme de la reconquista deis illas tengudas per lei [[Japon]]és foguèt fòrça alentit per lei dificultats de la [[logistica]] necessària ai desbarcaments e a l'avitalhament dei flòtas. De mai, lei premiers teatres avián una [[geografia]] malaisada. Leis [[USA|Estatsunidencs]] deguèron donc esperar lo 8 de febrier de [[1943]] per acabar la conquista de [[Guadalcanal]] e protegir sei liasons amb [[Austràlia]]. Puei, durant l'estiu seguent, capitèron de rebutar l'ataca nipona còntra [[Alaska]]. En parallèl, l'activitat de la basa de [[Rabaul]], situada au nòrd de l'illa de [[Nòva Bretanha]] foguèt pauc a pauc reducha. La particularitat de la guèrra estatsunidenca còntra [[Japon]] foguèt la rivalitat entre l'amirau [[Chester Nimitz|Nimitz]], partisan d'una ataca dirècta vèrs leis [[Illas Marianas]] per menaçar pus rapidament l'archipèu, e lo generau [[Douglas MacArthur|MacArthur]] desirós de desvolopar una ataca per lei [[Filipinas]]. Coma leis [[USA|Estats Units]] podián sostenir lei dos esfòrç, ges de decision foguèt presa per resòuvre lo problema e lei combats se debanèron sus lei dos frònts d'un biais simultanèu. Ansin, en [[1944]], lei fòrças de [[Chester Nimitz|Nimitz]] prenguèron lo contraròtle deis [[Illas Marshall]] (genier), dei [[Illas Carolinas]] (8 de febrier) e deis [[Illas Marianas]] (junh-aost). Permetent ai [[bombardier]]s d'atacar dirèctament lo territòri japonés, aquela desfacha entraïnèt la demission dau govèrn Tojo (18 de julhet). De son caire, lei tropas [[Douglas MacArthur|MacArthur]] avancèron lòng dau litorau nòrd de [[Nòva Guinèa]] gràcias a una tiera de desbarcaments avans d'envaïr lei [[Molucas]] (setembre). Puei, se dirigiguèron vèrs lo nòrd onte desbarquèron ai [[Filipinas]] dins lo corrent d'octòbre amb l'ajuda de la flòta de [[Chester Nimitz|Nimitz]]. Lei [[Japon]]és assaièron d'organizar una leca per destrurre lei [[naviri]]s [[USA|estatsunidencs]] mai la manca d'aviators experimentats e lo descriptatge dau projècte entraïnèt sa revirada totala. En plaça, la marina militara perdiguèt sa darriera flòta a la [[batalha dau Golf de Leyte]] (24-26 d'octòbre de [[1944]]). ==== Succès japonés en China e desfachas en Birmania ==== [[Fichièr:IND 003698 Garrison Hill Kohima.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una posicion defensiva britanica a la [[batalha de Kohima]].]] Maugrat lei progrès de l'ofensiva estatsunidenca dins lo [[Ocean Pacific]], [[China]] èra totjorn lo teatre principau de desplegament dei fòrças terrèstras [[japon]]esas. Dempuei lei combats de [[1940]], lo frònt i èra relativament estable : lei Nacionalistas èran tròp isolats per organizar una ataca d'amplor e lei problemas logistics limitavan la capacitat dei Japonés d'ocupar mai de terren. Pasmens, en mai de [[1944]], l'armada imperiala ataquèt dins lo sud dau país per melhorar sei liasons amb lo Sud-Èst Asiatic. Aquò li permetèt de conquistar [[Changsha]] (18 de junh) e d'establir una linha de comunicacion terrèstra anant de [[Manchoria]] fins a [[Singapor]]. En revènge, seis accions en [[Birmania]] aguèron mens de succès. D'efech, a la prima de [[1944]], [[Japon]] ataquèt en direccion dau camin de fèrre [[Calcutta]]-[[Ledo]]. Pasmens, se turtèt a la resisténcia dei fòrças de l'amirau [[Louis Mountbatten|Mountbatten]]. Premier, lo generau [[USA|estatsunidenc]] [[Joseph Stilwell|Stilwell]] poguèt bastir una rota dirècta vèrs [[China]]. Puei, l'ofensiva nipona foguèt arrestada ai batalhas d'[[Batalha d'Imphal|Imphal]] e de [[Batalha de Kohima|Kohima]] (març-julhet de [[1944]]). La [[Retirada (tactica)|retirada]] foguèt malaisada en causa de la manca de viures e de [[municion]]s, çò que permetèt ai [[Reialme Unit|Britanics]] de prendre [[Akyab]] (genier de [[1945]]) e d'intrar dins [[Rangoon]] (3 de mai). Aperavans, per protegir son retirament de [[Birmania]], lei Japonés prenguèron lo contraròtle d'[[Indochina]]. ==== Lei movements de Resisténcia e l'acceleracion dei genocidis nazis ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-212-0221-06, Russland-Nord, Erschießung von Partisanen.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'execucion de [[partisans sovietics]] en [[1941]].]] A partir de [[1943]], lei movements de Resisténcia se desvolopèron fòrça en [[Euròpa]] gràcias a l'aumentacion de la repression alemanda e au refús dau trabalh fòrçat. En [[Iogoslavia]], lei fòrças de [[Tito]] formèron una armada vertadiera, capabla de luchar còntra l'Aisse e còntra lei movements de resisténcia rivaus (que jonhèron finalament lo camp alemand). En [[URSS]], lo secutament dei linhas d'avitalhament de la ''Wehrmacht'' demorèt la règlas dins lei regions sovieticas encara ocupadas, especialament [[Bielorussia]]. En [[França]] e en [[Polonha]], lei movements de resisténcia èran tanben pron poderós per formar de [[guerilha]]s. Dins aquò, coma o mostrèt la revirada de l'[[Insureccion de Varsòvia]], l'afrontament dirècte còntra leis [[Alemanha|Alemands]] èra encara impossible. De son caire, leis [[Alemanha|Alemands]] renforcèron l'esplecha d'[[Euròpa]]. En febrier e en junh de [[1944]], capitèt d'empedir la formacion de guerilhas permanentas en [[França]]. Dins totei lei territòris ocupats, la [[Gestapo]] e la [[SS]] foguèron cargadas de reprimir la Resisténcia e la violéncia dei represalhas aumentèt rapidament. Per exemple, en [[Occitània]], lo vilatge d'[[Orador de Glana]] e sa populacion foguèron anientats lo 10 de junh de [[1944]] (mai de 600 mòrts). Pasmens, leis atrocitats pus importantas aguèron luòc a l'Èst onte la destruccion dei [[vila]]s e dei [[vilatge]]s èra quasi sistematica. Per exemple, en [[Bielorussia]], de [[1941]] a [[1944]], {{formatnum:9200}} vilas e vilatges foguèron cremats e pilhats (dont 600 totalament rasats) e 2,23 milions de civius foguèron tuats (dont {{formatnum:600000}} a {{formatnum:800000}} [[judaïsme|judieus]])<ref>Dins aqueu país, lo chaple sistematic dei vilatges venguèt la nòrma après l'[[Operacion Bamberg]], menada en març de [[1942]], que foguèt lo modèl de totei leis operacions ulterioras còntra lei populacions civilas bielorussas.</ref>. Leis [[Alemanha|Alemands]] accelerèron tanben lo chaple dei comunautats judievas e de plusors populacions eslavas. Lo [[camp d'Auschwitz-Birkenau]] es lo simbòl d'aquelei [[genocidi]]s amb son procès industriau permetent d'executar aisament de desenaus de miliers de personas cada mes. Pasmens, foguèt pas l'unic [[camp d'exterminacion]] fondat per lei [[nazisme|nazis]] e una partida non negligibla deis execucions se debanèron pas dins de [[chambra de gas|chambras de gas]]. ==== Lei desbarcaments de Normandia e de Provença ==== [[Fichièr:Normandy Invasion, June 1944.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau [[desbarcament de Normandia]].]] {{veire|Desbarcament de Normandia}} La dubertura dau segond frònt europèu aguèt luòc lo 6 de junh de [[1944]] amb lo [[desbarcament de Normandia]]. Implicant {{formatnum:200000}} òmes, {{formatnum:4500}} [[avion]]s e {{formatnum:13000}} [[avion]]s, l'operacion susprenguèt lei defensas alemandas. Pasmens, la vegetacion [[Normandia|normanda]] alentiguèt l'avançada aliada fins a la rompedura dei defensas de la ''[[Wehrmacht]]'' lo 31 de julhet. Lo 19 d'aost, [[París]] se revoutèt e la vila foguèt liberada lo 25 per lei Francés Liures dau [[Philippe Leclerc de Hauteclocque|generau Leclerc]]. En parallèl, un segond descarbament, en [[Provença]] (15 d'aost), permetèt a d'armadas francoestatsunidencs de liberar la mitat orientala de [[França]]. Menaçadas d'enceuclament, lei fòrças alemandas se retirèron vèrs [[Alemanha]] e lo frònt s'estabilizèt lòng de [[Ren]] après la revirada de l'[[operacion Market Garden]] (setembre). Lo 16 de decembre de [[1944]], leis [[Alemanha|Alemands]] organizèron una còntra-ofensiva [[blindatge|blindada]] dins leis [[Ardenas]]. Aprofichant una [[meteorologia]] malaisada que limitava l'utilizacion de l'aviacion aliada, enregistrèron quauquei succès mai foguèron arrestats per la resisténcia dei parachutistas estatsunidencs. Leis Aliats capitèron de restablir la situacion a partir de genier. En parallèl, lei [[França|Francés]] reconquistèron [[Estrasborg]]. === La desfacha d'Alemanha e de Japon === ==== L'intrada dei Sovietics en Alemanha ==== [[Fichièr:194407 abandoned german vehicles belarus (revised).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de veïculs alemands abandonats en [[Bielorussia]] durant l'[[Operacion Bagration]].]] {{veire|Operacion Bagration}} Sus lo frònt de l'Èst, lei [[URSS|Sovietics]] ataquèron en [[Bielorussia]] lo 23 de junh de [[1944]]. Per lo premier còp, aviá la superioritat aeriana e, sus una linha de {{formatnum:1000}} km, avancèron de 600 km. Leis Alemands subiguèron sa pus importanta desfacha de la guèrra amb l'afondrament dau Grop d'Armadas Centre. 25 [[division (unitat militara)|divisions]] i foguèron anientadas, 8 reduchas a 25% de seis efectius e 62 a 50%. L'Armada Roja reprenguèt [[Minsk]] (3-11 de julhet) e intrèt en [[Polonha]] e en [[Prússia|Prússia Orientala]]. Pasmens, la ''Wehrmacht'' capitèt d'estabilir lo frònt de [[Vistula]] gràcias a plusors còntra-ofensivas. Lei [[URSS|Sovietics]] intervenguèron donc pas per sauvar leis [[Insureccion de Varsòvia|insurgents de Varsòvia]] que deguèron capitular lo 2 d'octòbre. Pus au nòrd, la reconquista dei regions balticas permetèt a l'[[URSS]] de menaçar lo sud de [[Finlàndia]]. Lo 19 de setembre, lo país [[Escandinàvia|escandinau]] obtenguèt la signatura d'un [[armistici]] li permetent de mantenir son [[independéncia]]. En cambi, deguèt atacar lei fòrças alemandas encara presentas sus son territòri e, per la seguida durant la [[Guèrra Freja]], acceptar de pas noire ais interès sovietics. Au sud, [[Romania]] foguèt menaçada d'invasion e lo rèi [[Miquèu Ièr de Romania|Miquèu]] demandèt un armistici (23 d'aost). Puei, engatjèt son país còntra lo [[Tresen Reich|Reich]]. [[Bulgaria]] l'imitèt lo 7 de setembre après una declaracion de guèrra sovietica lo 6. [[Ongria]] assaièt tanben d'abandonar lo conflicte mai leis Alemands arrestèron l'amirau [[Miklós Horthy|Horthy]] e lo remplacèron per un pronazi fanatic, [[Ferenc Szálasi]]. Liurèt lei judieus de son país ai camps d'exterminacion e mobilizèt lei faissistas ongrés per sostenir lei fòrças alemandas. Dirigits per [[Rodion Malinovski]], lei Sovietics se turtèron ansin a una viva resisténcia dins lo sector dau [[Lac Balaton]] e dins la capitala ongresa ([[Batalha de Budapèst|29 de decembre de 1944 - 13 de febrier de 1945]]). Dins lei [[Balcans]], l'Armada Roja establiguèt la liason amb lei fòrças de [[Josip Broz Tito|Tito]]. Au començament de [[1945]], lei [[URSS|Sovietics]] tornèron atacar en [[Polonha]] onte prenguèron [[Varsòvia]] (17 de genier) e [[Cracòvia]] (18 de genier). Subretot, capitèron de conquistar lo bacin industriau de [[Silesia]], region importanta per l'esfòrç de guèrra alemand. Puei, l'[[Armada Roja]] assegurèt seis alas avans d'avançar vèrs [[Berlin]]. ==== La conferéncia de Yalta ==== [[Fichièr:Yalta Conference 1945 Churchill, Stalin, Roosevelt.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dei caps aliats a la [[conferéncia de Yalta]].]] {{veire|Conferéncia de Yalta}} Au començament de [[1945]], la desfacha de la ''[[Wehrmacht]]'' èra evidenta e lei Grandei Poissanças se reüniguèron per preparar l'après guèrra. D'efiech, dins mai d'un país, se pausava la question de la forma futura de l'[[Estat]]. Per exemple, en [[França]], la reconoissença dau Comitat de Liberacion Nacionala aguèt unicament luòc lo 23 d'octòbre de [[1944]]. Pasmens, lo problema pus importanta èra [[Polonha]] que son govèrn en exili, cap de la màger part dei fòrças de la resisténcia locala, èra fòrça ostil ai [[URSS|Sovietics]]. De son caire, [[Estalin]] voliá integrar lo país dins l'esfèra d'influéncia sovietica en cors de formacion. La descubèrta dau [[chaple de Katyn]] en abriu de [[1943]] per leis Alemands melhorèt gaire lei relacions que foguèron oficialament rompudas lo 25 d'abriu de [[1943]]. Per o remplaçar, [[Estalin]] creèt un Comitat de Liberacion installat a [[Lublin]]. Aquelei questions foguèron regladas a la [[conferéncia de Yalta]] (febrier) que reconoguèt lei situacions ''[[de facto]]''. L'[[Euròpa Orientala]] demorèt sota influéncia sovietica e leis Aliats arrestèron de sostenir lei revendicacions dau govèrn polonés de [[Londres]]. En cambi, [[Estalin]] confiermèt l'intrada en guèrra de l'[[URSS]] còntra [[Japon]]. Enfin, la plaça de [[França]] foguèt restaurada per restablir l'equilibri entre lei poissanças e lo principi de la fondacion dei [[ONU|Nacions Unidas]] foguèt acceptat. ==== La capitulacion d'Alemanha ==== [[Fichièr:Raising a flag over the Reichstag 2.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats sovietics issant lo [[drapèu de l'Union Sovietica|drapèu sovietic]] sus lei roïnas de [[Berlin]].]] A la prima de [[1945]], comencèt la campanha finala còntra lo [[Tresen Reich]]. A l'oèst, 93 [[division (unitat militara)|divisions]] aliadas passèron [[Ren]] (7 de març) e rompèron la [[Linha Siegfried]] que protegiá la frontiera occidentala alemanda. L'avançada foguèt facilitada per la concentracion dei fòrças alemandas a l'èst e tota resisténcia organizada dispareguèt sus aqueu frònt dins lo corrent dau mes d'abriu. En particular, 18 divisions alemandas foguèron enceucladas en [[Ruhr]] onte lo generau alemand [[Walter Model]] se suicidiguèt. Au sud, lei Francés e leis Estatsunidencs intrèron en [[Àustria]] e, au nòrd, lei Britanics agantèron [[Amborg]]. La presa de [[Berlin]] foguèt laissada a l'[[Armada Roja]] en causa dei sacrificis fòrça importants consentits per l'[[URSS]] durant lo conflicte. Se turtèt a una resisténcia acarnada car leis [[Alemanha|Alemands]] dispausavan encara de fòrças importantas. Pasmens, entre lo 16 e lo 20 abriu, [[Gueorgui Júkov|Zhukov]] e [[Ivan Koniev|Koniev]] capitèron de passar lei defensas exterioras e d'intrar dins la vila per lo nòrd e lo sud. Lo 30, [[Adolf Hitler|Hitler]] se suicidiguèt seguit per plusors dignitaris dau regim coma [[Joseph Goebbels]]. Lo 2 de mai, la capitala alemanda capitulèt e lo poder passèt a l'amirau [[Karl Dönitz]]. Aqueu darrier contunièt la guèrra quauquei jorns suplementaris per permetre la fugida d'un maximom de soudats e d'abitants vèrs l'oèst. Puei, signèt la capitulacion sensa condicion dau Reich lei 7 e 8 de mai de [[1945]]. Amb lo rèsta de son [[Govern de Flensborg|govèrn]], foguèt arrestat per leis Aliats lo 23 de mai. Sus leis autrei frònts, la situacion dei fòrças alemandas èra tanben malaisada. En [[Itàlia]], la rompedura de la darriera linha defensiva establida dins lo nòrd de la peninsula permetèt ais Aliats d'intrar dins la vau de [[Pò]]. Lo 28 d'abriu, [[Benito Mussolini]] foguèt capturat e executat per de partisans. Enfin, lei tropas de [[Danemarc]] e de [[Norvègia]] èran isoladas. ==== La capitulacion de Japon ==== [[Fichièr:Nagasakibomb.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'explosion de la [[bomba atomica]] de [[Nagasaki]].]] A partir de la fin de [[1944]], leis Estatsunidencs de [[Douglas MacArthur]] comencèron de desbarcaments per reconquistar leis illas dei [[Filipinas]]. Pasmens, maugrat plusors desfachas, lei [[Japon]]és capitèron d'i resistir fins a la fin dau conflicte. De son caire, [[Chester Nimitz|Nimitz]] contunièt d'avançar vèrs [[Japon]]. Sei fòrças prenguèron leis illas d'[[Iwo Jima]] ([[Batalha d'Iwo Jima|19 de febrier de 1945]]) e d'[[Okinawa]] ([[Batalha d'Okinawa|1{{èr}} d'abriu]]), çò que permetèt de preparar un desbarcament dirècte en [[Japon]]. Leis illas foguèron tanben utilizadas coma basas aerianas per sometre lo país a una campanha intensa de bombardaments. Sus leis autrei teatres, lei [[Japon]]és foguèron expulsats de [[Birmania]] e sa posicion en [[Republica Populara de China|China]] venguèt malaisada en causa de dificultats logisticas e d'ofensivas chinesas. [[Tòquio]] demandèt l'ajuda de l'[[URSS]] per obtenir una mediacion mai leis Aliats confiermèron sa volontat de perseguir lo combat fins a una capitulacion sensa condicion. Dins aquelei condicions, lo govèrn nipon assaièt de perseguir la combat en renfòrçant lei desfachas deis illas principalas. Ansin, per defugir un desbarcament supausat saunós, lo president [[Harry S. Truman|Truman]], successor de [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt]] defuntat lo 12 d'abriu, ordonèt d'utilizar d'[[arma nucleara|armas nuclearas]] per accelerar la rediccion japonesa. Lei [[Bombardaments atomics d'Hiroshima e de Nagasaki|dos bombardaments nuclears]] destruguèron lei vilas de [[Hiroshima]] (6 d'aost) e de [[Nagasaki]] (9 d'aost). En parallèl, lo 8, l'[[URSS]] declarèt la guèrra ai [[Japon]]és e comencèt una [[Campanha sovietica de Manchoria|campanha en Manchoria]]. Susprés e pauc capabla de faciar lei [[tactica]]s sovieticas, lei Japonés laissèron l'[[Armada Roja]] avançar fins au nòrd de [[Corèa]]. Aperaquí {{formatnum:600000}} soudats foguèron capturats durant l'operacion e mai de {{formatnum:80000}} tuats còntra solament {{formatnum:30000}} Sovietics tuats ò bleçats. A partir dau 16 d'aost, de tropas imperialas comencèron de capitular e [[Japon]] acceptèt d'arrestar sensa condicion leis ostilitats lo 2 de setembre. = Consequéncias = == Lo reglament politic == Lo reglament politic foguèt complèx car plusors país èran en [[guèrra civila]] en [[1945]] ([[Republica Populara de China|China]], [[Grècia]]... etc.) e de tensions fòrtas anavan entraïnar de conflictes suplementaris en [[Iran]] ò en [[Corèa]] dins lo corrent deis ans seguents. === La conferéncia de Postdam === [[Fichièr:Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png|thumb|right|Frontiera de [[1945]] en [[Euròpa]].]] {{veire|Conferéncia de Postdam}} La [[conferéncia de Postdam]] foguèt la conferéncia principala que permetèt d'organizar l'après guèrra en [[Euròpa]]. Son premier pensament foguèt de redurre la poissança alemanda e l'eliminacion dei minoritats germanofònas. Ansin, lei tres Grands acceptèron l'expulsion de 12 a 16 milions d'Alemands d'[[Euròpa Centrala]] ò [[Euròpa Orientala|Orientala]], principalament installats en [[Polonha]] (7 milions), en [[Checoslovaquia]] (3 milions) e dins lei regions balticas. [[Alemanha]] deguèt abandonar totei sei conquistas e perdiguèt 25% de son territòri de [[1937]]. Son territòri foguèt ocupat per leis [[USA|Estatsunidencs]], lei [[Reialme Unit|Britanics]], lei [[URSS|Sovietics]] e lei [[França|Francés]] e devesit durant mai de 40 ans. Lo principi de la denazificacion e de l'organizacion de jutjaments publics per leis autors deis atrocitats alemandas foguèron tanben acceptats. [[Àustria]] foguèt tanben ocupada fins a la signatura d'un tractat de patz en [[1955]]. De son caire, [[Itàlia]] deguèt abandonar totei sei [[colonialisme|colonias]] e quauquei territòris frontaliers, subretot lòng de sa frontiera amb [[Iogoslavia]]. Dins lei [[Balcans]], [[Romania]] reprenguèt lei territòris annexats per [[Ongria]]. En revènge, cas unic per un país de l'Aisse, [[Bulgaria]] gardèt la sieuna. Regardant [[Asia]], se lei [[URSS|Sovietics]] èran pas encara en guèrra còntra [[Japon]], la definicion dei zònas d'ocupacion futuras foguèt evocada a [[Postdam]]. En particular, lo limit d'ocupacion de [[Corèa]] lòng dau 38{{e}} parallèl i foguèt fixat. Enfin, d'autrei ponchs foguèron discutits coma l'independéncia de [[Corèa]], l'evacuacion e lo mantenement de l'unitat d'[[Iran]], lo mantenement de l'estatut de [[Tangièr]] ò la revision de la convencion sus lei Destrechs. Lo problema principau de la conferéncia demorèt [[Polonha]] que foguèt finalament laissada dins la zòna d'influéncia sovietica. Lo territòri polonés foguèt fòrça modificat per la pèrda de sa partida orientala e l'annexion de plusors regions alemandas. Lo govèrn prosovietic foguèt reconegut e la repression demeniguèt pauc a pauc l'importància dei movements conservators e nacionalistas. === L'emergéncia deis Estats Units coma superpoissança === {{veire|Plan Marshall}} Premiera poissança industriala e economica de la [[planeta]] en [[1945]], leis [[USA|Estats Units]] venguèron la superpoissançadau mond [[capitalisme|capitalista]] en remplaçament dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e de [[França]], durament afeblits. D'efiech, au nivèu economic, [[Washington]] poguèt impausar sei condicions per la reconstruccion de l'[[Euròpa Occidentala]] gràcias au [[Plan Marshall]]. Representant fins a 1,2% dau [[PIB]] estatsunidenc, aquela ajuda èra condicinada au respècte de condicions politicas e economicas destinadas a empachar l'installacion d'un regim comunista. Sei beneficiaris principaus foguèron lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[França]], la partida occidentala d'[[Alemanha]], [[Itàlia]], lei [[Païses Basses|País Bas]], [[Grècia]] e [[Àustria]]. Favorizèt la restauracion de l'economia occidentala que conoguèt un periòde de prosperitat e de progrès quasi sensa precedents dins l'istòria fins ai crisis petrolieras deis [[ans 1970]]. Au nivèu militar, [[Washington]] duspausava de la premiera marina militara, de l'[[arma nucleara]] e sei fòrças terrèstras èran lei pus poderosas après aquelei de l'[[Armada Roja]]. De mai, son armada aviá installat de basas en [[Euròpa]], especialament en [[Alemanha]], e en [[Asia]]. Dins aquela darriera region, l'ocupacion de [[Japon]] durèt fins a [[1951]] e permetèt ais Estatsunidencs de gardar plusors [[basa militara|basas militaras]] dins lo país e una influéncia considerabla sus sa politica estrangiera. Enfin, au nivèu culturau, lo prestigi de la victòria e de convencions favorablas ais interès de son industria cinematografica permetèron ais [[Estats Units]] de difusar sa cultura en [[Euròpa]] e, per la seguida, dins leis autrei continents. Aquela dominacion èra totjorn ben presenta au començament deis [[ans 2020]]. Dins lo domeni scientific, l'exili de plusors sabents de remarca permetèt au país de venir la premiera poissança scientifica dau mond. === L'emergéncia de l'URSS coma superpoissança === Maugrat de pèrdas e de destruccions fòrça importantas, l'[[URSS|Union Sovietica]] foguèt l'autre venceire major dau conflicte. D'efiech, au nivèu politic, la victòria còntra lo [[faissisme]] avivèt l'atrach per lo [[comunisme]] dins mai d'un país. Dins lo corrent deis ans seguents, [[Moscòu]] anava ansin venir lo menaire d'un ensemble d'estats e de movements capables de s'opausar ais interès deis [[USA|Estats Units]] e dei poissanças colonialas. La formacion d'aqueu blòt foguèt facilitada per la mesa en plaça d'una esfèra d'influéncia sovietica en [[Euròpa Centrala]] dins lei país liberats ò conquists per lei fòrças sovieticas. En [[Asia]], lei [[URSS|Sovietics]] mantenguèron sei tropas en [[Manchoria]] e dins lo nòrd de [[Corèa]] per armar e organizar lei [[comunisme|comunistas]] locaus. De mai, annexèron la totalitat de [[Illa Sakhalina|Sakhalina]] e leis [[Illas Habomai]]. Pasmens, [[Tòquio]] refusèt de reconóisser aquelei pèrdas e lei dos país signèron jamai de tractats de patz<ref>Uei, [[Russia]] e [[Japon]] an totjorn pas signat de tractat de [[patz]] e lo problema territòriau es pas resòugut.</ref>. [[Moscòu]] assaièt tanben de gardar una influéncia en [[Iran]] mai son projècte se turtèt a l'oposicion deis Angloestatsunidencs e [[Estalin]] abandonèt. Au nivèu militar, lo país dispausava de la premiera armada convencionala dau mond. De mai, seis armaments terrèstres demorèron pus sofisticats qu'aquelei de l'Oèst fins ais ans 1960-1970 e l'[[arma nucleara]] foguèt rapidament aquistada amb la capitada d'un premier assai atomic en [[1948]]. Una importanta preséncia militara sovietica foguèt tanben mantenguda en [[Euròpa Centrala]] fins a l'afondrament dau país en [[1991]]. === Vèrs la Guèrra Freja === Se l'estiu de [[1945]] marquèt la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, es malaisat de considerar que la fin dei combats foguèt seguit per un periòde de [[patz]]. Lei tensions en cors d'emergéncia entre leis [[USA|Estats Units]] e l'[[URSS]], lo declin dei poissanças [[colonialisme|colonialas]], lei guèrras civilas entre [[comunisme|comunistas]] e anticomunistas ò lo projècte [[sionisme|sionista]] entraïnèron rapidament de conflictes novèus. === L'emergéncia d'un drech internacionau novèu === La guèrra veguèt una multiplicacion deis atacas, deis atrocitats e dei chaples còntra lei populacions civilas e lei [[presonier de guèrra|presoniers de guèrra]]. Lo pus òrre es de segur lo genocidi dei « raças inferioras » per leis [[Alemanha|Alemands]]. Pasmens, la lista complèta deis orrors dau conflicte es malaisat d'establir : chaples de militars ò de civius, represalhas còntra lei populacions, camps de concentracion, bombardaments aerians de vilas, expulsion fòrçada de populacions, utilizacion de la [[tortura]]... etc. En particular, l'Aisse utilizèt aquelei mesuras d'un biais sistematic per terrorizar lei populacions dei regions ocupadas. Lor amplor menèt a la definicion de [[crime]]s novèus coma lo [[crime còntra l'Umanitat]], lo [[crime còntra la patz]] e lo [[crime de guèrra]]. Utilizats per lo premier còp durant lo [[procès de Nuremberg|procès dei caps principaus]] dau [[Tresen Reich]], aquelei nocions foguèron integradas au drech modèrne de la guèrra. D'autra part, dins lo corrent deis ans seguents, la proteccion dei [[presonier de guèrra|presoniers de guèrra]] foguèt renfòrçada. == Lo bilanç uman == Lo bilanç uman de la Segonda Guèrra Mondiala es fòrça murtrier amb au mens 60 milions de mòrts, 30 milions de personas desplaçadas e de miliers d'aglomeracions destruchas. De mai, a respècte de la [[Premiera Guèrra Mondiala]], lo nombre de civius tuats es similar a aqueu dei militars. Aquò es la consequéncia dei caracteristicas dau conflicte (violéncia dei combats urbans, generalizacion dei bombardaments aerians còntra lei [[vila]]s, represalhas còntra lei populacions civilas...) e de l'eliminacion fisica de plusors populacions ([[judaïsme|judieus]], [[Eslaus]], [[Ròms]], [[omosexualitat|omosexuaus]], [[comunisme|comunistas]]... etc.) per leis [[Alemanha|Alemands]] e seis aliats. Dins aqueu quadre, lei pèrdas umanas pus importantas foguèron recensadas dins lei país d'[[Euròpa Orientala|Euròpa de l'Èst]]. L'[[URSS]] perdiguèt ansin entre 20 e 40 milions d'abitants siá 10% a 20% de sa populacion e [[Polonha]] 5,6 a 5,8 milions de mòrts siá 16% a 17% de sa populacion. [[Republica Populara de China|China]] foguèt tanben victima de chaples fòrça saunós e 10 a 20 milions de Chinés moriguèron durant la guèrra (dont solament 3 a 4 milions de militars), çò que representava 2% a 4% dau nombre totau d'abitants. Lei doas poissanças principalas de l'Aisse foguèron tanben durament tocats per lei combats e lei bombardaments. Entre 6,63 e 8,68 milions d'[[Alemanha|Alemands]] foguèron tuats dont 5,56 milions de militars (9,5% a 12,5% de la populacion). [[Japon]] perdiguèt 2,62 a 3,12 milions d'abitants siá 3,5% a 5% de sa populacion. [[Itàlia]] subiguèt de pèrdas relativament leugieras ({{formatnum:496000}} mòrts) en causa de la sortida dau conflicte pus precòça de son armada. [[Romania]] perdiguèt {{formatnum:800000}} abitants e [[Ongria]] {{formatnum:580000}}. Lei país occidentaus aguèron de pèrdas mens importantas, compres dins lei regions ocupadas. [[França]] perdiguèt ansin {{formatnum:567000}} abitants (1,35% de sa populacion) dont {{formatnum:217000}} militars. Lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] aguèt {{formatnum:383000}} militars e {{formatnum:67000}} civius tuats e leis [[USA|Estatsunidencs]] enregistrèron la mòrt de {{formatnum:418000}} personas (dont solament {{formatnum:1700}} civius). En revènge, de [[famina]]s grèvas se debanèron dins mai d'una [[colonialisme|colonia]] europèa entraïnant la mòrt de plusors milions d'abitants ais [[Índia]]s e en [[Indochina]]. = Annèxas = == Liames intèrnes == * [[Chiang Kai-shek]]. * [[Winston Churchill]]. * [[Estalin]]. * [[Charles de Gaulle]]. * [[Adolf Hitler]]. * [[Benito Mussolini]]. * [[Nazisme]]. * [[Olocaust]]. * [[Franklin Delano Roosevelt]]. == Bibliografia == * '''[[italian|(it)]]''' Gianni Rocca, ''L'Italia invasa 1943-1945'', 1{{a}} edicion, Mondadori, 1998. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Segonda Guèrra Mondiala| ]] [[Categoria:Sègle XX]] 6638rct90d50s13ovww4opsbmtaok4h 2499541 2499540 2026-05-03T07:02:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* D'Estalingrad a la liberacion d'Ucraïna */ 2499541 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Conflicte militar |imatge=[[imatge:WW2Montage.PNG|300px]] |legenda = En tot Seguir es agulhes deth relòtge, dempús dera superiora quèrra: Tropes dera Commonwealth ath desèrt; Civius chinesi en tot èster enterradi viui per soldats japonesi; Fòrces sovietiques pendent ua ofensiva d'iuèrn; Avions japonesi prèsti d'enlairar-se dempús d'un portaavions; Tropes sovietiques en tot lutar en Berlin; Un sosmarin alemand en tot èster atacat. |data = 7 de junhsèga de 1937 - 2 de seteme de 1945 (en [[Asia]])<br /> 1{{e}} de seteme de 1939 - 8 de mai de 1945 (en [[Euròpa]]) |luòc = Principaument en [[Euròpa]] e en [[Asia]] orientau |casus = |eissida = Victòria des Aliats |comandant1 = |combatents1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|20px]] [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]]<br/> [[File:Flag of the United States (Pantone).svg|20px]] [[Estats Units d'America]]<br/> [[File:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]<br/> [[File:Flag of the Republic of China.svg|20px]] [[Republica Populara de China|China]]<br/><hr> [[File:Flag of France.svg|20px]] [[França]]<ref>[[França]] foguèt en guèrra còntra [[Alemanha]] de [[1939]] a [[1940]] sota lo regime de la [[Tresena Republica]]. Après la desfacha de 1940, lo país foguèt devesit entre l'[[Regim de Pétain|Estat Francés]], ò govèrn de Vichy, que collaborèt amb [[Alemanha]] e la [[França Liura]] que contunièt la guèrra còntra leis Alemands. En [[1944]], la liberacion de França per leis Aliats entraïnèt la fin dau govèrn de Vichy e la presa dau poder per lei fòrças francesas ostilas ais Alemands.</ref><br/> [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Polonha]]<br/> [[File:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|20px]] [[Canadà]]<br/> [[File:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austràlia]]<br/> [[File:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Nòva Zelanda]]<br/> [[File:Flag of South Africa (1928-1994).svg|20px]] [[Sud-Africa]]<br/> [[File:Flag of Norway.svg|20px]] [[Norvègia]]<br/> [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgica]]<br/> [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Païses Basses]]<br/> [[File:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|20px]] [[Iogoslavia]]<br/> [[File:State_Flag_of_Greece_(1863-1924_and_1935-1970).svg|20px]] [[Grècia]]<br/> [[File:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brasil]]<br/> [[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px]] [[Itàlia]] ([[1943]]-[[1945]])<ref>[[Itàlia]] acomencèt lo conflicte dins lo camp alemand de 1940 a 1943. Après lo reversament de [[Benito Mussolini]], lo país passèt dins lo camp aliat fins a la fin de la guèrra. Pasmens, dins lei regions encara sota contraròtle alemand, Mussolini formèt un estat italian novèu, dich Republica de Salo, que contunièt lo cambat au sen de l'Axe.</ref><br/> [[File:Flag of Romania.svg|20px]] [[Romania]] ([[1944]]-[[1945]])<br/> [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Finlàndia]] ([[1944]]-[[1945]])<br/> |combatents2 = [[File:Flag of German Reich (1935–1945).svg|20px]] [[Alemanha]]<br/> [[File:Flag of Japan.svg|20px]] [[Japon]]<br/> [[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px]] [[Itàlia]]([[1940]]-[[1943]])<ref>[[Itàlia]] acomencèt lo conflicte dins lo camp alemand de 1940 a 1943. Après lo reversament de [[Benito Mussolini]], lo país passèt dins lo camp aliat fins a la fin de la guèrra. Pasmens, dins lei regions encara sota contraròtle alemand, Mussolini formèt un estat italian novèu, dich Republica de Salo, que contunièt lo cambat au sen de l'Axe.</ref><br/><hr> [[File:Flag of France.svg|20px]] [[França]]<ref>[[França]] foguèt en guèrra còntra [[Alemanha]] de [[1939]] a [[1940]] sota lo regime de la [[Tresena Republica]]. Après la desfacha de 1940, lo país foguèt devesit entre l'[[Regim de Pétain|Estat Francés]], ò govèrn de Vichy, que collaborèt amb [[Alemanha]] e la [[França Liura]] que contunièt la guèrra còntra leis Alemands. En [[1944]], la liberacion de França per leis Aliats entraïnèt la fin dau govèrn de Vichy e la presa dau poder per lei fòrças francesas ostilas ais Alemands.</ref><br/> [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Finlàndia]] ([[1941]]-[[1944]])<br/> [[File:Flag of Hungary 1940.svg|20px]] [[Ongria]]<br/> [[File:Flag of Romania.svg|20px]] [[Romania]] ([[1941]]-[[1944]])<br/> [[File:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgaria]] ([[1941]]-[[1944]])<br/> [[File:Flag of Independent State of Croatia.svg|20px]] [[Estat Independent de Croàcia|Croàcia]]<br/> [[File:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|20px]] [[Republica Eslovaca|Eslovaquia]]<br/> [[File:Flag of Thailand.svg|20px]] [[Tailàndia]] ([[1941]]-[[1944]])<br/> [[File:Flag of Manchukuo.svg|20px]] [[Manchokuò]]<br/> [[File:Flag_of_Iraq_(1921–1959).svg|20px]] [[Iraq]] ([[1941]])<br/> |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = ''' • Guèrra Sinojaponesa (1937-1945) :'''<br/> [[Batalha dau pònt Lugou|Pònt Lugou]] — '''[[Batalha de Shanghai|Shanghai]]''' — '''[[Batalha de Taiyuan|Taiyuan]]''' — '''[[Batalha de Xinkou|Xinkou]]''' — '''[[Batalha de Nanquin|Nanquin]]''' — [[Batalha de Pingxingguan|Pingwingguan]] — '''[[Batalha de Taierzhuang|Taierzhuang]]''' — '''[[Batalha de Xuzhou|Xuzhou]]''' — '''[[Batalha de Wuhan|Wuhan]]''' — '''[[Batalha de Nanchang|Nanchang]]''' — '''[[Batalha de Suixian-Zaoyang|Suixian-Zaoyang]]''' — '''[[Premiera batalha de Changsha|Changsha (1{{a}})]]''' — '''[[Batalha dau sud de Guangxi|Sud Guangxi]]''' — '''[[Batalha de Zaoyang-Yichang|Zaoyang-Yichang]]''' — '''[[Ofensiva dei Cent Regiments]]''' — '''[[Batalha dau sud de Henan|Sud Henan]]''' — '''[[Batalha de Shanggao|Shanggao]]''' — '''[[Batalha dau sud de Shanxi|Sud Shanxi]]''' — '''[[Segonda batalha de Changsha|Changsha (2{{a}})]]''' — '''[[Tresena batalha de Changsha|Changsha (3{{a}})]]''' — '''[[Batalha de l'oèst de Hubei|Oèst Hubei]]''' — '''[[Batalha de Changde|Changde]]''' — '''[[Operacion Ichi-Go]]''' ('''[[Quatrena batalha de Changsha|Changsha (4{{a}})]]''' — '''[[Batalha de Guilin-Liuzhou|Guilin-Liuzhou]]''') — '''[[Ofensivas chinesas de 1945]]'''.<br/> ''' • Conflicte frontalier sovietojaponés :'''<br/> [[Batalha dau lac Khasan|Lac Khasan]] — [[Batalha de Khalkhin Gol|Khalkhin Gol]].<br/> ''' • Campanha de Polonha (1939) :'''<br/> [[Batalha de Westerplatte|Westerplatte]] — [[Batalha de Mokra|Mokra]] — [[Batalha de Węgierska Górka|Węgierska Górka]] — '''[[Batalha de la Seuva de Tuchola|Seuva de Tuchola]]''' — [[Batalha de Borowa Góra|Borowa Góra]] — [[Batalha de Wizna|Wizna]] — '''[[Batalha de Bzura|Bzura]]''' — [[Batalha de Brest-Litovsk|Brest-Litovsk]] — '''[[Invasion sovietica de Polonha]]''' — [[Batalha de Lwow|Lwow]] — [[Batalha de Modlin|Modlin]] — [[Batalha de Tomaszów Lubelski|Tomaszów Lubelski]] — [[Sètge de Varsòvia (1939)|Varsòvia]] — [[Batalha de Szack|Szack]] — [[Batalha de Wytyczno|Wytyczno]] — [[Batalha de Kock|Kock]].<br/> ''' • [[Batalha de l'Atlantic (1939-1945)]] :'''<br/> [[Batalha dau Rio de la Plata|Rio de la Plata]] — [[Batalha de l'Estrech de Danemarc|Estrech de Danemarc]] — [[Operacion Neuland]] — [[Operacion Paukenschlag]] — [[Operacion Postmaster]] — [[Operacion Cerberus]] — [[Operacion Biting]] — [[Operacion Chariot]] — [[Batalha de Sant Laurenç|Sant Laurenç]] — [[Batalha de la Mar de Barents|Mar de Barents]] — [[Batalha dau Cap Nòrd|Cap Nòrd]] — [[Operacion Teardrop]].<br/> ''' • Guèrra d'Ivèrn (1939-1940) :'''<br/> [[Batalha de Tolvajärvi|Tolvajärvi]] — '''[[Batalha de Suomussalmi|Suomussalmi]]''' — [[Batalha de Kelja|Kelja]] — [[Batalha de Taipale|Taipale]] — [[Premiera batalha de Summa|Summa (1{{a}})]] — [[Batalha de la Rota de Raate|Rota de Raate]] — [[Batalha de Kuhmo|Kuhmo]] — [[Batalha de Honkaniemi|Honkaniemi]] — [[Batalha de Kollaa|Kollaa]] — [[Batalha de Salla (1939)|Salla]] — [[Batalha de Petsamo (1939)|Petsamo]] — '''[[Segonda batalha de Summa|Summa (2{{a}})]]'''.<br/> ''' • Campanha de Norvègia (1940) :'''<br/> [[Invasion de Danemarc|Danemarc]] – [[Batalha de l'Estrech de Drobak|Estrech de Drobak]] — [[Batalha de Midtskogen|Midtskogen]] — [[Campanha de Namsos|Namsos]] — [[Batalha de Vinjesvingen|Vinjesvingen]] — '''[[Batalha de Narvik|Narvik]]'''.<br/> ''' • Campanha de França (1940) :'''<br/> [[Batalha dei País Bas|País Bas]] — '''[[Campanha de Belgica]]''' — [[Batalha de Hannut|Hannut]] — [[Batalha de Gembloux (1940)|Gembloux]] — '''[[Batalha de Sedan (1940)|Sedan]]''' — [[Batalha d'Amians|Amians]] — [[Batalha de Bolonha (1940)|Bolonha]] — [[Sètge de Calais (1940)|Calais]] — [[Batalha de Stonne|Stonne]] — [[Batalha de Lilla (1940)|Lilla]] — '''[[Batalha de Dunquèrca|Dunquèrca]]''' — [[Batalha de l'Aisne (1940)|Aisne]] — [[Batalha de l'Ailette|Ailette]] — [[Batalha deis Aups|Aups]] — [[Batalha de Saumur (1940)|Saumur]].<br/> ''' • Mar Mediterranèa (1940-1945) :'''<br/> [[Sètge de Malta|Malta]] — [[Batalha de Mers el Kebir|Mers el Kebir]] — [[Batalha dau cap Teulada|Cap Teulada]] — '''[[Batalha de Tarenta (1940)|Tarenta]]''' — '''[[Batalha dau cap Matapan|Cap Matapan]]''' — [[Batalha deis Illas Kerkennah|Illas Kerkennah]].<br/> ''' • [[Batalha d'Anglatèrra]] (1940-1941).<br/> ''' • Africa Orientala (1941) :'''<br/> [[Campanha dau Somaliland Britanic]] — '''[[Batalha de Keren|Keren]]''' — [[Batalha d'Asosa|Asosa]] — [[Batalha de Gambela|Gambela]] — [[Batalha de Saio|Saio]].<br/> ''' • Guèrra dau Desèrt (1940-1942) :'''<br/> [[Invasion italiana d'Egipte]] — '''[[Operacion Compass]]''' ([[Batalha de Sidi Barrani|Sidi Barrani]] — [[Batalha de Bardia|Bardia]]) — [[Batalha de Kufra|Kufra]] — [[Sètge de Tobruk|Tobruk]] — [[Operacion Brevity]] — '''[[Operacion Crusader]]''' — '''[[Batalha de Gazala|Gazala]]''' ([[Batalha de Bir Hakeim|Bir Hakeim]]) — [[Premiera batalha d'El Alamein|El Alamein (1{{a}})]] — [[Batalha d'Alam el Halfa|Alam el Halfa]] — '''[[Segonda batalha d'El Alamein|El Alamein (2{{a}})]]''' — [[Batalha d'El Agheila|El Agheila]].<br/> ''' • Guèrra Italogrèga (1940-1941) :'''<br/> [[Batalha de Pindus|Pindus]] — [[Batalha d'Elaia–Kalamas|Elaia–Kalamas]] — [[Batalha de Saranda|Saranda]] — [[Batalha de Morava-Ivan|Morava-Ivan]] — [[Batalha de Himara|Himara]] — [[Premiera batalha dau còl de Klisura|Còl de Klisura (1{{a}})]] — [[Batalha de Trebeshina|Trebeshina]] — [[Ofensiva italiana de la Prima de 1941]].<br/> ''' • Guèrra Francotailandesa :'''<br/> [[Batalha de Yang Dang Khum|Yang Dang Khum]] — [[Batalha de Phum Preav|Phum Preav]] — [[Batalha de Koh Chang|Koh Chang]] — [[Batalha d'Angkor|Angkor]]<br/> ''' • [[Campanha d'Iogoslavia]] (1941).'''<br/> ''' • Orient Mejan (1941-1942) :'''<br/> [[Guèrra Angloiraquiana]] — [[Invasion Anglosovietica d'Iran]] — [[Campanha de Siria]].<br/> ''' • Batalha de Grècia (1941) :'''<br/> [[Batalha de la Linha Metaxas|Linha Metaxas]] — [[Batalha de Ptolemaida|Ptolemaida]] — [[Segonda batalha dau còl de Kleisoura|Còl de Kleisoura (2{{a}})]] — [[Batalha dei Termopilas (1940)|Termopilas]] — [[Batalha de Creta|Creta]].<br/> ''' • Guèrra Germanosovietica / Frònt de l'Ést (1941-1945) :'''<br/> '''[[Operacion Barbarossa]]''' ([[Batalha de la Fortelesa de Brest|Fortalesa de Brest]] — '''[[Batalha de Bialystok-Minsk|Bialysok-Minsk]]''' — [[Batalha de Raseiniai|Raseiniai]] — [[Batalha de Brody (1941)|Brody]] — '''[[Batalha de Smolensk (1941)|Smolensk (1{{a}})]]''' ([[Batalha d'Ièlnia|Ièlnia]]) — '''[[Batalha d'Uman|Uman]]''' — [[Sètge d'Odessa (1941)|Odessa]] — '''[[Batalha de Kiev (1941)|Kiev (1{{a}})]]''' — [[Evacuacion de Tallinn|Tallinn]] — '''[[Sètge de Leningrad|Leningrad]]''' — [[Premiera batalha de Karkòv|Karkòv]] — [[Campanha de Crimèa|Crimèa]] — [[Batalha de Rostov (1941)|Rostov (1{{a}})]] — '''[[Batalha de Moscòu|Moscòu]]''') — [[Sètge de Sebastopòl (1941-1942)|Sebastopòl]] — '''[[Batalhas de Rzhev]]''' ([[Ofensiva Toropets–Kholm|Toropets–Kholm]] — [[Batalha de Demyansk|Demyansk]] — [[Batalha de Velikiye Luki|Velikiye Luki]] — [[Operacion Mars]]) — [[Segonda batalha de Karkòv|Karkòv (2{{a}})]] — '''[[Batalha de Stalingrad|Stalingrad]]''' — [[Tresena batalha de Karkòv|Karkòv (3{{a}})]] — '''[[Batalha de Kursk|Kursk]]''' — '''[[Segonda batalha de Smolensk|Smolensk (2{{a}})]]''' — '''[[Batalha de Dniepr|Dniepr]]''' — [[Batalha de Kiev (1943)|Kiev (2{{a}})]] — '''[[Ofensiva Dniepr-Carpatas]]''' — [[Ofensiva Leningrad-Novgorod]] — [[Batalha de Narva (1944)|Narva]] — [[Batalha de Kamenets-Podolsky|Kamenets-Podolsky]] — [[Ofensiva de Crimèa]] — [[Premiera ofensiva de Jassy–Kishinev]] — '''[[Operacion Bagration]]''' — [[Ofensiva Lvov–Sandomierz]] — [[Insureccion de Varsòvia]] — '''[[Segonda ofensiva Jassy–Kishinev]]''' — '''[[Ofensiva de la Baltica]]''' — [[Batalha de Debrecen|Debrecen]] — [[Batalha dau còl de Dukla|Còl de Dukla]] — [[Ofensiva de Belgrad]] — [[Ofensiva Petsamo–Kirkenes]] — [[Batalha de Budapèst|Budapèst]] — [[Ofensiva Vistula-Oder]] — [[Operacion Sonnenwende]] — [[Ofensiva de Prússia Orientala]] ([[Batalha de Konigsberg|Konigsberg]]) — [[Ofensiva de Pomerània Orientala]] — [[Ofensivas de Silèsia]] — [[Batalha de Viena|Viena]] — '''[[Batalha de Berlin|Berlin]]''' — [[Ofensiva de Praga]] ([[Insureccion de Praga|Praga]]).<br/> ''' • Guèrra de Contuniacion (1941-1944) :'''<br/> [[Ofensiva de Carèlia-Ladoga]] — [[Ofensiva de l'istme de Carèlia]] — [[Ofensiva de Carèlia Orientala]] — [[Operacion Silberfuchs]] — [[Batalha de Hanko (1941)|Hanko]] — [[Batalha de Someri|Someri]] — '''[[Ofensiva Vyborg–Petrozavodsk]]''' ([[Batalha de Tienhaara|Tienhaara]] — [[Batalha de Tali-Ihantala|Tali-Ihantala]] — [[Batalha de la Baia de Vyborg|Baia de Vyborg]] — [[Batalha de Vuosalmi|Vuosalmi]] — [[Batalha d'Ilomantsi|Ilomantsi]]).<br/> ''' • Guèrra de Pacific (1941-1945) :'''<br/> '''[[Ataca de Pearl Harbor|Pearl Harbor]]''' — [[Batalha de Wake|Wake]] — [[Batalha de Hong Kong|Hong Kong]] — [[Batalha dei Filipinas (1941-1942)|Filipinas (1{{a}})]] ([[Batalha de Bataan|Bataan]] — [[Batalha de Corregidor|Corregidor]]) — [[Batalha de Malàisia|Malàisia]] — '''[[Batalha de Singapor|Singapor]]''' — [[Campanha deis Índias neerlandesas]] ([[Batalha de Bornèo|Bornèo]] — [[Batalha de Java|Java]] — [[Batalha de Timòr|Timòr]]) — [[Campanha de Nòva Guinèa]] ([[Campanha deis Illas de l'Amirautat]]) — [[Batalha de la Mar de Java|Mar de Java]] — [[Batalha de l'Estrech de la Sonda|Estrech de la Sonda]] — [[Campanha deis Illas Salamon]] ([[Campanha de Guadalcanal|Guadalcanal]] – [[Batalha deis Illas Santa Cruz|Santa Cruz]]) — '''[[Batalha de la Mar de Coralh|Mar de Coralh]]''' — '''[[Batalha de Midway|Midway]]''' — [[Campanha deis Illas Aleutianas]] ([[Batalha d'Attu|Attu]] — [[Batalha deis Illas Komandorski|Illas Komandorski]]) — [[Batalha de Tarawa|Tarawa]] — [[Batalha de Peleliu|Peleliu]] — [[Batalha d'Angaur|Angaur]] — [[Batalha de Tinian|Tinian]] — [[Batalha de Guam|Guam]] — [[Batalha de Saipan|Saipan]] — [[Batalha de la Mar dei Filipinas|Filipinas]] — [[Campanha dei Filipinas|Filipinas (2{{a}})]] ([[Batalha de Leyte|Leyte]] — [[Batalha dau Golf de Leyte|Golf de Leyte]] — [[Batalha de Luçon|Luçon]] — [[Batalha de Manila|Manila]]) — [[Batalha d'Iwo Jima|Iwo Jima]] — [[Batalha d'Okinawa|Okinawa]] — [[Batalha de Bornèo (1945)|Bornèo (2{{a}})]] — [[Operacion Ten-Go]] — '''[[Bombardament d'Hiroshima e de Nagasaki]]'''.<br/> ''' • Campanha de Birmania (1942-1945) :'''<br/> [[Batalha dau Riu Bilin|Riu Bilan]] — [[Batalha dau pònt de Sittang|Pònt de Sittang]] — [[Batalha de Pegu|Pegu]] — [[Batalhas de la Rota Yunnan-Birmania|Rota Yunnan-Birmania]] ([[Batalha de Toungoo|Toungoo]]) — [[Batalha de Yenangyaung|Yenangyaung]] — [[Campanha d'Arakan de 1942-1943|Arakan (1{{a}})]] — '''[[Operacion U-Go]]''' ([[Batalha d'Imphal|Imphal]] — [[Batalha de Kohima|Kohima]]) — [[Batalha de Ngakyedauk|Ngakyedauk]] — '''[[Campanha de Birmania dau Nòrd]]''' ([[Batalha dau mont Song|Mont Song]]) — [[Batalha de Meiktila e Mandalay|Meiktila e Mandalay]] — [[Batalha de Pokoku|Pokoku]].<br/> ''' • Campanha d'Africa dau Nòrd (1942-1943) :'''<br/> '''[[Operacion Torch]]''' — '''[[Campanha de Tunisia]]''' ([[Batalha de Sedjenane|Sedjenane]] — [[Batalha de Sidi Bou Zid|Sidi Bou Zid]] — [[Batalha de Kasserine|Kasserine]] — [[Batalha de Medenine|Medenine]] — [[Batalha d'El Guettar|El Guettar]] — [[Batalha de Wadi Akarit|Wadi Akarit]]).<br/> ''' • Campanha d'Itàlia (1943-1945) :'''<br/> [[Batalha de Lampedusa|Lampedusa]] — [[Campanha de Sicília]] — '''[[Desbarcament aliat d'Itàlia]]''' — [[Batalha de Corsèga|Corsèga]] — [[Insureccion de Napòli|Napòli]] — [[Batalha dau riu Moro|Riu Moro]] — [[Batalha de Monte Cassino|Monte Cassino]] ([[Batalha de Garigliano|Garigliano]] — [[Batalha d'Anzio|Anzio]]) — [[Batalha d'Ancona (1944)|Ancona]] — [[Batalha de la Linha Gotica|Linha Gotica]] — [[Ofensiva de la Prima de 1945 en Itàlia]].<br/> ''' • Frònt de l'Oèst (1944-1945) :'''<br/> '''[[Desbarcament de Normandia|Desbarcament de Normàndia]]''' — '''[[Batalha de Normandia|Batalha de Normàndia]]''' ([[Batalha de Caen|Caen]] — [[Batalha de Cherborg|Cherborg]] — [[Batalha de Falaise|Falaise]] — [[Batalha de Brèst|Brèst]]) — [[Desbarquament de Provença]] ([[Batalha de Tolon (1944)|Tolon]] — [[Batalha de Marselha|Marselha]]) — [[Batalha de París|París]] — [[Operacion Market Garden]] — [[Batalha de l'Escalda|Escalda]] — [[Batalha de Mètz|Mètz]] — [[Batalha deis Ardenas|Ardenas]] — [[Batalha d'Ais d'Alemanha|Ais d'Alemanha]] — [[Campanha de Lorena]] — [[Campanha aliada d'Alemanha]] ([[Pòchi de Ruhr|Ruhr]]).<br/> ''' • Guèrra de Lapònia (1944-1945) :'''<br/> [[Batalha de Tornio|Tornio]] — [[Batalha de Rovaniemi|Rovaniemi]].<br/> ''' • Guèrra Sovietojaponesa (1945) :'''<br/> '''[[Campanha sovietica de Manchoria]]''' — [[Batalha de Shumshu|Shumshu]]<br/>. |nòtas = }} La '''Segonda Guèrra Mondiala''' (var. '''Dusava Guèrra Mondiala,''' '''Dusau Guèrra Mondiau, Segonda Guèrra Mondiau''') es un conflicte que comencèt per un ensemble de conflictes regionaus, iniciats en [[1937]] en [[Asia]] e en [[1939]] en [[Euròpa]], que se generalizèron a la màger part dei país en [[1941]] per s'acabar en [[1945]]. Opausèt la [[Organizacion dei Nacions Unidas|Granda Aliança]], formada a l'entorn deis [[USA|Estats Units]], de l'[[URSS]], dau [[Reiaume Unit]], de [[Republica Populara de China|China]] e de [[França]], a l'Aisse constituït d'[[Alemanha]], de [[Japon]], d'[[Itàlia]] e de seis aliats. Conflicte sensa precedents dins l'[[istòria]] umana per l'amplor dei fòrças mobilizadas, la talha dei teatres d'operacions e lo nombre de mòrts (au mens 60 milions), s'acabèt per la victòria deis Aliats, l'emergéncia deis [[USA|Estats Units]] e de l'[[URSS|Union Sovietica]] coma superpoissanças e lo declin dei poissanças [[colonialisme|colonialas]]. Sei causas son nombrosas. Lo [[Tractat de Versalhas]] aviá creat fòrça tensions en [[Euròpa]] e la [[crisi economica de 1929]] destabilizèt prefondament leis elèits tradicionaus. Aquò permetèt la mesa en plaça de regims autoritaris. En particular, en [[Alemanha]], [[Adolf Hitler]] establiguèt una [[dictatura]] [[racisme|racista]] destinada a assegurar la subrevida de la « raça superiora ». Per aquò, comencèt de reünir ò de revendicar totei lei territòris poblats per de minoritats alemandas en [[Euròpa Centrala]]. Foguèt sostengut per l'[[Itàlia]] de [[Benito Mussolini]] qu'aviá d'ambicions expansionistas en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. La prudéncia e lo pacifisme de [[França]] e dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] favorizèron aqueleis agressions fins a l'invasion de [[Polonha]] en setembre de [[1939]] que menèt a una declaracion de guèrra. En [[Asia]], lei combats avián ja començat en causa deis ambicions de [[Japon]], desirós d'aprofichar lei trèbols interiors [[Republica Populara de China|chinés]] per annexar d'un biais mai ò mens dirècte divèrsei regions continentalas. La premiera partida de la guèrra durèt fins a [[1942]]-[[1943]]. Veguèt lei país de l'Aisse enregistrar de succès importants. En [[Euròpa]], leis [[Alemanha|Alemands]] eliminèron l'armada francesa, ocupèron la màger part dau continent, menacèron [[Moscòu]] e agantèron [[Vòlga]]. De son caire, [[Japon]] ocupèt lei regions litoralas de [[Republica Populara de China|China]], la màger part dau Sud-Èst Asiatic e una partida importanta de l'[[Ocean Pacific]]. Pasmens, la mobilizacion deis economias [[USA|estatsunidenca]], [[Reialme Unit|britanica]] e [[URSS|sovietica]] permetèt de reversar la superioritat de l'Aisse. Una tiera de batalhas ([[Batalha de Midway|Midway]], [[Batalha d'El Alamein|El Alamein]], [[Batalha d'Estalingrad|Estalingrad]], [[Batalha de Korsk|Korsk]]) marquèt la fin dei conquistas germanonipons. De [[1942]] a [[1945]], una tiera de còntra-ofensivas permetèt ais Aliats de liberar lei regions ocupadas e, finalament, d'atacar dirèctament lo territòri advèrs. En mai de [[1945]], la presa de [[Berlin]] per lei [[URSS|Sovietics]] entraïnèt la capitulacion d'[[Alemanha]]. [[Japon]] l'imitèt quatre mes pus tard après lei bombardaments atomics còntra [[Hiroshima]] e [[Nagasaki]]. Lo restabliement de la patz veguèt una transformacion majora deis equilibris mondiaus. Afeblits, [[França]] e lo [[Reiaume Unit]] venguèron de poissanças mondialas de segond reng, obligadas de tenir còmpte de l'avejaire deis [[USA|Estats Units]] e de faciar d'insureccions dins sei [[colonialisme|colonias]]. L'[[URSS]], aureolada dau prestigi de sei victòrias, venguèt la segonda superpoissança mondiala. La rivalitat entre [[Washington]] e [[Moscòu]] menèt rapidament a una patz inacabada marcada per lo començament de la [[Guèrra Freja]]. Jutjada responsabla de la guèrra, [[Alemanha]] foguèt ocupada per lei « quatre Grands » fins ais [[ans 1990]]. En [[Asia]], [[Japon]] perdiguèt tanben son estatut de poissança mondiala per venir una mena de [[protectorat]] [[USA|estatsunidenc]]. L'amplor dei combats e deis atrocitats, especialament lo [[genocidi]] planificat dei [[judaïsme|judieus]] per leis [[Alemanha|Alemands]] foguèt tanben un traumatisme per la societat europèa. Entraïnèt l'instauracion d'un òrdre juridic novèu per lo drech de la guèrra amb la definicion dei nocions de [[crime còntra l'Umanitat]] e de [[crime de guèrra]]. En parallèl, l'[[Organizacion dei Nacions Unidas]], una version melhorada de la [[Societat dei Nacions]], foguèt creada per assaiar d'empedir de guèrras novèlas. = Causas = == La crisi economica de 1929 e sei consequéncias == {{veire|Crisi economica de 1929}} Iniciada per l'afondrament de la borsa de [[New York]], la [[crisi economica de 1929]] aguèt de consequéncias grèvas en [[Euròpa]]. D'efiech, avivèt leis antagonismes nacionaus car lei [[govèrn]]s dau periòde adoptèron de [[politica]]s [[proteccionisme|proteccionistas]] per reservar son mercat interior a sei productors. Pasmens, aquò aguèt d'efiechs fòrça negatius en [[Euròpa Centrala]], especialament en [[Àustria]], [[Ongria]] ò [[Checoslovaquia]] qu'avián ges d'accès a la mar. L'agitacion sociala favorizèt l'instauracion de regims autoritaris, sostenguts per lei partits anticomunistas. En particular, foguèt lo cas d'[[Alemanha]] que son [[economia]] èra basada sus leis [[exportacion]]s. Lo país portèt ansin au poder [[Adolf Hitler]], lo cap d'un [[nacionalisme|nacionalista]], [[antisemitisme|antisemita]] e anticomunista, en genier de [[1933]] Rapidament, establiguèt un regim autoritari que reprimiguèt totei lei formas d'oposicion ([[sindicat]]s, [[partit politic|partits politics]]...) e comencèt d'aplicar un programa de revision dau [[Tractat de Versalhas]]. == La formacion d'un blòt revisionista europèu == Inicialament, una coalicion existiá en [[Euròpa]] entre [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Itàlia]] e l'[[URSS]] per susvelhar una renaissença de la poissança alemanda. Pasmens, aqueu sistèma èra fòrça fragil. [[Londres]] èra ostila ais ambicions de [[Roma]] en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] e en [[Africa Orientala]], lei [[França|Francés]] volián pas perdre sa proximitat amb lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Moscòu]] se maufisava de [[París]] e de [[Londres]] e lei [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] crenhavan una egemonia francesa sus lo continent. Una tiera de crisis entraïnèt donc l'afondrament rapid d'aqueu raprochament. Lo premier incident foguèt la condamnacion de l'invasion d'[[Etiopia]] per [[Itàlia]] per la [[Societat dei Nacions]]. [[Itàlia]] rompèt amb [[França]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] per se raprochar d'[[Alemanha]]. La [[Guèrra Civila Espanhòla]] e l'ideologia comuna entre [[Adolf Hitler]] e [[Benito Mussolini]] confiermèron aquela aliança que foguèt regularament renfòrçada. Isolada e egalement maucontenta de mai d'una clausa dau [[Tractat de Versalhas]], l'[[URSS]] refusèt de s'engatjar amb lei democracias e escotèt lei prepausicions alemandas<ref>Aquò empediguèt lei dos país de sostenir de camps opausats durant lo conflicte espanhòu.</ref>. Ansin, se formèt pauc a pauc un blòt revisionista en [[Euròpa]]. == L'expansionisme japonés == En [[Asia]], [[Japon]] aviá conegut una transformacion impressionanta dempuei la fin dau sègle XIX amb l'adopcion d'una politica de modernizacion accelerada a l'eissida de la [[Restauracion Meiji]] ([[1868]]). Aviá permés de crear una administracion, una armada e una industria eficaça e lo país aviá mostrat son mestritge de la tecnologia occidentala durant mai d'una guèrra. Èra ansin vengut la premiera poissança [[asia]]tica e una poissança mondiala. Pasmens, la manca de ressorsas naturalas sus son territòri e lo ròtle tengut per l'[[armada]] dins son desvolopament o menèron vèrs una politica militarista e expansionista. Entre [[1894]] e [[1935]], aviá conquistat [[Formosa]], [[Corèa]], divèrseis illas de l'[[Ocean Pacific]] e quauquei regions de [[China]]. D'efiech, afeblida per de divisions intèrnas grèvas e per una societat encara fòrça [[feudalitat|feudala]], [[Republica Populara de China|China]] èra una presa ideala per un país desirós de renfòrçar sa basa industriala per s'impausar coma la poissança dominanta en [[Asia Orientala]]. De mai, leis autrei regions [[asia]]ticas susceptiblas d'èsser colonizadas èran ja tengudas per leis [[Euròpa|Europèus]]. Lo partit dei militars ganhèt donc mai e mai d'influéncia en [[Japon]] e la necessitat d'un conflicte d'amplor còntra [[Republica Populara de China|China]], e mai la possibilitat d'una guèrra còntra leis [[USA|Estats Units]], foguèt pauc a pauc acceptada per l'elèit nacionau. == Dau rearmament alemand a la crisi de Danzig == [[Fichièr:Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png|thumb|right|Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.]] Rapidament après sa presa de poder, [[Adolf Hitler|Hitler]] anoncièt lo rearmament d'[[Alemanha]]. Aquò èra un mejan per resòuvre la crisi economica e de fabricar un otís adaptat a seis ambicions militaras. Permetèt au país de se dotar d'armaments recents e modèrnes. En [[1936]], ordonèt la remilitarizacion de [[Renània]], region demilitarizada per lo [[Tractat de Versalhas]]. L'abséncia de reaccion vertadiera de [[França]] l'encoratjèt de contuniar. Amb una abiletat certana, lo ''Führer'' utilizèt lo principi dei nacionalitats e lo drech dei minoritats per justificar l'annexion lei territòris poblats per d'[[Alemanha|Alemands]]. Sa premiera annexion foguèt aquela d'[[Àustria]]. Per aquò, utilizèt de [[nazisme|nazis]] locaus per suscitar de trèbols que permetèron au [[Tresen Reich|Reich]] d'annexar lo país a l'eissida d'una pichona expedicion militara que rescontrèt ges de resisténcia. Puei, revendiquèt lo territòri dei Sudetas en [[Checoslovaquia]]. Aquò foguèt una etapa importanta car lo país èra un aliat important de [[França]]. [[Montanha|Montanhosa]], la region revendicada èra la basa dei defensas chècas. Après de menaas de guèrra, [[París]], qu'aviá pas lo sostèn de [[Londres]] per començar un conflicte, acceptèt de sacrificar [[Checoslovaquia]] a la [[conferéncia de Munic]]. Dins aquò, [[Adolf Hitler|Hitler]] respectèt pas leis acòrdis signats e ocupèt la totalitat de [[Boèmia]] e de [[Moràvia]] en març de [[1939]]. Transformèt [[Eslovaquia]] en un [[protectorat]] que li demorèt fidèu fins a l'invasion sovietica de la region en [[1945]]. Aqueu traïment suscitèt l'indignacion dei [[Reialme Unit|Britanics]] que decidèron de resistir a la revendicacion seguenta d'[[Adolf Hitler|Hitler]]. La crisi seguenta regardèt lo territòri de [[Danzig]]. Comencèt durant l'estiu de [[1939]] e [[França]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] assegurèron [[Polonha]] de son sostèn. En parallèl, assaièron de formalizar una aliança amb l'[[URSS]]. Pasmens, lei [[Polonha|Polonés]] refusèron l'intrada de l'[[Armada Roja]] sus son territòri. D'autra part, la delegacion francobritanica aviá pas pron de poders per discutir de plans concrèts amb lei generaus sovietics<ref>"Pacte germano-soviétique et réviosionnisme historique », dins Manuel critique du XXème siècle, 2010.</ref>. [[Estalin]] preferiguèt donc trobar un acòrdi amb [[Alemanha]]. Signat lo 23 d'aost de [[1939]], lo [[Pacte Germanosovietic]] precipitèt la guèrra en [[Euròpa]] car permetèt ais Alemands de concentrar sei fòrças còntra [[Polonha]]. L'invasion comencèt lo 1{{èr}} de setembre e entraïnèt una declaracion de guèrra de [[França]] e dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] lo 3. = Debanament = == Lei succès de l'Aisse == [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png|thumb|600px|center|Operacions principalas sus lo teatre asiatic de la Segonda Guèrra Mondiala de 1937 a 1942.]] [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png|thumb|600px|center|Operacions principalas sus lo teatre europèu de la Segonda Guèrra Mondiala de 1939 a 1942.]] === Lei conflictes regionaus a l'avantatge de l'Aisse === ==== Lei succès japonés en China ==== [[Fichièr:Nanking bodies 1937.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de cadabres de civius chinés tuats durant lo [[chaple de Nanquin]].]] Dempuei la [[Guèrra de Shanghai]] e l'[[Invasion japonesa de Manchoria]], la situacion en [[Republica Populara de China|China]] demorava malaisada. Plusors regions èran totjorn tengudas per de senhors de guèrra ''[[de facto]]'' [[independéncia|independents]] e l'autoritat dau poder centrau èra minada per la corrupcion, la manca d'infrastructuras e la [[Guèrra Civila Chinesa|guèrra civila]] entre [[nacionalisme|nacionalistas]] e [[comunisme|comunistas]]. Aprofichant aqueu contèxte, [[Japon]] aumentèt la pression per obtenir mai d'avantatges. Pasmens, lo govèrn nacionalista de [[Chiang Kai-shek]] refusèt. Lo 7 de julhet de [[1937]], un [[Incident dau pònt Marco Polo|incident imaginari]] foguèt utilizat per lei [[Japonés]] per entraïnar una tiera d'atacas. Susprés, lei Chinés perdiguèron [[Pequin]] (aost), [[Shanghai]] ([[Batalha de Shanghai|novembre]]) e [[Nanquin]] ([[Batalha de Nanquin|decembre]]). Fòrça saunós, lei combats per [[Shanghai]] e [[Nanquin]] s'acabèron per lo chaple de {{formatnum:300000}} civius. Pasmens, aquelei desfachas entraïnèron pas la dubertura de negociacions e lo conflicte contunièt amb lo retirament dau govèrn nacionalista dins la vila de [[Chongqing]] e la signatura d'una aliança entre lei diferentei faccions chinesas. ==== Lo conflicte frontalier entre Japon e l'URSS ==== [[Fichièr:Khalkhin Gol Soviet tanks 1939.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[carri de combat|carris sovietics]] [[BT-7]] durant la [[batalha de Khalkhin Gol]].]] {{veire|Batalha de Khalkhin Gol}} En [[1939]], [[Japon]] emetèt de revendicacions sus de territòris [[Mongolia|mongòls]]. Òr, [[Mongolia]] èra protegida per l'[[URSS]] que renforcèt sa preséncia dins lei regions contestadas. Sensa declaracion de guèrra car lei dos país volián pas intrar dins un conflicte oficiau, lei Sovietics e lei [[Japon]]és s'opausèron militarament lòng de la frontiera entre [[Mongolia]] e [[Manchukuo]]. Pasmens, a partir de mai de [[1939]], l'amplor dei combats aumentèt e plusors [[division (unitat militara)|divisions]] foguèron mandadas dins la region de Khalkhin Gol. Lei combats durèron fins a setembre e s'acabèron per una victòria dei fòrça sovieticas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Yakovleff, ''Tactique théorique'', 3{{a}} edicion, Economica, 2016, pp. 618-622.</ref>. Aquela desfacha aguèt d'efiechs sus l'[[estrategia]] de [[Tòquio]] que preferiguèt per la seguida defugir un conflicte novèu còntra l'[[Armada Roja]]. Aquò foguèt fòrça important en [[1941]]-[[1942]] car lei [[URSS|Sovietics]] poguèron liurament desplaçar sei divisions de [[Siberia]], ben equipadas per combatre dins de condicions climaticas extrèmas, per participar a la defensa de [[Moscòu]] atacada per la ''[[Wehrmacht]]''. Aquela batalha permetèt tanben a [[Estalin]] de descubrir lo talent dau generau [[Gueorgui Júkov]] que venguèt son cap militar principau durant la guèrra còntra [[Alemanha]]. ==== La campanha de Polonha ==== [[Fichièr:Campanha de Polonha (1939).png|thumb|right|Esquèma simplificat de la [[Campanha de Polonha (1939)|Campanha de Polonha]].]] {{veire|Campanha de Polonha (1939)}} La [[campanha de Polonha (1939)|campanha de Polonha]] durèt dau 1{{èr}} de setembre au 6 d'octòbre de [[1939]]. Laissant l'iniciativa a l'oèst a l'armada [[França|francesa]] qu'aprofichèt pas la situacion per organizar una ofensiva poderosa, leis [[Alemanha|Alemands]] alinhèron mai de 60 [[division (unitat militara)|divisions]], {{formatnum:2000}} [[carri de combat|carris]] e {{formatnum:2000}} [[aeronau|avions]] còntra una armada [[Polonha|polonesa]], mau posicionada, tenent un vintenau de [[division (unitat militara)|divisions]] e un desenau de [[bregada (unitat militara)|bregadas]]. Lei linhas [[Polonha|polonesas]] foguèron rapidament rompudas e lei combats se concentrèron sus la reduccion de pòchis defensivas organizadas a l'entorn de [[vila]]s ò de concentracions de fòrças enceucladas. A partir dau 17 de setembre, lei [[URSS|Sovietics]] ataquèron lo territòri polonés a l'èst e avancèron aisament sensa trobar de resisténcia organizada. Finalament, [[Varsòvia]] capitulèt lo 27 de setembre e lei darrierei tropas polonesas abandonèron lo combat au començament d'octòbre. Lo 28 de setembre, [[Alemanha]] e l'[[URSS]] organizèron un novèu partiment de [[Polonha]]. La mitat orientala, a l'èst de [[Bug]], foguèt annexada per lei [[URSS|Sovietics]]. [[Moscòu]] obtenguèt tanben l'acòrdi de [[Berlin]] per annexar leis estats baltics (franc de la region de [[Memel]]). De son caire, lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] annexèt [[Danzig]], [[Memel]] e divèrsei territòris dau nòrd-oèst polonés. Lo rèsta de [[Polonha]] formèt un [[protectorat]] plaçat sota administracion [[militar]]a alemanda. Dins aquò, aquela desfacha foguèt pas acceptada per lo [[govèrn]] polonés que capitèt de s'exiliar en [[França]]. En parallèl, se formèt un important movement de resisténcia (''[[Arma Krajowa]]''). ==== L'encalament dau conflicte sinojaponés ==== [[Fichièr:Taierzhuang.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats chinés engatjats dins de combats urbans durant la [[batalha de Taierzhuang]] en març-abriu de [[1938]].]] En [[Republica Populara de China|China]], la progression [[japon]]esa venguèt pus malaisada en [[1938]] amb una premiera desfacha a [[Batalha de Taierzhuang|Taierzhuang]] (24 de març - 7 d'abriu). Pus nombrós, lei Chinés avián un armament e un entraïnament inferior a seis adversaris. Pasmens, èran sostenguts per de [[guerilha]]s fòrça activas. En fàcia, l'armada imperiala nipona adoptèt una politica de repression fòrça violenta mai aquò empediguèt jamai leis atacas còntra sei linhas d'avitalhament. Ansin, après la conquista de [[Wuhan]] ([[Batalha de Wuhan|11 de junh - 27 d'octòbre]]), lo conflicte s'encalèt. En particular, tres ofensivas còntra la vila de [[Changsha]], importanta crosiera per lei Chinés, foguèron rebutadas per lei defensors en [[1939]], en [[1941]] e en [[1942]]. Lo començament de la guèrra còntra leis [[USA|Estats Units]] menèt a l'estabilizacion dau frònt fins a [[1944]]. ==== La Guèrra Curiosa e la Guèrra d'Ivèrn ==== [[Fichièr:The British Army in France 1939 O344.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats francés e britanics durant la [[Guèrra Curiosa]], periòde d'inactivitat sus lo frònt de l'Oèst.]] {{veire|Guèrra Curiosa}} Sus lo frònt occidentau, lo periòde de setembre de [[1939]] a mai de [[1940]] es dich [[Guèrra Curiosa]] en causa de l'abséncia d'operacions militaras vertadieras entre lei dos camps. D'efiech, après quauqueis atacas limitadas en setembre de [[1939]], l'armada [[França|francesa]] refusèt d'atacar lo territòri alemand e preferiguèt se retirar lòng de la [[Linha Maginot]]. Entraïnada per la doctrina ultradefensiva de l'Estat-Major francés, aquela [[estrategia]] èra destinada a mantenir en plaça lo [[blocus]] navau organizat per [[Londres]] e [[París]] còntra [[Alemanha]]. Pasmens, permetèt a la ''[[Wehrmacht]]'' de transferir sei fòrças vèrs l'oèst e de restaurar son potenciau de combat après lei pèrdas enregistradas en [[Polonha]]<ref>De mai, l'eficacitat dau [[blocus]] èra limitada car, au contrari de [[1914]]-[[1918]], [[Alemanha]] podiá trobar de sostèns au sud ([[Itàlia]]) e a l'èst ([[URSS]]).</ref>. {{veire|Guèrra d'Ivèrn}} En parallèl, una autra crisi grèva aguèt luòc en [[Euròpa Orientala]] après l'invasion de [[Finlàndia]] per l'[[URSS]]. D'efiech, en despiech de son aliança amb [[Adolf Hitler]] per conquistar [[Polonha]], [[Estalin]] s'inquietava fòrça de la poissança alemanda e dei projèctes [[nazisme|nazis]] vèrs l'Èst. Per renfòrçar lei defensas de [[Leningrad]], demandèt donc la cession de territòris e de basas navalas ai Finlandés. Après lo refús d'[[Helsinki]], ordonèt una ataca generala (30 de novembre). Pasmens, l'operacion foguèt mau preparada e l'[[Armada Roja]] se turtèt a una resisténcia ben organizada. Capitèron finalament de s'impausar gràcias a sa superioritat numerica en febrier de [[1940]] e lei Finlandés acceptèron de negociar la cession de quauquei regions frontalieras avans de subir de pèrdas decisivas. Dins aquò, lei limits mostrats foguèron un avertiment seriós per l'armada sovietica que comencèt de reformar sei capacitats combativas après lei purgas de [[1936]]-[[1938]]. ==== La campanha de Norvègia ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-H26353, Norwegen, Kampf um ein brennendes Dorf.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una ataca de soudats de la ''[[Wehrmacht]]'' durant la [[campanha de Norvègia]].]] {{veire|Campanha de Norvègia (1940)}} A partir de febrier de [[1940]], lei [[Reialme Unit|Britanics]] comencèron de renfòrçar sa preséncia dins leis aigas [[Norvègia|norvegianas]]. L'objectiu èra de completar lo [[blocus]] economic d'[[Alemanha]] en empedissent lo comèrci dau [[minerau]] de [[fèrre]] en provenància dau nòrd de [[Suècia]] exportat a partir dau pòrt norvegian de [[Narvik]]. Lo 8 d'abriu de [[1940]], lei Francobritanics anoncièron son intension de [[mina marina|minar]] leis aigas au nòrd d'[[Alemanha]] per blocar totalament aqueu trafec. Pasmens, tre lo 9, [[Adolf Hitler|Hitler]] ordonèt a sei tropas d'ocupar [[Danemarc]] e [[Norvègia]]. Leis Aliats assaièron de desbarcar de tropas per blocar l'avançada de la ''Wehrmacht'' vèrs lo nòrd. Après divèrsei victòrias navalas britanicas, lei [[França|Francés]] capitèron de prendre [[Narvik]] lo 28 de mai. Pasmens, foguèron rapidament obligats d'abandonar la vila en causa de l'evolucion catastrofica de la campanha de França. Permetèron ansin ais Alemands d'ocupar lo litorau norvegian e de gardar son accès ai minas de [[fèrre]] [[Suècia|suedesa]] fins a la fin de la guèrra. Lo rèi [[Haakon VII de Norvègia]] s'enfugiguèt en [[Anglatèrra]] per perseguir lo combat. En revènge, en [[Danemarc]], lo rèi demorèt amb sa populacion, çò qu'entraïnèt una demanda d'[[independéncia]] de part d'[[Islàndia]] que se placèt sota la proteccion de [[Londres]]<ref>Lo 7 de julhet de [[1941]], lei tropas d'ocupacion britanicas foguèron remplaçadas per de tropas [[USA|estatsunidencas]].</ref>. ==== La desfacha francesa ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-126-0347-09A, Paris, Deutsche Truppen am Arc de Triomphe crop.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats alemands a [[París]] en junh de [[1940]].]] {{veire|Campanha de França (1940)}} [[Alemanha]] inicièt son ataca generala sus lo frònt de l'Oèst lo 10 de mai de [[1940]]. Ataquèt inicialament [[Belgica]] e lei [[Païses Basses|País Bas]] per i atraire lei resèrvas francesas. L'ataca principala comencèt lo 13 de mai dins leis [[Ardenas]]. Lei defensas francesas i foguèron aisament rompudas e leis Alemands esplechèron son succès per se dirigir vèrs lo nòrd e enceuclar lei fòrças [[Reialme Unit|britanicas]] e lei tropas francesas intradas en [[Belgica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Yakovleff, ''Tactique théorique'', 3{{a}} edicion, Economica, 2016, pp. 85-87.</ref>. Per empedir son anientament, aquelei fòrças se retirèron vèrs [[Dunquèrca]] onte {{formatnum:300000}} soudats francobritanicas poguèron s'escapar gràcias a una operacion navala britanica. Pasmens, perdiguèron de quantitats considerablas d'equipaments. Puei, la ''Wehrmacht'' ataquèt vèrs lo sud onte lei rèstas de l'armada francesa foguèron pas capables de l'arrestar. Lo 10 de junh, [[Itàlia]] assaièt d'aprofichar la situacion per atacar dins leis [[Aups]] mai son armada, mau preparada, foguèt blocada sensa dificultat. Lo 22 de junh, [[França]] signèt un [[armistici]] amb [[Alemanha]]. Lo [[manescau]] [[Philippe Pétain]] formèt un govèrn de collaboracion que s'installèt dins la vila de [[Vichèi]]. Aguèt lo drech d'administrar dirèctament la mitat sud dau territòri francés (franc dau litorau [[Ocean Atlantic|atlantic]]) mai deguèt limitar son armada a {{formatnum:100000}} òmes e pagar d'indemnitats jornadieras fòrça importantas a [[Alemanha]]. Lo rèsta dau territòri francés foguèt ocupat per [[Alemanha]] maugrat lo mantenement en plaça de l'administracion. La flòta francesa deguèt se concentrar dins lo pòrt de [[Tolon]]. Lei colonias francesas demorèron tanben sota l'autoritat de [[Vichèi]]. Pasmens, tre lo 18 de junh, de Francés jonhèron lo [[generau]] [[Charles de Gaulle]] per contuniar lo combat amb lei [[Reialme Unit|Britanics]]. Inicialament considerats coma de rebèls, foguèron pauc a pauc reconeguts coma lo govèrn francés legitim e, tre l'estiu de [[1940]], l'[[Africa Eqüatoriala Francesa]], lei comptadors francés d'[[Índia]], [[Tahiti]] e la [[Nòva Caledònia]] se ralièron a [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] e a son movement de la [[França Liura]]. ==== La batalha d'Anglatèrra ==== [[Fichièr:London Blitz 791940.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[incendi]] a [[Londres]] après un bombardament alemand.]] {{veire|Batalha d'Anglatèrra}} L'afondrament francés de mai-junh de [[1940]] foguèt una suspresa per lei [[Reialme Unit|Britanics]] que deguèron rapidament s'organizar per assegurar la defensa de seis illas. Ansin, lei 3 e 8 de julhet, ataquèron d'esquadras navalas francesas en [[Argeria]] ([[batalha de Mers el-Kebir|chaple de Mers el-Kebir]]) e en [[Senegal|Senegau]] per empedir la captura d'unitats navalas importantas per [[Alemanha]]. En parallèl, concentrèron son aviacion per luchar còntra leis atacas aerianas alemandas. D'efiech, dins l'impossibilitat de desbarcar de tropas dins leis [[Illas Britanicas]], [[Adolf Hitler|Hitler]] autorizèt l'organizacion d'una campanha de bombardaments còntra lei vilas anglesas. Lei combats comencèron lo 10 d'aost de [[1940]] e durèron plusors mes. Pasmens, la ''[[Royal Air Force]]'' capitèt de resistir e d'infligir de pèrdas importantas a la ''[[Luftwaffe]]''. Tre setembre, la revirada alemanda èra clara e lo conflicte se desplacèt vèrs d'autrei teatres. Lei Britanics s'acordèron tanben amb leis autoritats de [[Vichèi]]. En cambi d'asseguranças regardant lo contraròtle dei [[naviri]]s francés estacionats a [[Tolon]], [[Londres]] acceptèt d'arrestar son sostèn ai temptativas dei [[França Liura|Francés]] d'atacar lei colonias encara tenguts per lei fidèus de [[Philippe Pétain|Pétain]]. Aquò permetèt d'eliminar una menaça segondària per lei fòrças britanicas. ==== Lei progrès britanics en Orient e en Africa ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-784-0247-13, Nordafrika, zerstörte britische Panzer.2.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un carri britanic destruch en [[Africa]] en [[1942]].]] Après l'eliminacion militara de [[França]], lei combats terrèstres se concentrèron en [[Africa]] e en [[Orient Mejan]]. En setembre, leis [[Itàlia|Italians]] aprofichèron sa superioritat numerica en [[Libia]] ({{formatnum:200000}} còntra {{formatnum:36000}}) per atacar [[Egipte]]. Pasmens, se turtèron a una resisténcia viva e a l'arribada de renfòrç. Foguèron ansin durament batuts en decembre de [[1940]] e en genier de [[1941]] permetent ai Britanics d'avançar en [[Cirenaïca]]. Per empedir l'afondrament de son aliat, [[Adolf Hitler|Hitler]] foguèt donc obligat de mandar un còrs, l'''[[Afrikakorps]]'' de [[Erwin Rommel|Rommel]], per restablir la situacion dins la region. Gràcias a de còntra-ofensivas ben menadas, lei Germanoitalians reprenguèron ansin [[Cirenaïca]] franc lo pòrt de [[Tobruk]]. En revènge, en [[Etiopia]], lei fòrças italianas, totalament isoladas, foguèron aisament esquichadas. [[Addis Abeba]] foguèt conquistada lo 10 d'abriu de [[1941]], çò que permetèt la restauracion oficiala d'[[Etiopia]]. Lo rèsta dei tropas italianas capitulèt lo 19 de mai a [[Amba Alagi]]. En [[Iraq]], l'Aisse sostenguèt una temptativa de revòuta còntra la preséncia britanica. Dins aquò, leis Anglés la reprimiguèron sensa dificultat e ataquèron la [[Siria]] Francesa onte l'aviacion alemanda aviá establit de basas per preparar l'operacion. Après un mes de resisténcia, lei fòrças francesas fidèlas au govèrn de [[Vichèi]] negocièron lor [[Retirada (tactica)|retirada]] (14 de julhet de [[1941]]). ==== La Guèrra Italogrèga ==== {{veire|Guèrra Italogrèga}} Desirós d'afiermar seis ambicions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]], [[Itàlia]] assaièt d'impausar un [[protectorat]] a [[Grècia]] en octòbre de [[1940]]. Pasmens, lo govèrn grèc de [[Ioánnis Metaxás]] refusèt e una guèrra comencèt. Aguent reünit de fòrças importantas en [[Albania]], annexada sensa dificultat en setembre de [[1939]], leis [[Itàlia|Italians]] ataquèron lo nòrd-oèst de [[Grècia]]. Mau preparats per avançar dins una region montanhosas amb d'infrastructuras limitadas, foguèron susprés per la mobilizacion dei defensors. Lo 14 de novembre, una còntra-ofensiva grèga obliguèt lei tropas italianas de se retirar en [[Albania]] onte lo frònt s'estabilizèt. D'efiech, lei dos camps agantèron lei limits de sa [[logistica]] e lo conflicte s'encalèt fins a l'intervencion alemanda dins lei [[Balcans]]. === Vèrs la generalizacion dau conflicte === ==== La rompedura germanosovietica ==== Leis acòrdis germanosovietics de [[1939]], seguits d'un acòrdi comerciau signat lo 11 de febrier de [[1940]], avián permés a [[Berlin]] de se concentrar sus lo frònt occidentau e de demenir leis efiechs dau [[blocus]] continentau. En particular, foguèron una fònt de [[metal|metaus]] ([[coire]], [[niquèl]]... etc.), de [[cerealas]] e de [[petròli]] per l'economia dau ''Reich''. Pasmens, l'influéncia [[URSS|sovietica]] geinava lei projèctes alemands en [[Euròpa Centrala]]. De mai, [[Adolf Hitler|Hitler]] revendicava plusors regions sovieticas dins lo quadre de la creacion dau ''[[Lebensraum]]'' alemand. Per alunchar l'interès sovietic vèrs d'autrei regions, [[Adolf Hitler|Hitler]] prepausèt ai Sovietics lo contraròtle d'[[Índia]] ò de [[Republica Populara de China|China]]. Dins aquò, aqueleis idèas avián ges de sens per [[Moscòu]] que demandèt en plaça una revision dei condicions de navegacion dins lei Destrechs. A partir de decembre de [[1940]], leis Alemands decidèron d'organizar l'invasion dau país. Per aquò, en mai de la preparacion militara, [[Berlin]] se raprochèt diplomaticament de [[Finlàndia]] e de [[Turquia]]. ==== La campanha dei Balcans ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 146-1973-035-12, Jugoslawien, zerstörter jugosl. Panzer.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un carri iogoslau destruch en [[1941]].]] Se lo plan d'ataca generala de la ''Wehrmacht'' còntra l'[[URSS]] fixèt inicialament la data de l'ofensiva a la prima, la preséncia d'estats potencialament ostils dins lei [[Balcans]] èra un problema per [[Berlin]]. D'efiech, [[Grècia]] èra sostenguda per [[Londres]] dins sa guèrra còntra [[Itàlia]] e en [[Iogoslavia]], un grop d'[[oficièr|oficiers]] probritanics èra a prendre lo poder. Lo 27 de març de [[1941]], la capitada d'un còp d'Estat còntra lo regent [[Pau de Iogoslavia]] precipitèt leis eveniments. Lo 6 d'abriu, leis [[Alemanha|Alemands]] ataquèron lo país amb l'ajuda d'[[Itàlia]], de [[Bulgaria]] e de [[Grècia]]. Mancant de preparacion e en posicion d'inferioritat numerica, l'armada iogoslava capitulèt tre lo 17. Puei, l'Aisse ataquèt [[Grècia]] enceuclant lei fòrças grègas situadas en [[Albania]]. En despiech dau desbarcament d'un pichon [[còrs expedicionari]] anglés, la ''Wehrmacht'' intrèt aisament dins [[Atenas]] lo 27 d'abriu. Lei rèstas dei fòrças anglogrègas s'enfugiguèron en [[Egipte]]. Dau 20 au 30 de mai, aqueu succès foguèt completat per la conquista de [[Creta]] per lei tropas aeroportadas alemandas. Aquela victòria permetèt ais Alemands de tornar organizar lei [[Balcans]] per contentar seis aliats. [[Eslovènia]] foguèt partejada entre lo ''Reich'' e [[Itàlia]] e [[Bulgaria]] recebèt la màger part de [[Macedònia]] e de [[Tràcia]]. [[Montenegro]] foguèt restaurat e plaçat sota proteccion italiana. Enfin, una [[Croàcia]] [[independéncia|independenta]] foguèt formada. Pasmens, aquela dominacion germanoitaliana se turtèt a una resisténcia de part dei movements nacionalistas sèrbes e [[comunisme|comunistas]]. Ansin, comencèt una tiera de combats saunós entre fòrças d'ocupacion e partisans. ==== L'ataca alemanda còntra l'Union Sovietica ==== [[Fichièr:Panzer III in Russia 1941.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[Panzer III]] alemand durant l'invasion de l'[[URSS]].]] [[Fichièr:RIAN archive 633408 Fighting in the vicinities of Moscow.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats sovetics durant un bombardament alemand còntra lei defensas avançadas de [[Moscòu]].]] {{veire|Plan Barbarossa}} L'ataca [[Alemanha]] còntra l'[[URSS|Union Sovietica]] comencèt lo 22 de junh de [[1941]]. Sostenguts per {{formatnum:3650}} [[carri de combat|carris]], {{formatnum:2700}} [[avion]]s e {{formatnum:47000}} [[canon]]s, 3,3 milions d'[[Alemanha|Alemands]], e {{formatnum:900000}} soudats aliats en provenància d'[[Itàlia]], de [[Finlàndia]], de [[Romania]] e d'[[Ongria]], ataquèron dins tres direccions diferentas. En fàcia, l'armada sovietica dispausava de 3,3 milions d'òmes dins sei regions occidentalas. Pasmens, èran mau preparats e foguèron susprés per l'invasion. Aprofichant sa mobilitat, la ''Wehrmacht'' menèt una tiera de batalhas d'enceuclament còntra de fòrças sovieticas assaiant de formar de linhas defensivas. Au nòrd, lo [[generau]] [[Wilhelm von Leeb]] capitèt de conquistar lei [[Mar Baltica|regions balticas]]. Puei, amb l'ajuda dei [[Finlàndia|Finlandés]], bloquèt la [[vila]] de [[Leningrad]] que foguèt somesa a un [[Sètge de Leningrad|sètge lòng e murtrier]]. Au centre, leis armadas de [[Fedor von Bock]] passèron lo frònt defensiu de [[Smolensk]] ([[Batalha de Smolensk (1941)|8 de julhet - 5 d'aost]]). Après aqueu succès, [[Adolf Hitler|Hitler]] ordonèt d'envaïr [[Ucraïna]] en plaça de perseguir vèrs [[Moscòu]]. Aquò permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] d'enceuclar e de destrurre d'importantei fòrças sovieticas a l'entorn de [[Kiev]] ([[batalha de Kiev (1941)|13-26 de setembre]]). Pasmens, l'assaut dirècte còntra [[Moscòu]] poguèt pas començar avans lo mes d'octòbre. {{veire|Batalha de Moscòu}} Après la presa de [[Viazma]] e d'[[Orel]], lei [[blindatge|blindats]] de [[Heinz Guderian|Guderian]] foguèron dirigits vèrs la [[capitala]] sovietica. Lo 1{{èr}} de novembre, agantèron [[Majaisk]] a 90 km dau Kremlin. Puei, en despiech d'una resisténcia acarnada, avancèron fins a 22 km dau centre de [[Moscòu]] lo 5 de decembre. Pasmens, la defensa sovietica permetèt au comandament de l'[[Armada Roja]] de concentrar de renfòrç. Lo 6, lo generau [[Gueorgui Júkov]] ordonèt una còntra-ofensiva generala que reprenguèt [[Tula]], [[Klina]] e [[Kalinina]]. Ajudats per de [[temperatura]]s entre -20 °C e -50 °C, lei [[URSS|Sovietics]] obliguèron leis [[Alemanha|Alemands]] de recular sus un frònt de 500 km. De mai, la ''Wehmarcht'' perdiguèt entre {{formatnum:280000}} e {{formatnum:750000}} òmes (còntra {{formatnum:500000}} a {{formatnum:1280000}} per lei Sovietics). En [[colèra]] après aquela revirada, [[Adolf Hitler|Hitler]] prenguèt lo comandament dirècte dei fòrças terrèstras alemandas. Plusors generaus perdiguèron tanben son comandament coma [[Walther von Brauchitsch|von Brauchitsch]], [[Gerd von Rundstedt|von Rundstedt]] e [[Heinz Guderian|Guderian]]. De son caire, l'[[URSS]] recebèt una ajuda economica e militara de part dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e deis [[USA|Estats Units]]. Tre lo 10 de julhet de [[1941]], una aliança foguèt concluda entre [[Londres]] e [[Moscòu]]. Lo pòrt de [[Mormansk]] tenguèt un ròtle major dins aqueu quadre amb la mesa en plaça de convòis transatlantics. Per la seguida, aquela aliança anglosovietica venguèt la basa de la declaracion dei Nacions Unidas que fondèt la Granda Aliança lo 1{{èr}} de genier de [[1942]]. ==== La rompedura entre Japon e leis Estats Units ==== En [[Asia]], de tensions grèvas minèron lei relacions entre [[Japon]] e leis [[USA|Estats Units]]. D'efiech, [[Washington]], ostil a l'expansionisme de [[Tòquio]], sosteniá lei [[nacionalisme|nacionalistas]] [[Republica Populara de China|chinés]] e assaiava de trebolar l'esfòrç de guèrra nipon. Pasmens, lei mesuras presas per lei dos camps prenguèron una amplor novèla a partir de [[1940]]. Per redurre leis [[importacion]]s d'[[arma (guèrra)|armas]] per lei tropas de [[Chiang Kai-shek]], lei [[Japon]]és ocupèron l'[[Indochina Francesa]], se raprochèron de [[Tailàndia|Siam]] e aumentèron la pression sus lei [[Reialme Unit|Britanics]] per sarrar la rota de [[Birmania]]. Revendiquèron tanben una esfèra d'influéncia que s'estendiá sus la màger part de l'Asia dau Sud-Èst. En fàcia, leis [[USA|Estatsunidencs]] impausèron un [[embarg]] sus plusors ressorsas importantas, especialament lo [[petròli]]. Dins aquò, [[Japon]] esitèt d'intrar en guèrra còntra leis [[USA|Estats Units]]. En plaça, lo gabinet [[Fumimaro Konoe|Konoe]] assaièt de negociar. Renforcèt ansin sei relacions amb [[Itàlia]] e [[Alemanha]] e signèt un tractat d'amistat amb l'[[URSS]]. Pasmens, lei negociacions amb [[Washington]] s'acabèron sensa resultat. Aquò entraïnèt lo remplaçament de [[Fumimaro Konoe|Konoe]] per lo [[generau]] [[Hideki Tojo]] dau partit militarista. Ansin, [[Japon]] comencèt de preparar una accion militara per s'assegurar lo contraròtle dei [[matèria premiera|matèrias premieras]] dau Sud-Èst Asiatic. ==== L'ataca de Pearl Harbor e la generalizacion de la guèrra ==== [[Fichièr:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'[[incendi]] d'un [[cuirassat]] [[USA|estatsunidenc]] après l'ataca de [[Pearl Harbor]].]] {{veire|Ataca de Pearl Harbor}} A la fin de [[1941]], [[Japon]] decidèt d'utilizar la fòrça dins l'[[Ocean Pacific]]. La premiera etapa aguèt luòc lo 7 de decembre quand la flòta combinada japonesa comandada per l'[[amirau]] [[Isoroku Yamamoto]] ataquèt per suspresa la [[basa navala]] [[USA|estatsunidenca]] de [[Pearl Harbor]]. L'operacion permetèt de neutralizar un desenau de [[naviri de guèrra|naviris de guèrra]] mai poguèt pas damatjar lei [[pòrta-avions|pòrta-avions]] de la Flòta dau Pacific. Aqueu bombardament entraïnèt la generalizacion dau conflicte amb lei [[declaracion de guèrra|declaracions de guèrra]] [[Alemanha|alemanda]] e [[Itàlia|italiana]] còntra leis [[USA|Estats Units]] lo 11 de decembre. En revènge, après sei desfachas de [[1939]] e sei dificultats en [[China]], [[Japon]] declarèt pas la guèrra a l'[[URSS]]. En parallèl, [[Japon]] ataquèt lei poissanças [[colonialisme|colonialas]] [[Euròpa|europèas]] dins lo Sud-Èst Asiatic. Tre lo 10 de decembre, lei [[Reialme Unit|Britanics]] perdiguèron dins la region sei dos [[naviri]]s principaus, lo ''[[HMS Prince of Wales]]'' e lo ''[[HMS Repulse (1916)|HMS Repulse]]'', e foguèron incapables d'empedir leis atacas de seis adversaris. Lei [[Japon]]és capitèron ansin de conquistar leis [[Indonesia|Índias Neerlandesas]] e de desbardar dins lei [[Filipinas]] onte lei fòrças estatsunidencas capitulèron lo 7 de mai de [[1942]]. Pasmens, lor succès pus important foguèt la [[batalha de Singapor|presa de Singapor]], la fortalesa britanica pus importanta dins la region. Puei, desbarquèron dins leis [[Illas Salomon]] (4 de julhet), en [[Nòva Guinèa]] (julhet-aost) e en [[Alaska]] (junh). Bombardèron tanben [[Austràlia]] e destruguèron una partida de la flòta britanica de l'[[Ocean Indian]] dins sei pòrts de [[Ceilan]] (abriu). === L'encalament de l'Aisse === ==== La reaccion estatsunidenca dins lo Pacific ==== [[Fichièr:Japanese aircraft carrier Hiryu adrift and burning on 5 June 1942 (NH 73065).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[pòrta-avions]] japonés en [[fuòc]] durant la [[batalha de Midway]].]] Après sei succès de [[1941]] e de la premiera partida de [[1942]], [[Japon]] aviá prés lo contraròtle de resèrvas importantas de matèrias estrategicas. Pasmens, la manca d'infrastructuras limitèt son esplecha mentre que leis [[USA|Estats Units]] comencèron d'organizar de còntra-ofensivas per s'opausar ais atacas niponas. A partir de la prima de [[1942]], lei [[Japon]]és comencèron ansin de faciar una oposicion acarnada de part de la flòta dirigida per l'[[amirau]] [[Chester Nimitz]]. Premier, foguèron arrestats a la [[batalha de la Mar de Coralh]] (4-8 de mai). Pasmens, capitèron d'i infligir de pèrdas importantas a seis adversaris amb la destruccion dau [[pòrta-avions]] ''[[USS Lexington (CV-2)|USS Lexington]]''. En revènge, un mes pus tard, lei [[Japon]]és foguèron durament batuts a la [[batalha de Midway]] (4-7 de junh) amb la pèrda de 4 [[pòrta-avions]] (còntra un per la flòta estatsunidenca). Incapable de remplaçar rapidament leis unitats aprefondats, [[Japon]] foguèt obligat de laissar l'iniciativa ais [[USA|Estats Units]]. Pasmens, aviá agut pron de temps per renfòrçar sei posicions dins l'[[Ocean Pacific]]. Ansin, lo 7 d'aost, lo desbarcament estatsunidenc de [[Guadalcanal]] marquèt lo començament d'una batalha lònga e malaisada per lei dos camps. ==== La represa deis avançadas alemandas a l'Èst ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-R74190, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una ataca sovietica a [[Estalingrad]].]] Sus lo [[frònt de l'Èst (1941-1945)|frònt de l'Èst]], la [[batalha de Moscòu]] foguèt seguida per una pausa que permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] de tornar organizar sei tropas e ai [[URSS|Sovetics]] de desplaçar d'[[usina]]s vèrs lo centre dau país. A la prima de [[1942]], la ''Wehrmarcht'' reprenguèt l'ofensiva dins lo sud en direccion de [[Vòlga]] e de [[Caucàs]]. L'objectiu èra lei jaciments de [[petròli]] de la region. Maugrat una ofensiva [[URSS|sovietica]] au sud de [[Karkòv]] ([[Segonda batalha de Karkòv|12-28 de mai]]) e la resisténcia acarnada de [[Sebastopòl]] ([[Sètge de Sebastòple (1941-1942)|30 d'octòbre de 1941 - 4 de julhet de 1942]]), lei tropas dau [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] prenguèron [[Rostov]] (23 de julhet) e, simbolicament, mandèron una pichona còla a la cima dau [[Mont Elbrós]] (21 d'aost). {{veire|Batalha d'Estalingrad}} Pasmens, leis [[Alemanha|Alemands]] foguèron blocats a 120 km de la [[Mar Caspiana]] e a 600 km de [[Bakó]]. En parallèl, lor VI{{a}} Armada, comandada per lo [[generau]] [[Friedrich Paulus|Paulus]], agantèt [[Vòlga]] e comencèt l'ataca de la vila d'[[Estalingrad]]. Per de rasons [[politica]]s, [[Adolf Hitler|Hitler]] ordonèt de concentrar leis assauts còntra la vila. Dins de condicions fòrça malaisadas, lei defensors [[URSS|sovietics]] opausèron una viva resisténcia que consumèt leis asalhidors dins de combats [[sang|saunós]]. Aprofichant la mobilizacion alemanda còntra la vila, [[Gueorgui Júkov|Zhukov]] reüniguèt de fòrças importantas. Lo 19 de novembre de [[1942]], ordonèt doas còntra-ofensivas, au nòrd e au sud d'[[Estalingrad]], que permetèron d'enceuclar la VI{{a}} Armada. Maugrat divèrsei temptativas alemandas per rompre lei linhas sovieticas, lei soudats enceuclats foguèron pauc a pauc reduchs e [[Friedrich Paulus|Paulus]] capitulèt lo 2 de febrier de [[1943]]. A l'eissida de la batalha, lei dos camps avián perdut mai de {{formatnum:750000}} òmes e leis Alemands deguèron recular de plusors centenaus de [[quilomètre]]s. ==== La batalha d'El-Alamein e l'Operacion Torch ==== [[Fichièr:The British Army in North Africa 1942 E19174.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[canon]] alemand de 88 mm capturat a l'eissida de la [[batalha d'El-Alamein]].]] {{veire|Batalha d'El-Alamein}} En [[Libia]], l'arribada dei renfòrç [[Alemanha|alemands]] permetèt a l'Aisse de tornar atacar vèrs l'èst. En genier de [[1942]], lei Germanoitalians capitèron de tornar intrar en [[Cirenaïca]]. Puei, entre lo 26 de mai e lo 21 de junh, la [[batalha de Gazala]] li permetèt d'ocupar lo [[pòrt]] de [[Tobruk]] e d'avançar en [[Egipte]] maugrat la resisténcia dei [[França Liura|Francés Liures]] dau [[generau]] [[Marie-Pierre Kœnig|Kœnig]] a [[batalha de Bir Hakeim|Bir Hakeim]] (28 de mai - 10 de junh)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Yakovleff, ''Tactique théorique'', 3{{a}} edicion, Economica, 2016, pp. 599-604.</ref>. Lei [[Reialme Unit|Britanics]] foguèron obligats de se retirar sus la posicion d'[[El-Alamein]], a 130 km d'[[Alexàndria]]. Lo generau [[Bernard Montgomery]] capitèt d'i arrestar leis atacas de l'Aisse. En parallèl, recebèt una gròssa quantitat d'armaments que li permetèt pauc a pauc de reünir una fòrça ben superiora a aquelei de [[Erwin Rommel|Rommel]]. Lo 20 d'octòbre de [[1942]], lei Britanics ataquèron lei posicions germanoitalianas que foguèron rompudas lo 2 de novembre. Aquò marquèt lo començament d'una lònga [[Retirada (tactica)|retirada]] vèrs [[Tunisia]]. Per leis [[Alemanha|Alemands]], la situacion se compliquèt mai amb lo desbarcament dei [[Reialme Unit|Britanics]] e deis [[USA|Estatsunidencs]] en [[Marròc]] lo 8 de novembre. Aquò permetèt ais Aliats de prendre lo contraròtle de l'[[Argeria Francesa|Argeria Francesa]] e lei fòrças francesas d'[[Africa]] reprenguèron lo combat còntra leis [[Alemanha|Alemands]]. ==== La guèrra sosmarina ==== [[Fichièr:Allied tanker torpedoed.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un petrolier aliat en fuòc après l'explosion d'una [[torpilha]] alemanda.]] {{veire|Batalha de l'Atlantic (1939-1945)}} Coma durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]], [[Alemanha]] decidèt de concentrar seis esfòrç maritims sus la guèrra [[sosmarin]]a. D'efiech, lei temptativas de sa flòta de superficia còntra lei rotas maritimas necessàrias a l'avitalhament deis [[Illas Britanicas]] s'acabèron per de desfachas coma o mostrèt l'expedicion dau [[cuirassat]] ''[[Bismarck (cuirassat)|Bismarck]]'' en mai de [[1941]]. En fàcia, leis Aliats organizèron de convòis e desvolopèron divèrsei mejans de deteccion e de lucha antisosmarina. Leis [[Alemanha|Alemands]] obtenguèron de succès importants en [[1941]] amb la destruccion d'au mens 3,8 milions de tonas de [[naviri]]s. Dins aquò, aquelei combats permetèron pas d'arrestar lei convòis e, a partir de [[1942]], leis Aliats capitèron pauc a pauc de redurre l'eficacitat dei [[sosmarin]]s [[Alemanha|alemands]]. De mai, en [[1943]], lei capacitats de construccion navala estatsunidencas venguèron superioras ai pèrdas causadas per l'Aisse. Se la guèrra sosmarina foguèt finalament pauc eficaça dins l'[[Ocean Atlantic|Atlantic]], aquò foguèt pas lo cas dins l'[[Ocean Pacific]]. Coma lei [[destroièr]]s nipons èran rarament utilizats per protegir sei naviris marchands, lei rotas maritimas japonés foguèron durament atacadas per lei [[sosmarin]]s [[USA|estatsunidencs]]. En [[1942]], eliminèron un milion de tonas, quantitat de naviris malaisats de remplaçar per leis arsenaus japonés. Pauc a pauc, aquò trebolèt grèvament l'[[economia]] de l'archipèu. En particular, [[Japon]] aguèt de dificultats mai e mai importantas per trobar de [[petròli]]. ==== La reorganizacion d'Euròpa e lo genocidi ==== [[Fichièr:Stroop Report - Warsaw Ghetto Uprising 06b.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la deportacion deis abitants dau ghetto judieu de Varsòvia après la desfacha de l'insurreccion de [[1943]].]] A partir de [[1941]]-[[1942]], gràcias a sei victòrias a l'oèst e a l'èst, [[Adolf Hitler|Hitler]] poguèt construrre una [[Euròpa]] novèla segon sei concepcions politicas. Lo 24 d'octòbre de [[1940]], obtenguèt la collaboracion de l'[[Estat Francés]] dau manescau [[Philippe Pétain|Pétain]] après un rescòntre a [[Montoire]]. Aquò permetèt au [[Tresen Reich|Reich]] d'esplechar l'economia de [[França]] que provesiguèt un cinquen dei ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra alemand. En revènge, [[Espanha]] refusèt de participar au conflicte maugrat l'autorizacion donada a de volontaris de s'engatjar dins lei fòrças alemandas. En [[Euròpa Centrala]] e [[Euròpa Orientala|Orientala]], l'esplecha foguèt pus violenta car aquelei tèrras èran destinadas a la colonizacion germanica. Lei populacions [[Eslaus|eslavas]] foguèron donc somesas a una ocupacion dura e a una repression violenta, especialament en [[Polonha]], en [[Boèmia]]-[[Moravia]] e dins lei territòris sovietics ocupats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' "Il y a plusieurs « seconde guerre mondiale », dins ''Manuel critique du XXème siècle'', 2010.</ref>. [[Adolf Hitler|Hitler]] contentèt tanben seis aliats pus fidèus en permetent ais [[Ongria|Ongrés]] e ai [[Bulgaria|Bulgars]] d'annexar divèrsei territòris [[Romania|romans]]. En compensacion, lei [[Romania]] recebèt de territòris sovietics de colonizar. [[Itàlia]] recebèt pereu de territòris dins lei [[Balcans]]. Pasmens, dins aquela region, la fòrça dei movements de resisténcia necessitèt lo mandadís e lo mantement de tropas importantas. Enfin, lei [[nazisme|nazis]] aprofichèron sei succès per començar lo genocidi dei « raças inferioras ». Lei [[judaïsme|judieus]] e leis [[Eslaus]] foguèron lei victimas principalas d'aqueu projècte que poguèt s'apielhar sus un ret de [[camp d'exterminacion|camps d'exterminacion]] mai e mai sofisticats per tuar de milions de personas. D'un biais generau, la violéncia e leis atrocitats d'[[Alemanha]] e de seis aliats suscitèron pauc a pauc la formacion de movements de resisténcia. Sostenguts per leis Aliats, aquelei movements concentrèron generalament seis activitats dins la cèrca d'informacions sus leis armadas alemandas. Pasmens, dins certanei regions, formèron d'armadas vertadieras coma en [[Iogoslavia]] amb lei fòrças de [[Josip Broz Tito|Tito]]. En [[URSS]], lei movements de partisans foguèron dirèctament dirigits per lo comandament de l'Armada Roja. Principalament formats de soudats eissits d'unitats destruchas durant l'ataca alemanda, de quadres dau Partit e de volontaris locaus, menèron una [[guerilha]] intensa còntra lei linhas d'avitalhament de la ''[[Wehrmacht]]''. == L'esfòrç de guèrra == === Reiaume Unit === L'esfòrç de guèrra [[Reialme Unit|britanic]] foguèt malaisat d'organizar car son nivèu de preparacion èra inferior a aqueu de [[França]]. Ansin, après la [[campanha de França (1940)|campanha de França]], [[Londres]] dispausava unicament dei {{formatnum:200000}} òmes evacuats a [[batalha de Dunquèrca|Dunquèrca]] (sensa lor armament) e de quauquei desenaus de miliers d'òmes posicionats dins l'[[Empèri Britanic|Empèri]]. Foguèt donc necessari de demandar l'ajuda dei [[dominion]]s e d'organizar la mobilizacion dei ressorsas deis [[Illas Britanicas]]. Aquò comencèt en genier de [[1940]] e accelerèt lentament. Pasmens, tre [[1941]], 40% de la populacion activa participava a l'esfòrç de guèrra. De mai, l'[[inflacion]] foguèt ben limitada. Ansin, lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] capitèt de produrre 600 carris cada mes en [[1941]] e mai de 700 a partir de [[1942]]. La produccion d'[[avion]]s agantèt {{formatnum:2000}} unitats mensualas. Puei, l'ajuda financiera de [[Washington]] permetèt a [[Londres]] de dispausar de la poissança industriala deis [[USA|Estats Units]]. === Leis Estats Units === [[Fichièr:B-24 bomber at Willow Run.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una usina aeronautica ais [[USA|Estats Units]].]] En [[1939]], leis [[USA|Estats Units]] dispausavan d'una [[marina militara]] poderosa mai leis autrei brancas de sei fòrças armadas èran feblas. Ansin, lo govèrn deguèt organizar la mobilizacion de son economia. Per aquò, adoptèt un sistèma [[dirigisme|dirigista]] basat sus d'organismes publics encargats d'assegurar una produccion ò de la resolucion d'un problema donat. Aquel ensemble èra contraròtlat au nivèu de la presidéncia per un burèu especiau. Fòrça eficaç, aquela organizacion permetèt de produrre, de [[1940]] a [[1945]], {{formatnum:96000}} carris, {{formatnum:61000}} pèças d'[[artilhariá]], {{formatnum:296000}} [[avion]]s, {{formatnum:2300000}} [[camion]]s, {{formatnum:2700}} naviris marchands dau tipe ''[[Liberty ship]]'' e plusors centenaus de naviris de combat. Gràcias a aquela produccion, leis [[USA|Estats Units]] formèron una armada de 11,9 milions d'òmes e èran, en [[1945]], l'unica [[arma nucleara|poissança nucleara]] de la [[planeta]]. De mai, equipavan la màger part dei fòrças aliadas. Per exemple, donèron {{formatnum:15000}} avions e {{formatnum:7000}} blindats a l'[[URSS]], {{formatnum:5200}} avions e {{formatnum:1000}} blindats au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] ò la quasi totalitat de l'armament modèrne de l'armada francesa d'Africa dau Nòrd ({{formatnum:5000}} [[carri de combat|carris]], {{formatnum:3000}} [[canon]]s e {{formatnum:1400}} [[avion]]s). === L'URSS === [[Fichièr:RIAN archive 1274 Tanks going to the front.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un convòi de carris sovietics [[T-34]] en sortida d'usina. Amb {{formatnum:56400}} unitats produchas, foguèt lo carri pus produch de la guèrra.]] Suspresa per l'invasion alemanda, l'[[Union Sovietica]] deguèt tornar organizar son [[economia]] e sa [[politica]] per s'adaptar ai necessitats dau conflicte. Regardant lo premier ponch, un [[Comitat d'Estat per la defensa]], presidit per [[Estalin]], foguèt creat per dirigir la produccion e lei fòrças armadas. Per lo segond, [[Estalin]] cambièt sa politica, demeniguèt l'intensitat de la repression politica e tornèt restaurar de nocions coma lo [[patriotisme]] ò lei tradicions militaras (recreacion d'òrdres militaras, retorn deis ensenhas dei [[grade militar|grades]], supression dau [[Komintern]], abandon de l’''[[L'internacionala|Internacionala]]'' coma imne nacionau, etc.). En parallèl, l'[[industria]] foguèt reorganizada car la pèrda de plusors regions industrialas e minieras, especialament en [[Ucraïna]], èran estadas conquistas per leis [[Alemanha|Alemands]]. Per exemple, la produccion de [[carbon]] demeniguèt de 50% e aquela d'[[acièr|acier]] de 65%. Ansin, aperaquí {{formatnum:1300}} [[usina]]s foguèron desplaçadas en [[Siberia]] ò en [[Asia Centrala]] e de sites novèus foguèron creats. Tre la fin de [[1942]], la produccion d'armaments venguèt superiora au nivèu enregistrat en [[1941]]. Leis ajudas angloestatsunidencas permetèron tanben d'equipar d'unitats de l'[[Armada Roja]] gràcias a l'arribada de {{formatnum:22000}} [[avion]]s, de {{formatnum:12000}} carris, de 2,6 milions de tonas de [[Carburant|carburants]] e de 4,5 milions de tonas de viures. Dins aquò, lo problema major de l'[[URSS]] durant la guèrra foguèt la manca de man d'òbra. D'efiech, en causa dei besonhs de l'armada, dei populacions demoradas dins lei regions ocupadas e dei pèrdas catastròficas, lo nombre de trabalhaires disponibles passèy de 30 milions en [[1940]] a 27 milions en [[1945]]. Un important esfòrç de racionalizacion e de modernizacion aguèt tanben luòc per aumentar lei capacitats de produccion. De mai, totei lei vacanças foguèron suprimidas e lei cadéncias foguèron aumentadas. Ansin, lei Sovietics capitèron de produrre {{formatnum:143000}} [[avion]]s, {{formatnum:102000}} [[blindatge|blindats]] e {{formatnum:490000}} pèças d'[[artilhariá]] entre [[1941]] e [[1945]]. === Alemanha === [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-635-3966-27, Panzerfabrik in Deutschland.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una linha de produccion de [[Panzer V]].]] Dins lo camp de l'Aisse, la poissança industriala principala èra [[Alemanha]] que pilhèt lei ressorsas dei regions ocupadas per la ''Wehrmacht'' per finançar la mitat de son esfòrç de guèrra. Teoricament plaçat sota l'autoritat de [[Hermann Göring|Göring]], aquel esfòrç demorèt lòngtemps mau organizat e la produccion militara alemanda de [[1942]] èra similara a aquela dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Aquò cambièt amb la mòrt de [[Fritz Todt]] e la [[batalha d'Estalingrad|desfacha d'Estalingrad]] que menèt a l'adopcion d'una politica de [[guèrra totala]]. Lo personatge centrau de l'esfòrç de guèrra dau [[Tresen Reich|Reich]] foguèt finalament [[Albert Speer]] que capitèt d'aumentar fòrça la produccion industriala sensa redurre lo nivèu de vida de la populacion. De mai, capitèt de produrre de quantitats considerablas de carburant sintetic, çò que permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] de perseguir lo combat maugrat la feblessa de sa produccion [[petròli|petroliera]]. En realitat, coma lei [[URSS|Sovietics]], lo problema major d'[[Alemanha]] foguèt la manca de man d'òbra car, en [[1943]], 11 milions d'òmes èran mobilizats e 4 milions èran estats tuats, bleçats ò capturats. Plusors solucions foguèron trobats coma l'engatjament d'auxiliaris eslaus, dichs « tatars » car l'[[ideologia]] [[nazisme|nazi]] considerava leis Eslaus coma d'èssers inferiors, dins la ''Wehrmacht'' e lo trabalh fòrçat d'obriers estrangiers ò de presoniers. Conjugada amb una politica de racionalizacion e d'estandardizacion fòrça modèrna, aquela politica permetèt a [[Albert Speer|Speer]] d'aumentar la fabricacion d'armaments dins de proporcions importantas : {{formatnum:9400}} carris en [[1942]], {{formatnum:27300}} en [[1944]] ; {{formatnum:36000}} [[avion]]s en [[1944]] còntra solament {{formatnum:13700}} en [[1942]]. De mai, se leis Aliats organizèron de campanhas de bombardaments aerians massís, la dispersion deis [[usina]]s permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] de mantenir una produccion eficaça fins au mes d'abriu de [[1945]] quand l'invasion dau còr dau país entraïnèt l'afondrament complèt de son [[economia]]. [[Alemanha]] capitèt pereu de desvolopar d'armas novèlas coma lo carri [[Panzer V|Panther]], lo caçaire [[Messerschmitt Me 262|Me 262]] ò lei [[missil]]s [[V1]] e [[V2]]. En revènge, la produccion de [[municion]]s ò de [[camion]]s foguèt un problema e lei mancas se multipliquèron limitant leis atacas ò necessitant lo retorn dau [[cavau]] coma mejan de transpòrt de l'avitalhament ò dei pèças d'[[artilhariá]]. === Itàlia === Dotada de ressorsas naturalas limitadas e d'una [[industria]] inferiora ais autrei belligerants majors, [[Itàlia]] aguèt de dificultats fòrça importantas per organizar son esfòrç de guèrra. De [[1940]] a [[1943]], lo país produguèt solament {{formatnum:11000}} [[avion]]s e {{formatnum:3700}} [[carri de combat|carris]], [[tecnologia|tecnologicament]] inferiors a aquelei de seis adversaris. Lei causas d'aquela feblessa foguèron l'incapacitat de mobilizar leis energias per lo regim [[faissisme|faissista]] : * au nivèu politic, [[Benito Mussolini|Mussolini]] ordonèt pas d'accions particularas per organizar la produccion de guèrra avans octòbre de [[1940]] e fisèt jamai lei poders necessaris au generau [[Carlo Favagrossa]], encargat de la desvolopar e de la coordenar. * au nivèu sociau, leis obriers foguèron pas plaçats sota la direccion de l'armada avans decembre de [[1942]]. * au nivèu economic, lei fabricacions èran pas racionalizadas. D'un biais paradoxau, la produccion industriala demeniguèt ansin de 11% entre [[1938]] e [[1942]] en causa de problemas d'organizacion. A partir de [[1942]], [[Benito Mussolini|Mussolini]] venguèt ansin fòrça impopular e sei chausidas foguèron contestadas, compres au sen dau partit faissista. === Japon === La produccion de guèrra de [[Japon]] foguèt trebolada per la lucha entre lei militars, partisans d'una organizacion dirigista de l'esfòrç de guèrra, e lei ''[[zaibatsu]]'', grops industriaus favorables au respècte de la proprietat privada. L'illustracion pus concrèta d'aquela oposicion foguèt lo refús deis industriaus, sostenguts per lo govèrn [[Fumimaro Konoe|Konoe]], d'aplicar la lèi de mobilizacion generala de decembre de [[1937]] que permetiá normalament d'assegurar la primautat absoluda de l'Estat. Aquela situacion durèt fins a la fin de [[1941]] e l'intrada en guèrra dau país còntra leis [[USA|Estats Units]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Quatre ressorsas estrategicas foguèron definidas per leis autoritats militaras. Lei conquistas inicialas de [[1941]]-[[1942]] avián coma objectiu d'ocupar aquelei regions : [[Filipinas]] per lo [[coire]], [[Malàisia]] per l'[[estanh]] e lo [[cauchó]] e leis [[Indonesia|Índias Neerlandesas]] per lo petròli. Lo ris, autra ressorsa de premiera importància, foguèt produch localament e en partida importat de [[Tailàndia]]. Lo plan d'ataca [[japon]]és èra donc fòrça liat ai besonhs de son [[industria]] de guèrra. Pasmens, la resolucion dau conflicte entre militars e borgesiá laissèt la plaça a una autra rivalitat entre l'armada de tèrra e la marina militara que perdurèt fins a la [[batalha dau Golf de Leyte]]. Coma per la màger part deis autreis actors de la guèrra, trobar la man d'òbra necessària foguèt un problema car 9,5 milions d'òmes èran mobilizats. Per aquò, lei [[femna]]s foguèron dirigidas vèrs leis emplecs industriaus. Foguèron completadas per de trabalhaires fòrçats (dos milions de [[Corèa|Coreans]] e plusors centenaus de miliers de [[presonier de guèrra|presoniers de guèrra]]). Lor nivèu de competéncia èra limitat, çò qu'entraïnèt de problemas mai l'industria aeronautica capitèt de produrre {{formatnum:79000}} avions durant lo conflicte. Pasmens, lei resultats d'aquela organizacion foguèron insufisents per faciar lo potenciau economic deis [[USA|Estats Units]]. De mai, a partir de [[1944]], l'eficacitat dei [[sosmarin]]s [[USA|estatsunidencs]] empediguèt lei naviris marchands d'avitalhar l'archipèu. Ansin, a partir de [[1944]], la produccion declinèt e la [[famina]] apareguèt dins mai d'una region. == Lei genocidis alemands == [[Fichièr:Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png|thumb|Esquèma generau dau sistèma concentracion nazi e de la politica d'exterminacion dau Tresen Reich]] [[Fichièr:Bundesarchiv B 285 Bild-04413, KZ Auschwitz, Einfahrt.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'intrada dau [[camp d'Auschwitz-Birkenau]] lo 27 de genier de [[1945]].]] Antisemita e violent, lo regime nazi aviá adoptat de politicas d'exclusion dei populacions judievas tre sa presa dau poder. Pasmens, lo començament e la generalizacion de la guèrra transformèron lei perspectivas dau [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] amb la conquista de territòris importants susceptibles de participar a la creacion dau ''Lebensraum'' revendicat per lei [[nazisme|nazis]]. Ansin, la guèrra en [[Euròpa Orientala]] prenguèt rapidament lo caractèr d'una « guèrra genocidi » caracterizada per la mesa en plaça de politicas destinadas a gerir cada pòble en foncion dei besonhs alemands, d'un sistèma de dominacion raciala e de politicas d'exterminacion dei populacions inutilas ò perilhosas. Per aquò, lei guèrras a l'Èst foguèron presentadas coma de crosadas per la propaganda nazi en vista de presentar lei populacions eslavas coma inferioras. L'objectiu èra de favorizar lei comportaments violents e plusors òrdres encoratjèron leis exaccions e lei crimes. Per exemple, lo ''[[Kommissarbefehl]]'' (« òrdre dei comissaris »), publicat lo 6 de junh de [[1941]], ordonèt l'execucion de totei lei [[comissari politic|comissaris politics]] [[URSS|sovietics]] e pus generalament de totei lei presoniers identificats coma ''« totalament bolchevizats ò coma representants actius de l'ideologia bolchevista »''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jörg Echternkamp, ''Postwar Soldiers: Historical Controversies and West German Democratization, 1945–1955'', Berghahn Books, 2020, p. 137.</ref>. L'invasion de l'[[URSS|Union Sovietica]] foguèt tanben acompanhada per la campanha deis ''[[Einsatzgruppen]]'', un ensemble d'unitats mobilas dedicadas a l'identificacion e a l'execucion deis opausants reaus ò supausats au [[nazisme]]. Amb l'ajuda dei fòrças regularas alemandas, tuèron un minimom de 1,4 milion de personas, principalament de judieus. [[Bielorussia]] foguèt lo còr de lor zòna d'activitat entraïnant la destruccion de 600 vilatges (e lo chaple de seis abitants). En parallèl, dins lei territòris ocupats, se pausèt la question de la colonizacion alemanda e de la transformacion dei populacions indigènas en populacion de trabalh au servici deis Alemands. Dins aqueu quadre, lei nazis imaginèron una ierarquia destinada a organizar l'installacion de colons alemands a l'èst. Lei judieus ne'n foguèron lei victimas principalas, de còps amb la participacion dei populacions localas. Foguèron regropats dins de guètos urbans mau avitalhats onte lei condicions de vida èran catastroficas. Pasmens, d'autrei populacions coma lei « Tatars » foguèron acceptadas au sen de l'armada alemanda<ref>Segon lei nazis, lei Tatars èra una populacion relativament arianizada e donc superiora ais Eslaus. La ''Wehrmacht'' utilizèt donc aqueu tèrme per designar lei soudats eslaus engatjats volontaris dins lei fòrças alemandas.</ref>. Lei Polonés e leis autrei populacions eslavas conoguèron generalament un destin intermediari marcat per lei chaples, la repression e lo trabalh forçat. Pasmens, a partir de [[1939]], lo regime nazi comencèt tanben de menar d'assais d'exterminacion de populacions indesirablas. Lei premierei victimas foguèron leis andicapats fisics e mentaus alemands assassinats dins l'encastre de l'[[Aktion T4]]. Entre lo 1{{èr}} de setembre de [[1939]] e lo 24 d'aost de [[1941]], aqueu programa tuèt entre {{formatnum:70000}} e {{formatnum:80000}} personas. Foguèt abandonat en causa de la protestacion dau [[clergat]] [[catolicisme|catolic]], mai permetèt d'aquistar pauc a cha pauc lei competéncias necessàrias a l'execucion en massa de plusors desenaus de personas. En particular, lo [[gasatge]] s'impausèt pauc a cha pauc coma lo metòde pus eficaç. A partir de [[1941]], de responsables regionaus en [[Polonha]] utilizèron aqueu saupre-faire per exterminar quauquei desenaus de miliers de judieus jutjats inaptes au trabalh. Aquò foguèt a l'origina de cinc camps d'exterminacion ([[Camp de Belzec|Belzec]], [[Camp de Chelmno|Chelmno]], [[Camp de Majdanek|Majdanek]], [[Camp de Sobibor|Sobibor]] e [[Camp de Treblinka|Treblinka]]) que foguèron utilizats dins un premier temps per desengorjar lei guètos judieus de [[Polonha]]. Pasmens, en [[1942]]-[[1943]], leis autoritats nazis decidèron d'organizar l'exterminacion sistematica dei judieus europèus. Lei cinc camps polonés foguèron alora cargats d'acabar l'execucion deis abitants dei guètos polonés<ref>Un pichon camp d'exterminacion, [[Camp de Maly Trostenets|Maly Trostenets]], foguèt tanben construch dins aqueu quadre per liquidar lo guèto de [[Minsk]].</ref>. Dins aquò, lo camp d'exterminacion alemand pus conegut es aqueu d'[[Camp d'Auschwitz-Birkenau|Auschwitz-Birkenau]], un important complèxe dedicat a l'exterminacion dei judieus en provenança dau rèsta d'[[Euròpa]], de populacions eslavas e de [[Tziganes]]. == La victòria de la Granda Aliança == [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png|thumb|600px|center|Operacions principalas sus lo teatre europèu de la Segonda Guèrra Mondiala de 1943 a 1945.]] === La reconquista dei regions ocupadas per l'Aisse === ==== La conquista d'Africa ==== [[Fichièr:British 4.5 inch gun and crew Tunisia 1943 IWM TR 1004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[canon antiaerian]] britanic durant la [[campanha de Tunisia]].]] Lo 8 de novembre de [[1942]], lei fòrças angloestatsunidencas comandadas per lo generau [[Dwight D. Eisenhower]] desbarquèron en [[Marròc]] e en [[Argeria]] ([[operacion Torch]]). Après una resisténcia simbolica a [[Casablanca]] e [[Oran]], l'amirau [[François Darlan|Darlan]] cambièt de camp e signèt l'intrada en guèrra de l'[[Empèri Coloniau Francés]] còntra l'Aisse (22 de novembre). Obtenguèt una ajuda estatsunidenca per tornar equipar l'armada francesa qu'agantèt un milion d'òmes en [[1945]]. Aquò permetèt ais Aliats de conquistar [[Marròc]] e [[Argeria]] sensa dificultat. Pasmens, la repòsta [[Alemanha|alemanda]] foguèt rapida. Lo [[Tresen Reich|Reich]] ocupèt lo sud de [[França]], entraïnant lo sabordatge de la flòta francesa dins lo pòrt de [[Tolon]], e desbarquèt en [[Tunisia]] onte [[Erwin Rommel|Rommel]] se retirèt après la pèrda de [[Libia]]. Aprofichant lei [[montanha]]s [[tunisia]]nas, lei Germanoitalians opausèron una resisténcia acarnada avans de cedir a la prima de [[1943]]. Lo 13 de mai, lor defensa s'afondrèt e {{formatnum:250000}} òmes capitulèron au [[Cap Bon]]. Aquela victòria permetèt ais Aliats de precisar seis objectius de guèrra a la [[conferéncia de Casablanca]] (14-27 de genier). Afiermèron sa volontat d'impausar una capitulacion sensa condicion a l'Aisse e organizèron son estrategia : eliminar premier [[Itàlia]], bombardar lo potenciau economic alemand e durbir un segond frònt en [[Euròpa Occidentala]]. Assaièron tanben de redurre l'ostilitat entre la [[França Liura]] de [[Charles de Gaulle]] e l'armada francesa d'Africa dau [[Henri Giraud (militar)|generau Giraud]] (qu'aviá remplaçat [[François Darlan|Darlan]], assassinat en decembre de [[1942]]). Lo 3 de junh de [[1943]], lei dos generaus creèron un Comitat Francés de Liberacion Nacionala que venguèt lo representent unic de [[França]]. Rapidament, [[Henri Giraud (militar)|Giraud]] i perdiguèt tota influéncia. ==== L'eliminacion d'Itàlia ==== [[Fichièr:Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png|thumb|right|Esquèma simplificat de la campanha d'Itàlia.]] L'ataca dirècta còntra [[Itàlia]] comencèt lo 10 de julhet de [[1943]] amb lo desbarcament de Sicília. Leis Aliats conquistèron rapidament l'illa e [[Benito Mussolini|Mussolini]] foguèt destituit per lo Grand Conseu Faissista durant la nuech dau 24 au 25 de julhet e arrestat. Lo poder foguèt fisat per lo rèi au manescau [[Pietro Badoglio]]. Aqueu darrier signèt lo 3 de setembre un [[armistici]] amb leis Aliats après la capitada d'un desbarcament dins lo sud de la [[peninsula]]. Son objectiu èra de permetre lo passatge deis Italians dins lo camp aliat. Dins aquò, leis [[Alemanha|Alemands]] reagiguèron rapidament, ocupèron la màger part dau país e liberèron [[Benito Mussolini|Mussolini]]. Totalament desorganizada, l'armada italiana dispareguèt durant aqueleis eveniments<ref>'''[[italian|(it)]]''' Gianni Rocca, ''L'Italia invasa 1943-1945'', 1{{a}} edicion, Mondadori, 1998.</ref>. La ''Wehrmacht'' mandèt un [[còrs expedicionari]] en [[Itàlia]] onte leis Aliats renforcèron pauc a pauc sa preséncia. Pasmens, lo relèu favorable a la defensa permetèt aisament ais [[Alemanha|Alemands]] d'alentir l'avançada de seis adversaris. Ansin, de combats durs foguèron necessaris dins la region de [[Cassino]] (mai de [[1944]]) per permetre ais Aliats d'intrar dins [[Roma]] lo 4 de junh de [[1944]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gérard Cardonne, ''Monte Cassino. La bataille des nations, décembre 1943 - mai 1944'', Éditions Feuillage, 2013.</ref>. ==== D'Estalingrad a la liberacion d'Ucraïna ==== [[Fichièr:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un assaut sovietic a la [[batalha de Korsk]].]] En despiech dei victòrias aliadas en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] e, pus tard, en [[Euròpa Occidentala]], lo frònt principau de la partida europèa de la guèrra foguèt lo [[frònt de l'Èst (1941-1945)|frònt de l'Èst]] onte mai de 75% dei fòrças alemandas èran desplegadas. Après sa [[batalha d'Estalingrad|victòria d'Estalingrad]], lei [[URSS|Sovietics]] organizèron de còntra-atacas sus divèrsei sectors permetent de melhorar l'avitalhament de [[Leningrad]] (genier), d'alunchar leis [[Alemanha|Alemands]] a 250 km de [[Moscòu]] (març) e de reconquistar una partida dei regions perdudas au sud ([[Rostov]], [[Korsk]], [[Karkòv]]). Pasmens, una còntra-ofensiva eficaça deis unitats blindadas de [[Erich von Manstein|von Manstein]] arrestèt aquela perseguida e permetèt a la ''Wehrmacht'' de reprendre Karkòv (març)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Yakovleff, ''Tactique théorique'', 3{{a}} edicion, Economica, 2016, pp. 555-559.</ref>. {{veire|Batalha de Korsk}} Aquelei combats menèron a la formacion d'un important [[Salhent (tactica militara)|salhent]] dins la region de [[Korsk]]. Aguent comprés l'impossibilitat d'una victòria totala sus l'[[URSS]], leis Alemands assaièron d'i infligir de pèrdas catastroficas a l'[[Armada Roja]] per impausar la dubertura de negociacions. Pasmens, lei [[URSS|Sovietics]] anticipèron leis intencions de seis adversaris e fortifiquèron la region. La batalha, famosa per lo nombre de [[blindatge|blindats]] engatjats per lei dos camps, durèt de [[Batalha de Korsk|julhet a aost de 1943]] e s'acabèt per un succès sovietic permetent lei liberacions de [[Karkòv]], de [[Briansk]] e de [[Smolensk]]. De mai, lei [[URSS|Sovietics]] avián desenant la capacitat de remplaçar pus rapidament sei pèrdas. Ansin, après una pausa permetent ai dos camps de tornar formar sei fòrças, lei Sovietics poguèron dispausar de l'iniciativa. L'ofensiva seguenta comencèt en novembre de [[1943]]. Fòrça [[sang|saunosa]], permetèt a l'[[Armada Roja]] de passar [[Dnièpre]] en despiech d'una violenta còntra-ofensiva alemanda dins la region de [[Jitomir]]. Lo mes seguent, lei [[URSS|Sovietics]] organizèron una campanha d'ivèrn a partir dau 18. Capitèron de reprendre [[Narva]] e [[Pskov]] au nòrd (genier), d'agantar [[Bug]] (febrier) e [[Dnièstre]] (març) au sud e d'intrar en [[Galícia]]. Puei, lo 15 d'abriu, intrèron dins [[Odessa]], çò que marquèt l'acabament de la reconquista d'[[Ucraïna]]. ==== La conferéncia de Teheran ==== [[Fichièr:Tehran Conference, 1943.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'[[Estalin]], de [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt]] e de [[Winston Churchill]] a la [[conferéncia de Teheran]].]] {{veire|Conferéncia de Teheran}} L'annada [[1943]] veguèt una intensa activitat diplomatica destinada a renfòrçar lei liames entre leis [[USA|Estats Units]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], l'[[URSS]] e la [[Republica Populara de China|China Nacionalista]]. La [[conferéncia de Teheran]] (28 de novembre de [[1943]]) foguèt la cima d'aqueu procès. Confiermèt la volontat deis Aliats e dei Sovietics de durbir un segond frònt en [[França]] en [[1944]], de mantenir l'unitat d'[[Iran]] (qu'èra estat militarament ocupat per lei [[Reialme Unit|Britanics]] e lei [[URSS|Sovietics]] per melhorar sei comunicacions), de desmembrar [[Alemanha]] e de desplaçar lei [[frontiera]]s vèrs l'[[oèst]]. [[Estalin]] acceptèt tanben de declarar la guèrra ai [[Japon]]és après la desfacha d'[[Alemanha]] e lei problemas de l'après guèrra foguèron evocats, especialament la creacion dei [[ONU|Nacions Unidas]], e lo mantenement de la patz mondiala per lei Quatre Grands. Per prevenir un futur isolament dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Winston Churchill|Churchill]] obtenguèt egalament la reconstitucion de la poissança francesa. ==== De Guadalcanal a Leyte ==== [[Fichièr:Flamethrower in Tarawa jungle.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Batalha de Tarawa|combats sus l'illa de Tarawa]].]] Dins l'[[Ocean Pacific]], lo ritme de la reconquista deis illas tengudas per lei [[Japon]]és foguèt fòrça alentit per lei dificultats de la [[logistica]] necessària ai desbarcaments e a l'avitalhament dei flòtas. De mai, lei premiers teatres avián una [[geografia]] malaisada. Leis [[USA|Estatsunidencs]] deguèron donc esperar lo 8 de febrier de [[1943]] per acabar la conquista de [[Guadalcanal]] e protegir sei liasons amb [[Austràlia]]. Puei, durant l'estiu seguent, capitèron de rebutar l'ataca nipona còntra [[Alaska]]. En parallèl, l'activitat de la basa de [[Rabaul]], situada au nòrd de l'illa de [[Nòva Bretanha]] foguèt pauc a pauc reducha. La particularitat de la guèrra estatsunidenca còntra [[Japon]] foguèt la rivalitat entre l'amirau [[Chester Nimitz|Nimitz]], partisan d'una ataca dirècta vèrs leis [[Illas Marianas]] per menaçar pus rapidament l'archipèu, e lo generau [[Douglas MacArthur|MacArthur]] desirós de desvolopar una ataca per lei [[Filipinas]]. Coma leis [[USA|Estats Units]] podián sostenir lei dos esfòrç, ges de decision foguèt presa per resòuvre lo problema e lei combats se debanèron sus lei dos frònts d'un biais simultanèu. Ansin, en [[1944]], lei fòrças de [[Chester Nimitz|Nimitz]] prenguèron lo contraròtle deis [[Illas Marshall]] (genier), dei [[Illas Carolinas]] (8 de febrier) e deis [[Illas Marianas]] (junh-aost). Permetent ai [[bombardier]]s d'atacar dirèctament lo territòri japonés, aquela desfacha entraïnèt la demission dau govèrn Tojo (18 de julhet). De son caire, lei tropas [[Douglas MacArthur|MacArthur]] avancèron lòng dau litorau nòrd de [[Nòva Guinèa]] gràcias a una tiera de desbarcaments avans d'envaïr lei [[Molucas]] (setembre). Puei, se dirigiguèron vèrs lo nòrd onte desbarquèron ai [[Filipinas]] dins lo corrent d'octòbre amb l'ajuda de la flòta de [[Chester Nimitz|Nimitz]]. Lei [[Japon]]és assaièron d'organizar una leca per destrurre lei [[naviri]]s [[USA|estatsunidencs]] mai la manca d'aviators experimentats e lo descriptatge dau projècte entraïnèt sa revirada totala. En plaça, la marina militara perdiguèt sa darriera flòta a la [[batalha dau Golf de Leyte]] (24-26 d'octòbre de [[1944]]). ==== Succès japonés en China e desfachas en Birmania ==== [[Fichièr:IND 003698 Garrison Hill Kohima.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una posicion defensiva britanica a la [[batalha de Kohima]].]] Maugrat lei progrès de l'ofensiva estatsunidenca dins lo [[Ocean Pacific]], [[China]] èra totjorn lo teatre principau de desplegament dei fòrças terrèstras [[japon]]esas. Dempuei lei combats de [[1940]], lo frònt i èra relativament estable : lei Nacionalistas èran tròp isolats per organizar una ataca d'amplor e lei problemas logistics limitavan la capacitat dei Japonés d'ocupar mai de terren. Pasmens, en mai de [[1944]], l'armada imperiala ataquèt dins lo sud dau país per melhorar sei liasons amb lo Sud-Èst Asiatic. Aquò li permetèt de conquistar [[Changsha]] (18 de junh) e d'establir una linha de comunicacion terrèstra anant de [[Manchoria]] fins a [[Singapor]]. En revènge, seis accions en [[Birmania]] aguèron mens de succès. D'efech, a la prima de [[1944]], [[Japon]] ataquèt en direccion dau camin de fèrre [[Calcutta]]-[[Ledo]]. Pasmens, se turtèt a la resisténcia dei fòrças de l'amirau [[Louis Mountbatten|Mountbatten]]. Premier, lo generau [[USA|estatsunidenc]] [[Joseph Stilwell|Stilwell]] poguèt bastir una rota dirècta vèrs [[China]]. Puei, l'ofensiva nipona foguèt arrestada ai batalhas d'[[Batalha d'Imphal|Imphal]] e de [[Batalha de Kohima|Kohima]] (març-julhet de [[1944]]). La [[Retirada (tactica)|retirada]] foguèt malaisada en causa de la manca de viures e de [[municion]]s, çò que permetèt ai [[Reialme Unit|Britanics]] de prendre [[Akyab]] (genier de [[1945]]) e d'intrar dins [[Rangoon]] (3 de mai). Aperavans, per protegir son retirament de [[Birmania]], lei Japonés prenguèron lo contraròtle d'[[Indochina]]. ==== Lei movements de Resisténcia e l'acceleracion dei genocidis nazis ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-212-0221-06, Russland-Nord, Erschießung von Partisanen.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'execucion de [[partisans sovietics]] en [[1941]].]] A partir de [[1943]], lei movements de Resisténcia se desvolopèron fòrça en [[Euròpa]] gràcias a l'aumentacion de la repression alemanda e au refús dau trabalh fòrçat. En [[Iogoslavia]], lei fòrças de [[Tito]] formèron una armada vertadiera, capabla de luchar còntra l'Aisse e còntra lei movements de resisténcia rivaus (que jonhèron finalament lo camp alemand). En [[URSS]], lo secutament dei linhas d'avitalhament de la ''Wehrmacht'' demorèt la règlas dins lei regions sovieticas encara ocupadas, especialament [[Bielorussia]]. En [[França]] e en [[Polonha]], lei movements de resisténcia èran tanben pron poderós per formar de [[guerilha]]s. Dins aquò, coma o mostrèt la revirada de l'[[Insureccion de Varsòvia]], l'afrontament dirècte còntra leis [[Alemanha|Alemands]] èra encara impossible. De son caire, leis [[Alemanha|Alemands]] renforcèron l'esplecha d'[[Euròpa]]. En febrier e en junh de [[1944]], capitèt d'empedir la formacion de guerilhas permanentas en [[França]]. Dins totei lei territòris ocupats, la [[Gestapo]] e la [[SS]] foguèron cargadas de reprimir la Resisténcia e la violéncia dei represalhas aumentèt rapidament. Per exemple, en [[Occitània]], lo vilatge d'[[Orador de Glana]] e sa populacion foguèron anientats lo 10 de junh de [[1944]] (mai de 600 mòrts). Pasmens, leis atrocitats pus importantas aguèron luòc a l'Èst onte la destruccion dei [[vila]]s e dei [[vilatge]]s èra quasi sistematica. Per exemple, en [[Bielorussia]], de [[1941]] a [[1944]], {{formatnum:9200}} vilas e vilatges foguèron cremats e pilhats (dont 600 totalament rasats) e 2,23 milions de civius foguèron tuats (dont {{formatnum:600000}} a {{formatnum:800000}} [[judaïsme|judieus]])<ref>Dins aqueu país, lo chaple sistematic dei vilatges venguèt la nòrma après l'[[Operacion Bamberg]], menada en març de [[1942]], que foguèt lo modèl de totei leis operacions ulterioras còntra lei populacions civilas bielorussas.</ref>. Leis [[Alemanha|Alemands]] accelerèron tanben lo chaple dei comunautats judievas e de plusors populacions eslavas. Lo [[camp d'Auschwitz-Birkenau]] es lo simbòl d'aquelei [[genocidi]]s amb son procès industriau permetent d'executar aisament de desenaus de miliers de personas cada mes. Pasmens, foguèt pas l'unic [[camp d'exterminacion]] fondat per lei [[nazisme|nazis]] e una partida non negligibla deis execucions se debanèron pas dins de [[chambra de gas|chambras de gas]]. ==== Lei desbarcaments de Normandia e de Provença ==== [[Fichièr:Normandy Invasion, June 1944.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau [[desbarcament de Normandia]].]] {{veire|Desbarcament de Normandia}} La dubertura dau segond frònt europèu aguèt luòc lo 6 de junh de [[1944]] amb lo [[desbarcament de Normandia]]. Implicant {{formatnum:200000}} òmes, {{formatnum:4500}} [[avion]]s e {{formatnum:13000}} [[avion]]s, l'operacion susprenguèt lei defensas alemandas. Pasmens, la vegetacion [[Normandia|normanda]] alentiguèt l'avançada aliada fins a la rompedura dei defensas de la ''[[Wehrmacht]]'' lo 31 de julhet. Lo 19 d'aost, [[París]] se revoutèt e la vila foguèt liberada lo 25 per lei Francés Liures dau [[Philippe Leclerc de Hauteclocque|generau Leclerc]]. En parallèl, un segond descarbament, en [[Provença]] (15 d'aost), permetèt a d'armadas francoestatsunidencs de liberar la mitat orientala de [[França]]. Menaçadas d'enceuclament, lei fòrças alemandas se retirèron vèrs [[Alemanha]] e lo frònt s'estabilizèt lòng de [[Ren]] après la revirada de l'[[operacion Market Garden]] (setembre). Lo 16 de decembre de [[1944]], leis [[Alemanha|Alemands]] organizèron una còntra-ofensiva [[blindatge|blindada]] dins leis [[Ardenas]]. Aprofichant una [[meteorologia]] malaisada que limitava l'utilizacion de l'aviacion aliada, enregistrèron quauquei succès mai foguèron arrestats per la resisténcia dei parachutistas estatsunidencs. Leis Aliats capitèron de restablir la situacion a partir de genier. En parallèl, lei [[França|Francés]] reconquistèron [[Estrasborg]]. === La desfacha d'Alemanha e de Japon === ==== L'intrada dei Sovietics en Alemanha ==== [[Fichièr:194407 abandoned german vehicles belarus (revised).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de veïculs alemands abandonats en [[Bielorussia]] durant l'[[Operacion Bagration]].]] {{veire|Operacion Bagration}} Sus lo frònt de l'Èst, lei [[URSS|Sovietics]] ataquèron en [[Bielorussia]] lo 23 de junh de [[1944]]. Per lo premier còp, aviá la superioritat aeriana e, sus una linha de {{formatnum:1000}} km, avancèron de 600 km. Leis Alemands subiguèron sa pus importanta desfacha de la guèrra amb l'afondrament dau Grop d'Armadas Centre. 25 [[division (unitat militara)|divisions]] i foguèron anientadas, 8 reduchas a 25% de seis efectius e 62 a 50%. L'Armada Roja reprenguèt [[Minsk]] (3-11 de julhet) e intrèt en [[Polonha]] e en [[Prússia|Prússia Orientala]]. Pasmens, la ''Wehrmacht'' capitèt d'estabilir lo frònt de [[Vistula]] gràcias a plusors còntra-ofensivas. Lei [[URSS|Sovietics]] intervenguèron donc pas per sauvar leis [[Insureccion de Varsòvia|insurgents de Varsòvia]] que deguèron capitular lo 2 d'octòbre. Pus au nòrd, la reconquista dei regions balticas permetèt a l'[[URSS]] de menaçar lo sud de [[Finlàndia]]. Lo 19 de setembre, lo país [[Escandinàvia|escandinau]] obtenguèt la signatura d'un [[armistici]] li permetent de mantenir son [[independéncia]]. En cambi, deguèt atacar lei fòrças alemandas encara presentas sus son territòri e, per la seguida durant la [[Guèrra Freja]], acceptar de pas noire ais interès sovietics. Au sud, [[Romania]] foguèt menaçada d'invasion e lo rèi [[Miquèu Ièr de Romania|Miquèu]] demandèt un armistici (23 d'aost). Puei, engatjèt son país còntra lo [[Tresen Reich|Reich]]. [[Bulgaria]] l'imitèt lo 7 de setembre après una declaracion de guèrra sovietica lo 6. [[Ongria]] assaièt tanben d'abandonar lo conflicte mai leis Alemands arrestèron l'amirau [[Miklós Horthy|Horthy]] e lo remplacèron per un pronazi fanatic, [[Ferenc Szálasi]]. Liurèt lei judieus de son país ai camps d'exterminacion e mobilizèt lei faissistas ongrés per sostenir lei fòrças alemandas. Dirigits per [[Rodion Malinovski]], lei Sovietics se turtèron ansin a una viva resisténcia dins lo sector dau [[Lac Balaton]] e dins la capitala ongresa ([[Batalha de Budapèst|29 de decembre de 1944 - 13 de febrier de 1945]]). Dins lei [[Balcans]], l'Armada Roja establiguèt la liason amb lei fòrças de [[Josip Broz Tito|Tito]]. Au començament de [[1945]], lei [[URSS|Sovietics]] tornèron atacar en [[Polonha]] onte prenguèron [[Varsòvia]] (17 de genier) e [[Cracòvia]] (18 de genier). Subretot, capitèron de conquistar lo bacin industriau de [[Silesia]], region importanta per l'esfòrç de guèrra alemand. Puei, l'[[Armada Roja]] assegurèt seis alas avans d'avançar vèrs [[Berlin]]. ==== La conferéncia de Yalta ==== [[Fichièr:Yalta Conference 1945 Churchill, Stalin, Roosevelt.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dei caps aliats a la [[conferéncia de Yalta]].]] {{veire|Conferéncia de Yalta}} Au començament de [[1945]], la desfacha de la ''[[Wehrmacht]]'' èra evidenta e lei Grandei Poissanças se reüniguèron per preparar l'après guèrra. D'efiech, dins mai d'un país, se pausava la question de la forma futura de l'[[Estat]]. Per exemple, en [[França]], la reconoissença dau Comitat de Liberacion Nacionala aguèt unicament luòc lo 23 d'octòbre de [[1944]]. Pasmens, lo problema pus importanta èra [[Polonha]] que son govèrn en exili, cap de la màger part dei fòrças de la resisténcia locala, èra fòrça ostil ai [[URSS|Sovietics]]. De son caire, [[Estalin]] voliá integrar lo país dins l'esfèra d'influéncia sovietica en cors de formacion. La descubèrta dau [[chaple de Katyn]] en abriu de [[1943]] per leis Alemands melhorèt gaire lei relacions que foguèron oficialament rompudas lo 25 d'abriu de [[1943]]. Per o remplaçar, [[Estalin]] creèt un Comitat de Liberacion installat a [[Lublin]]. Aquelei questions foguèron regladas a la [[conferéncia de Yalta]] (febrier) que reconoguèt lei situacions ''[[de facto]]''. L'[[Euròpa Orientala]] demorèt sota influéncia sovietica e leis Aliats arrestèron de sostenir lei revendicacions dau govèrn polonés de [[Londres]]. En cambi, [[Estalin]] confiermèt l'intrada en guèrra de l'[[URSS]] còntra [[Japon]]. Enfin, la plaça de [[França]] foguèt restaurada per restablir l'equilibri entre lei poissanças e lo principi de la fondacion dei [[ONU|Nacions Unidas]] foguèt acceptat. ==== La capitulacion d'Alemanha ==== [[Fichièr:Raising a flag over the Reichstag 2.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats sovietics issant lo [[drapèu de l'Union Sovietica|drapèu sovietic]] sus lei roïnas de [[Berlin]].]] A la prima de [[1945]], comencèt la campanha finala còntra lo [[Tresen Reich]]. A l'oèst, 93 [[division (unitat militara)|divisions]] aliadas passèron [[Ren]] (7 de març) e rompèron la [[Linha Siegfried]] que protegiá la frontiera occidentala alemanda. L'avançada foguèt facilitada per la concentracion dei fòrças alemandas a l'èst e tota resisténcia organizada dispareguèt sus aqueu frònt dins lo corrent dau mes d'abriu. En particular, 18 divisions alemandas foguèron enceucladas en [[Ruhr]] onte lo generau alemand [[Walter Model]] se suicidiguèt. Au sud, lei Francés e leis Estatsunidencs intrèron en [[Àustria]] e, au nòrd, lei Britanics agantèron [[Amborg]]. La presa de [[Berlin]] foguèt laissada a l'[[Armada Roja]] en causa dei sacrificis fòrça importants consentits per l'[[URSS]] durant lo conflicte. Se turtèt a una resisténcia acarnada car leis [[Alemanha|Alemands]] dispausavan encara de fòrças importantas. Pasmens, entre lo 16 e lo 20 abriu, [[Gueorgui Júkov|Zhukov]] e [[Ivan Koniev|Koniev]] capitèron de passar lei defensas exterioras e d'intrar dins la vila per lo nòrd e lo sud. Lo 30, [[Adolf Hitler|Hitler]] se suicidiguèt seguit per plusors dignitaris dau regim coma [[Joseph Goebbels]]. Lo 2 de mai, la capitala alemanda capitulèt e lo poder passèt a l'amirau [[Karl Dönitz]]. Aqueu darrier contunièt la guèrra quauquei jorns suplementaris per permetre la fugida d'un maximom de soudats e d'abitants vèrs l'oèst. Puei, signèt la capitulacion sensa condicion dau Reich lei 7 e 8 de mai de [[1945]]. Amb lo rèsta de son [[Govern de Flensborg|govèrn]], foguèt arrestat per leis Aliats lo 23 de mai. Sus leis autrei frònts, la situacion dei fòrças alemandas èra tanben malaisada. En [[Itàlia]], la rompedura de la darriera linha defensiva establida dins lo nòrd de la peninsula permetèt ais Aliats d'intrar dins la vau de [[Pò]]. Lo 28 d'abriu, [[Benito Mussolini]] foguèt capturat e executat per de partisans. Enfin, lei tropas de [[Danemarc]] e de [[Norvègia]] èran isoladas. ==== La capitulacion de Japon ==== [[Fichièr:Nagasakibomb.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'explosion de la [[bomba atomica]] de [[Nagasaki]].]] A partir de la fin de [[1944]], leis Estatsunidencs de [[Douglas MacArthur]] comencèron de desbarcaments per reconquistar leis illas dei [[Filipinas]]. Pasmens, maugrat plusors desfachas, lei [[Japon]]és capitèron d'i resistir fins a la fin dau conflicte. De son caire, [[Chester Nimitz|Nimitz]] contunièt d'avançar vèrs [[Japon]]. Sei fòrças prenguèron leis illas d'[[Iwo Jima]] ([[Batalha d'Iwo Jima|19 de febrier de 1945]]) e d'[[Okinawa]] ([[Batalha d'Okinawa|1{{èr}} d'abriu]]), çò que permetèt de preparar un desbarcament dirècte en [[Japon]]. Leis illas foguèron tanben utilizadas coma basas aerianas per sometre lo país a una campanha intensa de bombardaments. Sus leis autrei teatres, lei [[Japon]]és foguèron expulsats de [[Birmania]] e sa posicion en [[Republica Populara de China|China]] venguèt malaisada en causa de dificultats logisticas e d'ofensivas chinesas. [[Tòquio]] demandèt l'ajuda de l'[[URSS]] per obtenir una mediacion mai leis Aliats confiermèron sa volontat de perseguir lo combat fins a una capitulacion sensa condicion. Dins aquelei condicions, lo govèrn nipon assaièt de perseguir la combat en renfòrçant lei desfachas deis illas principalas. Ansin, per defugir un desbarcament supausat saunós, lo president [[Harry S. Truman|Truman]], successor de [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt]] defuntat lo 12 d'abriu, ordonèt d'utilizar d'[[arma nucleara|armas nuclearas]] per accelerar la rediccion japonesa. Lei [[Bombardaments atomics d'Hiroshima e de Nagasaki|dos bombardaments nuclears]] destruguèron lei vilas de [[Hiroshima]] (6 d'aost) e de [[Nagasaki]] (9 d'aost). En parallèl, lo 8, l'[[URSS]] declarèt la guèrra ai [[Japon]]és e comencèt una [[Campanha sovietica de Manchoria|campanha en Manchoria]]. Susprés e pauc capabla de faciar lei [[tactica]]s sovieticas, lei Japonés laissèron l'[[Armada Roja]] avançar fins au nòrd de [[Corèa]]. Aperaquí {{formatnum:600000}} soudats foguèron capturats durant l'operacion e mai de {{formatnum:80000}} tuats còntra solament {{formatnum:30000}} Sovietics tuats ò bleçats. A partir dau 16 d'aost, de tropas imperialas comencèron de capitular e [[Japon]] acceptèt d'arrestar sensa condicion leis ostilitats lo 2 de setembre. = Consequéncias = == Lo reglament politic == Lo reglament politic foguèt complèx car plusors país èran en [[guèrra civila]] en [[1945]] ([[Republica Populara de China|China]], [[Grècia]]... etc.) e de tensions fòrtas anavan entraïnar de conflictes suplementaris en [[Iran]] ò en [[Corèa]] dins lo corrent deis ans seguents. === La conferéncia de Postdam === [[Fichièr:Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png|thumb|right|Frontiera de [[1945]] en [[Euròpa]].]] {{veire|Conferéncia de Postdam}} La [[conferéncia de Postdam]] foguèt la conferéncia principala que permetèt d'organizar l'après guèrra en [[Euròpa]]. Son premier pensament foguèt de redurre la poissança alemanda e l'eliminacion dei minoritats germanofònas. Ansin, lei tres Grands acceptèron l'expulsion de 12 a 16 milions d'Alemands d'[[Euròpa Centrala]] ò [[Euròpa Orientala|Orientala]], principalament installats en [[Polonha]] (7 milions), en [[Checoslovaquia]] (3 milions) e dins lei regions balticas. [[Alemanha]] deguèt abandonar totei sei conquistas e perdiguèt 25% de son territòri de [[1937]]. Son territòri foguèt ocupat per leis [[USA|Estatsunidencs]], lei [[Reialme Unit|Britanics]], lei [[URSS|Sovietics]] e lei [[França|Francés]] e devesit durant mai de 40 ans. Lo principi de la denazificacion e de l'organizacion de jutjaments publics per leis autors deis atrocitats alemandas foguèron tanben acceptats. [[Àustria]] foguèt tanben ocupada fins a la signatura d'un tractat de patz en [[1955]]. De son caire, [[Itàlia]] deguèt abandonar totei sei [[colonialisme|colonias]] e quauquei territòris frontaliers, subretot lòng de sa frontiera amb [[Iogoslavia]]. Dins lei [[Balcans]], [[Romania]] reprenguèt lei territòris annexats per [[Ongria]]. En revènge, cas unic per un país de l'Aisse, [[Bulgaria]] gardèt la sieuna. Regardant [[Asia]], se lei [[URSS|Sovietics]] èran pas encara en guèrra còntra [[Japon]], la definicion dei zònas d'ocupacion futuras foguèt evocada a [[Postdam]]. En particular, lo limit d'ocupacion de [[Corèa]] lòng dau 38{{e}} parallèl i foguèt fixat. Enfin, d'autrei ponchs foguèron discutits coma l'independéncia de [[Corèa]], l'evacuacion e lo mantenement de l'unitat d'[[Iran]], lo mantenement de l'estatut de [[Tangièr]] ò la revision de la convencion sus lei Destrechs. Lo problema principau de la conferéncia demorèt [[Polonha]] que foguèt finalament laissada dins la zòna d'influéncia sovietica. Lo territòri polonés foguèt fòrça modificat per la pèrda de sa partida orientala e l'annexion de plusors regions alemandas. Lo govèrn prosovietic foguèt reconegut e la repression demeniguèt pauc a pauc l'importància dei movements conservators e nacionalistas. === L'emergéncia deis Estats Units coma superpoissança === {{veire|Plan Marshall}} Premiera poissança industriala e economica de la [[planeta]] en [[1945]], leis [[USA|Estats Units]] venguèron la superpoissançadau mond [[capitalisme|capitalista]] en remplaçament dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e de [[França]], durament afeblits. D'efiech, au nivèu economic, [[Washington]] poguèt impausar sei condicions per la reconstruccion de l'[[Euròpa Occidentala]] gràcias au [[Plan Marshall]]. Representant fins a 1,2% dau [[PIB]] estatsunidenc, aquela ajuda èra condicinada au respècte de condicions politicas e economicas destinadas a empachar l'installacion d'un regim comunista. Sei beneficiaris principaus foguèron lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[França]], la partida occidentala d'[[Alemanha]], [[Itàlia]], lei [[Païses Basses|País Bas]], [[Grècia]] e [[Àustria]]. Favorizèt la restauracion de l'economia occidentala que conoguèt un periòde de prosperitat e de progrès quasi sensa precedents dins l'istòria fins ai crisis petrolieras deis [[ans 1970]]. Au nivèu militar, [[Washington]] duspausava de la premiera marina militara, de l'[[arma nucleara]] e sei fòrças terrèstras èran lei pus poderosas après aquelei de l'[[Armada Roja]]. De mai, son armada aviá installat de basas en [[Euròpa]], especialament en [[Alemanha]], e en [[Asia]]. Dins aquela darriera region, l'ocupacion de [[Japon]] durèt fins a [[1951]] e permetèt ais Estatsunidencs de gardar plusors [[basa militara|basas militaras]] dins lo país e una influéncia considerabla sus sa politica estrangiera. Enfin, au nivèu culturau, lo prestigi de la victòria e de convencions favorablas ais interès de son industria cinematografica permetèron ais [[Estats Units]] de difusar sa cultura en [[Euròpa]] e, per la seguida, dins leis autrei continents. Aquela dominacion èra totjorn ben presenta au començament deis [[ans 2020]]. Dins lo domeni scientific, l'exili de plusors sabents de remarca permetèt au país de venir la premiera poissança scientifica dau mond. === L'emergéncia de l'URSS coma superpoissança === Maugrat de pèrdas e de destruccions fòrça importantas, l'[[URSS|Union Sovietica]] foguèt l'autre venceire major dau conflicte. D'efiech, au nivèu politic, la victòria còntra lo [[faissisme]] avivèt l'atrach per lo [[comunisme]] dins mai d'un país. Dins lo corrent deis ans seguents, [[Moscòu]] anava ansin venir lo menaire d'un ensemble d'estats e de movements capables de s'opausar ais interès deis [[USA|Estats Units]] e dei poissanças colonialas. La formacion d'aqueu blòt foguèt facilitada per la mesa en plaça d'una esfèra d'influéncia sovietica en [[Euròpa Centrala]] dins lei país liberats ò conquists per lei fòrças sovieticas. En [[Asia]], lei [[URSS|Sovietics]] mantenguèron sei tropas en [[Manchoria]] e dins lo nòrd de [[Corèa]] per armar e organizar lei [[comunisme|comunistas]] locaus. De mai, annexèron la totalitat de [[Illa Sakhalina|Sakhalina]] e leis [[Illas Habomai]]. Pasmens, [[Tòquio]] refusèt de reconóisser aquelei pèrdas e lei dos país signèron jamai de tractats de patz<ref>Uei, [[Russia]] e [[Japon]] an totjorn pas signat de tractat de [[patz]] e lo problema territòriau es pas resòugut.</ref>. [[Moscòu]] assaièt tanben de gardar una influéncia en [[Iran]] mai son projècte se turtèt a l'oposicion deis Angloestatsunidencs e [[Estalin]] abandonèt. Au nivèu militar, lo país dispausava de la premiera armada convencionala dau mond. De mai, seis armaments terrèstres demorèron pus sofisticats qu'aquelei de l'Oèst fins ais ans 1960-1970 e l'[[arma nucleara]] foguèt rapidament aquistada amb la capitada d'un premier assai atomic en [[1948]]. Una importanta preséncia militara sovietica foguèt tanben mantenguda en [[Euròpa Centrala]] fins a l'afondrament dau país en [[1991]]. === Vèrs la Guèrra Freja === Se l'estiu de [[1945]] marquèt la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, es malaisat de considerar que la fin dei combats foguèt seguit per un periòde de [[patz]]. Lei tensions en cors d'emergéncia entre leis [[USA|Estats Units]] e l'[[URSS]], lo declin dei poissanças [[colonialisme|colonialas]], lei guèrras civilas entre [[comunisme|comunistas]] e anticomunistas ò lo projècte [[sionisme|sionista]] entraïnèron rapidament de conflictes novèus. === L'emergéncia d'un drech internacionau novèu === La guèrra veguèt una multiplicacion deis atacas, deis atrocitats e dei chaples còntra lei populacions civilas e lei [[presonier de guèrra|presoniers de guèrra]]. Lo pus òrre es de segur lo genocidi dei « raças inferioras » per leis [[Alemanha|Alemands]]. Pasmens, la lista complèta deis orrors dau conflicte es malaisat d'establir : chaples de militars ò de civius, represalhas còntra lei populacions, camps de concentracion, bombardaments aerians de vilas, expulsion fòrçada de populacions, utilizacion de la [[tortura]]... etc. En particular, l'Aisse utilizèt aquelei mesuras d'un biais sistematic per terrorizar lei populacions dei regions ocupadas. Lor amplor menèt a la definicion de [[crime]]s novèus coma lo [[crime còntra l'Umanitat]], lo [[crime còntra la patz]] e lo [[crime de guèrra]]. Utilizats per lo premier còp durant lo [[procès de Nuremberg|procès dei caps principaus]] dau [[Tresen Reich]], aquelei nocions foguèron integradas au drech modèrne de la guèrra. D'autra part, dins lo corrent deis ans seguents, la proteccion dei [[presonier de guèrra|presoniers de guèrra]] foguèt renfòrçada. == Lo bilanç uman == Lo bilanç uman de la Segonda Guèrra Mondiala es fòrça murtrier amb au mens 60 milions de mòrts, 30 milions de personas desplaçadas e de miliers d'aglomeracions destruchas. De mai, a respècte de la [[Premiera Guèrra Mondiala]], lo nombre de civius tuats es similar a aqueu dei militars. Aquò es la consequéncia dei caracteristicas dau conflicte (violéncia dei combats urbans, generalizacion dei bombardaments aerians còntra lei [[vila]]s, represalhas còntra lei populacions civilas...) e de l'eliminacion fisica de plusors populacions ([[judaïsme|judieus]], [[Eslaus]], [[Ròms]], [[omosexualitat|omosexuaus]], [[comunisme|comunistas]]... etc.) per leis [[Alemanha|Alemands]] e seis aliats. Dins aqueu quadre, lei pèrdas umanas pus importantas foguèron recensadas dins lei país d'[[Euròpa Orientala|Euròpa de l'Èst]]. L'[[URSS]] perdiguèt ansin entre 20 e 40 milions d'abitants siá 10% a 20% de sa populacion e [[Polonha]] 5,6 a 5,8 milions de mòrts siá 16% a 17% de sa populacion. [[Republica Populara de China|China]] foguèt tanben victima de chaples fòrça saunós e 10 a 20 milions de Chinés moriguèron durant la guèrra (dont solament 3 a 4 milions de militars), çò que representava 2% a 4% dau nombre totau d'abitants. Lei doas poissanças principalas de l'Aisse foguèron tanben durament tocats per lei combats e lei bombardaments. Entre 6,63 e 8,68 milions d'[[Alemanha|Alemands]] foguèron tuats dont 5,56 milions de militars (9,5% a 12,5% de la populacion). [[Japon]] perdiguèt 2,62 a 3,12 milions d'abitants siá 3,5% a 5% de sa populacion. [[Itàlia]] subiguèt de pèrdas relativament leugieras ({{formatnum:496000}} mòrts) en causa de la sortida dau conflicte pus precòça de son armada. [[Romania]] perdiguèt {{formatnum:800000}} abitants e [[Ongria]] {{formatnum:580000}}. Lei país occidentaus aguèron de pèrdas mens importantas, compres dins lei regions ocupadas. [[França]] perdiguèt ansin {{formatnum:567000}} abitants (1,35% de sa populacion) dont {{formatnum:217000}} militars. Lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] aguèt {{formatnum:383000}} militars e {{formatnum:67000}} civius tuats e leis [[USA|Estatsunidencs]] enregistrèron la mòrt de {{formatnum:418000}} personas (dont solament {{formatnum:1700}} civius). En revènge, de [[famina]]s grèvas se debanèron dins mai d'una [[colonialisme|colonia]] europèa entraïnant la mòrt de plusors milions d'abitants ais [[Índia]]s e en [[Indochina]]. = Annèxas = == Liames intèrnes == * [[Chiang Kai-shek]]. * [[Winston Churchill]]. * [[Estalin]]. * [[Charles de Gaulle]]. * [[Adolf Hitler]]. * [[Benito Mussolini]]. * [[Nazisme]]. * [[Olocaust]]. * [[Franklin Delano Roosevelt]]. == Bibliografia == * '''[[italian|(it)]]''' Gianni Rocca, ''L'Italia invasa 1943-1945'', 1{{a}} edicion, Mondadori, 1998. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Segonda Guèrra Mondiala| ]] [[Categoria:Sègle XX]] otfizwcdsibkoqn1zlmzm505fr4vivp 0 56161 2499569 2360177 2026-05-03T11:29:56Z Aritza06 58782 2499569 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> [[Image:Estopa.jpg|thumb|right|200px|José e David Muñoz-Calvo]] '''Estopa''' es un grop de musicians e cantaires catalans espanhòls qu'existís dempuèi [[1999]] e qu'es compausat per los fraires [[David Muñoz-Calvo]] (n.1976) e [[José Manuel Muñoz-Calvo]] (n.1978). José es musician e David es lo cantaire. La seuna musica mescla [[Rock|folk rock]] e [[romba catalana]]. == Discografia == *[[1999]]: "Estopa" *[[2001]]: "Destrangis" *[[2002]]: "Más Destrangis" *[[2004]]: "¿La calle es tuya?" *[[2005]]: "Voces de ultrarrumba" *[[2008]]: "Allenrok" == Ligams extèrnes == [http://www.estopa.com/ Sit oficial d'Estopa] {{musica}} [[Categoria:Grop de musica espanhòl|Estopa]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop rock de Catalonha]] q3w7bgsnwds9uui9rk5r7ujy9up0836 0 61249 2499542 2481034 2026-05-03T07:15:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Descripcion */ 2499542 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{omon|Panamà}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:New Panama Canal.jpg|thumb|right|Resclausas dau canau après lei trabalhs de modernizacion deis [[ans 2010]].]] Lo '''canau de Panamà''' es un [[Canal (via navegabla)|canau]] [[mar]]itim que travèrsa l'[[istme de Panamà]] e permet un passatge dirècte entre leis [[ocean]]s [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]]. Considerat coma una òbra majora de l'[[engenhariá]] modèrna en causa de la dificultat de sa construccion, aguèt un impacte considerable sus lo [[comèrci]] mondiau en prepausant per lo trafec marchand un passatge pus rapid e mens perilhós que la rota dau [[cap Hòrn]] e dau [[passatge de Drake]] per lei [[naviri]]s aguent besonh entre lei dos oceans. Per exemple, dins lo cas d'un naviri anant de [[Nòva York]] a [[San Francisco]], lo percors es passat de {{formatnum:22500}} km a {{formatnum:9500}} km. Uei, amb una capacitat teorica annuala de 510 milions de tonas de fret, lo canau de Panamà es un deis aisses pus importants dau comèrci maritim internacionau. L'idèa de bastir un canau a travèrs de l'istme foguèt imaginada tre lo sègle XVI, mai lei constrenchas [[tecnologia|tecnologicas]] empachèron la realizacion concrèta dei projèctes. La premiera temptativa seriosa se debanèt dins leis [[ans 1880]] amb la creacion de la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà|Companhiá Universala de Panamà]] per [[Ferdinand de Lesseps]]. Aureolat per la capitada dau [[canau de Suèz]], capitèt de trobar lo finançament necessari, mai negligiguèt lei dificultats geograficas e lei [[malautiá]]s tropicalas ([[paludisme]], [[fèbre jauna]]). En [[1888]], la Companhiá faguèt donc falhida, roïnada per aquelei problemas. Pasmens, lo projècte foguèt pas abandonat e, en [[1903]], la concession [[França|francesa]] foguèt venduda ais [[USA|Estats Units]]. De [[1904]] a [[1914]], leis [[USA|Estatsunidencs]] acabèron la construccion dau canau après aver reglat lei problemas tecnics en chausissant de realizar plusors seccions de [[resclausa]]s. Après sa dubertura, lo canau demorèt una possession [[USA|estatsunidenca]] fins a [[1999]]. Vist coma una region estrategica, foguèt l'objècte d'importants trabalhs de [[fortificacion]], en particular durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e la [[Guèrra Freja]]. Pasmens, leis autoritats panamencas contestèron pauc a cha pauc lo contraròtle estatsunidenc exclusiu de la zòna dau canau. Pauc a cha pauc, leis Estatsunidencs deguèron acceptar de concessions e, finalament, en [[1979]], dos tractats organizèron la retrocession progressiva dau canau a [[Panamà (país)|Panamà]]. Dins aquò, [[Washington]] garda un drech d'intervencion militara per protegir lo canau en cas de menaça per la navegacion. == Descripcion == [[Fichièr:Panama Canal Gatun Locks.jpg|thumb|right|200px|Un [[remorcaire]] del canal, se dirigent cap al costat Cariba, espèra una nau dins la cambra superiora de la resclausa de Gatún.]] Lo canau de Panamà connecta lo [[golf de Panamà]] dins l'[[ocean Pacific]] a la [[mar Cariba]] e a l'[[ocean Atlantic]]. La forma de l'[[istme de Panamà]], que serpateja, fa que lo canau raja dau sud-èst dempuei lo [[Ocean Pacific|Pacific]] vèrs lo nòrd-oèst en direccion de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per redurre lei riscs d'errors d'orientacion, leis autoritats dau canau classan los transits en doas categorias generala : « direccion nòrd » indica un passatge dau Pacific vèrs l'Atlantic e « direccion sud » indica un passatge dins la direccion opausada. Lo canal pòt aculhir de batèus de talhas divèrsas, anant dels [[yacht]]s privats fins a las gròssas [[nau de comèrci|naus de comèrci]]. Los batèus qu'an la pus granda talha admissibla pel canal son designats jos l’apellacion de ''[[Panamax]]''&nbsp;; un nombre creissent de naus despassa aquesta talha: son sonats ''post-Panamax''. En mejana una traversada del canal per un cargo dura aperaquí nòu oras. En 2005, {{formatnum:14011}} naus prenguèron lo canal per un tonatge total de 278,8 milions de tonas, siá una mejana de 40 naus per jorn<ref name="acptraffic">{{pdf}} [https://web.archive.org/web/20051201144112/http://www.pancanal.com/eng/maritime/reports/table01.pdf ''Trafic del Canal de Panamà&nbsp;— annadas fiscalas 2002-2004''], Autoritat del Canal de Panamà.</ref>. == Istòria == === L'istme de Panamà avans lo canau === Lei pòbles [[amerindian]]s installats dins l'[[istme de Panamà]] son relativament mau coneguts. Lei pus famós son probable lei [[Guaymí]] que menèron un lòng combat defensiu còntra leis [[Espanha|Espanhòus]] durant lo sègle XVI. Èran connectats ai rets marchandas precolombianas e de vestigis de [[rota]]s ancianas pòdon s'observar dins la region. Leis informacions sus la region vènon pus nombrosas après l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]]. Tre novembre de [[1515]], [[Antonio Tello de Guzmán]] descurbiguèt un camin indigèn permetent de passar dau [[golf de Panamà]] a [[Portobelo (Panamà)|Portobelo]]. Melhorat e caladat per leis [[Espanha|Espanhòus]], foguèt utilizat per transportar l'[[aur]] e l'[[argent]] d'[[America dau Sud]] fins a [[Portobelo (Panamà)|Portobelo]] ont èra expedit en [[Euròpa]]. La dificultat de passar lo [[cap Hòrn]], ben demostrada per l'expedicion [[Ferrand Magellan|Magellan]], suscitèt donc d'interès per la construccion d'un [[canau]]. Pasmens, lei mejans financiers e [[tecnologia|tecnologics]] de l'epòca permetián pas de realizar un tau projècte. En plaça, leis [[Espanha|Espanhòus]] construguèrron una rota vertadiera e la [[fortificacion|fortifiquèron]]. Aquò empachèt pas d'atacas de [[flibustier]]s, mai permetèt generalament d'expedir sensa dificultats particularas lei marchandisas [[colonialisme|colonialas]] en direccion d'[[Espanha]]<ref>En particular, en [[1671]], una expedicion menada per [[Henry Morgan]] prenguèt la [[ciutat de Panamà]] e pilhèt una quantitat considerabla de richessas.</ref>. Au sègle XIX, la rota interoceanica èra insufisenta per assegurar un transpòrt eficaç dei marchandisas<ref>L'annexion de [[Califòrnia]] per leis [[USA|Estats Units]] foguèt un dei motors de la creissença dau comèrci interoceanic a partir deis [[ans 1840]]. D'efiech, la descubèrta d'[[aur]] dins la region entraïnèt l'emigracion rapida de desenaus de miliers d'abitants.</ref>. L'idèa d'un canau, jamai totalament abandonada amb divèrsei projèctes mai ò mens seriós imaginats entre lei sègles XVI e XVIII, venguèt tornarmai un sujècte de reflexion. Pasmens, lo còst èra encara tròp important e la solucion dau [[camin de fèrre]] foguèt donc privilegiada<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christian Brun, « Pas de canal sans le train », ''Connaissance du Rail'', n° 328~329, setembre-octòbre de 2008.</ref>. De [[1850]] a [[1855]], foguèt ansin bastit lo [[camin de fèrre de Panamà]], una [[Camin de fèrre|linha ferroviària]] considerada coma un dei caps d'òbra de l'[[engenhariá]] de la [[Revolucion Industriala]]. Pasmens, lei [[malautiá]]s ([[colerà]], [[fèbre jauna]], [[paludisme]]...) tuèron {{formatnum:12000}} personas durant lo chantier. === Lo projècte de la Companhiá Universala de Panamà === {{veire|Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà}} ==== Lei premiers projèctes francés ==== [[Fichièr:Panama Canal Nicaragua Canal MKL Bd. 16 1890 (128535953).jpg|thumb|right|Plan de [[1890]] mostrant lei traçats possibles en [[Panamà (país)|Panamà]] e en [[Nicaragua]].]] Tre lo començament dau sègle XIX, a l'iniciativa d'[[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]), divèrsei responsables politics e òmes d'afaires [[França|francés]] s'interessèron a la possibilitat de construrre un [[canau]] interoceanic en [[America Centrala]]<ref>Humboldt èra un [[geografia|geograf]] e explorator [[Prússia|prussian]], mai realizèt una partida importanta de sa carriera en [[França]].</ref>. Per exemple, l'idèa suscitèt l'interès de personalitats coma [[François Guizot|Guizot]] ([[1787]]-[[1874]]), mai leis estudis menats dins la region ne'n mostrèron l'impossibilitat amb lei mejans tecnics de l'epòca. Pasmens, lo projècte foguèt jamai totalament abandonat. Entre [[1850]] e [[1875]], plusors estudis suplementaris identifiquèron ansin tres passatges possibles. En [[1876]], una premiera concession foguèt acordada per [[Colómbia]] a [[István Türr]] e [[Antoine de Gorgonza]] per construrre un canau dins l'[[istme de Darién]]. Doas expedicions dirigidas per [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse]] ([[1844]]-[[1909]]) explorèron la region per precisar lo trajècte. Una « Societat Civila Internacionala dau Canau Internacionau per l'Istme de Darién » foguèt creada per enquadrar l'entrepresa. En [[1878]], lo contracte de concession foguèt precisat amb lo govèrn colombian. ==== L'arribada de Ferdinand de Lesseps ==== [[Fichièr:Canal Interoceanique de Panama 1880.jpg|thumb|right|Accion de la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]] emesa en [[1880]].]] {{veire|Ferdinand de Lesseps}} En mai de [[1879]], [[Ferdinand de Lesseps]] ([[1805]]-[[1894]]), aureolat dau succès de la construccion dau [[canau de Suèz]], decidèt de reprendre lo projècte de [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse|Bonaparte-Wyse]] de construccion d'un canau sensa [[resclausa]]. Se turtèt a l'oposicion d'[[Adolphe Godin de Lépinay]] ([[1821]]-[[1898]]), un [[engenhariá|engenhaire]] qu'aviá realizat d'estudis sus lo traçat e ja trabalhat dins de regions tropicalas. Se prononcièt en favor de la construccion de resclausas per simplificar lei trabalhs. De mai, critiquèt lei previsions optimistas de Lesseps que negligissiá l'impacte dei [[malautiá]]s sus leis obriers e sus lo calendier. Pasmens, lo projècte de Lesseps foguèt adoptat e lo Francés crompèt la concession signada per Bonaparte-Wyse. Creèt tanben la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]] per bastir e esplechar lo [[canau]]. Lo còst dei trabalhs èra inicialament estimat a 1,2 miliard de [[franc francés|francs]]. Aquò inquietèt leis investisseires e una premiera emission d'obligacions per finançar lo projècte s'acabèt per una revirada. Lesseps anèt donc en [[Panamà (país)|Panamà]] per començar simbolicament lei trabalhs en genier de [[1880]]. A [[Nòva York]], recebèt un acuelh cortés deis autoritats [[USA|estatsunidencas]], mai [[Washington]] decidèt de s'opausar a un projècte francocolombian vist coma una menaça per sa dominacion dins la region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hernando Calvo Ospina, « Panamá, un canal à tout prix », ''Le Monde diplomatique'', novembre de 2003.</ref>. A son retorn en [[França]], Lesseps demeniguèt l'estimacion dau còst de la construccion a 600 milions de francs, çò que li permetèt d'obtenir lei sòus necessaris. Per facilitar son emission d'obligacions, associèt de [[banca]]s a l'afaire e cerquèt lo sostèn d'òmes politics, elements a l'origina dau futur [[escàndol de Panamà|escàndol]]. Dins aquò, divèrsei dificultats geinèron rapidament lo chantier. La premiera foguèt la chausida iniciala dau traçat qu'èra mau adaptat a la realitat de la [[topografia]]. En [[1886]], Lesseps decidèt de modificar son plan per integrar de resclausas. Lo segond problema foguèron lei [[malautiá]]s tropicalas ([[fèbre jauna]], [[paludisme]], [[colerà]], etc.) que decimèron leis obriers. Per prevenir aquela constrencha, Lesseps aviá emplegat mai de {{formatnum:14000}} obriers negres<ref>Una partida dei subrevivents demorèt en [[Pananà (país)|Panamà]]. Sei descendents constituïsson una part importanta de la populacion panamenca actuala.</ref>, supausats pus resistents, e reduch au minimom lo nombre d'Europèus (670)<ref name="Bunau-Varilla 1913">'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Bunau-Varilla, ''Panama, la création, la destruction, la résurrection'', París, Librairie Plon, 1913.</ref>. Pasmens, s'aquela idèa èra confòrma ais idèas [[racisme|racistas]] dau periòde, agravèt en realitat la situacion car lei condicions sanitàrias foguèron largament negligidas dins l'organizacion. De [[1881]] a [[1889]], la Companhiá reconoguèt ansin lo decès de {{formatnum:5618}} trabalhaires e d'estudis estiman lo nombre vertadier de victimas a mai de {{formatnum:22000}} mòrts<ref>'''[[francés|(fr)]]''' C. Chastel,'' Histoire des virus, de la variole au sida'', París, Boubée, 1992, p. 222.</ref>. Enfin, en mai dei malautiás, leis obriers negres, pauc qualificats, avián una productivitat febla. ==== L'escàndol de Panamà ==== [[Fichièr:1886 bas obispo.jpg|thumb|right|Fotografia d'una excavatritz en [[1886]].]] {{veire|Escàndol de Panamà}} A partir de [[1886]], l'adopcion dau projècte basat sus de resclausas permetèt de redurre lei despensas. Pasmens, la Companhiá aviá ja perdut de milions de [[franc francés|francs]]. En [[França]], Lesseps deguèt afrontar fòrça criticas e lei levadas de fons venguèron pus malaisadas. En [[1888]], faguèt falhida e lei trabalhs deguèron s'arrestar. De miliers de Francés avián perdut de sòus e l'estudi dei còmptes de la companhiá identifiquèt la corrupcion utilizada per Lesseps per obtenir lo sostèn dei mitans bancaris e politics. La [[premsa]] revelèt l'afaire en [[1892]]. Aquò marquèt lo començament de l'[[escàndol de Panamà]], un deis escàndols pus grèus de l'istòria politica francesa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Bouvier, ''Les deux scandales de Panama'', París, Gallimard-Julliard, coll. « Archives », 1964.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Garrigues, ''Les Scandales de la République : de Panama à l'affaire Elf'', París, Robert Laffont, 2004.</ref>. Fins a [[1894]], una Companhiá Novèla dau Canau de Panamà, dotat d'un capitau de 65 milions de francs, assaièt de trobar d'investisseires novèus per acabar lo [[canau]]. Pasmens, après 4 ans de recèrca, aviá agotat totei sei ressorsas e deguèt abandonar. Puei, [[Colómbia]] foguèt tocada per la [[Guèrra dei Mila Jorns]], una [[guèrra civila]] entre [[liberalisme|liberaus]] e [[conservatisme|conservators]]. S'acabèt per la victòria dau govèrn conservator e per l'independéncia de [[Panamà (país)|Panamà]]. Aquela independéncia foguèt largament lo resultat d'una insureccion suscitada per leis [[USA|Estats Units]]. [[Philippe Bunau-Varilla]], èx-director de la Companhiá Universala dau Canau, aguèt un ròtle centrau dins l'organizacion dau movement e ne'n venguèt lo representant. Negocièt alora la venda de la concession francesa, totjorn tenguda per la Companhiá Novèla, ais [[USA|Estats Units]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Fischer, ''Les États-Unis et le canal de Panama'', L'Harmattan, 1979, p. 44.</ref>. Lo [[tractat Hay-Bunau-Varilla]] formalizèt l'acòrdi lo 18 de novembre de [[1903]]. En cambi dau pagament de 10 milions de [[dolar estatsunidenc|dolars]] e d'una renda annuala de {{formatnum:250000}} dolars, [[Panamà (país)|Panamà]] l'acceptèt egalament e laissèt ais Estatsunidencs de drechs perpetuaus sus lo canau e sus una faissa de 8 km de cada costat dau traçat. === Lo projècte estatsunidenc === [[Fichièr:Panama Canal under construction, 1907.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dei trabalhs en [[1907]].]] Leis [[USA|Estats Units]] tornèron començar la construccion dau canau en [[1904]]. La direccion dau chantier foguèt fisada a [[John Findley Wallace]] ([[1904]]-[[1905]]), [[John Frank Stevens]] ([[1905]]-[[1907]]) e [[George Washington Goethals]] ([[1907]]-[[1916]]). Adoptèron lo plan [[Adolphe Godin de Lépinay|Godin de Lépinay]] e inicièron la construccion de resclausas e d'un lac artificiau. Pasmens, deguèron reglar plusors problemas : * la manca de man d'òbra foguèt inicialament un problema grèu per leis [[engenhariá|engenhaires]] en carga de la construccion. D'efiech, en [[1904]], [[John Findley Wallace|Wallace]] aviá solament {{formatnum:3500}} obriers que foguèron decimats per la [[fèbre jauna]] e lo [[paludisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernard G. Dennis, ''Engineering the Panama Canal'', ASCE Publications, 2014, p. 147.</ref>. De mesuras foguèron alora presas per aumentar lo nombre d'obriers que passèt a {{formatnum:26000}} òmes a la fin de [[1906]]. * l'impacte dei malautiás tropicalas foguèt limitat per leis esfòrç dau mètge generau [[William C. Gorgas]] ([[1854]]-[[1920]]) que creèt un servici medicau nombrós, assequèt leis estanhs e lei [[palun]]s per redurre lei populacions de [[moissau]]s, metèt en plaça un sistèma per provesir d'[[aiga potabla]] ai trabalhaires e capitèt de portar sus lo chantier d'equipaments de proteccion indispensables ([[moissaliera]]s, [[insecticida]]s, etc.). Se la mortalitat demorèt non negligibla, venguèt plus un problema per la conducha deis operacions. * lei [[maquina]]s utilizadas per leis Estatsunidencs èran fòrça eficaç dins lei terrens durs mai pas adaptadas ai tèrras movedissas. La solucion foguèt d'utilizar leis excavatritz [[França|francesas]] demoradas lòng dau percors. * la manca de man d'òbra qualificada foguèt resouguda en aumentant la part d'obriers « blancs »<ref>Lo tèrme « blanc » es de nuançar car designava totei lei trabalhaires en provenança d'[[Euròpa]] ò deis [[USA|Estats Units]]. En realitat, dos tèrç dei pòstes destinats a de blancs estatsunidencs èran tenguts per d'obriers negres paures (Bunau-Varilla, 1913).</ref>. Lo melhorament dei condicions sanitàrias foguèt decisiu per atraire de trabalhaires qualificats europèus e estatsunidencs. Au totau, {{formatnum:4300}} Europèus (sovent d'Espanhòus) e {{formatnum:2900}} Estatsunidencs èran engatjats per la Companhiá en [[1909]], çò que permetèt d'aumentar lo [[volum]] mejan excavat per òme de 65-70 m³/mes a 140 m³/mes. La construccion s'acabèt en [[1914]] e lo canau foguèt oficialament inaugurat lo 15 d'aost per lo president panamenc [[Belisario Porras Barahona]] e una delegacion d'oficiaus estatsunidencs. Tre sa dubertura, lo canau venguèt un aisse major dau comèrci internacionau. === Lo periòde estatsunidenc === [[Fichièr:Howardafb-panama.jpg|thumb|right|Basa aeriana estatsunidenca dins la zòna dau canau en [[1970]].]] {{veire|Zòna dau canau de Panamà}} Leis [[USA|Estats Units]] [[fortificacion|fortifiquèron]] la zòna dau canau e installèron una importanta [[garnison]]. Copèron ansin lo territòri panamenc en doas partidas. De pònts virants èran ben integrats dins lei resclausas de Gatún e de Miraflores, mai lor utilizacion èra constrenchas per lo foncionament generala dau canau. Puei, de servicis de fèrris foguèron creats. Pasmens, tre [[1923]], la necessitat d'un pònt èra venguda clara. Leis Estatsunidencs acceptèron sa construccion en [[1955]] e l'inauguracion aguèt luòc en [[1962]]. Dich [[pònt deis Americas]], a una autor liura de 61,4 m. Pasmens, a partir deis [[ans 1950]], la preséncia estatsunidenca foguèt mai e mai contestada per lei Panamencs. D'efiech, a aquela epòca, solament 4 % dei revenguts engendrats èran transferits au govèrn panamenc. En [[1963]], per amaisar la situacion, leis [[USA|Estatsunidencs]] acceptèron la preséncia dau drapèu dau país sus lei bastiments oficiaus presents dins la zòna dau canau. Mens d'un an pus tard, un generau estatsunidenc lei retirèt entraïnant una esmoguda populara. La repression faguèt 27 mòrts e de centenaus de bleçats. En [[1968]], lo generau [[Omar Torrijos]], ''de facto'' cap dau govèrn de Panamà, decidèt de començar un lòng combat per obtenir la retrocession dau canau. Per aquò, utilizèt l'[[ONU]] e leis [[USA|Estats Units]], en minoritat, deguèron faire usatge de son drech de vetò per blocar una resolucion demandant la restitucion en [[1973]]. Puei, la pression contunièt d'aumentar fins a la signatura dei [[tractats Torrijos-Carter]] en [[1977]]. Permetèron lo mantenement deis Estatsunidencs dins la zòna fins au 31 de decembre de [[1999]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Lemoine, ''Les Enfants cachés du général Pinochet : précis de coups d’État modernes et autres tentatives de déstabilisation'', París, Don Quichotte, 2015, pp. 305-311.</ref>. Acòrdan tanben un drech d'intervencion a [[Washington]] per defendre lo canau. Es aqueu drech que foguèt invocat coma motiu de l'[[Invasion de Panamà|intervencion de 1989-1990]]. === Lo canau dempuei 1999 === {{veire|Autoritat dau Canau de Panamà}} Lo 31 de decembre de [[1999]], lo canau foguèt retrocedit a [[Panamà (país)|Panamà]]. Per o gerir, foguèt creada l'[[Autoritat dau Canau de Panamà]]. De mai, una lèi panamenca precisèt lo caractèr inalienable dau canau que pòu pas èsser vendut ò transferit a una autra entitat. Totjorn un aisse centrau dau trafec maritim mondiau, lo canau èra regularament saturat. A la fin deis [[ans 1990]], lo [[Camin de fèrre de Panamà|camin de fèrre Panamà-Colón]] foguèt renovat per permetre lo transpòrt terrèstre de [[conteneire]]s entre leis dos oceans. En parallèl, de trabalhs se debanèron sus lo canau eu meteis per aumentar la largor dei [[Resclausa|resclausas]] e permetre lo passatge de naviris d'una talha mai importanta. S'acabèron en [[2016]]. == Caracteristicas e foncionament == === Proprietat dau canau === [[Proprietat]] de l'[[Estat]] panamenc dempuei lo 31 de decembre de [[1999]], lo canau es gerit per l'[[Autoritat dau Canau de Panamà]], una agéncia [[Govèrn|governamentala]] autonòma. La [[constitucion]] de [[Panamà (país)|Panamà]] precisa que lo canau es un ben inalienable dau país. Pasmens, de [[1903]] a [[1999]], lo canau foguèt la proprietat deis [[USA|Estats Units]]. La retrocession foguèt organizada per lei [[tractats Torrijos-Carter]] signats en [[1979]]. Segon aqueleis acòrdis, leis [[Estats Units d'America|Estatsunidencs]] consèrvan lo drech d'intervenir [[guèrra|militarament]] per defendre lo [[canau]]. === Estructura generala dau canau === [[Fichièr:Canau de Panamà - Esquèma generau.png|thumb|right|Estructura generala dau canau.]] Lo canau unís lo [[golf de Panamà]], dins l'[[ocean Pacific]], a la [[mar Cariba]] que fa partida de l'[[ocean Atlantic]]. Per aquò, passa a travèrs de l'[[istme de Panamà]] en seguissent un traçat orientat segon un aisse generau nòrd-oèst sud-èst. Es constituït de plusors ensembles distints que comprènon, tres ensembles de resclausas, dos lacs artificiaus e divèrsei canaus. I a tanben un tresen lac artificiau que tèn lo ròtle de sèrva per mantenir lo nivèu d'aiga. Lei [[resclausa]]s son probable lei partidas pus espectaclosas dau canau. Ne'n son tanben leis elements que dictan la talha maximala dei [[naviri]]s capables de navegar sus lo canau. A l'origina, avián una largor de 33,53 m e una longor utilizabla de 304,8 m<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George W. Goethals, ''The Panama Canal'', Judd & Detweiler, 1911.</ref>. La profondor minimala èra de 12,55 m, çò que correspondiá a la prefondor de la seccion sud dei resclausas Pedro Miguel. Aquelei dimensions determinèron lei nòrmas ''[[Panamax]]'' quèran lei dimensions maximalas dei naviris acceptats dins lo canau. Dempuei [[2016]], son estadas remplaçadas per lei nòrmas ''[[Neopanamax]]'' que permèton lo passatge de naviris pus importants. Lo [[lac Gatún]] e lo [[Río Chagres]] son d'autrei partidas fondamentalas dau canau. Lo lac es un lac artificiau format per la restanca Gatún que barra lo liech de la [[ribiera]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ira E. Bennett, ''History Of The Panama Canal'', Washington, D.C., Historical Publishing Company, 1915.</ref>. Aquò permet de formar una importanta sèrva que permet, en mai de la navegacion, de mantenir lo nivèu de l'aiga. D'efiech, cada passatge de [[naviri]] necessita de versar d'[[aiga]] dins lei [[reclausa]]s. En mejana, en tenent còmpte dei pèrdas entraïnadas per l'[[evaporacion]], aquò representa un [[volum]] jornadier de 10 hm³<ref>'''[[Anglés|(en)]]''' Canal de Panamá, ''Beyond Scarcity: How the Canal Manages the Fresh Water Challenge'', consultat lo 18 de febrier de 2025, [https://pancanal.com/en/how-the-canal-manages-the-fresh-water-challenge/].</ref>. La vau d'origina foguèt [[inondacion|inondada]]. La màger part d'aquela zòna es relativament perilhosa per la navegacion car de troncs d'[[aubre]]s, susceptibles de damatjar lei naviris, son encara presents dins l'[[aiga]]. Lo canau navegable es donc estrictament definit tant sus lo lac que sus la ribiera. Lo [[lac Gatún]] es emplit per lei [[plueja]]s [[clima tropicau|tropicalas]], mai la consumacion durant la sason eissucha entraïna una baissa sensible dau nivèu. Aqueu fenomèn sembla de s'agravar amb lo [[cambiament climatic]]. La disparicion dei [[seuva]]s panamencas es un autre factor d'explicacion car redutz la quantitat d'aiga estocada per la vegetacion dau [[bacin versant]]. Una segonda restanca, la restanca Madden, foguèt donc construcha per crear un segond lac artificiau, lo [[lac Alajuela]] (ò [[lac Madden]]), per estocar d'aiga suplementària. === Passatge dei naviris === [[Fichièr:Missouri panama canal.jpg|thumb|right|Passatge dau [[cuirassat]] ''[[USS Missouri (BB-63)|USS Missouri]]'' en [[1945]].]] La circulacion dei naviris lòng dau canau es somesa a de règlas edictadas per l'Autoritat dau Canau. La preséncia d'un [[pilòt (marina)|pilòt]] es obligatòria e lei naviris dèvon mantenir una [[velocitat]] permetent d'assegurar la fluiditat dau trafec, de gardar una certana manobrabilitat e de frenar rapidament. I a dos sens de navegacion, mai lei naviris modèrnes pòdon pas se crosar dins la seccion Gaillard, la zòna pus estrecha dau canau. Dins lei resclausas, de [[remoucaire]]s ò de [[locomotiva]]s asseguran lo posicionament dei naviris. Lo montant dau peatge es decidit per l'Autoritat e es basat sus lo tipe dau naviri, sa talha e son tipe de cargament. En [[2006]], lei revenguts dau canau èran estimats a 1,4 miliard de [[dolar estatsunidenc|dolars]]. En [[2019]], après lei trabalhs d'agrandiment, avián aumentat a 3,2 miliards de dolars gràcias au passatge de [[pòrta-conteneires]] ''[[Neopanamax]]'' pus gròs. == Efiechs environamentaus == Lo canau de Panamà a doas consequéncias environamentalas principalas sus leis [[ecosistèma]]s mondiaus. La premiera es la joncion entre leis [[ocean]]s [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]] qu'a mes en contacte de populacions marinas separadas dempuei de milions d'[[annada]]s. Aquò es ansin la causa de l'introduccion de plusors [[espècia invasiva|espècias invasivas]] dins lei dos oceans. La segonda consequéncia majora es la formacion d'una barriera fisica entre l'[[America dau Nòrd]] e l'[[America dau Sud]]. La largor d'aquela barriera varia de quauquei centenaus de [[mètre]]s a plusors desenaus de quilomètres. Aquò empacha pas lo passatge deis [[aucèu]]s, dei [[ratapenada]]s, deis [[insècte]]s ò dei [[pollèn|pollens]], mai limita fòrça aqueu dei [[mamifèr]]s e deis aucèus terrèstres. Localament, l'esplecha dau canau entraïna de [[pollucion]]s localas importantas en causa de la desforestacion deis entorns dau canau, dei curatges e dei resclausadas. D'efiech, aquò favoriza la suspension dei sediments, la turbiditat e l'[[eutrofizacion]] de l'aiga. I a tanben de tensions a prepaus dau partiment de l'aiga dins lo país. D'efiech, durant la sason eissucha, lo canau necessita un provesiment d'aiga a partir dau [[lac Alajuela]]. Aquò es pas totjorn sufisent e, dempuei [[2019]], lei periòdes de reduccion dau trafec vènon mai e mai frequentas. == Projèctes concurrents e alternativas == Divèrsei projèctes concurrents son estats estudiats per passar entre leis oceans [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]]. Lo pus avançat es lo [[projècte de canau de Nicaragua]] que prevetz lo passatge a travèrs de l'[[istme de Rivas]], dau [[lac Nicaragua]] e dau fluvi [[Río San Juan (Nicaragua)|San Juan]]. Aquò necessitariá la construccion de plusors seccions de [[resclausa]]s per agantar una altitud de 34 m<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Noé, « Un canal au Nicaragua. Creuser l'avenir ou les illusions ? », ''Conflits : histoire, géopolitique, relations internationales'', n° 6, julhet-setembre de 2015.</ref>. Dos autrei projèctes existisson en [[Mexic]] e en [[Colómbia]]. Pasmens, la topografia e la distància semblan de pausar de problemas tecnics tròp importants. Per exemple, en [[Mexic]], l'[[istme de Tehuantepec]] a una longor de 200 km e una altitud maximala de 198 m. Leis alternativas existentas au canau son donc, a l'ora d'ara, de [[camin de fèrre|camins de fèrre]] permetent de jónher dos [[pòrt (marina)|pòrts]]. Lei pus importants son lo [[camin de fèrre de Panamà]] e lo [[tren interoceanic]] mexican<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. L. Corthell, ''The Tehuantepec Route, The Railroad Gazette'', vol. XXXVII, 1904, p. 155.</ref>. Dins aquò, aquelei linhas son pas en mesura de remplaçar lo [[canau]] en causa dei limits dau fret ferroviari. Per exemple, en [[2012]], lo camin de fèrre de Panamà transportèt {{formatnum:400000}} [[conteneire]]s. En comparason, lei resclausas pus recentas dau canau son actualament capablas de gerir lo passatge de naviris marchands de {{formatnum:13000}} [[equivalent vint pès|EVP]], es a dire de {{formatnum:13000}} conteneires de 6,1 m de longor. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Autoritat dau Canau de Panamà]]. * [[Philippe Bunau-Varilla|Bunau-Varrila (Philippe)]]. * [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]]. * [[George Washington Goethals|Geothals (George Washington)]]. * [[Tractat Hay-Bunau-Varilla|Hay-Bunau-Varilla (tractat)]]. * [[Ferdinand de Lesseps|Lesseps (Ferdinand de)]]. * ''[[Neopanamax]]''. * [[Escàndol de Panamà|Panamà (escàndol de)]]. * [[Istme de Panamà|Panamà (istme de)]]. * ''[[Panamax]]''. * [[Resclausa]]. * [[Tractats Torrijos-Carter|Torrijos-Carter (tractats)]]. * [[Zòna dau canau de Panamà]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' « Canal de Panama, rêve français, réalité américaine », ''National Geographic France'', n° 2, novembre de 1999. * '''[[francés|(fr)]]''' Hermann Bertschinger (resumit de M. Goupil), « Les travaux du canal de Panama », ''Annales des ponts et chaussées, Mémoires et documents relatifs à l'art des constructions et au service de l'ingénieur'', 8{{a}} seria, t. 37, n° 1, 1909, pp. 142-150. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Bunau-Varilla, ''Panama, la création, la destruction, la résurrection'', París, Plon, 1913, p. 774. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Delannoy, « Les Américains lâchent le canal », ''Géo'', n° 249, 1999, pp. 44-62. * '''[[francés|(fr)]]''' Albin Dumas, « Le Canal de Panama : historique, description, état actuel des travaux, conséquences économiques », ''Annales des ponts et chaussées, Mémoires et documents relatifs à l'art des constructions et au service de l'ingénieur'', 9{{a}} seria, t. 37, n° 1, 1912, pp. 157-306. * '''[[francés|(fr)]]''' Albin Dumas, « Le canal de Panama : inauguration d'un monument aux promoteurs et aux ouvriers du canal interocéanique. Le trafic en 1923 », ''Le Génie civil'', n° 2167, 23 de febrier de 1924, pp. 173-179. * '''[[francés|(fr)]]''' Georges Fisher, ''Les États-Unis et le canal de Panama'', París, L'Harmattan, 1979, 207 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Édouard Imbeaux, « Les Mesures sanitaires à Panama », ''Annales des ponts et chaussées'', 9{{a}} série, t. 19, n° 1, 1914, pp. 75-117. * '''[[anglés|(en)]]''' David McCullough, ''The Path Between the Seas'', Nòva York, Éditions Simon & Schuster, 1978. * '''[[francés|(fr)]]''' François Trotet, ''Le Panama'', París, Éditions Karthala, 1991, p. 189. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Canal]] [[Categoria:Geografia de Panamà]] ev6vljjkc0oafu7pxa1ltthcpqve3t4 2499543 2499542 2026-05-03T07:18:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* Descripcion */ 2499543 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{omon|Panamà}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:New Panama Canal.jpg|thumb|right|Resclausas dau canau après lei trabalhs de modernizacion deis [[ans 2010]].]] Lo '''canau de Panamà''' es un [[Canal (via navegabla)|canau]] [[mar]]itim que travèrsa l'[[istme de Panamà]] e permet un passatge dirècte entre leis [[ocean]]s [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]]. Considerat coma una òbra majora de l'[[engenhariá]] modèrna en causa de la dificultat de sa construccion, aguèt un impacte considerable sus lo [[comèrci]] mondiau en prepausant per lo trafec marchand un passatge pus rapid e mens perilhós que la rota dau [[cap Hòrn]] e dau [[passatge de Drake]] per lei [[naviri]]s aguent besonh entre lei dos oceans. Per exemple, dins lo cas d'un naviri anant de [[Nòva York]] a [[San Francisco]], lo percors es passat de {{formatnum:22500}} km a {{formatnum:9500}} km. Uei, amb una capacitat teorica annuala de 510 milions de tonas de fret, lo canau de Panamà es un deis aisses pus importants dau comèrci maritim internacionau. L'idèa de bastir un canau a travèrs de l'istme foguèt imaginada tre lo sègle XVI, mai lei constrenchas [[tecnologia|tecnologicas]] empachèron la realizacion concrèta dei projèctes. La premiera temptativa seriosa se debanèt dins leis [[ans 1880]] amb la creacion de la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà|Companhiá Universala de Panamà]] per [[Ferdinand de Lesseps]]. Aureolat per la capitada dau [[canau de Suèz]], capitèt de trobar lo finançament necessari, mai negligiguèt lei dificultats geograficas e lei [[malautiá]]s tropicalas ([[paludisme]], [[fèbre jauna]]). En [[1888]], la Companhiá faguèt donc falhida, roïnada per aquelei problemas. Pasmens, lo projècte foguèt pas abandonat e, en [[1903]], la concession [[França|francesa]] foguèt venduda ais [[USA|Estats Units]]. De [[1904]] a [[1914]], leis [[USA|Estatsunidencs]] acabèron la construccion dau canau après aver reglat lei problemas tecnics en chausissant de realizar plusors seccions de [[resclausa]]s. Après sa dubertura, lo canau demorèt una possession [[USA|estatsunidenca]] fins a [[1999]]. Vist coma una region estrategica, foguèt l'objècte d'importants trabalhs de [[fortificacion]], en particular durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e la [[Guèrra Freja]]. Pasmens, leis autoritats panamencas contestèron pauc a cha pauc lo contraròtle estatsunidenc exclusiu de la zòna dau canau. Pauc a cha pauc, leis Estatsunidencs deguèron acceptar de concessions e, finalament, en [[1979]], dos tractats organizèron la retrocession progressiva dau canau a [[Panamà (país)|Panamà]]. Dins aquò, [[Washington]] garda un drech d'intervencion militara per protegir lo canau en cas de menaça per la navegacion. == Descripcion == [[Fichièr:Panama Canal Gatun Locks.jpg|thumb|right|200px|Un [[remorcaire]] del canal, se dirigent cap al costat Cariba, espèra una nau dins la cambra superiora de la resclausa de Gatún.]] Lo canau de Panamà connecta lo [[golf de Panamà]] dins l'[[ocean Pacific]] a la [[mar Cariba]] e a l'[[ocean Atlantic]]. La forma de l'[[istme de Panamà]], que serpateja, fa que lo canau raja dau sud-èst dempuei lo [[Ocean Pacific|Pacific]] vèrs lo nòrd-oèst en direccion de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per redurre lei riscs d'errors d'orientacion, leis autoritats dau canau classan los transits en doas categorias generala : « direccion nòrd » indica un passatge dau Pacific vèrs l'Atlantic e « direccion sud » indica un passatge dins la direccion opausada. La durada mejan dau transit es de 9 oras e, en mejana, un quarantenau de naviris travèrsan lo canau cada jorn. Lo canau pòu aculhir de [[naviri]]s de talhas divèrsas, anant dei [[yacht]]s privats fins a de [[nau de comèrci|naviris marchands]] capables d'assegurar de viatges transoceanics. Pasmens, en causa dei constrenchas fisicas dau canau, totei lei naviris pòdon pas i passar. Se parla ansin de naviris de classa ''Panamax'' per designar lei naviris susceptibles de passar per lo canau. == Istòria == === L'istme de Panamà avans lo canau === Lei pòbles [[amerindian]]s installats dins l'[[istme de Panamà]] son relativament mau coneguts. Lei pus famós son probable lei [[Guaymí]] que menèron un lòng combat defensiu còntra leis [[Espanha|Espanhòus]] durant lo sègle XVI. Èran connectats ai rets marchandas precolombianas e de vestigis de [[rota]]s ancianas pòdon s'observar dins la region. Leis informacions sus la region vènon pus nombrosas après l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]]. Tre novembre de [[1515]], [[Antonio Tello de Guzmán]] descurbiguèt un camin indigèn permetent de passar dau [[golf de Panamà]] a [[Portobelo (Panamà)|Portobelo]]. Melhorat e caladat per leis [[Espanha|Espanhòus]], foguèt utilizat per transportar l'[[aur]] e l'[[argent]] d'[[America dau Sud]] fins a [[Portobelo (Panamà)|Portobelo]] ont èra expedit en [[Euròpa]]. La dificultat de passar lo [[cap Hòrn]], ben demostrada per l'expedicion [[Ferrand Magellan|Magellan]], suscitèt donc d'interès per la construccion d'un [[canau]]. Pasmens, lei mejans financiers e [[tecnologia|tecnologics]] de l'epòca permetián pas de realizar un tau projècte. En plaça, leis [[Espanha|Espanhòus]] construguèrron una rota vertadiera e la [[fortificacion|fortifiquèron]]. Aquò empachèt pas d'atacas de [[flibustier]]s, mai permetèt generalament d'expedir sensa dificultats particularas lei marchandisas [[colonialisme|colonialas]] en direccion d'[[Espanha]]<ref>En particular, en [[1671]], una expedicion menada per [[Henry Morgan]] prenguèt la [[ciutat de Panamà]] e pilhèt una quantitat considerabla de richessas.</ref>. Au sègle XIX, la rota interoceanica èra insufisenta per assegurar un transpòrt eficaç dei marchandisas<ref>L'annexion de [[Califòrnia]] per leis [[USA|Estats Units]] foguèt un dei motors de la creissença dau comèrci interoceanic a partir deis [[ans 1840]]. D'efiech, la descubèrta d'[[aur]] dins la region entraïnèt l'emigracion rapida de desenaus de miliers d'abitants.</ref>. L'idèa d'un canau, jamai totalament abandonada amb divèrsei projèctes mai ò mens seriós imaginats entre lei sègles XVI e XVIII, venguèt tornarmai un sujècte de reflexion. Pasmens, lo còst èra encara tròp important e la solucion dau [[camin de fèrre]] foguèt donc privilegiada<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christian Brun, « Pas de canal sans le train », ''Connaissance du Rail'', n° 328~329, setembre-octòbre de 2008.</ref>. De [[1850]] a [[1855]], foguèt ansin bastit lo [[camin de fèrre de Panamà]], una [[Camin de fèrre|linha ferroviària]] considerada coma un dei caps d'òbra de l'[[engenhariá]] de la [[Revolucion Industriala]]. Pasmens, lei [[malautiá]]s ([[colerà]], [[fèbre jauna]], [[paludisme]]...) tuèron {{formatnum:12000}} personas durant lo chantier. === Lo projècte de la Companhiá Universala de Panamà === {{veire|Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà}} ==== Lei premiers projèctes francés ==== [[Fichièr:Panama Canal Nicaragua Canal MKL Bd. 16 1890 (128535953).jpg|thumb|right|Plan de [[1890]] mostrant lei traçats possibles en [[Panamà (país)|Panamà]] e en [[Nicaragua]].]] Tre lo començament dau sègle XIX, a l'iniciativa d'[[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]), divèrsei responsables politics e òmes d'afaires [[França|francés]] s'interessèron a la possibilitat de construrre un [[canau]] interoceanic en [[America Centrala]]<ref>Humboldt èra un [[geografia|geograf]] e explorator [[Prússia|prussian]], mai realizèt una partida importanta de sa carriera en [[França]].</ref>. Per exemple, l'idèa suscitèt l'interès de personalitats coma [[François Guizot|Guizot]] ([[1787]]-[[1874]]), mai leis estudis menats dins la region ne'n mostrèron l'impossibilitat amb lei mejans tecnics de l'epòca. Pasmens, lo projècte foguèt jamai totalament abandonat. Entre [[1850]] e [[1875]], plusors estudis suplementaris identifiquèron ansin tres passatges possibles. En [[1876]], una premiera concession foguèt acordada per [[Colómbia]] a [[István Türr]] e [[Antoine de Gorgonza]] per construrre un canau dins l'[[istme de Darién]]. Doas expedicions dirigidas per [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse]] ([[1844]]-[[1909]]) explorèron la region per precisar lo trajècte. Una « Societat Civila Internacionala dau Canau Internacionau per l'Istme de Darién » foguèt creada per enquadrar l'entrepresa. En [[1878]], lo contracte de concession foguèt precisat amb lo govèrn colombian. ==== L'arribada de Ferdinand de Lesseps ==== [[Fichièr:Canal Interoceanique de Panama 1880.jpg|thumb|right|Accion de la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]] emesa en [[1880]].]] {{veire|Ferdinand de Lesseps}} En mai de [[1879]], [[Ferdinand de Lesseps]] ([[1805]]-[[1894]]), aureolat dau succès de la construccion dau [[canau de Suèz]], decidèt de reprendre lo projècte de [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse|Bonaparte-Wyse]] de construccion d'un canau sensa [[resclausa]]. Se turtèt a l'oposicion d'[[Adolphe Godin de Lépinay]] ([[1821]]-[[1898]]), un [[engenhariá|engenhaire]] qu'aviá realizat d'estudis sus lo traçat e ja trabalhat dins de regions tropicalas. Se prononcièt en favor de la construccion de resclausas per simplificar lei trabalhs. De mai, critiquèt lei previsions optimistas de Lesseps que negligissiá l'impacte dei [[malautiá]]s sus leis obriers e sus lo calendier. Pasmens, lo projècte de Lesseps foguèt adoptat e lo Francés crompèt la concession signada per Bonaparte-Wyse. Creèt tanben la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]] per bastir e esplechar lo [[canau]]. Lo còst dei trabalhs èra inicialament estimat a 1,2 miliard de [[franc francés|francs]]. Aquò inquietèt leis investisseires e una premiera emission d'obligacions per finançar lo projècte s'acabèt per una revirada. Lesseps anèt donc en [[Panamà (país)|Panamà]] per començar simbolicament lei trabalhs en genier de [[1880]]. A [[Nòva York]], recebèt un acuelh cortés deis autoritats [[USA|estatsunidencas]], mai [[Washington]] decidèt de s'opausar a un projècte francocolombian vist coma una menaça per sa dominacion dins la region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hernando Calvo Ospina, « Panamá, un canal à tout prix », ''Le Monde diplomatique'', novembre de 2003.</ref>. A son retorn en [[França]], Lesseps demeniguèt l'estimacion dau còst de la construccion a 600 milions de francs, çò que li permetèt d'obtenir lei sòus necessaris. Per facilitar son emission d'obligacions, associèt de [[banca]]s a l'afaire e cerquèt lo sostèn d'òmes politics, elements a l'origina dau futur [[escàndol de Panamà|escàndol]]. Dins aquò, divèrsei dificultats geinèron rapidament lo chantier. La premiera foguèt la chausida iniciala dau traçat qu'èra mau adaptat a la realitat de la [[topografia]]. En [[1886]], Lesseps decidèt de modificar son plan per integrar de resclausas. Lo segond problema foguèron lei [[malautiá]]s tropicalas ([[fèbre jauna]], [[paludisme]], [[colerà]], etc.) que decimèron leis obriers. Per prevenir aquela constrencha, Lesseps aviá emplegat mai de {{formatnum:14000}} obriers negres<ref>Una partida dei subrevivents demorèt en [[Pananà (país)|Panamà]]. Sei descendents constituïsson una part importanta de la populacion panamenca actuala.</ref>, supausats pus resistents, e reduch au minimom lo nombre d'Europèus (670)<ref name="Bunau-Varilla 1913">'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Bunau-Varilla, ''Panama, la création, la destruction, la résurrection'', París, Librairie Plon, 1913.</ref>. Pasmens, s'aquela idèa èra confòrma ais idèas [[racisme|racistas]] dau periòde, agravèt en realitat la situacion car lei condicions sanitàrias foguèron largament negligidas dins l'organizacion. De [[1881]] a [[1889]], la Companhiá reconoguèt ansin lo decès de {{formatnum:5618}} trabalhaires e d'estudis estiman lo nombre vertadier de victimas a mai de {{formatnum:22000}} mòrts<ref>'''[[francés|(fr)]]''' C. Chastel,'' Histoire des virus, de la variole au sida'', París, Boubée, 1992, p. 222.</ref>. Enfin, en mai dei malautiás, leis obriers negres, pauc qualificats, avián una productivitat febla. ==== L'escàndol de Panamà ==== [[Fichièr:1886 bas obispo.jpg|thumb|right|Fotografia d'una excavatritz en [[1886]].]] {{veire|Escàndol de Panamà}} A partir de [[1886]], l'adopcion dau projècte basat sus de resclausas permetèt de redurre lei despensas. Pasmens, la Companhiá aviá ja perdut de milions de [[franc francés|francs]]. En [[França]], Lesseps deguèt afrontar fòrça criticas e lei levadas de fons venguèron pus malaisadas. En [[1888]], faguèt falhida e lei trabalhs deguèron s'arrestar. De miliers de Francés avián perdut de sòus e l'estudi dei còmptes de la companhiá identifiquèt la corrupcion utilizada per Lesseps per obtenir lo sostèn dei mitans bancaris e politics. La [[premsa]] revelèt l'afaire en [[1892]]. Aquò marquèt lo començament de l'[[escàndol de Panamà]], un deis escàndols pus grèus de l'istòria politica francesa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Bouvier, ''Les deux scandales de Panama'', París, Gallimard-Julliard, coll. « Archives », 1964.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Garrigues, ''Les Scandales de la République : de Panama à l'affaire Elf'', París, Robert Laffont, 2004.</ref>. Fins a [[1894]], una Companhiá Novèla dau Canau de Panamà, dotat d'un capitau de 65 milions de francs, assaièt de trobar d'investisseires novèus per acabar lo [[canau]]. Pasmens, après 4 ans de recèrca, aviá agotat totei sei ressorsas e deguèt abandonar. Puei, [[Colómbia]] foguèt tocada per la [[Guèrra dei Mila Jorns]], una [[guèrra civila]] entre [[liberalisme|liberaus]] e [[conservatisme|conservators]]. S'acabèt per la victòria dau govèrn conservator e per l'independéncia de [[Panamà (país)|Panamà]]. Aquela independéncia foguèt largament lo resultat d'una insureccion suscitada per leis [[USA|Estats Units]]. [[Philippe Bunau-Varilla]], èx-director de la Companhiá Universala dau Canau, aguèt un ròtle centrau dins l'organizacion dau movement e ne'n venguèt lo representant. Negocièt alora la venda de la concession francesa, totjorn tenguda per la Companhiá Novèla, ais [[USA|Estats Units]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Fischer, ''Les États-Unis et le canal de Panama'', L'Harmattan, 1979, p. 44.</ref>. Lo [[tractat Hay-Bunau-Varilla]] formalizèt l'acòrdi lo 18 de novembre de [[1903]]. En cambi dau pagament de 10 milions de [[dolar estatsunidenc|dolars]] e d'una renda annuala de {{formatnum:250000}} dolars, [[Panamà (país)|Panamà]] l'acceptèt egalament e laissèt ais Estatsunidencs de drechs perpetuaus sus lo canau e sus una faissa de 8 km de cada costat dau traçat. === Lo projècte estatsunidenc === [[Fichièr:Panama Canal under construction, 1907.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dei trabalhs en [[1907]].]] Leis [[USA|Estats Units]] tornèron començar la construccion dau canau en [[1904]]. La direccion dau chantier foguèt fisada a [[John Findley Wallace]] ([[1904]]-[[1905]]), [[John Frank Stevens]] ([[1905]]-[[1907]]) e [[George Washington Goethals]] ([[1907]]-[[1916]]). Adoptèron lo plan [[Adolphe Godin de Lépinay|Godin de Lépinay]] e inicièron la construccion de resclausas e d'un lac artificiau. Pasmens, deguèron reglar plusors problemas : * la manca de man d'òbra foguèt inicialament un problema grèu per leis [[engenhariá|engenhaires]] en carga de la construccion. D'efiech, en [[1904]], [[John Findley Wallace|Wallace]] aviá solament {{formatnum:3500}} obriers que foguèron decimats per la [[fèbre jauna]] e lo [[paludisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernard G. Dennis, ''Engineering the Panama Canal'', ASCE Publications, 2014, p. 147.</ref>. De mesuras foguèron alora presas per aumentar lo nombre d'obriers que passèt a {{formatnum:26000}} òmes a la fin de [[1906]]. * l'impacte dei malautiás tropicalas foguèt limitat per leis esfòrç dau mètge generau [[William C. Gorgas]] ([[1854]]-[[1920]]) que creèt un servici medicau nombrós, assequèt leis estanhs e lei [[palun]]s per redurre lei populacions de [[moissau]]s, metèt en plaça un sistèma per provesir d'[[aiga potabla]] ai trabalhaires e capitèt de portar sus lo chantier d'equipaments de proteccion indispensables ([[moissaliera]]s, [[insecticida]]s, etc.). Se la mortalitat demorèt non negligibla, venguèt plus un problema per la conducha deis operacions. * lei [[maquina]]s utilizadas per leis Estatsunidencs èran fòrça eficaç dins lei terrens durs mai pas adaptadas ai tèrras movedissas. La solucion foguèt d'utilizar leis excavatritz [[França|francesas]] demoradas lòng dau percors. * la manca de man d'òbra qualificada foguèt resouguda en aumentant la part d'obriers « blancs »<ref>Lo tèrme « blanc » es de nuançar car designava totei lei trabalhaires en provenança d'[[Euròpa]] ò deis [[USA|Estats Units]]. En realitat, dos tèrç dei pòstes destinats a de blancs estatsunidencs èran tenguts per d'obriers negres paures (Bunau-Varilla, 1913).</ref>. Lo melhorament dei condicions sanitàrias foguèt decisiu per atraire de trabalhaires qualificats europèus e estatsunidencs. Au totau, {{formatnum:4300}} Europèus (sovent d'Espanhòus) e {{formatnum:2900}} Estatsunidencs èran engatjats per la Companhiá en [[1909]], çò que permetèt d'aumentar lo [[volum]] mejan excavat per òme de 65-70 m³/mes a 140 m³/mes. La construccion s'acabèt en [[1914]] e lo canau foguèt oficialament inaugurat lo 15 d'aost per lo president panamenc [[Belisario Porras Barahona]] e una delegacion d'oficiaus estatsunidencs. Tre sa dubertura, lo canau venguèt un aisse major dau comèrci internacionau. === Lo periòde estatsunidenc === [[Fichièr:Howardafb-panama.jpg|thumb|right|Basa aeriana estatsunidenca dins la zòna dau canau en [[1970]].]] {{veire|Zòna dau canau de Panamà}} Leis [[USA|Estats Units]] [[fortificacion|fortifiquèron]] la zòna dau canau e installèron una importanta [[garnison]]. Copèron ansin lo territòri panamenc en doas partidas. De pònts virants èran ben integrats dins lei resclausas de Gatún e de Miraflores, mai lor utilizacion èra constrenchas per lo foncionament generala dau canau. Puei, de servicis de fèrris foguèron creats. Pasmens, tre [[1923]], la necessitat d'un pònt èra venguda clara. Leis Estatsunidencs acceptèron sa construccion en [[1955]] e l'inauguracion aguèt luòc en [[1962]]. Dich [[pònt deis Americas]], a una autor liura de 61,4 m. Pasmens, a partir deis [[ans 1950]], la preséncia estatsunidenca foguèt mai e mai contestada per lei Panamencs. D'efiech, a aquela epòca, solament 4 % dei revenguts engendrats èran transferits au govèrn panamenc. En [[1963]], per amaisar la situacion, leis [[USA|Estatsunidencs]] acceptèron la preséncia dau drapèu dau país sus lei bastiments oficiaus presents dins la zòna dau canau. Mens d'un an pus tard, un generau estatsunidenc lei retirèt entraïnant una esmoguda populara. La repression faguèt 27 mòrts e de centenaus de bleçats. En [[1968]], lo generau [[Omar Torrijos]], ''de facto'' cap dau govèrn de Panamà, decidèt de començar un lòng combat per obtenir la retrocession dau canau. Per aquò, utilizèt l'[[ONU]] e leis [[USA|Estats Units]], en minoritat, deguèron faire usatge de son drech de vetò per blocar una resolucion demandant la restitucion en [[1973]]. Puei, la pression contunièt d'aumentar fins a la signatura dei [[tractats Torrijos-Carter]] en [[1977]]. Permetèron lo mantenement deis Estatsunidencs dins la zòna fins au 31 de decembre de [[1999]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Lemoine, ''Les Enfants cachés du général Pinochet : précis de coups d’État modernes et autres tentatives de déstabilisation'', París, Don Quichotte, 2015, pp. 305-311.</ref>. Acòrdan tanben un drech d'intervencion a [[Washington]] per defendre lo canau. Es aqueu drech que foguèt invocat coma motiu de l'[[Invasion de Panamà|intervencion de 1989-1990]]. === Lo canau dempuei 1999 === {{veire|Autoritat dau Canau de Panamà}} Lo 31 de decembre de [[1999]], lo canau foguèt retrocedit a [[Panamà (país)|Panamà]]. Per o gerir, foguèt creada l'[[Autoritat dau Canau de Panamà]]. De mai, una lèi panamenca precisèt lo caractèr inalienable dau canau que pòu pas èsser vendut ò transferit a una autra entitat. Totjorn un aisse centrau dau trafec maritim mondiau, lo canau èra regularament saturat. A la fin deis [[ans 1990]], lo [[Camin de fèrre de Panamà|camin de fèrre Panamà-Colón]] foguèt renovat per permetre lo transpòrt terrèstre de [[conteneire]]s entre leis dos oceans. En parallèl, de trabalhs se debanèron sus lo canau eu meteis per aumentar la largor dei [[Resclausa|resclausas]] e permetre lo passatge de naviris d'una talha mai importanta. S'acabèron en [[2016]]. == Caracteristicas e foncionament == === Proprietat dau canau === [[Proprietat]] de l'[[Estat]] panamenc dempuei lo 31 de decembre de [[1999]], lo canau es gerit per l'[[Autoritat dau Canau de Panamà]], una agéncia [[Govèrn|governamentala]] autonòma. La [[constitucion]] de [[Panamà (país)|Panamà]] precisa que lo canau es un ben inalienable dau país. Pasmens, de [[1903]] a [[1999]], lo canau foguèt la proprietat deis [[USA|Estats Units]]. La retrocession foguèt organizada per lei [[tractats Torrijos-Carter]] signats en [[1979]]. Segon aqueleis acòrdis, leis [[Estats Units d'America|Estatsunidencs]] consèrvan lo drech d'intervenir [[guèrra|militarament]] per defendre lo [[canau]]. === Estructura generala dau canau === [[Fichièr:Canau de Panamà - Esquèma generau.png|thumb|right|Estructura generala dau canau.]] Lo canau unís lo [[golf de Panamà]], dins l'[[ocean Pacific]], a la [[mar Cariba]] que fa partida de l'[[ocean Atlantic]]. Per aquò, passa a travèrs de l'[[istme de Panamà]] en seguissent un traçat orientat segon un aisse generau nòrd-oèst sud-èst. Es constituït de plusors ensembles distints que comprènon, tres ensembles de resclausas, dos lacs artificiaus e divèrsei canaus. I a tanben un tresen lac artificiau que tèn lo ròtle de sèrva per mantenir lo nivèu d'aiga. Lei [[resclausa]]s son probable lei partidas pus espectaclosas dau canau. Ne'n son tanben leis elements que dictan la talha maximala dei [[naviri]]s capables de navegar sus lo canau. A l'origina, avián una largor de 33,53 m e una longor utilizabla de 304,8 m<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George W. Goethals, ''The Panama Canal'', Judd & Detweiler, 1911.</ref>. La profondor minimala èra de 12,55 m, çò que correspondiá a la prefondor de la seccion sud dei resclausas Pedro Miguel. Aquelei dimensions determinèron lei nòrmas ''[[Panamax]]'' quèran lei dimensions maximalas dei naviris acceptats dins lo canau. Dempuei [[2016]], son estadas remplaçadas per lei nòrmas ''[[Neopanamax]]'' que permèton lo passatge de naviris pus importants. Lo [[lac Gatún]] e lo [[Río Chagres]] son d'autrei partidas fondamentalas dau canau. Lo lac es un lac artificiau format per la restanca Gatún que barra lo liech de la [[ribiera]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ira E. Bennett, ''History Of The Panama Canal'', Washington, D.C., Historical Publishing Company, 1915.</ref>. Aquò permet de formar una importanta sèrva que permet, en mai de la navegacion, de mantenir lo nivèu de l'aiga. D'efiech, cada passatge de [[naviri]] necessita de versar d'[[aiga]] dins lei [[reclausa]]s. En mejana, en tenent còmpte dei pèrdas entraïnadas per l'[[evaporacion]], aquò representa un [[volum]] jornadier de 10 hm³<ref>'''[[Anglés|(en)]]''' Canal de Panamá, ''Beyond Scarcity: How the Canal Manages the Fresh Water Challenge'', consultat lo 18 de febrier de 2025, [https://pancanal.com/en/how-the-canal-manages-the-fresh-water-challenge/].</ref>. La vau d'origina foguèt [[inondacion|inondada]]. La màger part d'aquela zòna es relativament perilhosa per la navegacion car de troncs d'[[aubre]]s, susceptibles de damatjar lei naviris, son encara presents dins l'[[aiga]]. Lo canau navegable es donc estrictament definit tant sus lo lac que sus la ribiera. Lo [[lac Gatún]] es emplit per lei [[plueja]]s [[clima tropicau|tropicalas]], mai la consumacion durant la sason eissucha entraïna una baissa sensible dau nivèu. Aqueu fenomèn sembla de s'agravar amb lo [[cambiament climatic]]. La disparicion dei [[seuva]]s panamencas es un autre factor d'explicacion car redutz la quantitat d'aiga estocada per la vegetacion dau [[bacin versant]]. Una segonda restanca, la restanca Madden, foguèt donc construcha per crear un segond lac artificiau, lo [[lac Alajuela]] (ò [[lac Madden]]), per estocar d'aiga suplementària. === Passatge dei naviris === [[Fichièr:Missouri panama canal.jpg|thumb|right|Passatge dau [[cuirassat]] ''[[USS Missouri (BB-63)|USS Missouri]]'' en [[1945]].]] La circulacion dei naviris lòng dau canau es somesa a de règlas edictadas per l'Autoritat dau Canau. La preséncia d'un [[pilòt (marina)|pilòt]] es obligatòria e lei naviris dèvon mantenir una [[velocitat]] permetent d'assegurar la fluiditat dau trafec, de gardar una certana manobrabilitat e de frenar rapidament. I a dos sens de navegacion, mai lei naviris modèrnes pòdon pas se crosar dins la seccion Gaillard, la zòna pus estrecha dau canau. Dins lei resclausas, de [[remoucaire]]s ò de [[locomotiva]]s asseguran lo posicionament dei naviris. Lo montant dau peatge es decidit per l'Autoritat e es basat sus lo tipe dau naviri, sa talha e son tipe de cargament. En [[2006]], lei revenguts dau canau èran estimats a 1,4 miliard de [[dolar estatsunidenc|dolars]]. En [[2019]], après lei trabalhs d'agrandiment, avián aumentat a 3,2 miliards de dolars gràcias au passatge de [[pòrta-conteneires]] ''[[Neopanamax]]'' pus gròs. == Efiechs environamentaus == Lo canau de Panamà a doas consequéncias environamentalas principalas sus leis [[ecosistèma]]s mondiaus. La premiera es la joncion entre leis [[ocean]]s [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]] qu'a mes en contacte de populacions marinas separadas dempuei de milions d'[[annada]]s. Aquò es ansin la causa de l'introduccion de plusors [[espècia invasiva|espècias invasivas]] dins lei dos oceans. La segonda consequéncia majora es la formacion d'una barriera fisica entre l'[[America dau Nòrd]] e l'[[America dau Sud]]. La largor d'aquela barriera varia de quauquei centenaus de [[mètre]]s a plusors desenaus de quilomètres. Aquò empacha pas lo passatge deis [[aucèu]]s, dei [[ratapenada]]s, deis [[insècte]]s ò dei [[pollèn|pollens]], mai limita fòrça aqueu dei [[mamifèr]]s e deis aucèus terrèstres. Localament, l'esplecha dau canau entraïna de [[pollucion]]s localas importantas en causa de la desforestacion deis entorns dau canau, dei curatges e dei resclausadas. D'efiech, aquò favoriza la suspension dei sediments, la turbiditat e l'[[eutrofizacion]] de l'aiga. I a tanben de tensions a prepaus dau partiment de l'aiga dins lo país. D'efiech, durant la sason eissucha, lo canau necessita un provesiment d'aiga a partir dau [[lac Alajuela]]. Aquò es pas totjorn sufisent e, dempuei [[2019]], lei periòdes de reduccion dau trafec vènon mai e mai frequentas. == Projèctes concurrents e alternativas == Divèrsei projèctes concurrents son estats estudiats per passar entre leis oceans [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]]. Lo pus avançat es lo [[projècte de canau de Nicaragua]] que prevetz lo passatge a travèrs de l'[[istme de Rivas]], dau [[lac Nicaragua]] e dau fluvi [[Río San Juan (Nicaragua)|San Juan]]. Aquò necessitariá la construccion de plusors seccions de [[resclausa]]s per agantar una altitud de 34 m<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Noé, « Un canal au Nicaragua. Creuser l'avenir ou les illusions ? », ''Conflits : histoire, géopolitique, relations internationales'', n° 6, julhet-setembre de 2015.</ref>. Dos autrei projèctes existisson en [[Mexic]] e en [[Colómbia]]. Pasmens, la topografia e la distància semblan de pausar de problemas tecnics tròp importants. Per exemple, en [[Mexic]], l'[[istme de Tehuantepec]] a una longor de 200 km e una altitud maximala de 198 m. Leis alternativas existentas au canau son donc, a l'ora d'ara, de [[camin de fèrre|camins de fèrre]] permetent de jónher dos [[pòrt (marina)|pòrts]]. Lei pus importants son lo [[camin de fèrre de Panamà]] e lo [[tren interoceanic]] mexican<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. L. Corthell, ''The Tehuantepec Route, The Railroad Gazette'', vol. XXXVII, 1904, p. 155.</ref>. Dins aquò, aquelei linhas son pas en mesura de remplaçar lo [[canau]] en causa dei limits dau fret ferroviari. Per exemple, en [[2012]], lo camin de fèrre de Panamà transportèt {{formatnum:400000}} [[conteneire]]s. En comparason, lei resclausas pus recentas dau canau son actualament capablas de gerir lo passatge de naviris marchands de {{formatnum:13000}} [[equivalent vint pès|EVP]], es a dire de {{formatnum:13000}} conteneires de 6,1 m de longor. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Autoritat dau Canau de Panamà]]. * [[Philippe Bunau-Varilla|Bunau-Varrila (Philippe)]]. * [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]]. * [[George Washington Goethals|Geothals (George Washington)]]. * [[Tractat Hay-Bunau-Varilla|Hay-Bunau-Varilla (tractat)]]. * [[Ferdinand de Lesseps|Lesseps (Ferdinand de)]]. * ''[[Neopanamax]]''. * [[Escàndol de Panamà|Panamà (escàndol de)]]. * [[Istme de Panamà|Panamà (istme de)]]. * ''[[Panamax]]''. * [[Resclausa]]. * [[Tractats Torrijos-Carter|Torrijos-Carter (tractats)]]. * [[Zòna dau canau de Panamà]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' « Canal de Panama, rêve français, réalité américaine », ''National Geographic France'', n° 2, novembre de 1999. * '''[[francés|(fr)]]''' Hermann Bertschinger (resumit de M. Goupil), « Les travaux du canal de Panama », ''Annales des ponts et chaussées, Mémoires et documents relatifs à l'art des constructions et au service de l'ingénieur'', 8{{a}} seria, t. 37, n° 1, 1909, pp. 142-150. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Bunau-Varilla, ''Panama, la création, la destruction, la résurrection'', París, Plon, 1913, p. 774. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Delannoy, « Les Américains lâchent le canal », ''Géo'', n° 249, 1999, pp. 44-62. * '''[[francés|(fr)]]''' Albin Dumas, « Le Canal de Panama : historique, description, état actuel des travaux, conséquences économiques », ''Annales des ponts et chaussées, Mémoires et documents relatifs à l'art des constructions et au service de l'ingénieur'', 9{{a}} seria, t. 37, n° 1, 1912, pp. 157-306. * '''[[francés|(fr)]]''' Albin Dumas, « Le canal de Panama : inauguration d'un monument aux promoteurs et aux ouvriers du canal interocéanique. Le trafic en 1923 », ''Le Génie civil'', n° 2167, 23 de febrier de 1924, pp. 173-179. * '''[[francés|(fr)]]''' Georges Fisher, ''Les États-Unis et le canal de Panama'', París, L'Harmattan, 1979, 207 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Édouard Imbeaux, « Les Mesures sanitaires à Panama », ''Annales des ponts et chaussées'', 9{{a}} série, t. 19, n° 1, 1914, pp. 75-117. * '''[[anglés|(en)]]''' David McCullough, ''The Path Between the Seas'', Nòva York, Éditions Simon & Schuster, 1978. * '''[[francés|(fr)]]''' François Trotet, ''Le Panama'', París, Éditions Karthala, 1991, p. 189. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Canal]] [[Categoria:Geografia de Panamà]] 3b9855zvr596cyidzapspjds2pa5tuq 2499544 2499543 2026-05-03T07:20:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Descripcion */ 2499544 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{omon|Panamà}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:New Panama Canal.jpg|thumb|right|Resclausas dau canau après lei trabalhs de modernizacion deis [[ans 2010]].]] Lo '''canau de Panamà''' es un [[Canal (via navegabla)|canau]] [[mar]]itim que travèrsa l'[[istme de Panamà]] e permet un passatge dirècte entre leis [[ocean]]s [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]]. Considerat coma una òbra majora de l'[[engenhariá]] modèrna en causa de la dificultat de sa construccion, aguèt un impacte considerable sus lo [[comèrci]] mondiau en prepausant per lo trafec marchand un passatge pus rapid e mens perilhós que la rota dau [[cap Hòrn]] e dau [[passatge de Drake]] per lei [[naviri]]s aguent besonh entre lei dos oceans. Per exemple, dins lo cas d'un naviri anant de [[Nòva York]] a [[San Francisco]], lo percors es passat de {{formatnum:22500}} km a {{formatnum:9500}} km. Uei, amb una capacitat teorica annuala de 510 milions de tonas de fret, lo canau de Panamà es un deis aisses pus importants dau comèrci maritim internacionau. L'idèa de bastir un canau a travèrs de l'istme foguèt imaginada tre lo sègle XVI, mai lei constrenchas [[tecnologia|tecnologicas]] empachèron la realizacion concrèta dei projèctes. La premiera temptativa seriosa se debanèt dins leis [[ans 1880]] amb la creacion de la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà|Companhiá Universala de Panamà]] per [[Ferdinand de Lesseps]]. Aureolat per la capitada dau [[canau de Suèz]], capitèt de trobar lo finançament necessari, mai negligiguèt lei dificultats geograficas e lei [[malautiá]]s tropicalas ([[paludisme]], [[fèbre jauna]]). En [[1888]], la Companhiá faguèt donc falhida, roïnada per aquelei problemas. Pasmens, lo projècte foguèt pas abandonat e, en [[1903]], la concession [[França|francesa]] foguèt venduda ais [[USA|Estats Units]]. De [[1904]] a [[1914]], leis [[USA|Estatsunidencs]] acabèron la construccion dau canau après aver reglat lei problemas tecnics en chausissant de realizar plusors seccions de [[resclausa]]s. Après sa dubertura, lo canau demorèt una possession [[USA|estatsunidenca]] fins a [[1999]]. Vist coma una region estrategica, foguèt l'objècte d'importants trabalhs de [[fortificacion]], en particular durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e la [[Guèrra Freja]]. Pasmens, leis autoritats panamencas contestèron pauc a cha pauc lo contraròtle estatsunidenc exclusiu de la zòna dau canau. Pauc a cha pauc, leis Estatsunidencs deguèron acceptar de concessions e, finalament, en [[1979]], dos tractats organizèron la retrocession progressiva dau canau a [[Panamà (país)|Panamà]]. Dins aquò, [[Washington]] garda un drech d'intervencion militara per protegir lo canau en cas de menaça per la navegacion. == Descripcion == [[Fichièr:Panama Canal Gatun Locks.jpg|thumb|right|200px|Un [[remoucaire]] dau canau, se dirigissent vèrs la [[mar Cariba]], espèra un naviri marchand dins la chambra superiora de la resclausa de Gatún.]] Lo canau de Panamà connecta lo [[golf de Panamà]] dins l'[[ocean Pacific]] a la [[mar Cariba]] e a l'[[ocean Atlantic]]. La forma de l'[[istme de Panamà]], que serpateja, fa que lo canau raja dau sud-èst dempuei lo [[Ocean Pacific|Pacific]] vèrs lo nòrd-oèst en direccion de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per redurre lei riscs d'errors d'orientacion, leis autoritats dau canau classan los transits en doas categorias generala : « direccion nòrd » indica un passatge dau Pacific vèrs l'Atlantic e « direccion sud » indica un passatge dins la direccion opausada. La durada mejan dau transit es de 9 oras e, en mejana, un quarantenau de naviris travèrsan lo canau cada jorn. Lo canau pòu aculhir de [[naviri]]s de talhas divèrsas, anant dei [[yacht]]s privats fins a de [[nau de comèrci|naviris marchands]] capables d'assegurar de viatges transoceanics. Pasmens, en causa dei constrenchas fisicas dau canau, totei lei naviris pòdon pas i passar. Se parla ansin de naviris de classa ''Panamax'' per designar lei naviris susceptibles de passar per lo canau. == Istòria == === L'istme de Panamà avans lo canau === Lei pòbles [[amerindian]]s installats dins l'[[istme de Panamà]] son relativament mau coneguts. Lei pus famós son probable lei [[Guaymí]] que menèron un lòng combat defensiu còntra leis [[Espanha|Espanhòus]] durant lo sègle XVI. Èran connectats ai rets marchandas precolombianas e de vestigis de [[rota]]s ancianas pòdon s'observar dins la region. Leis informacions sus la region vènon pus nombrosas après l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]]. Tre novembre de [[1515]], [[Antonio Tello de Guzmán]] descurbiguèt un camin indigèn permetent de passar dau [[golf de Panamà]] a [[Portobelo (Panamà)|Portobelo]]. Melhorat e caladat per leis [[Espanha|Espanhòus]], foguèt utilizat per transportar l'[[aur]] e l'[[argent]] d'[[America dau Sud]] fins a [[Portobelo (Panamà)|Portobelo]] ont èra expedit en [[Euròpa]]. La dificultat de passar lo [[cap Hòrn]], ben demostrada per l'expedicion [[Ferrand Magellan|Magellan]], suscitèt donc d'interès per la construccion d'un [[canau]]. Pasmens, lei mejans financiers e [[tecnologia|tecnologics]] de l'epòca permetián pas de realizar un tau projècte. En plaça, leis [[Espanha|Espanhòus]] construguèrron una rota vertadiera e la [[fortificacion|fortifiquèron]]. Aquò empachèt pas d'atacas de [[flibustier]]s, mai permetèt generalament d'expedir sensa dificultats particularas lei marchandisas [[colonialisme|colonialas]] en direccion d'[[Espanha]]<ref>En particular, en [[1671]], una expedicion menada per [[Henry Morgan]] prenguèt la [[ciutat de Panamà]] e pilhèt una quantitat considerabla de richessas.</ref>. Au sègle XIX, la rota interoceanica èra insufisenta per assegurar un transpòrt eficaç dei marchandisas<ref>L'annexion de [[Califòrnia]] per leis [[USA|Estats Units]] foguèt un dei motors de la creissença dau comèrci interoceanic a partir deis [[ans 1840]]. D'efiech, la descubèrta d'[[aur]] dins la region entraïnèt l'emigracion rapida de desenaus de miliers d'abitants.</ref>. L'idèa d'un canau, jamai totalament abandonada amb divèrsei projèctes mai ò mens seriós imaginats entre lei sègles XVI e XVIII, venguèt tornarmai un sujècte de reflexion. Pasmens, lo còst èra encara tròp important e la solucion dau [[camin de fèrre]] foguèt donc privilegiada<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christian Brun, « Pas de canal sans le train », ''Connaissance du Rail'', n° 328~329, setembre-octòbre de 2008.</ref>. De [[1850]] a [[1855]], foguèt ansin bastit lo [[camin de fèrre de Panamà]], una [[Camin de fèrre|linha ferroviària]] considerada coma un dei caps d'òbra de l'[[engenhariá]] de la [[Revolucion Industriala]]. Pasmens, lei [[malautiá]]s ([[colerà]], [[fèbre jauna]], [[paludisme]]...) tuèron {{formatnum:12000}} personas durant lo chantier. === Lo projècte de la Companhiá Universala de Panamà === {{veire|Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà}} ==== Lei premiers projèctes francés ==== [[Fichièr:Panama Canal Nicaragua Canal MKL Bd. 16 1890 (128535953).jpg|thumb|right|Plan de [[1890]] mostrant lei traçats possibles en [[Panamà (país)|Panamà]] e en [[Nicaragua]].]] Tre lo començament dau sègle XIX, a l'iniciativa d'[[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]), divèrsei responsables politics e òmes d'afaires [[França|francés]] s'interessèron a la possibilitat de construrre un [[canau]] interoceanic en [[America Centrala]]<ref>Humboldt èra un [[geografia|geograf]] e explorator [[Prússia|prussian]], mai realizèt una partida importanta de sa carriera en [[França]].</ref>. Per exemple, l'idèa suscitèt l'interès de personalitats coma [[François Guizot|Guizot]] ([[1787]]-[[1874]]), mai leis estudis menats dins la region ne'n mostrèron l'impossibilitat amb lei mejans tecnics de l'epòca. Pasmens, lo projècte foguèt jamai totalament abandonat. Entre [[1850]] e [[1875]], plusors estudis suplementaris identifiquèron ansin tres passatges possibles. En [[1876]], una premiera concession foguèt acordada per [[Colómbia]] a [[István Türr]] e [[Antoine de Gorgonza]] per construrre un canau dins l'[[istme de Darién]]. Doas expedicions dirigidas per [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse]] ([[1844]]-[[1909]]) explorèron la region per precisar lo trajècte. Una « Societat Civila Internacionala dau Canau Internacionau per l'Istme de Darién » foguèt creada per enquadrar l'entrepresa. En [[1878]], lo contracte de concession foguèt precisat amb lo govèrn colombian. ==== L'arribada de Ferdinand de Lesseps ==== [[Fichièr:Canal Interoceanique de Panama 1880.jpg|thumb|right|Accion de la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]] emesa en [[1880]].]] {{veire|Ferdinand de Lesseps}} En mai de [[1879]], [[Ferdinand de Lesseps]] ([[1805]]-[[1894]]), aureolat dau succès de la construccion dau [[canau de Suèz]], decidèt de reprendre lo projècte de [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse|Bonaparte-Wyse]] de construccion d'un canau sensa [[resclausa]]. Se turtèt a l'oposicion d'[[Adolphe Godin de Lépinay]] ([[1821]]-[[1898]]), un [[engenhariá|engenhaire]] qu'aviá realizat d'estudis sus lo traçat e ja trabalhat dins de regions tropicalas. Se prononcièt en favor de la construccion de resclausas per simplificar lei trabalhs. De mai, critiquèt lei previsions optimistas de Lesseps que negligissiá l'impacte dei [[malautiá]]s sus leis obriers e sus lo calendier. Pasmens, lo projècte de Lesseps foguèt adoptat e lo Francés crompèt la concession signada per Bonaparte-Wyse. Creèt tanben la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]] per bastir e esplechar lo [[canau]]. Lo còst dei trabalhs èra inicialament estimat a 1,2 miliard de [[franc francés|francs]]. Aquò inquietèt leis investisseires e una premiera emission d'obligacions per finançar lo projècte s'acabèt per una revirada. Lesseps anèt donc en [[Panamà (país)|Panamà]] per començar simbolicament lei trabalhs en genier de [[1880]]. A [[Nòva York]], recebèt un acuelh cortés deis autoritats [[USA|estatsunidencas]], mai [[Washington]] decidèt de s'opausar a un projècte francocolombian vist coma una menaça per sa dominacion dins la region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hernando Calvo Ospina, « Panamá, un canal à tout prix », ''Le Monde diplomatique'', novembre de 2003.</ref>. A son retorn en [[França]], Lesseps demeniguèt l'estimacion dau còst de la construccion a 600 milions de francs, çò que li permetèt d'obtenir lei sòus necessaris. Per facilitar son emission d'obligacions, associèt de [[banca]]s a l'afaire e cerquèt lo sostèn d'òmes politics, elements a l'origina dau futur [[escàndol de Panamà|escàndol]]. Dins aquò, divèrsei dificultats geinèron rapidament lo chantier. La premiera foguèt la chausida iniciala dau traçat qu'èra mau adaptat a la realitat de la [[topografia]]. En [[1886]], Lesseps decidèt de modificar son plan per integrar de resclausas. Lo segond problema foguèron lei [[malautiá]]s tropicalas ([[fèbre jauna]], [[paludisme]], [[colerà]], etc.) que decimèron leis obriers. Per prevenir aquela constrencha, Lesseps aviá emplegat mai de {{formatnum:14000}} obriers negres<ref>Una partida dei subrevivents demorèt en [[Pananà (país)|Panamà]]. Sei descendents constituïsson una part importanta de la populacion panamenca actuala.</ref>, supausats pus resistents, e reduch au minimom lo nombre d'Europèus (670)<ref name="Bunau-Varilla 1913">'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Bunau-Varilla, ''Panama, la création, la destruction, la résurrection'', París, Librairie Plon, 1913.</ref>. Pasmens, s'aquela idèa èra confòrma ais idèas [[racisme|racistas]] dau periòde, agravèt en realitat la situacion car lei condicions sanitàrias foguèron largament negligidas dins l'organizacion. De [[1881]] a [[1889]], la Companhiá reconoguèt ansin lo decès de {{formatnum:5618}} trabalhaires e d'estudis estiman lo nombre vertadier de victimas a mai de {{formatnum:22000}} mòrts<ref>'''[[francés|(fr)]]''' C. Chastel,'' Histoire des virus, de la variole au sida'', París, Boubée, 1992, p. 222.</ref>. Enfin, en mai dei malautiás, leis obriers negres, pauc qualificats, avián una productivitat febla. ==== L'escàndol de Panamà ==== [[Fichièr:1886 bas obispo.jpg|thumb|right|Fotografia d'una excavatritz en [[1886]].]] {{veire|Escàndol de Panamà}} A partir de [[1886]], l'adopcion dau projècte basat sus de resclausas permetèt de redurre lei despensas. Pasmens, la Companhiá aviá ja perdut de milions de [[franc francés|francs]]. En [[França]], Lesseps deguèt afrontar fòrça criticas e lei levadas de fons venguèron pus malaisadas. En [[1888]], faguèt falhida e lei trabalhs deguèron s'arrestar. De miliers de Francés avián perdut de sòus e l'estudi dei còmptes de la companhiá identifiquèt la corrupcion utilizada per Lesseps per obtenir lo sostèn dei mitans bancaris e politics. La [[premsa]] revelèt l'afaire en [[1892]]. Aquò marquèt lo començament de l'[[escàndol de Panamà]], un deis escàndols pus grèus de l'istòria politica francesa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Bouvier, ''Les deux scandales de Panama'', París, Gallimard-Julliard, coll. « Archives », 1964.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Garrigues, ''Les Scandales de la République : de Panama à l'affaire Elf'', París, Robert Laffont, 2004.</ref>. Fins a [[1894]], una Companhiá Novèla dau Canau de Panamà, dotat d'un capitau de 65 milions de francs, assaièt de trobar d'investisseires novèus per acabar lo [[canau]]. Pasmens, après 4 ans de recèrca, aviá agotat totei sei ressorsas e deguèt abandonar. Puei, [[Colómbia]] foguèt tocada per la [[Guèrra dei Mila Jorns]], una [[guèrra civila]] entre [[liberalisme|liberaus]] e [[conservatisme|conservators]]. S'acabèt per la victòria dau govèrn conservator e per l'independéncia de [[Panamà (país)|Panamà]]. Aquela independéncia foguèt largament lo resultat d'una insureccion suscitada per leis [[USA|Estats Units]]. [[Philippe Bunau-Varilla]], èx-director de la Companhiá Universala dau Canau, aguèt un ròtle centrau dins l'organizacion dau movement e ne'n venguèt lo representant. Negocièt alora la venda de la concession francesa, totjorn tenguda per la Companhiá Novèla, ais [[USA|Estats Units]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Fischer, ''Les États-Unis et le canal de Panama'', L'Harmattan, 1979, p. 44.</ref>. Lo [[tractat Hay-Bunau-Varilla]] formalizèt l'acòrdi lo 18 de novembre de [[1903]]. En cambi dau pagament de 10 milions de [[dolar estatsunidenc|dolars]] e d'una renda annuala de {{formatnum:250000}} dolars, [[Panamà (país)|Panamà]] l'acceptèt egalament e laissèt ais Estatsunidencs de drechs perpetuaus sus lo canau e sus una faissa de 8 km de cada costat dau traçat. === Lo projècte estatsunidenc === [[Fichièr:Panama Canal under construction, 1907.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dei trabalhs en [[1907]].]] Leis [[USA|Estats Units]] tornèron començar la construccion dau canau en [[1904]]. La direccion dau chantier foguèt fisada a [[John Findley Wallace]] ([[1904]]-[[1905]]), [[John Frank Stevens]] ([[1905]]-[[1907]]) e [[George Washington Goethals]] ([[1907]]-[[1916]]). Adoptèron lo plan [[Adolphe Godin de Lépinay|Godin de Lépinay]] e inicièron la construccion de resclausas e d'un lac artificiau. Pasmens, deguèron reglar plusors problemas : * la manca de man d'òbra foguèt inicialament un problema grèu per leis [[engenhariá|engenhaires]] en carga de la construccion. D'efiech, en [[1904]], [[John Findley Wallace|Wallace]] aviá solament {{formatnum:3500}} obriers que foguèron decimats per la [[fèbre jauna]] e lo [[paludisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernard G. Dennis, ''Engineering the Panama Canal'', ASCE Publications, 2014, p. 147.</ref>. De mesuras foguèron alora presas per aumentar lo nombre d'obriers que passèt a {{formatnum:26000}} òmes a la fin de [[1906]]. * l'impacte dei malautiás tropicalas foguèt limitat per leis esfòrç dau mètge generau [[William C. Gorgas]] ([[1854]]-[[1920]]) que creèt un servici medicau nombrós, assequèt leis estanhs e lei [[palun]]s per redurre lei populacions de [[moissau]]s, metèt en plaça un sistèma per provesir d'[[aiga potabla]] ai trabalhaires e capitèt de portar sus lo chantier d'equipaments de proteccion indispensables ([[moissaliera]]s, [[insecticida]]s, etc.). Se la mortalitat demorèt non negligibla, venguèt plus un problema per la conducha deis operacions. * lei [[maquina]]s utilizadas per leis Estatsunidencs èran fòrça eficaç dins lei terrens durs mai pas adaptadas ai tèrras movedissas. La solucion foguèt d'utilizar leis excavatritz [[França|francesas]] demoradas lòng dau percors. * la manca de man d'òbra qualificada foguèt resouguda en aumentant la part d'obriers « blancs »<ref>Lo tèrme « blanc » es de nuançar car designava totei lei trabalhaires en provenança d'[[Euròpa]] ò deis [[USA|Estats Units]]. En realitat, dos tèrç dei pòstes destinats a de blancs estatsunidencs èran tenguts per d'obriers negres paures (Bunau-Varilla, 1913).</ref>. Lo melhorament dei condicions sanitàrias foguèt decisiu per atraire de trabalhaires qualificats europèus e estatsunidencs. Au totau, {{formatnum:4300}} Europèus (sovent d'Espanhòus) e {{formatnum:2900}} Estatsunidencs èran engatjats per la Companhiá en [[1909]], çò que permetèt d'aumentar lo [[volum]] mejan excavat per òme de 65-70 m³/mes a 140 m³/mes. La construccion s'acabèt en [[1914]] e lo canau foguèt oficialament inaugurat lo 15 d'aost per lo president panamenc [[Belisario Porras Barahona]] e una delegacion d'oficiaus estatsunidencs. Tre sa dubertura, lo canau venguèt un aisse major dau comèrci internacionau. === Lo periòde estatsunidenc === [[Fichièr:Howardafb-panama.jpg|thumb|right|Basa aeriana estatsunidenca dins la zòna dau canau en [[1970]].]] {{veire|Zòna dau canau de Panamà}} Leis [[USA|Estats Units]] [[fortificacion|fortifiquèron]] la zòna dau canau e installèron una importanta [[garnison]]. Copèron ansin lo territòri panamenc en doas partidas. De pònts virants èran ben integrats dins lei resclausas de Gatún e de Miraflores, mai lor utilizacion èra constrenchas per lo foncionament generala dau canau. Puei, de servicis de fèrris foguèron creats. Pasmens, tre [[1923]], la necessitat d'un pònt èra venguda clara. Leis Estatsunidencs acceptèron sa construccion en [[1955]] e l'inauguracion aguèt luòc en [[1962]]. Dich [[pònt deis Americas]], a una autor liura de 61,4 m. Pasmens, a partir deis [[ans 1950]], la preséncia estatsunidenca foguèt mai e mai contestada per lei Panamencs. D'efiech, a aquela epòca, solament 4 % dei revenguts engendrats èran transferits au govèrn panamenc. En [[1963]], per amaisar la situacion, leis [[USA|Estatsunidencs]] acceptèron la preséncia dau drapèu dau país sus lei bastiments oficiaus presents dins la zòna dau canau. Mens d'un an pus tard, un generau estatsunidenc lei retirèt entraïnant una esmoguda populara. La repression faguèt 27 mòrts e de centenaus de bleçats. En [[1968]], lo generau [[Omar Torrijos]], ''de facto'' cap dau govèrn de Panamà, decidèt de començar un lòng combat per obtenir la retrocession dau canau. Per aquò, utilizèt l'[[ONU]] e leis [[USA|Estats Units]], en minoritat, deguèron faire usatge de son drech de vetò per blocar una resolucion demandant la restitucion en [[1973]]. Puei, la pression contunièt d'aumentar fins a la signatura dei [[tractats Torrijos-Carter]] en [[1977]]. Permetèron lo mantenement deis Estatsunidencs dins la zòna fins au 31 de decembre de [[1999]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Lemoine, ''Les Enfants cachés du général Pinochet : précis de coups d’État modernes et autres tentatives de déstabilisation'', París, Don Quichotte, 2015, pp. 305-311.</ref>. Acòrdan tanben un drech d'intervencion a [[Washington]] per defendre lo canau. Es aqueu drech que foguèt invocat coma motiu de l'[[Invasion de Panamà|intervencion de 1989-1990]]. === Lo canau dempuei 1999 === {{veire|Autoritat dau Canau de Panamà}} Lo 31 de decembre de [[1999]], lo canau foguèt retrocedit a [[Panamà (país)|Panamà]]. Per o gerir, foguèt creada l'[[Autoritat dau Canau de Panamà]]. De mai, una lèi panamenca precisèt lo caractèr inalienable dau canau que pòu pas èsser vendut ò transferit a una autra entitat. Totjorn un aisse centrau dau trafec maritim mondiau, lo canau èra regularament saturat. A la fin deis [[ans 1990]], lo [[Camin de fèrre de Panamà|camin de fèrre Panamà-Colón]] foguèt renovat per permetre lo transpòrt terrèstre de [[conteneire]]s entre leis dos oceans. En parallèl, de trabalhs se debanèron sus lo canau eu meteis per aumentar la largor dei [[Resclausa|resclausas]] e permetre lo passatge de naviris d'una talha mai importanta. S'acabèron en [[2016]]. == Caracteristicas e foncionament == === Proprietat dau canau === [[Proprietat]] de l'[[Estat]] panamenc dempuei lo 31 de decembre de [[1999]], lo canau es gerit per l'[[Autoritat dau Canau de Panamà]], una agéncia [[Govèrn|governamentala]] autonòma. La [[constitucion]] de [[Panamà (país)|Panamà]] precisa que lo canau es un ben inalienable dau país. Pasmens, de [[1903]] a [[1999]], lo canau foguèt la proprietat deis [[USA|Estats Units]]. La retrocession foguèt organizada per lei [[tractats Torrijos-Carter]] signats en [[1979]]. Segon aqueleis acòrdis, leis [[Estats Units d'America|Estatsunidencs]] consèrvan lo drech d'intervenir [[guèrra|militarament]] per defendre lo [[canau]]. === Estructura generala dau canau === [[Fichièr:Canau de Panamà - Esquèma generau.png|thumb|right|Estructura generala dau canau.]] Lo canau unís lo [[golf de Panamà]], dins l'[[ocean Pacific]], a la [[mar Cariba]] que fa partida de l'[[ocean Atlantic]]. Per aquò, passa a travèrs de l'[[istme de Panamà]] en seguissent un traçat orientat segon un aisse generau nòrd-oèst sud-èst. Es constituït de plusors ensembles distints que comprènon, tres ensembles de resclausas, dos lacs artificiaus e divèrsei canaus. I a tanben un tresen lac artificiau que tèn lo ròtle de sèrva per mantenir lo nivèu d'aiga. Lei [[resclausa]]s son probable lei partidas pus espectaclosas dau canau. Ne'n son tanben leis elements que dictan la talha maximala dei [[naviri]]s capables de navegar sus lo canau. A l'origina, avián una largor de 33,53 m e una longor utilizabla de 304,8 m<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George W. Goethals, ''The Panama Canal'', Judd & Detweiler, 1911.</ref>. La profondor minimala èra de 12,55 m, çò que correspondiá a la prefondor de la seccion sud dei resclausas Pedro Miguel. Aquelei dimensions determinèron lei nòrmas ''[[Panamax]]'' quèran lei dimensions maximalas dei naviris acceptats dins lo canau. Dempuei [[2016]], son estadas remplaçadas per lei nòrmas ''[[Neopanamax]]'' que permèton lo passatge de naviris pus importants. Lo [[lac Gatún]] e lo [[Río Chagres]] son d'autrei partidas fondamentalas dau canau. Lo lac es un lac artificiau format per la restanca Gatún que barra lo liech de la [[ribiera]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ira E. Bennett, ''History Of The Panama Canal'', Washington, D.C., Historical Publishing Company, 1915.</ref>. Aquò permet de formar una importanta sèrva que permet, en mai de la navegacion, de mantenir lo nivèu de l'aiga. D'efiech, cada passatge de [[naviri]] necessita de versar d'[[aiga]] dins lei [[reclausa]]s. En mejana, en tenent còmpte dei pèrdas entraïnadas per l'[[evaporacion]], aquò representa un [[volum]] jornadier de 10 hm³<ref>'''[[Anglés|(en)]]''' Canal de Panamá, ''Beyond Scarcity: How the Canal Manages the Fresh Water Challenge'', consultat lo 18 de febrier de 2025, [https://pancanal.com/en/how-the-canal-manages-the-fresh-water-challenge/].</ref>. La vau d'origina foguèt [[inondacion|inondada]]. La màger part d'aquela zòna es relativament perilhosa per la navegacion car de troncs d'[[aubre]]s, susceptibles de damatjar lei naviris, son encara presents dins l'[[aiga]]. Lo canau navegable es donc estrictament definit tant sus lo lac que sus la ribiera. Lo [[lac Gatún]] es emplit per lei [[plueja]]s [[clima tropicau|tropicalas]], mai la consumacion durant la sason eissucha entraïna una baissa sensible dau nivèu. Aqueu fenomèn sembla de s'agravar amb lo [[cambiament climatic]]. La disparicion dei [[seuva]]s panamencas es un autre factor d'explicacion car redutz la quantitat d'aiga estocada per la vegetacion dau [[bacin versant]]. Una segonda restanca, la restanca Madden, foguèt donc construcha per crear un segond lac artificiau, lo [[lac Alajuela]] (ò [[lac Madden]]), per estocar d'aiga suplementària. === Passatge dei naviris === [[Fichièr:Missouri panama canal.jpg|thumb|right|Passatge dau [[cuirassat]] ''[[USS Missouri (BB-63)|USS Missouri]]'' en [[1945]].]] La circulacion dei naviris lòng dau canau es somesa a de règlas edictadas per l'Autoritat dau Canau. La preséncia d'un [[pilòt (marina)|pilòt]] es obligatòria e lei naviris dèvon mantenir una [[velocitat]] permetent d'assegurar la fluiditat dau trafec, de gardar una certana manobrabilitat e de frenar rapidament. I a dos sens de navegacion, mai lei naviris modèrnes pòdon pas se crosar dins la seccion Gaillard, la zòna pus estrecha dau canau. Dins lei resclausas, de [[remoucaire]]s ò de [[locomotiva]]s asseguran lo posicionament dei naviris. Lo montant dau peatge es decidit per l'Autoritat e es basat sus lo tipe dau naviri, sa talha e son tipe de cargament. En [[2006]], lei revenguts dau canau èran estimats a 1,4 miliard de [[dolar estatsunidenc|dolars]]. En [[2019]], après lei trabalhs d'agrandiment, avián aumentat a 3,2 miliards de dolars gràcias au passatge de [[pòrta-conteneires]] ''[[Neopanamax]]'' pus gròs. == Efiechs environamentaus == Lo canau de Panamà a doas consequéncias environamentalas principalas sus leis [[ecosistèma]]s mondiaus. La premiera es la joncion entre leis [[ocean]]s [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]] qu'a mes en contacte de populacions marinas separadas dempuei de milions d'[[annada]]s. Aquò es ansin la causa de l'introduccion de plusors [[espècia invasiva|espècias invasivas]] dins lei dos oceans. La segonda consequéncia majora es la formacion d'una barriera fisica entre l'[[America dau Nòrd]] e l'[[America dau Sud]]. La largor d'aquela barriera varia de quauquei centenaus de [[mètre]]s a plusors desenaus de quilomètres. Aquò empacha pas lo passatge deis [[aucèu]]s, dei [[ratapenada]]s, deis [[insècte]]s ò dei [[pollèn|pollens]], mai limita fòrça aqueu dei [[mamifèr]]s e deis aucèus terrèstres. Localament, l'esplecha dau canau entraïna de [[pollucion]]s localas importantas en causa de la desforestacion deis entorns dau canau, dei curatges e dei resclausadas. D'efiech, aquò favoriza la suspension dei sediments, la turbiditat e l'[[eutrofizacion]] de l'aiga. I a tanben de tensions a prepaus dau partiment de l'aiga dins lo país. D'efiech, durant la sason eissucha, lo canau necessita un provesiment d'aiga a partir dau [[lac Alajuela]]. Aquò es pas totjorn sufisent e, dempuei [[2019]], lei periòdes de reduccion dau trafec vènon mai e mai frequentas. == Projèctes concurrents e alternativas == Divèrsei projèctes concurrents son estats estudiats per passar entre leis oceans [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]]. Lo pus avançat es lo [[projècte de canau de Nicaragua]] que prevetz lo passatge a travèrs de l'[[istme de Rivas]], dau [[lac Nicaragua]] e dau fluvi [[Río San Juan (Nicaragua)|San Juan]]. Aquò necessitariá la construccion de plusors seccions de [[resclausa]]s per agantar una altitud de 34 m<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Noé, « Un canal au Nicaragua. Creuser l'avenir ou les illusions ? », ''Conflits : histoire, géopolitique, relations internationales'', n° 6, julhet-setembre de 2015.</ref>. Dos autrei projèctes existisson en [[Mexic]] e en [[Colómbia]]. Pasmens, la topografia e la distància semblan de pausar de problemas tecnics tròp importants. Per exemple, en [[Mexic]], l'[[istme de Tehuantepec]] a una longor de 200 km e una altitud maximala de 198 m. Leis alternativas existentas au canau son donc, a l'ora d'ara, de [[camin de fèrre|camins de fèrre]] permetent de jónher dos [[pòrt (marina)|pòrts]]. Lei pus importants son lo [[camin de fèrre de Panamà]] e lo [[tren interoceanic]] mexican<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. L. Corthell, ''The Tehuantepec Route, The Railroad Gazette'', vol. XXXVII, 1904, p. 155.</ref>. Dins aquò, aquelei linhas son pas en mesura de remplaçar lo [[canau]] en causa dei limits dau fret ferroviari. Per exemple, en [[2012]], lo camin de fèrre de Panamà transportèt {{formatnum:400000}} [[conteneire]]s. En comparason, lei resclausas pus recentas dau canau son actualament capablas de gerir lo passatge de naviris marchands de {{formatnum:13000}} [[equivalent vint pès|EVP]], es a dire de {{formatnum:13000}} conteneires de 6,1 m de longor. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Autoritat dau Canau de Panamà]]. * [[Philippe Bunau-Varilla|Bunau-Varrila (Philippe)]]. * [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]]. * [[George Washington Goethals|Geothals (George Washington)]]. * [[Tractat Hay-Bunau-Varilla|Hay-Bunau-Varilla (tractat)]]. * [[Ferdinand de Lesseps|Lesseps (Ferdinand de)]]. * ''[[Neopanamax]]''. * [[Escàndol de Panamà|Panamà (escàndol de)]]. * [[Istme de Panamà|Panamà (istme de)]]. * ''[[Panamax]]''. * [[Resclausa]]. * [[Tractats Torrijos-Carter|Torrijos-Carter (tractats)]]. * [[Zòna dau canau de Panamà]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' « Canal de Panama, rêve français, réalité américaine », ''National Geographic France'', n° 2, novembre de 1999. * '''[[francés|(fr)]]''' Hermann Bertschinger (resumit de M. Goupil), « Les travaux du canal de Panama », ''Annales des ponts et chaussées, Mémoires et documents relatifs à l'art des constructions et au service de l'ingénieur'', 8{{a}} seria, t. 37, n° 1, 1909, pp. 142-150. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Bunau-Varilla, ''Panama, la création, la destruction, la résurrection'', París, Plon, 1913, p. 774. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Delannoy, « Les Américains lâchent le canal », ''Géo'', n° 249, 1999, pp. 44-62. * '''[[francés|(fr)]]''' Albin Dumas, « Le Canal de Panama : historique, description, état actuel des travaux, conséquences économiques », ''Annales des ponts et chaussées, Mémoires et documents relatifs à l'art des constructions et au service de l'ingénieur'', 9{{a}} seria, t. 37, n° 1, 1912, pp. 157-306. * '''[[francés|(fr)]]''' Albin Dumas, « Le canal de Panama : inauguration d'un monument aux promoteurs et aux ouvriers du canal interocéanique. Le trafic en 1923 », ''Le Génie civil'', n° 2167, 23 de febrier de 1924, pp. 173-179. * '''[[francés|(fr)]]''' Georges Fisher, ''Les États-Unis et le canal de Panama'', París, L'Harmattan, 1979, 207 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Édouard Imbeaux, « Les Mesures sanitaires à Panama », ''Annales des ponts et chaussées'', 9{{a}} série, t. 19, n° 1, 1914, pp. 75-117. * '''[[anglés|(en)]]''' David McCullough, ''The Path Between the Seas'', Nòva York, Éditions Simon & Schuster, 1978. * '''[[francés|(fr)]]''' François Trotet, ''Le Panama'', París, Éditions Karthala, 1991, p. 189. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Canal]] [[Categoria:Geografia de Panamà]] 3jqfytpn72j0k73fipb3hjcjeh9xnub 2499545 2499544 2026-05-03T07:20:49Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde estatsunidenc */ 2499545 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{omon|Panamà}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:New Panama Canal.jpg|thumb|right|Resclausas dau canau après lei trabalhs de modernizacion deis [[ans 2010]].]] Lo '''canau de Panamà''' es un [[Canal (via navegabla)|canau]] [[mar]]itim que travèrsa l'[[istme de Panamà]] e permet un passatge dirècte entre leis [[ocean]]s [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]]. Considerat coma una òbra majora de l'[[engenhariá]] modèrna en causa de la dificultat de sa construccion, aguèt un impacte considerable sus lo [[comèrci]] mondiau en prepausant per lo trafec marchand un passatge pus rapid e mens perilhós que la rota dau [[cap Hòrn]] e dau [[passatge de Drake]] per lei [[naviri]]s aguent besonh entre lei dos oceans. Per exemple, dins lo cas d'un naviri anant de [[Nòva York]] a [[San Francisco]], lo percors es passat de {{formatnum:22500}} km a {{formatnum:9500}} km. Uei, amb una capacitat teorica annuala de 510 milions de tonas de fret, lo canau de Panamà es un deis aisses pus importants dau comèrci maritim internacionau. L'idèa de bastir un canau a travèrs de l'istme foguèt imaginada tre lo sègle XVI, mai lei constrenchas [[tecnologia|tecnologicas]] empachèron la realizacion concrèta dei projèctes. La premiera temptativa seriosa se debanèt dins leis [[ans 1880]] amb la creacion de la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà|Companhiá Universala de Panamà]] per [[Ferdinand de Lesseps]]. Aureolat per la capitada dau [[canau de Suèz]], capitèt de trobar lo finançament necessari, mai negligiguèt lei dificultats geograficas e lei [[malautiá]]s tropicalas ([[paludisme]], [[fèbre jauna]]). En [[1888]], la Companhiá faguèt donc falhida, roïnada per aquelei problemas. Pasmens, lo projècte foguèt pas abandonat e, en [[1903]], la concession [[França|francesa]] foguèt venduda ais [[USA|Estats Units]]. De [[1904]] a [[1914]], leis [[USA|Estatsunidencs]] acabèron la construccion dau canau après aver reglat lei problemas tecnics en chausissant de realizar plusors seccions de [[resclausa]]s. Après sa dubertura, lo canau demorèt una possession [[USA|estatsunidenca]] fins a [[1999]]. Vist coma una region estrategica, foguèt l'objècte d'importants trabalhs de [[fortificacion]], en particular durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e la [[Guèrra Freja]]. Pasmens, leis autoritats panamencas contestèron pauc a cha pauc lo contraròtle estatsunidenc exclusiu de la zòna dau canau. Pauc a cha pauc, leis Estatsunidencs deguèron acceptar de concessions e, finalament, en [[1979]], dos tractats organizèron la retrocession progressiva dau canau a [[Panamà (país)|Panamà]]. Dins aquò, [[Washington]] garda un drech d'intervencion militara per protegir lo canau en cas de menaça per la navegacion. == Descripcion == [[Fichièr:Panama Canal Gatun Locks.jpg|thumb|right|200px|Un [[remoucaire]] dau canau, se dirigissent vèrs la [[mar Cariba]], espèra un naviri marchand dins la chambra superiora de la resclausa de Gatún.]] Lo canau de Panamà connecta lo [[golf de Panamà]] dins l'[[ocean Pacific]] a la [[mar Cariba]] e a l'[[ocean Atlantic]]. La forma de l'[[istme de Panamà]], que serpateja, fa que lo canau raja dau sud-èst dempuei lo [[Ocean Pacific|Pacific]] vèrs lo nòrd-oèst en direccion de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per redurre lei riscs d'errors d'orientacion, leis autoritats dau canau classan los transits en doas categorias generala : « direccion nòrd » indica un passatge dau Pacific vèrs l'Atlantic e « direccion sud » indica un passatge dins la direccion opausada. La durada mejan dau transit es de 9 oras e, en mejana, un quarantenau de naviris travèrsan lo canau cada jorn. Lo canau pòu aculhir de [[naviri]]s de talhas divèrsas, anant dei [[yacht]]s privats fins a de [[nau de comèrci|naviris marchands]] capables d'assegurar de viatges transoceanics. Pasmens, en causa dei constrenchas fisicas dau canau, totei lei naviris pòdon pas i passar. Se parla ansin de naviris de classa ''Panamax'' per designar lei naviris susceptibles de passar per lo canau. == Istòria == === L'istme de Panamà avans lo canau === Lei pòbles [[amerindian]]s installats dins l'[[istme de Panamà]] son relativament mau coneguts. Lei pus famós son probable lei [[Guaymí]] que menèron un lòng combat defensiu còntra leis [[Espanha|Espanhòus]] durant lo sègle XVI. Èran connectats ai rets marchandas precolombianas e de vestigis de [[rota]]s ancianas pòdon s'observar dins la region. Leis informacions sus la region vènon pus nombrosas après l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]]. Tre novembre de [[1515]], [[Antonio Tello de Guzmán]] descurbiguèt un camin indigèn permetent de passar dau [[golf de Panamà]] a [[Portobelo (Panamà)|Portobelo]]. Melhorat e caladat per leis [[Espanha|Espanhòus]], foguèt utilizat per transportar l'[[aur]] e l'[[argent]] d'[[America dau Sud]] fins a [[Portobelo (Panamà)|Portobelo]] ont èra expedit en [[Euròpa]]. La dificultat de passar lo [[cap Hòrn]], ben demostrada per l'expedicion [[Ferrand Magellan|Magellan]], suscitèt donc d'interès per la construccion d'un [[canau]]. Pasmens, lei mejans financiers e [[tecnologia|tecnologics]] de l'epòca permetián pas de realizar un tau projècte. En plaça, leis [[Espanha|Espanhòus]] construguèrron una rota vertadiera e la [[fortificacion|fortifiquèron]]. Aquò empachèt pas d'atacas de [[flibustier]]s, mai permetèt generalament d'expedir sensa dificultats particularas lei marchandisas [[colonialisme|colonialas]] en direccion d'[[Espanha]]<ref>En particular, en [[1671]], una expedicion menada per [[Henry Morgan]] prenguèt la [[ciutat de Panamà]] e pilhèt una quantitat considerabla de richessas.</ref>. Au sègle XIX, la rota interoceanica èra insufisenta per assegurar un transpòrt eficaç dei marchandisas<ref>L'annexion de [[Califòrnia]] per leis [[USA|Estats Units]] foguèt un dei motors de la creissença dau comèrci interoceanic a partir deis [[ans 1840]]. D'efiech, la descubèrta d'[[aur]] dins la region entraïnèt l'emigracion rapida de desenaus de miliers d'abitants.</ref>. L'idèa d'un canau, jamai totalament abandonada amb divèrsei projèctes mai ò mens seriós imaginats entre lei sègles XVI e XVIII, venguèt tornarmai un sujècte de reflexion. Pasmens, lo còst èra encara tròp important e la solucion dau [[camin de fèrre]] foguèt donc privilegiada<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christian Brun, « Pas de canal sans le train », ''Connaissance du Rail'', n° 328~329, setembre-octòbre de 2008.</ref>. De [[1850]] a [[1855]], foguèt ansin bastit lo [[camin de fèrre de Panamà]], una [[Camin de fèrre|linha ferroviària]] considerada coma un dei caps d'òbra de l'[[engenhariá]] de la [[Revolucion Industriala]]. Pasmens, lei [[malautiá]]s ([[colerà]], [[fèbre jauna]], [[paludisme]]...) tuèron {{formatnum:12000}} personas durant lo chantier. === Lo projècte de la Companhiá Universala de Panamà === {{veire|Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà}} ==== Lei premiers projèctes francés ==== [[Fichièr:Panama Canal Nicaragua Canal MKL Bd. 16 1890 (128535953).jpg|thumb|right|Plan de [[1890]] mostrant lei traçats possibles en [[Panamà (país)|Panamà]] e en [[Nicaragua]].]] Tre lo començament dau sègle XIX, a l'iniciativa d'[[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]), divèrsei responsables politics e òmes d'afaires [[França|francés]] s'interessèron a la possibilitat de construrre un [[canau]] interoceanic en [[America Centrala]]<ref>Humboldt èra un [[geografia|geograf]] e explorator [[Prússia|prussian]], mai realizèt una partida importanta de sa carriera en [[França]].</ref>. Per exemple, l'idèa suscitèt l'interès de personalitats coma [[François Guizot|Guizot]] ([[1787]]-[[1874]]), mai leis estudis menats dins la region ne'n mostrèron l'impossibilitat amb lei mejans tecnics de l'epòca. Pasmens, lo projècte foguèt jamai totalament abandonat. Entre [[1850]] e [[1875]], plusors estudis suplementaris identifiquèron ansin tres passatges possibles. En [[1876]], una premiera concession foguèt acordada per [[Colómbia]] a [[István Türr]] e [[Antoine de Gorgonza]] per construrre un canau dins l'[[istme de Darién]]. Doas expedicions dirigidas per [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse]] ([[1844]]-[[1909]]) explorèron la region per precisar lo trajècte. Una « Societat Civila Internacionala dau Canau Internacionau per l'Istme de Darién » foguèt creada per enquadrar l'entrepresa. En [[1878]], lo contracte de concession foguèt precisat amb lo govèrn colombian. ==== L'arribada de Ferdinand de Lesseps ==== [[Fichièr:Canal Interoceanique de Panama 1880.jpg|thumb|right|Accion de la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]] emesa en [[1880]].]] {{veire|Ferdinand de Lesseps}} En mai de [[1879]], [[Ferdinand de Lesseps]] ([[1805]]-[[1894]]), aureolat dau succès de la construccion dau [[canau de Suèz]], decidèt de reprendre lo projècte de [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse|Bonaparte-Wyse]] de construccion d'un canau sensa [[resclausa]]. Se turtèt a l'oposicion d'[[Adolphe Godin de Lépinay]] ([[1821]]-[[1898]]), un [[engenhariá|engenhaire]] qu'aviá realizat d'estudis sus lo traçat e ja trabalhat dins de regions tropicalas. Se prononcièt en favor de la construccion de resclausas per simplificar lei trabalhs. De mai, critiquèt lei previsions optimistas de Lesseps que negligissiá l'impacte dei [[malautiá]]s sus leis obriers e sus lo calendier. Pasmens, lo projècte de Lesseps foguèt adoptat e lo Francés crompèt la concession signada per Bonaparte-Wyse. Creèt tanben la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]] per bastir e esplechar lo [[canau]]. Lo còst dei trabalhs èra inicialament estimat a 1,2 miliard de [[franc francés|francs]]. Aquò inquietèt leis investisseires e una premiera emission d'obligacions per finançar lo projècte s'acabèt per una revirada. Lesseps anèt donc en [[Panamà (país)|Panamà]] per començar simbolicament lei trabalhs en genier de [[1880]]. A [[Nòva York]], recebèt un acuelh cortés deis autoritats [[USA|estatsunidencas]], mai [[Washington]] decidèt de s'opausar a un projècte francocolombian vist coma una menaça per sa dominacion dins la region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hernando Calvo Ospina, « Panamá, un canal à tout prix », ''Le Monde diplomatique'', novembre de 2003.</ref>. A son retorn en [[França]], Lesseps demeniguèt l'estimacion dau còst de la construccion a 600 milions de francs, çò que li permetèt d'obtenir lei sòus necessaris. Per facilitar son emission d'obligacions, associèt de [[banca]]s a l'afaire e cerquèt lo sostèn d'òmes politics, elements a l'origina dau futur [[escàndol de Panamà|escàndol]]. Dins aquò, divèrsei dificultats geinèron rapidament lo chantier. La premiera foguèt la chausida iniciala dau traçat qu'èra mau adaptat a la realitat de la [[topografia]]. En [[1886]], Lesseps decidèt de modificar son plan per integrar de resclausas. Lo segond problema foguèron lei [[malautiá]]s tropicalas ([[fèbre jauna]], [[paludisme]], [[colerà]], etc.) que decimèron leis obriers. Per prevenir aquela constrencha, Lesseps aviá emplegat mai de {{formatnum:14000}} obriers negres<ref>Una partida dei subrevivents demorèt en [[Pananà (país)|Panamà]]. Sei descendents constituïsson una part importanta de la populacion panamenca actuala.</ref>, supausats pus resistents, e reduch au minimom lo nombre d'Europèus (670)<ref name="Bunau-Varilla 1913">'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Bunau-Varilla, ''Panama, la création, la destruction, la résurrection'', París, Librairie Plon, 1913.</ref>. Pasmens, s'aquela idèa èra confòrma ais idèas [[racisme|racistas]] dau periòde, agravèt en realitat la situacion car lei condicions sanitàrias foguèron largament negligidas dins l'organizacion. De [[1881]] a [[1889]], la Companhiá reconoguèt ansin lo decès de {{formatnum:5618}} trabalhaires e d'estudis estiman lo nombre vertadier de victimas a mai de {{formatnum:22000}} mòrts<ref>'''[[francés|(fr)]]''' C. Chastel,'' Histoire des virus, de la variole au sida'', París, Boubée, 1992, p. 222.</ref>. Enfin, en mai dei malautiás, leis obriers negres, pauc qualificats, avián una productivitat febla. ==== L'escàndol de Panamà ==== [[Fichièr:1886 bas obispo.jpg|thumb|right|Fotografia d'una excavatritz en [[1886]].]] {{veire|Escàndol de Panamà}} A partir de [[1886]], l'adopcion dau projècte basat sus de resclausas permetèt de redurre lei despensas. Pasmens, la Companhiá aviá ja perdut de milions de [[franc francés|francs]]. En [[França]], Lesseps deguèt afrontar fòrça criticas e lei levadas de fons venguèron pus malaisadas. En [[1888]], faguèt falhida e lei trabalhs deguèron s'arrestar. De miliers de Francés avián perdut de sòus e l'estudi dei còmptes de la companhiá identifiquèt la corrupcion utilizada per Lesseps per obtenir lo sostèn dei mitans bancaris e politics. La [[premsa]] revelèt l'afaire en [[1892]]. Aquò marquèt lo començament de l'[[escàndol de Panamà]], un deis escàndols pus grèus de l'istòria politica francesa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Bouvier, ''Les deux scandales de Panama'', París, Gallimard-Julliard, coll. « Archives », 1964.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Garrigues, ''Les Scandales de la République : de Panama à l'affaire Elf'', París, Robert Laffont, 2004.</ref>. Fins a [[1894]], una Companhiá Novèla dau Canau de Panamà, dotat d'un capitau de 65 milions de francs, assaièt de trobar d'investisseires novèus per acabar lo [[canau]]. Pasmens, après 4 ans de recèrca, aviá agotat totei sei ressorsas e deguèt abandonar. Puei, [[Colómbia]] foguèt tocada per la [[Guèrra dei Mila Jorns]], una [[guèrra civila]] entre [[liberalisme|liberaus]] e [[conservatisme|conservators]]. S'acabèt per la victòria dau govèrn conservator e per l'independéncia de [[Panamà (país)|Panamà]]. Aquela independéncia foguèt largament lo resultat d'una insureccion suscitada per leis [[USA|Estats Units]]. [[Philippe Bunau-Varilla]], èx-director de la Companhiá Universala dau Canau, aguèt un ròtle centrau dins l'organizacion dau movement e ne'n venguèt lo representant. Negocièt alora la venda de la concession francesa, totjorn tenguda per la Companhiá Novèla, ais [[USA|Estats Units]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Fischer, ''Les États-Unis et le canal de Panama'', L'Harmattan, 1979, p. 44.</ref>. Lo [[tractat Hay-Bunau-Varilla]] formalizèt l'acòrdi lo 18 de novembre de [[1903]]. En cambi dau pagament de 10 milions de [[dolar estatsunidenc|dolars]] e d'una renda annuala de {{formatnum:250000}} dolars, [[Panamà (país)|Panamà]] l'acceptèt egalament e laissèt ais Estatsunidencs de drechs perpetuaus sus lo canau e sus una faissa de 8 km de cada costat dau traçat. === Lo projècte estatsunidenc === [[Fichièr:Panama Canal under construction, 1907.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dei trabalhs en [[1907]].]] Leis [[USA|Estats Units]] tornèron començar la construccion dau canau en [[1904]]. La direccion dau chantier foguèt fisada a [[John Findley Wallace]] ([[1904]]-[[1905]]), [[John Frank Stevens]] ([[1905]]-[[1907]]) e [[George Washington Goethals]] ([[1907]]-[[1916]]). Adoptèron lo plan [[Adolphe Godin de Lépinay|Godin de Lépinay]] e inicièron la construccion de resclausas e d'un lac artificiau. Pasmens, deguèron reglar plusors problemas : * la manca de man d'òbra foguèt inicialament un problema grèu per leis [[engenhariá|engenhaires]] en carga de la construccion. D'efiech, en [[1904]], [[John Findley Wallace|Wallace]] aviá solament {{formatnum:3500}} obriers que foguèron decimats per la [[fèbre jauna]] e lo [[paludisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernard G. Dennis, ''Engineering the Panama Canal'', ASCE Publications, 2014, p. 147.</ref>. De mesuras foguèron alora presas per aumentar lo nombre d'obriers que passèt a {{formatnum:26000}} òmes a la fin de [[1906]]. * l'impacte dei malautiás tropicalas foguèt limitat per leis esfòrç dau mètge generau [[William C. Gorgas]] ([[1854]]-[[1920]]) que creèt un servici medicau nombrós, assequèt leis estanhs e lei [[palun]]s per redurre lei populacions de [[moissau]]s, metèt en plaça un sistèma per provesir d'[[aiga potabla]] ai trabalhaires e capitèt de portar sus lo chantier d'equipaments de proteccion indispensables ([[moissaliera]]s, [[insecticida]]s, etc.). Se la mortalitat demorèt non negligibla, venguèt plus un problema per la conducha deis operacions. * lei [[maquina]]s utilizadas per leis Estatsunidencs èran fòrça eficaç dins lei terrens durs mai pas adaptadas ai tèrras movedissas. La solucion foguèt d'utilizar leis excavatritz [[França|francesas]] demoradas lòng dau percors. * la manca de man d'òbra qualificada foguèt resouguda en aumentant la part d'obriers « blancs »<ref>Lo tèrme « blanc » es de nuançar car designava totei lei trabalhaires en provenança d'[[Euròpa]] ò deis [[USA|Estats Units]]. En realitat, dos tèrç dei pòstes destinats a de blancs estatsunidencs èran tenguts per d'obriers negres paures (Bunau-Varilla, 1913).</ref>. Lo melhorament dei condicions sanitàrias foguèt decisiu per atraire de trabalhaires qualificats europèus e estatsunidencs. Au totau, {{formatnum:4300}} Europèus (sovent d'Espanhòus) e {{formatnum:2900}} Estatsunidencs èran engatjats per la Companhiá en [[1909]], çò que permetèt d'aumentar lo [[volum]] mejan excavat per òme de 65-70 m³/mes a 140 m³/mes. La construccion s'acabèt en [[1914]] e lo canau foguèt oficialament inaugurat lo 15 d'aost per lo president panamenc [[Belisario Porras Barahona]] e una delegacion d'oficiaus estatsunidencs. Tre sa dubertura, lo canau venguèt un aisse major dau comèrci internacionau. === Lo periòde estatsunidenc === [[Fichièr:Howardafb-panama.jpg|thumb|right|Basa aeriana estatsunidenca dins la zòna dau canau en [[1970]].]] {{veire|Zòna dau canau de Panamà}} Leis [[USA|Estats Units]] [[fortificacion|fortifiquèron]] la zòna dau canau e installèron una importanta [[garnison]]. Copèron ansin lo territòri panamenc en doas partidas. De pònts virants èran ben integrats dins lei resclausas de Gatún e de Miraflores, mai lor utilizacion èra constrenchas per lo foncionament generala dau canau. Puei, de servicis de fèrris foguèron creats. Pasmens, tre [[1923]], la necessitat d'un pònt èra venguda clara. Leis Estatsunidencs acceptèron sa construccion en [[1955]] e l'inauguracion aguèt luòc en [[1962]]. Dich [[pònt deis Americas]], a una autor liura de 61,4 m. Pasmens, a partir deis [[ans 1950]], la preséncia estatsunidenca foguèt mai e mai contestada per lei Panamencs. D'efiech, a aquela epòca, solament 4 % dei revenguts engendrats per lo canau èran transferits au govèrn panamenc. En [[1963]], per amaisar la situacion, leis [[USA|Estatsunidencs]] acceptèron la preséncia dau drapèu dau país sus lei bastiments oficiaus presents dins la zòna dau canau. Mens d'un an pus tard, un generau estatsunidenc lei retirèt entraïnant una esmoguda populara. La repression faguèt 27 mòrts e de centenaus de bleçats. En [[1968]], lo generau [[Omar Torrijos]], ''de facto'' cap dau govèrn de Panamà, decidèt de començar un lòng combat per obtenir la retrocession dau canau. Per aquò, utilizèt l'[[ONU]] e leis [[USA|Estats Units]], en minoritat, deguèron faire usatge de son drech de vetò per blocar una resolucion demandant la restitucion en [[1973]]. Puei, la pression contunièt d'aumentar fins a la signatura dei [[tractats Torrijos-Carter]] en [[1977]]. Permetèron lo mantenement deis Estatsunidencs dins la zòna fins au 31 de decembre de [[1999]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Lemoine, ''Les Enfants cachés du général Pinochet : précis de coups d’État modernes et autres tentatives de déstabilisation'', París, Don Quichotte, 2015, pp. 305-311.</ref>. Acòrdan tanben un drech d'intervencion a [[Washington]] per defendre lo canau. Es aqueu drech que foguèt invocat coma motiu de l'[[Invasion de Panamà|intervencion de 1989-1990]]. === Lo canau dempuei 1999 === {{veire|Autoritat dau Canau de Panamà}} Lo 31 de decembre de [[1999]], lo canau foguèt retrocedit a [[Panamà (país)|Panamà]]. Per o gerir, foguèt creada l'[[Autoritat dau Canau de Panamà]]. De mai, una lèi panamenca precisèt lo caractèr inalienable dau canau que pòu pas èsser vendut ò transferit a una autra entitat. Totjorn un aisse centrau dau trafec maritim mondiau, lo canau èra regularament saturat. A la fin deis [[ans 1990]], lo [[Camin de fèrre de Panamà|camin de fèrre Panamà-Colón]] foguèt renovat per permetre lo transpòrt terrèstre de [[conteneire]]s entre leis dos oceans. En parallèl, de trabalhs se debanèron sus lo canau eu meteis per aumentar la largor dei [[Resclausa|resclausas]] e permetre lo passatge de naviris d'una talha mai importanta. S'acabèron en [[2016]]. == Caracteristicas e foncionament == === Proprietat dau canau === [[Proprietat]] de l'[[Estat]] panamenc dempuei lo 31 de decembre de [[1999]], lo canau es gerit per l'[[Autoritat dau Canau de Panamà]], una agéncia [[Govèrn|governamentala]] autonòma. La [[constitucion]] de [[Panamà (país)|Panamà]] precisa que lo canau es un ben inalienable dau país. Pasmens, de [[1903]] a [[1999]], lo canau foguèt la proprietat deis [[USA|Estats Units]]. La retrocession foguèt organizada per lei [[tractats Torrijos-Carter]] signats en [[1979]]. Segon aqueleis acòrdis, leis [[Estats Units d'America|Estatsunidencs]] consèrvan lo drech d'intervenir [[guèrra|militarament]] per defendre lo [[canau]]. === Estructura generala dau canau === [[Fichièr:Canau de Panamà - Esquèma generau.png|thumb|right|Estructura generala dau canau.]] Lo canau unís lo [[golf de Panamà]], dins l'[[ocean Pacific]], a la [[mar Cariba]] que fa partida de l'[[ocean Atlantic]]. Per aquò, passa a travèrs de l'[[istme de Panamà]] en seguissent un traçat orientat segon un aisse generau nòrd-oèst sud-èst. Es constituït de plusors ensembles distints que comprènon, tres ensembles de resclausas, dos lacs artificiaus e divèrsei canaus. I a tanben un tresen lac artificiau que tèn lo ròtle de sèrva per mantenir lo nivèu d'aiga. Lei [[resclausa]]s son probable lei partidas pus espectaclosas dau canau. Ne'n son tanben leis elements que dictan la talha maximala dei [[naviri]]s capables de navegar sus lo canau. A l'origina, avián una largor de 33,53 m e una longor utilizabla de 304,8 m<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George W. Goethals, ''The Panama Canal'', Judd & Detweiler, 1911.</ref>. La profondor minimala èra de 12,55 m, çò que correspondiá a la prefondor de la seccion sud dei resclausas Pedro Miguel. Aquelei dimensions determinèron lei nòrmas ''[[Panamax]]'' quèran lei dimensions maximalas dei naviris acceptats dins lo canau. Dempuei [[2016]], son estadas remplaçadas per lei nòrmas ''[[Neopanamax]]'' que permèton lo passatge de naviris pus importants. Lo [[lac Gatún]] e lo [[Río Chagres]] son d'autrei partidas fondamentalas dau canau. Lo lac es un lac artificiau format per la restanca Gatún que barra lo liech de la [[ribiera]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ira E. Bennett, ''History Of The Panama Canal'', Washington, D.C., Historical Publishing Company, 1915.</ref>. Aquò permet de formar una importanta sèrva que permet, en mai de la navegacion, de mantenir lo nivèu de l'aiga. D'efiech, cada passatge de [[naviri]] necessita de versar d'[[aiga]] dins lei [[reclausa]]s. En mejana, en tenent còmpte dei pèrdas entraïnadas per l'[[evaporacion]], aquò representa un [[volum]] jornadier de 10 hm³<ref>'''[[Anglés|(en)]]''' Canal de Panamá, ''Beyond Scarcity: How the Canal Manages the Fresh Water Challenge'', consultat lo 18 de febrier de 2025, [https://pancanal.com/en/how-the-canal-manages-the-fresh-water-challenge/].</ref>. La vau d'origina foguèt [[inondacion|inondada]]. La màger part d'aquela zòna es relativament perilhosa per la navegacion car de troncs d'[[aubre]]s, susceptibles de damatjar lei naviris, son encara presents dins l'[[aiga]]. Lo canau navegable es donc estrictament definit tant sus lo lac que sus la ribiera. Lo [[lac Gatún]] es emplit per lei [[plueja]]s [[clima tropicau|tropicalas]], mai la consumacion durant la sason eissucha entraïna una baissa sensible dau nivèu. Aqueu fenomèn sembla de s'agravar amb lo [[cambiament climatic]]. La disparicion dei [[seuva]]s panamencas es un autre factor d'explicacion car redutz la quantitat d'aiga estocada per la vegetacion dau [[bacin versant]]. Una segonda restanca, la restanca Madden, foguèt donc construcha per crear un segond lac artificiau, lo [[lac Alajuela]] (ò [[lac Madden]]), per estocar d'aiga suplementària. === Passatge dei naviris === [[Fichièr:Missouri panama canal.jpg|thumb|right|Passatge dau [[cuirassat]] ''[[USS Missouri (BB-63)|USS Missouri]]'' en [[1945]].]] La circulacion dei naviris lòng dau canau es somesa a de règlas edictadas per l'Autoritat dau Canau. La preséncia d'un [[pilòt (marina)|pilòt]] es obligatòria e lei naviris dèvon mantenir una [[velocitat]] permetent d'assegurar la fluiditat dau trafec, de gardar una certana manobrabilitat e de frenar rapidament. I a dos sens de navegacion, mai lei naviris modèrnes pòdon pas se crosar dins la seccion Gaillard, la zòna pus estrecha dau canau. Dins lei resclausas, de [[remoucaire]]s ò de [[locomotiva]]s asseguran lo posicionament dei naviris. Lo montant dau peatge es decidit per l'Autoritat e es basat sus lo tipe dau naviri, sa talha e son tipe de cargament. En [[2006]], lei revenguts dau canau èran estimats a 1,4 miliard de [[dolar estatsunidenc|dolars]]. En [[2019]], après lei trabalhs d'agrandiment, avián aumentat a 3,2 miliards de dolars gràcias au passatge de [[pòrta-conteneires]] ''[[Neopanamax]]'' pus gròs. == Efiechs environamentaus == Lo canau de Panamà a doas consequéncias environamentalas principalas sus leis [[ecosistèma]]s mondiaus. La premiera es la joncion entre leis [[ocean]]s [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]] qu'a mes en contacte de populacions marinas separadas dempuei de milions d'[[annada]]s. Aquò es ansin la causa de l'introduccion de plusors [[espècia invasiva|espècias invasivas]] dins lei dos oceans. La segonda consequéncia majora es la formacion d'una barriera fisica entre l'[[America dau Nòrd]] e l'[[America dau Sud]]. La largor d'aquela barriera varia de quauquei centenaus de [[mètre]]s a plusors desenaus de quilomètres. Aquò empacha pas lo passatge deis [[aucèu]]s, dei [[ratapenada]]s, deis [[insècte]]s ò dei [[pollèn|pollens]], mai limita fòrça aqueu dei [[mamifèr]]s e deis aucèus terrèstres. Localament, l'esplecha dau canau entraïna de [[pollucion]]s localas importantas en causa de la desforestacion deis entorns dau canau, dei curatges e dei resclausadas. D'efiech, aquò favoriza la suspension dei sediments, la turbiditat e l'[[eutrofizacion]] de l'aiga. I a tanben de tensions a prepaus dau partiment de l'aiga dins lo país. D'efiech, durant la sason eissucha, lo canau necessita un provesiment d'aiga a partir dau [[lac Alajuela]]. Aquò es pas totjorn sufisent e, dempuei [[2019]], lei periòdes de reduccion dau trafec vènon mai e mai frequentas. == Projèctes concurrents e alternativas == Divèrsei projèctes concurrents son estats estudiats per passar entre leis oceans [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]]. Lo pus avançat es lo [[projècte de canau de Nicaragua]] que prevetz lo passatge a travèrs de l'[[istme de Rivas]], dau [[lac Nicaragua]] e dau fluvi [[Río San Juan (Nicaragua)|San Juan]]. Aquò necessitariá la construccion de plusors seccions de [[resclausa]]s per agantar una altitud de 34 m<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Noé, « Un canal au Nicaragua. Creuser l'avenir ou les illusions ? », ''Conflits : histoire, géopolitique, relations internationales'', n° 6, julhet-setembre de 2015.</ref>. Dos autrei projèctes existisson en [[Mexic]] e en [[Colómbia]]. Pasmens, la topografia e la distància semblan de pausar de problemas tecnics tròp importants. Per exemple, en [[Mexic]], l'[[istme de Tehuantepec]] a una longor de 200 km e una altitud maximala de 198 m. Leis alternativas existentas au canau son donc, a l'ora d'ara, de [[camin de fèrre|camins de fèrre]] permetent de jónher dos [[pòrt (marina)|pòrts]]. Lei pus importants son lo [[camin de fèrre de Panamà]] e lo [[tren interoceanic]] mexican<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. L. Corthell, ''The Tehuantepec Route, The Railroad Gazette'', vol. XXXVII, 1904, p. 155.</ref>. Dins aquò, aquelei linhas son pas en mesura de remplaçar lo [[canau]] en causa dei limits dau fret ferroviari. Per exemple, en [[2012]], lo camin de fèrre de Panamà transportèt {{formatnum:400000}} [[conteneire]]s. En comparason, lei resclausas pus recentas dau canau son actualament capablas de gerir lo passatge de naviris marchands de {{formatnum:13000}} [[equivalent vint pès|EVP]], es a dire de {{formatnum:13000}} conteneires de 6,1 m de longor. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Autoritat dau Canau de Panamà]]. * [[Philippe Bunau-Varilla|Bunau-Varrila (Philippe)]]. * [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]]. * [[George Washington Goethals|Geothals (George Washington)]]. * [[Tractat Hay-Bunau-Varilla|Hay-Bunau-Varilla (tractat)]]. * [[Ferdinand de Lesseps|Lesseps (Ferdinand de)]]. * ''[[Neopanamax]]''. * [[Escàndol de Panamà|Panamà (escàndol de)]]. * [[Istme de Panamà|Panamà (istme de)]]. * ''[[Panamax]]''. * [[Resclausa]]. * [[Tractats Torrijos-Carter|Torrijos-Carter (tractats)]]. * [[Zòna dau canau de Panamà]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' « Canal de Panama, rêve français, réalité américaine », ''National Geographic France'', n° 2, novembre de 1999. * '''[[francés|(fr)]]''' Hermann Bertschinger (resumit de M. Goupil), « Les travaux du canal de Panama », ''Annales des ponts et chaussées, Mémoires et documents relatifs à l'art des constructions et au service de l'ingénieur'', 8{{a}} seria, t. 37, n° 1, 1909, pp. 142-150. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Bunau-Varilla, ''Panama, la création, la destruction, la résurrection'', París, Plon, 1913, p. 774. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Delannoy, « Les Américains lâchent le canal », ''Géo'', n° 249, 1999, pp. 44-62. * '''[[francés|(fr)]]''' Albin Dumas, « Le Canal de Panama : historique, description, état actuel des travaux, conséquences économiques », ''Annales des ponts et chaussées, Mémoires et documents relatifs à l'art des constructions et au service de l'ingénieur'', 9{{a}} seria, t. 37, n° 1, 1912, pp. 157-306. * '''[[francés|(fr)]]''' Albin Dumas, « Le canal de Panama : inauguration d'un monument aux promoteurs et aux ouvriers du canal interocéanique. Le trafic en 1923 », ''Le Génie civil'', n° 2167, 23 de febrier de 1924, pp. 173-179. * '''[[francés|(fr)]]''' Georges Fisher, ''Les États-Unis et le canal de Panama'', París, L'Harmattan, 1979, 207 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Édouard Imbeaux, « Les Mesures sanitaires à Panama », ''Annales des ponts et chaussées'', 9{{a}} série, t. 19, n° 1, 1914, pp. 75-117. * '''[[anglés|(en)]]''' David McCullough, ''The Path Between the Seas'', Nòva York, Éditions Simon & Schuster, 1978. * '''[[francés|(fr)]]''' François Trotet, ''Le Panama'', París, Éditions Karthala, 1991, p. 189. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Canal]] [[Categoria:Geografia de Panamà]] 5rxr4dmaba76k7c4quwcw6pdnq998sq 2499546 2499545 2026-05-03T07:24:18Z Nicolas Eynaud 6858 /* Efiechs environamentaus */ 2499546 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{omon|Panamà}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:New Panama Canal.jpg|thumb|right|Resclausas dau canau après lei trabalhs de modernizacion deis [[ans 2010]].]] Lo '''canau de Panamà''' es un [[Canal (via navegabla)|canau]] [[mar]]itim que travèrsa l'[[istme de Panamà]] e permet un passatge dirècte entre leis [[ocean]]s [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]]. Considerat coma una òbra majora de l'[[engenhariá]] modèrna en causa de la dificultat de sa construccion, aguèt un impacte considerable sus lo [[comèrci]] mondiau en prepausant per lo trafec marchand un passatge pus rapid e mens perilhós que la rota dau [[cap Hòrn]] e dau [[passatge de Drake]] per lei [[naviri]]s aguent besonh entre lei dos oceans. Per exemple, dins lo cas d'un naviri anant de [[Nòva York]] a [[San Francisco]], lo percors es passat de {{formatnum:22500}} km a {{formatnum:9500}} km. Uei, amb una capacitat teorica annuala de 510 milions de tonas de fret, lo canau de Panamà es un deis aisses pus importants dau comèrci maritim internacionau. L'idèa de bastir un canau a travèrs de l'istme foguèt imaginada tre lo sègle XVI, mai lei constrenchas [[tecnologia|tecnologicas]] empachèron la realizacion concrèta dei projèctes. La premiera temptativa seriosa se debanèt dins leis [[ans 1880]] amb la creacion de la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà|Companhiá Universala de Panamà]] per [[Ferdinand de Lesseps]]. Aureolat per la capitada dau [[canau de Suèz]], capitèt de trobar lo finançament necessari, mai negligiguèt lei dificultats geograficas e lei [[malautiá]]s tropicalas ([[paludisme]], [[fèbre jauna]]). En [[1888]], la Companhiá faguèt donc falhida, roïnada per aquelei problemas. Pasmens, lo projècte foguèt pas abandonat e, en [[1903]], la concession [[França|francesa]] foguèt venduda ais [[USA|Estats Units]]. De [[1904]] a [[1914]], leis [[USA|Estatsunidencs]] acabèron la construccion dau canau après aver reglat lei problemas tecnics en chausissant de realizar plusors seccions de [[resclausa]]s. Après sa dubertura, lo canau demorèt una possession [[USA|estatsunidenca]] fins a [[1999]]. Vist coma una region estrategica, foguèt l'objècte d'importants trabalhs de [[fortificacion]], en particular durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e la [[Guèrra Freja]]. Pasmens, leis autoritats panamencas contestèron pauc a cha pauc lo contraròtle estatsunidenc exclusiu de la zòna dau canau. Pauc a cha pauc, leis Estatsunidencs deguèron acceptar de concessions e, finalament, en [[1979]], dos tractats organizèron la retrocession progressiva dau canau a [[Panamà (país)|Panamà]]. Dins aquò, [[Washington]] garda un drech d'intervencion militara per protegir lo canau en cas de menaça per la navegacion. == Descripcion == [[Fichièr:Panama Canal Gatun Locks.jpg|thumb|right|200px|Un [[remoucaire]] dau canau, se dirigissent vèrs la [[mar Cariba]], espèra un naviri marchand dins la chambra superiora de la resclausa de Gatún.]] Lo canau de Panamà connecta lo [[golf de Panamà]] dins l'[[ocean Pacific]] a la [[mar Cariba]] e a l'[[ocean Atlantic]]. La forma de l'[[istme de Panamà]], que serpateja, fa que lo canau raja dau sud-èst dempuei lo [[Ocean Pacific|Pacific]] vèrs lo nòrd-oèst en direccion de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per redurre lei riscs d'errors d'orientacion, leis autoritats dau canau classan los transits en doas categorias generala : « direccion nòrd » indica un passatge dau Pacific vèrs l'Atlantic e « direccion sud » indica un passatge dins la direccion opausada. La durada mejan dau transit es de 9 oras e, en mejana, un quarantenau de naviris travèrsan lo canau cada jorn. Lo canau pòu aculhir de [[naviri]]s de talhas divèrsas, anant dei [[yacht]]s privats fins a de [[nau de comèrci|naviris marchands]] capables d'assegurar de viatges transoceanics. Pasmens, en causa dei constrenchas fisicas dau canau, totei lei naviris pòdon pas i passar. Se parla ansin de naviris de classa ''Panamax'' per designar lei naviris susceptibles de passar per lo canau. == Istòria == === L'istme de Panamà avans lo canau === Lei pòbles [[amerindian]]s installats dins l'[[istme de Panamà]] son relativament mau coneguts. Lei pus famós son probable lei [[Guaymí]] que menèron un lòng combat defensiu còntra leis [[Espanha|Espanhòus]] durant lo sègle XVI. Èran connectats ai rets marchandas precolombianas e de vestigis de [[rota]]s ancianas pòdon s'observar dins la region. Leis informacions sus la region vènon pus nombrosas après l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]]. Tre novembre de [[1515]], [[Antonio Tello de Guzmán]] descurbiguèt un camin indigèn permetent de passar dau [[golf de Panamà]] a [[Portobelo (Panamà)|Portobelo]]. Melhorat e caladat per leis [[Espanha|Espanhòus]], foguèt utilizat per transportar l'[[aur]] e l'[[argent]] d'[[America dau Sud]] fins a [[Portobelo (Panamà)|Portobelo]] ont èra expedit en [[Euròpa]]. La dificultat de passar lo [[cap Hòrn]], ben demostrada per l'expedicion [[Ferrand Magellan|Magellan]], suscitèt donc d'interès per la construccion d'un [[canau]]. Pasmens, lei mejans financiers e [[tecnologia|tecnologics]] de l'epòca permetián pas de realizar un tau projècte. En plaça, leis [[Espanha|Espanhòus]] construguèrron una rota vertadiera e la [[fortificacion|fortifiquèron]]. Aquò empachèt pas d'atacas de [[flibustier]]s, mai permetèt generalament d'expedir sensa dificultats particularas lei marchandisas [[colonialisme|colonialas]] en direccion d'[[Espanha]]<ref>En particular, en [[1671]], una expedicion menada per [[Henry Morgan]] prenguèt la [[ciutat de Panamà]] e pilhèt una quantitat considerabla de richessas.</ref>. Au sègle XIX, la rota interoceanica èra insufisenta per assegurar un transpòrt eficaç dei marchandisas<ref>L'annexion de [[Califòrnia]] per leis [[USA|Estats Units]] foguèt un dei motors de la creissença dau comèrci interoceanic a partir deis [[ans 1840]]. D'efiech, la descubèrta d'[[aur]] dins la region entraïnèt l'emigracion rapida de desenaus de miliers d'abitants.</ref>. L'idèa d'un canau, jamai totalament abandonada amb divèrsei projèctes mai ò mens seriós imaginats entre lei sègles XVI e XVIII, venguèt tornarmai un sujècte de reflexion. Pasmens, lo còst èra encara tròp important e la solucion dau [[camin de fèrre]] foguèt donc privilegiada<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christian Brun, « Pas de canal sans le train », ''Connaissance du Rail'', n° 328~329, setembre-octòbre de 2008.</ref>. De [[1850]] a [[1855]], foguèt ansin bastit lo [[camin de fèrre de Panamà]], una [[Camin de fèrre|linha ferroviària]] considerada coma un dei caps d'òbra de l'[[engenhariá]] de la [[Revolucion Industriala]]. Pasmens, lei [[malautiá]]s ([[colerà]], [[fèbre jauna]], [[paludisme]]...) tuèron {{formatnum:12000}} personas durant lo chantier. === Lo projècte de la Companhiá Universala de Panamà === {{veire|Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà}} ==== Lei premiers projèctes francés ==== [[Fichièr:Panama Canal Nicaragua Canal MKL Bd. 16 1890 (128535953).jpg|thumb|right|Plan de [[1890]] mostrant lei traçats possibles en [[Panamà (país)|Panamà]] e en [[Nicaragua]].]] Tre lo començament dau sègle XIX, a l'iniciativa d'[[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]), divèrsei responsables politics e òmes d'afaires [[França|francés]] s'interessèron a la possibilitat de construrre un [[canau]] interoceanic en [[America Centrala]]<ref>Humboldt èra un [[geografia|geograf]] e explorator [[Prússia|prussian]], mai realizèt una partida importanta de sa carriera en [[França]].</ref>. Per exemple, l'idèa suscitèt l'interès de personalitats coma [[François Guizot|Guizot]] ([[1787]]-[[1874]]), mai leis estudis menats dins la region ne'n mostrèron l'impossibilitat amb lei mejans tecnics de l'epòca. Pasmens, lo projècte foguèt jamai totalament abandonat. Entre [[1850]] e [[1875]], plusors estudis suplementaris identifiquèron ansin tres passatges possibles. En [[1876]], una premiera concession foguèt acordada per [[Colómbia]] a [[István Türr]] e [[Antoine de Gorgonza]] per construrre un canau dins l'[[istme de Darién]]. Doas expedicions dirigidas per [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse]] ([[1844]]-[[1909]]) explorèron la region per precisar lo trajècte. Una « Societat Civila Internacionala dau Canau Internacionau per l'Istme de Darién » foguèt creada per enquadrar l'entrepresa. En [[1878]], lo contracte de concession foguèt precisat amb lo govèrn colombian. ==== L'arribada de Ferdinand de Lesseps ==== [[Fichièr:Canal Interoceanique de Panama 1880.jpg|thumb|right|Accion de la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]] emesa en [[1880]].]] {{veire|Ferdinand de Lesseps}} En mai de [[1879]], [[Ferdinand de Lesseps]] ([[1805]]-[[1894]]), aureolat dau succès de la construccion dau [[canau de Suèz]], decidèt de reprendre lo projècte de [[Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse|Bonaparte-Wyse]] de construccion d'un canau sensa [[resclausa]]. Se turtèt a l'oposicion d'[[Adolphe Godin de Lépinay]] ([[1821]]-[[1898]]), un [[engenhariá|engenhaire]] qu'aviá realizat d'estudis sus lo traçat e ja trabalhat dins de regions tropicalas. Se prononcièt en favor de la construccion de resclausas per simplificar lei trabalhs. De mai, critiquèt lei previsions optimistas de Lesseps que negligissiá l'impacte dei [[malautiá]]s sus leis obriers e sus lo calendier. Pasmens, lo projècte de Lesseps foguèt adoptat e lo Francés crompèt la concession signada per Bonaparte-Wyse. Creèt tanben la [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]] per bastir e esplechar lo [[canau]]. Lo còst dei trabalhs èra inicialament estimat a 1,2 miliard de [[franc francés|francs]]. Aquò inquietèt leis investisseires e una premiera emission d'obligacions per finançar lo projècte s'acabèt per una revirada. Lesseps anèt donc en [[Panamà (país)|Panamà]] per començar simbolicament lei trabalhs en genier de [[1880]]. A [[Nòva York]], recebèt un acuelh cortés deis autoritats [[USA|estatsunidencas]], mai [[Washington]] decidèt de s'opausar a un projècte francocolombian vist coma una menaça per sa dominacion dins la region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hernando Calvo Ospina, « Panamá, un canal à tout prix », ''Le Monde diplomatique'', novembre de 2003.</ref>. A son retorn en [[França]], Lesseps demeniguèt l'estimacion dau còst de la construccion a 600 milions de francs, çò que li permetèt d'obtenir lei sòus necessaris. Per facilitar son emission d'obligacions, associèt de [[banca]]s a l'afaire e cerquèt lo sostèn d'òmes politics, elements a l'origina dau futur [[escàndol de Panamà|escàndol]]. Dins aquò, divèrsei dificultats geinèron rapidament lo chantier. La premiera foguèt la chausida iniciala dau traçat qu'èra mau adaptat a la realitat de la [[topografia]]. En [[1886]], Lesseps decidèt de modificar son plan per integrar de resclausas. Lo segond problema foguèron lei [[malautiá]]s tropicalas ([[fèbre jauna]], [[paludisme]], [[colerà]], etc.) que decimèron leis obriers. Per prevenir aquela constrencha, Lesseps aviá emplegat mai de {{formatnum:14000}} obriers negres<ref>Una partida dei subrevivents demorèt en [[Pananà (país)|Panamà]]. Sei descendents constituïsson una part importanta de la populacion panamenca actuala.</ref>, supausats pus resistents, e reduch au minimom lo nombre d'Europèus (670)<ref name="Bunau-Varilla 1913">'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Bunau-Varilla, ''Panama, la création, la destruction, la résurrection'', París, Librairie Plon, 1913.</ref>. Pasmens, s'aquela idèa èra confòrma ais idèas [[racisme|racistas]] dau periòde, agravèt en realitat la situacion car lei condicions sanitàrias foguèron largament negligidas dins l'organizacion. De [[1881]] a [[1889]], la Companhiá reconoguèt ansin lo decès de {{formatnum:5618}} trabalhaires e d'estudis estiman lo nombre vertadier de victimas a mai de {{formatnum:22000}} mòrts<ref>'''[[francés|(fr)]]''' C. Chastel,'' Histoire des virus, de la variole au sida'', París, Boubée, 1992, p. 222.</ref>. Enfin, en mai dei malautiás, leis obriers negres, pauc qualificats, avián una productivitat febla. ==== L'escàndol de Panamà ==== [[Fichièr:1886 bas obispo.jpg|thumb|right|Fotografia d'una excavatritz en [[1886]].]] {{veire|Escàndol de Panamà}} A partir de [[1886]], l'adopcion dau projècte basat sus de resclausas permetèt de redurre lei despensas. Pasmens, la Companhiá aviá ja perdut de milions de [[franc francés|francs]]. En [[França]], Lesseps deguèt afrontar fòrça criticas e lei levadas de fons venguèron pus malaisadas. En [[1888]], faguèt falhida e lei trabalhs deguèron s'arrestar. De miliers de Francés avián perdut de sòus e l'estudi dei còmptes de la companhiá identifiquèt la corrupcion utilizada per Lesseps per obtenir lo sostèn dei mitans bancaris e politics. La [[premsa]] revelèt l'afaire en [[1892]]. Aquò marquèt lo començament de l'[[escàndol de Panamà]], un deis escàndols pus grèus de l'istòria politica francesa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Bouvier, ''Les deux scandales de Panama'', París, Gallimard-Julliard, coll. « Archives », 1964.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Garrigues, ''Les Scandales de la République : de Panama à l'affaire Elf'', París, Robert Laffont, 2004.</ref>. Fins a [[1894]], una Companhiá Novèla dau Canau de Panamà, dotat d'un capitau de 65 milions de francs, assaièt de trobar d'investisseires novèus per acabar lo [[canau]]. Pasmens, après 4 ans de recèrca, aviá agotat totei sei ressorsas e deguèt abandonar. Puei, [[Colómbia]] foguèt tocada per la [[Guèrra dei Mila Jorns]], una [[guèrra civila]] entre [[liberalisme|liberaus]] e [[conservatisme|conservators]]. S'acabèt per la victòria dau govèrn conservator e per l'independéncia de [[Panamà (país)|Panamà]]. Aquela independéncia foguèt largament lo resultat d'una insureccion suscitada per leis [[USA|Estats Units]]. [[Philippe Bunau-Varilla]], èx-director de la Companhiá Universala dau Canau, aguèt un ròtle centrau dins l'organizacion dau movement e ne'n venguèt lo representant. Negocièt alora la venda de la concession francesa, totjorn tenguda per la Companhiá Novèla, ais [[USA|Estats Units]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Fischer, ''Les États-Unis et le canal de Panama'', L'Harmattan, 1979, p. 44.</ref>. Lo [[tractat Hay-Bunau-Varilla]] formalizèt l'acòrdi lo 18 de novembre de [[1903]]. En cambi dau pagament de 10 milions de [[dolar estatsunidenc|dolars]] e d'una renda annuala de {{formatnum:250000}} dolars, [[Panamà (país)|Panamà]] l'acceptèt egalament e laissèt ais Estatsunidencs de drechs perpetuaus sus lo canau e sus una faissa de 8 km de cada costat dau traçat. === Lo projècte estatsunidenc === [[Fichièr:Panama Canal under construction, 1907.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dei trabalhs en [[1907]].]] Leis [[USA|Estats Units]] tornèron començar la construccion dau canau en [[1904]]. La direccion dau chantier foguèt fisada a [[John Findley Wallace]] ([[1904]]-[[1905]]), [[John Frank Stevens]] ([[1905]]-[[1907]]) e [[George Washington Goethals]] ([[1907]]-[[1916]]). Adoptèron lo plan [[Adolphe Godin de Lépinay|Godin de Lépinay]] e inicièron la construccion de resclausas e d'un lac artificiau. Pasmens, deguèron reglar plusors problemas : * la manca de man d'òbra foguèt inicialament un problema grèu per leis [[engenhariá|engenhaires]] en carga de la construccion. D'efiech, en [[1904]], [[John Findley Wallace|Wallace]] aviá solament {{formatnum:3500}} obriers que foguèron decimats per la [[fèbre jauna]] e lo [[paludisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernard G. Dennis, ''Engineering the Panama Canal'', ASCE Publications, 2014, p. 147.</ref>. De mesuras foguèron alora presas per aumentar lo nombre d'obriers que passèt a {{formatnum:26000}} òmes a la fin de [[1906]]. * l'impacte dei malautiás tropicalas foguèt limitat per leis esfòrç dau mètge generau [[William C. Gorgas]] ([[1854]]-[[1920]]) que creèt un servici medicau nombrós, assequèt leis estanhs e lei [[palun]]s per redurre lei populacions de [[moissau]]s, metèt en plaça un sistèma per provesir d'[[aiga potabla]] ai trabalhaires e capitèt de portar sus lo chantier d'equipaments de proteccion indispensables ([[moissaliera]]s, [[insecticida]]s, etc.). Se la mortalitat demorèt non negligibla, venguèt plus un problema per la conducha deis operacions. * lei [[maquina]]s utilizadas per leis Estatsunidencs èran fòrça eficaç dins lei terrens durs mai pas adaptadas ai tèrras movedissas. La solucion foguèt d'utilizar leis excavatritz [[França|francesas]] demoradas lòng dau percors. * la manca de man d'òbra qualificada foguèt resouguda en aumentant la part d'obriers « blancs »<ref>Lo tèrme « blanc » es de nuançar car designava totei lei trabalhaires en provenança d'[[Euròpa]] ò deis [[USA|Estats Units]]. En realitat, dos tèrç dei pòstes destinats a de blancs estatsunidencs èran tenguts per d'obriers negres paures (Bunau-Varilla, 1913).</ref>. Lo melhorament dei condicions sanitàrias foguèt decisiu per atraire de trabalhaires qualificats europèus e estatsunidencs. Au totau, {{formatnum:4300}} Europèus (sovent d'Espanhòus) e {{formatnum:2900}} Estatsunidencs èran engatjats per la Companhiá en [[1909]], çò que permetèt d'aumentar lo [[volum]] mejan excavat per òme de 65-70 m³/mes a 140 m³/mes. La construccion s'acabèt en [[1914]] e lo canau foguèt oficialament inaugurat lo 15 d'aost per lo president panamenc [[Belisario Porras Barahona]] e una delegacion d'oficiaus estatsunidencs. Tre sa dubertura, lo canau venguèt un aisse major dau comèrci internacionau. === Lo periòde estatsunidenc === [[Fichièr:Howardafb-panama.jpg|thumb|right|Basa aeriana estatsunidenca dins la zòna dau canau en [[1970]].]] {{veire|Zòna dau canau de Panamà}} Leis [[USA|Estats Units]] [[fortificacion|fortifiquèron]] la zòna dau canau e installèron una importanta [[garnison]]. Copèron ansin lo territòri panamenc en doas partidas. De pònts virants èran ben integrats dins lei resclausas de Gatún e de Miraflores, mai lor utilizacion èra constrenchas per lo foncionament generala dau canau. Puei, de servicis de fèrris foguèron creats. Pasmens, tre [[1923]], la necessitat d'un pònt èra venguda clara. Leis Estatsunidencs acceptèron sa construccion en [[1955]] e l'inauguracion aguèt luòc en [[1962]]. Dich [[pònt deis Americas]], a una autor liura de 61,4 m. Pasmens, a partir deis [[ans 1950]], la preséncia estatsunidenca foguèt mai e mai contestada per lei Panamencs. D'efiech, a aquela epòca, solament 4 % dei revenguts engendrats per lo canau èran transferits au govèrn panamenc. En [[1963]], per amaisar la situacion, leis [[USA|Estatsunidencs]] acceptèron la preséncia dau drapèu dau país sus lei bastiments oficiaus presents dins la zòna dau canau. Mens d'un an pus tard, un generau estatsunidenc lei retirèt entraïnant una esmoguda populara. La repression faguèt 27 mòrts e de centenaus de bleçats. En [[1968]], lo generau [[Omar Torrijos]], ''de facto'' cap dau govèrn de Panamà, decidèt de començar un lòng combat per obtenir la retrocession dau canau. Per aquò, utilizèt l'[[ONU]] e leis [[USA|Estats Units]], en minoritat, deguèron faire usatge de son drech de vetò per blocar una resolucion demandant la restitucion en [[1973]]. Puei, la pression contunièt d'aumentar fins a la signatura dei [[tractats Torrijos-Carter]] en [[1977]]. Permetèron lo mantenement deis Estatsunidencs dins la zòna fins au 31 de decembre de [[1999]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Lemoine, ''Les Enfants cachés du général Pinochet : précis de coups d’État modernes et autres tentatives de déstabilisation'', París, Don Quichotte, 2015, pp. 305-311.</ref>. Acòrdan tanben un drech d'intervencion a [[Washington]] per defendre lo canau. Es aqueu drech que foguèt invocat coma motiu de l'[[Invasion de Panamà|intervencion de 1989-1990]]. === Lo canau dempuei 1999 === {{veire|Autoritat dau Canau de Panamà}} Lo 31 de decembre de [[1999]], lo canau foguèt retrocedit a [[Panamà (país)|Panamà]]. Per o gerir, foguèt creada l'[[Autoritat dau Canau de Panamà]]. De mai, una lèi panamenca precisèt lo caractèr inalienable dau canau que pòu pas èsser vendut ò transferit a una autra entitat. Totjorn un aisse centrau dau trafec maritim mondiau, lo canau èra regularament saturat. A la fin deis [[ans 1990]], lo [[Camin de fèrre de Panamà|camin de fèrre Panamà-Colón]] foguèt renovat per permetre lo transpòrt terrèstre de [[conteneire]]s entre leis dos oceans. En parallèl, de trabalhs se debanèron sus lo canau eu meteis per aumentar la largor dei [[Resclausa|resclausas]] e permetre lo passatge de naviris d'una talha mai importanta. S'acabèron en [[2016]]. == Caracteristicas e foncionament == === Proprietat dau canau === [[Proprietat]] de l'[[Estat]] panamenc dempuei lo 31 de decembre de [[1999]], lo canau es gerit per l'[[Autoritat dau Canau de Panamà]], una agéncia [[Govèrn|governamentala]] autonòma. La [[constitucion]] de [[Panamà (país)|Panamà]] precisa que lo canau es un ben inalienable dau país. Pasmens, de [[1903]] a [[1999]], lo canau foguèt la proprietat deis [[USA|Estats Units]]. La retrocession foguèt organizada per lei [[tractats Torrijos-Carter]] signats en [[1979]]. Segon aqueleis acòrdis, leis [[Estats Units d'America|Estatsunidencs]] consèrvan lo drech d'intervenir [[guèrra|militarament]] per defendre lo [[canau]]. === Estructura generala dau canau === [[Fichièr:Canau de Panamà - Esquèma generau.png|thumb|right|Estructura generala dau canau.]] Lo canau unís lo [[golf de Panamà]], dins l'[[ocean Pacific]], a la [[mar Cariba]] que fa partida de l'[[ocean Atlantic]]. Per aquò, passa a travèrs de l'[[istme de Panamà]] en seguissent un traçat orientat segon un aisse generau nòrd-oèst sud-èst. Es constituït de plusors ensembles distints que comprènon, tres ensembles de resclausas, dos lacs artificiaus e divèrsei canaus. I a tanben un tresen lac artificiau que tèn lo ròtle de sèrva per mantenir lo nivèu d'aiga. Lei [[resclausa]]s son probable lei partidas pus espectaclosas dau canau. Ne'n son tanben leis elements que dictan la talha maximala dei [[naviri]]s capables de navegar sus lo canau. A l'origina, avián una largor de 33,53 m e una longor utilizabla de 304,8 m<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George W. Goethals, ''The Panama Canal'', Judd & Detweiler, 1911.</ref>. La profondor minimala èra de 12,55 m, çò que correspondiá a la prefondor de la seccion sud dei resclausas Pedro Miguel. Aquelei dimensions determinèron lei nòrmas ''[[Panamax]]'' quèran lei dimensions maximalas dei naviris acceptats dins lo canau. Dempuei [[2016]], son estadas remplaçadas per lei nòrmas ''[[Neopanamax]]'' que permèton lo passatge de naviris pus importants. Lo [[lac Gatún]] e lo [[Río Chagres]] son d'autrei partidas fondamentalas dau canau. Lo lac es un lac artificiau format per la restanca Gatún que barra lo liech de la [[ribiera]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ira E. Bennett, ''History Of The Panama Canal'', Washington, D.C., Historical Publishing Company, 1915.</ref>. Aquò permet de formar una importanta sèrva que permet, en mai de la navegacion, de mantenir lo nivèu de l'aiga. D'efiech, cada passatge de [[naviri]] necessita de versar d'[[aiga]] dins lei [[reclausa]]s. En mejana, en tenent còmpte dei pèrdas entraïnadas per l'[[evaporacion]], aquò representa un [[volum]] jornadier de 10 hm³<ref>'''[[Anglés|(en)]]''' Canal de Panamá, ''Beyond Scarcity: How the Canal Manages the Fresh Water Challenge'', consultat lo 18 de febrier de 2025, [https://pancanal.com/en/how-the-canal-manages-the-fresh-water-challenge/].</ref>. La vau d'origina foguèt [[inondacion|inondada]]. La màger part d'aquela zòna es relativament perilhosa per la navegacion car de troncs d'[[aubre]]s, susceptibles de damatjar lei naviris, son encara presents dins l'[[aiga]]. Lo canau navegable es donc estrictament definit tant sus lo lac que sus la ribiera. Lo [[lac Gatún]] es emplit per lei [[plueja]]s [[clima tropicau|tropicalas]], mai la consumacion durant la sason eissucha entraïna una baissa sensible dau nivèu. Aqueu fenomèn sembla de s'agravar amb lo [[cambiament climatic]]. La disparicion dei [[seuva]]s panamencas es un autre factor d'explicacion car redutz la quantitat d'aiga estocada per la vegetacion dau [[bacin versant]]. Una segonda restanca, la restanca Madden, foguèt donc construcha per crear un segond lac artificiau, lo [[lac Alajuela]] (ò [[lac Madden]]), per estocar d'aiga suplementària. === Passatge dei naviris === [[Fichièr:Missouri panama canal.jpg|thumb|right|Passatge dau [[cuirassat]] ''[[USS Missouri (BB-63)|USS Missouri]]'' en [[1945]].]] La circulacion dei naviris lòng dau canau es somesa a de règlas edictadas per l'Autoritat dau Canau. La preséncia d'un [[pilòt (marina)|pilòt]] es obligatòria e lei naviris dèvon mantenir una [[velocitat]] permetent d'assegurar la fluiditat dau trafec, de gardar una certana manobrabilitat e de frenar rapidament. I a dos sens de navegacion, mai lei naviris modèrnes pòdon pas se crosar dins la seccion Gaillard, la zòna pus estrecha dau canau. Dins lei resclausas, de [[remoucaire]]s ò de [[locomotiva]]s asseguran lo posicionament dei naviris. Lo montant dau peatge es decidit per l'Autoritat e es basat sus lo tipe dau naviri, sa talha e son tipe de cargament. En [[2006]], lei revenguts dau canau èran estimats a 1,4 miliard de [[dolar estatsunidenc|dolars]]. En [[2019]], après lei trabalhs d'agrandiment, avián aumentat a 3,2 miliards de dolars gràcias au passatge de [[pòrta-conteneires]] ''[[Neopanamax]]'' pus gròs. == Efiechs environamentaus == Lo canau de Panamà a doas consequéncias environamentalas principalas sus leis [[ecosistèma]]s mondiaus. La premiera es la joncion entre leis [[ocean]]s [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]] qu'a mes en contacte de populacions marinas separadas dempuei de milions d'[[annada]]s. Aquò es ansin la causa de l'introduccion de plusors [[espècia invasiva|espècias invasivas]] dins lei dos oceans. La segonda consequéncia majora es la formacion d'una barriera fisica entre l'[[America dau Nòrd]] e l'[[America dau Sud]]. La largor d'aquela barriera varia de quauquei centenaus de [[mètre]]s a plusors desenaus de quilomètres. Aquò empacha pas lo passatge deis [[aucèu]]s, dei [[ratapenada]]s, deis [[insècte]]s ò dei [[pollèn|pollens]], mai limita fòrça aqueu dei [[mamifèr]]s e deis aucèus terrèstres<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ghislain Rompré, W. Douglas Robinson e André Desrochers, « Causes of habitat loss in a Neotropical landscape : The Panama Canal corridor », ''Landscape and Urban Planning'', vol. 87, n° 2,‎ 11 d'aost de 2008, pp. 129-139.</ref>. Localament, l'esplecha dau canau entraïna de [[pollucion]]s localas importantas en causa de la desforestacion deis entorns dau canau, dei curatges e dei resclausadas. D'efiech, aquò favoriza la suspension dei sediments, la turbiditat e l'[[eutrofizacion]] de l'aiga. I a tanben de tensions a prepaus dau partiment de l'aiga dins lo país. D'efiech, durant la sason eissucha, lo canau necessita un provesiment d'aiga a partir dau [[lac Alajuela]]. Aquò es pas totjorn sufisent e, dempuei [[2019]], lei periòdes de reduccion dau trafec vènon mai e mai frequentas. == Projèctes concurrents e alternativas == Divèrsei projèctes concurrents son estats estudiats per passar entre leis oceans [[Ocean Atlantic|Atlantic]] e [[Ocean Pacific|Pacific]]. Lo pus avançat es lo [[projècte de canau de Nicaragua]] que prevetz lo passatge a travèrs de l'[[istme de Rivas]], dau [[lac Nicaragua]] e dau fluvi [[Río San Juan (Nicaragua)|San Juan]]. Aquò necessitariá la construccion de plusors seccions de [[resclausa]]s per agantar una altitud de 34 m<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Noé, « Un canal au Nicaragua. Creuser l'avenir ou les illusions ? », ''Conflits : histoire, géopolitique, relations internationales'', n° 6, julhet-setembre de 2015.</ref>. Dos autrei projèctes existisson en [[Mexic]] e en [[Colómbia]]. Pasmens, la topografia e la distància semblan de pausar de problemas tecnics tròp importants. Per exemple, en [[Mexic]], l'[[istme de Tehuantepec]] a una longor de 200 km e una altitud maximala de 198 m. Leis alternativas existentas au canau son donc, a l'ora d'ara, de [[camin de fèrre|camins de fèrre]] permetent de jónher dos [[pòrt (marina)|pòrts]]. Lei pus importants son lo [[camin de fèrre de Panamà]] e lo [[tren interoceanic]] mexican<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. L. Corthell, ''The Tehuantepec Route, The Railroad Gazette'', vol. XXXVII, 1904, p. 155.</ref>. Dins aquò, aquelei linhas son pas en mesura de remplaçar lo [[canau]] en causa dei limits dau fret ferroviari. Per exemple, en [[2012]], lo camin de fèrre de Panamà transportèt {{formatnum:400000}} [[conteneire]]s. En comparason, lei resclausas pus recentas dau canau son actualament capablas de gerir lo passatge de naviris marchands de {{formatnum:13000}} [[equivalent vint pès|EVP]], es a dire de {{formatnum:13000}} conteneires de 6,1 m de longor. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Autoritat dau Canau de Panamà]]. * [[Philippe Bunau-Varilla|Bunau-Varrila (Philippe)]]. * [[Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà]]. * [[George Washington Goethals|Geothals (George Washington)]]. * [[Tractat Hay-Bunau-Varilla|Hay-Bunau-Varilla (tractat)]]. * [[Ferdinand de Lesseps|Lesseps (Ferdinand de)]]. * ''[[Neopanamax]]''. * [[Escàndol de Panamà|Panamà (escàndol de)]]. * [[Istme de Panamà|Panamà (istme de)]]. * ''[[Panamax]]''. * [[Resclausa]]. * [[Tractats Torrijos-Carter|Torrijos-Carter (tractats)]]. * [[Zòna dau canau de Panamà]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' « Canal de Panama, rêve français, réalité américaine », ''National Geographic France'', n° 2, novembre de 1999. * '''[[francés|(fr)]]''' Hermann Bertschinger (resumit de M. Goupil), « Les travaux du canal de Panama », ''Annales des ponts et chaussées, Mémoires et documents relatifs à l'art des constructions et au service de l'ingénieur'', 8{{a}} seria, t. 37, n° 1, 1909, pp. 142-150. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Bunau-Varilla, ''Panama, la création, la destruction, la résurrection'', París, Plon, 1913, p. 774. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Delannoy, « Les Américains lâchent le canal », ''Géo'', n° 249, 1999, pp. 44-62. * '''[[francés|(fr)]]''' Albin Dumas, « Le Canal de Panama : historique, description, état actuel des travaux, conséquences économiques », ''Annales des ponts et chaussées, Mémoires et documents relatifs à l'art des constructions et au service de l'ingénieur'', 9{{a}} seria, t. 37, n° 1, 1912, pp. 157-306. * '''[[francés|(fr)]]''' Albin Dumas, « Le canal de Panama : inauguration d'un monument aux promoteurs et aux ouvriers du canal interocéanique. Le trafic en 1923 », ''Le Génie civil'', n° 2167, 23 de febrier de 1924, pp. 173-179. * '''[[francés|(fr)]]''' Georges Fisher, ''Les États-Unis et le canal de Panama'', París, L'Harmattan, 1979, 207 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Édouard Imbeaux, « Les Mesures sanitaires à Panama », ''Annales des ponts et chaussées'', 9{{a}} série, t. 19, n° 1, 1914, pp. 75-117. * '''[[anglés|(en)]]''' David McCullough, ''The Path Between the Seas'', Nòva York, Éditions Simon & Schuster, 1978. * '''[[francés|(fr)]]''' François Trotet, ''Le Panama'', París, Éditions Karthala, 1991, p. 189. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Canal]] [[Categoria:Geografia de Panamà]] 4u4ewzwz8uwcvpecdlokuomiaooq1di 0 69412 2499507 2489376 2026-05-02T14:40:37Z ~2026-26559-76 63390 2499507 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país = [[Sud-Africa]], [[Namibia]] | regions = [[Africa]] | personas = 7,2 milions (2016) | tipologia = {{Bes | {{SVO}} | {{Lenga flexionala}} | {{Lenga accentuala}} }} | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas germanicas]] | fam3 = [[Lengas germanicas occidentalas]] | fam4 = [[Bas alemand|Lengas bas alemandas]] | fam5 = [[Lengas francicas]] | fam6 = [[Lengas bas francicas]] | status = [[Sud-Africa]]<br>[[Namibia]]<br>[[Botswana]] |mòstra = Article primièr de la Declaracion dels dreches de l'òme '''Artikel 1''' ''Alle menslike wesens word vry, met gelyke waardigheid en regte, gebore. Hulle het rede en gewete en behoort in die gees van broederskap teenoor mekaar op te tree.'' }} L''''afrikaans''' o '''afrikaens'''<ref group="nt">Anciana grafia manlevada del neerlandés abans la reforma ortografica de 1863.</ref> es una [[lenga germanica]], subretot parlada en [[Sud-Africa]] e [[Namibia]]. Es una lenga filha del [[neerlandés]], qu'a per origina los dialèctes del sègle XVII, collectivament nomenats ''[[Cape Dutch]]''. Emai que l'afrikaans siá barrejat de lengas coma lo [[malai]], [[portugués]], [[banto]] o [[khoisan]], s'estima que 90 a 95&nbsp;del cent del vocabulari afrikaans es d'origina neerlandesa. Per aquesta rason, las diferéncias entre afrikaans e neerlandés venon puslèu sovent de la morfologia, la gramatica o l'ortografia que son pus regularas per l'afrikaans que pel neerlandés. I a un gra de compreneson mutuala entre las doas lengas—mai que mai a l'escrit—e mai s'es pus aisit per un neerlandofòn de comprene l'afrikaans que de lo parlar. Amb aperaquí 6,8 milions de locutors natius en Sud-Africa, o 13,3&nbsp;del cent de la populacion, es la tresena lenga mairala dins lo país. Ten la pus larga distribucion geografica e raciala de totas las lengas oficialas, e es la pus largament parlada e compresa coma segonda o tresena lenga. Es la lenga majoritària de la mitat oèst de Sud-Africa—las províncias de ''[[Northern Cape]]'' e ''[[Western Cape]]''—e la primièra lenga dels ''[[coloured]]'' e de las comunitats blancas. {{commons|Afrikaans}} {{Nòtas e referéncias | grop-nòtas = nt }} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga germanica]] [[Categoria:Lenga d'Africa del Sud]] [[Categoria:Lenga de Namibia]] gv8oig61wmz74czhp1nr6h0ey2al0q4 0 73244 2499528 1879745 2026-05-03T02:55:01Z Οἶδα 56194 Οἶδα a desplaçat la pagina [[Universitat d'Illinois a Chicago]] cap a [[Universitat d'Illinois Chicago]] : "As of Fall 2020, UIC no longer uses the at in University of Illinois at Chicago. Do not use a comma or a dash." https://www.uillinois.edu/erc/brand_and_marketing/brand/style/writing_style_guide 1879745 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:UIC Wordmark.svg|thumb|200px|Logo]] L''''Universitat d'Illinois a Chicago''' o '''UIC''' qu'ei ua institucion publica (l'[[Universitat de Chicago]] per contra qu'ei privada) virada de cap a l'ensenhament e a la recèrca e tanben la mei grana universitat de la ciutat de [[Chicago]]. [[Categoria:Universitat a Chicago]] 8huwj8he52y3bpx3h1tqzrcip4e4i01 2499530 2499528 2026-05-03T02:58:58Z Οἶδα 56194 2499530 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:UIC Wordmark.svg|thumb|200px|Logo]] L''''Universitat d'Illinois Chicago''' o '''UIC''' qu'ei ua institucion publica (l'[[Universitat de Chicago]] per contra qu'ei privada) virada de cap a l'ensenhament e a la recèrca e tanben la mei grana universitat de la ciutat de [[Chicago]]. [[Categoria:Universitat a Chicago]] 2v6y8k2o5t1rv3zuqt758ft5d03cjsa 0 73248 2499555 902573 2026-05-03T09:35:27Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Universitat d'Illinois Chicago]] 2499555 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Universitat d'Illinois Chicago]] 5q6ugjxm206awpf8w6lnzxlimyjlxvi 0 83644 2499493 2221081 2026-05-02T13:50:44Z Jiròni 239 2499493 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Pont-à-Mousson | nomcomuna2=Pont-à-Mousson | imatge= Moselle Pont-a-Mousson.jpg | descripcion= | lògo= | escut= Blason Pont-à-Mousson 54.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Nancy|Nancy]] | canton= [[Canton de Pont-à-Mousson|Pont-à-Mousson]] | insee = 54431 | sitweb= [http://www.ville-pont-a-mousson.fr/ www.ville-pont-a-mousson.fr] | cp = 54700 | cònsol = Henry Lemoine | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Mussipontain(ne)s (en [[francés]]) | longitud= 6.05472222222 | latitud= 48.9052777778 | alt mini = 172 | alt mej = | alt maxi = 382 | km² = 21.60 }} '''Pont-à-Mousson''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Meurthe e Mosèla]] e la [[regions francesas|region]] del [[Grand Est]]. == Geografia == === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Pont-à-Mousson]]'''Pont-à-Mousson'''}} {{Image label|x=0.689010733813|y=0.499621652393|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 125 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mousson (Meurthe e Mosèla)|Mousson]] (1,5km)}}}} {{Image label|x=0.331034266382|y=0.569306784538|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1525 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maidières]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.453436427303|y=0.787040044103|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 4434 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Blénod-lès-Pont-à-Mousson]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.76942934562|y=0.698187491869|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 774 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Atton]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.19542070704|y=0.572416984407|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1169 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montauville]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.249792259142|y=0.124077752742|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1200 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Norroy-lès-Pont-à-Mousson]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 54431 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Henry Lemoine|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 54431 |1793=6428 |1800=6738 |1806=7000 |1821=7005 |1831=7039 |1836=7261 |1841=7131 |1846=7140 |1851=7079 |1856=7709 |1861=8115 |1866= |1872=8211 |1876=10970 |1881=11293 |1886=11585 |1891=11595 |1896=12701 |1901=12847 |1906=13543 |1911=14009 |1921=8891 |1926=11726 |1931=12646 |1936=11343 |1946=10239 |1954=11416 |1962=12802 |1968=13406 |1975=14830 |1982=14942 |1990=14645 |1999=14592 |2004= |2005= |2006=13 879 |2007=14 065 |2008=14 333 |2009=14 466 |cassini=27491 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 54431 }} [[Categoria:Comuna de Meurthe e Mosèla]] j990kecwltpylytxy1ukx8mw68u70zn 2499494 2499493 2026-05-02T13:51:15Z Jiròni 239 2499494 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Pont-à-Mousson | nomcomuna2=Pont-à-Mousson | imatge= Moselle Pont-a-Mousson.jpg | descripcion= | lògo= | escut= Blason Pont-à-Mousson 54.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Nancy|Nancy]] | canton= [[Canton de Pont-à-Mousson|Pont-à-Mousson]] | insee = 54431 | sitweb= [http://www.ville-pont-a-mousson.fr/ www.ville-pont-a-mousson.fr] | cp = 54700 | cònsol = Henry Lemoine | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Mussipontain(ne)s (en [[francés]]) | longitud= 6.05472222222 | latitud= 48.9052777778 | alt mini = 172 | alt mej = | alt maxi = 382 | km² = 21.60 }} '''Pont-à-Mousson''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Meurthe e Mosèla]] e la [[regions francesas|region]] del [[Grand Èst]]. == Geografia == === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Pont-à-Mousson]]'''Pont-à-Mousson'''}} {{Image label|x=0.689010733813|y=0.499621652393|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 125 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mousson (Meurthe e Mosèla)|Mousson]] (1,5km)}}}} {{Image label|x=0.331034266382|y=0.569306784538|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1525 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maidières]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.453436427303|y=0.787040044103|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 4434 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Blénod-lès-Pont-à-Mousson]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.76942934562|y=0.698187491869|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 774 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Atton]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.19542070704|y=0.572416984407|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1169 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montauville]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.249792259142|y=0.124077752742|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1200 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Norroy-lès-Pont-à-Mousson]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 54431 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Henry Lemoine|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 54431 |1793=6428 |1800=6738 |1806=7000 |1821=7005 |1831=7039 |1836=7261 |1841=7131 |1846=7140 |1851=7079 |1856=7709 |1861=8115 |1866= |1872=8211 |1876=10970 |1881=11293 |1886=11585 |1891=11595 |1896=12701 |1901=12847 |1906=13543 |1911=14009 |1921=8891 |1926=11726 |1931=12646 |1936=11343 |1946=10239 |1954=11416 |1962=12802 |1968=13406 |1975=14830 |1982=14942 |1990=14645 |1999=14592 |2004= |2005= |2006=13 879 |2007=14 065 |2008=14 333 |2009=14 466 |cassini=27491 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 54431 }} [[Categoria:Comuna de Meurthe e Mosèla]] dfam4i29t36p1bdqdcl4yvxf9x5jqvy 0 100070 2499497 2253447 2026-05-02T13:57:17Z Jiròni 239 2499497 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=nrm | nomcomuna=Tchidbouo | nomcomuna2= ''Cherbourg-Octeville'' | imatge= Cherbourg.jpg | descripcion= Vista aeriana de Tchidbouo. | lògo= Logo-chbg-oct.jpg | escut= Blason ville fr CherbourgOcteville (Manche).svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | insee = 50129 | cp = 50100 et 50130 | cònsol = [[Bernard Cazeneuve]] | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Cherbourgeois (en [[francés]]) | longitud= -1.6253 | latitud= 49.6425 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 139 | km² = 14.26 }} '''Tchidbouo''' en [[normand]] ('' Cherbourg-Octeville'' en [[francés]], ''Cheraborg'' en [[gascon]], <ref>Atestat en 1386 ved. R. Cierbide & J. Santano Coleccion diplomatica de documentos gascones de la Baja Navarra (siglos XIV-XV). Archivo General de Navarra. In fuentes documentales medievales del PAIS VASCO, N°59, SAN SEBASTIAN 1990-1995 </ref>) es una anciana [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] e la [[regions francesas|region]] de [[Normandia]]. Resultava de la fusion de las comunas de Cherbourg e d'Octeville lo 1èr de març de 2000, venguèt comuna delegada de [[Cherbourg-en-Cotentin]], [[comuna novèla]] creada lo 1èr de genièr de 2016 e sortida de la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 50129 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Bernard Cazeneuve]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 50129 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee = 50129 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de la Marga]] h89u5fd2f2zb27zo3jq0b9jjmx58blu 0 101890 2499513 2139317 2026-05-02T16:10:31Z Jiròni 239 2499513 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=nrm | nomcomuna=Saint-Lô | nomcomuna2= | imatge=Vue-Est-depuis-Notre-Dame-Saint-Lo.JPG | descripcion= Vue de Saint-Lô depuis l'[[Église Notre-Dame de Saint-Lô|église Notre-Dame]] | escut=Blason ville fr SaintLo (Manche).svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Saint-Lô|Saint-Lô]] ([[capluòc]]) | canton= | insee = 50502 | cp = 50000 | cònsol = François Brière | mandat = 2014-2020 | gentilici = Saint-Lois (en [[francés]]) | longitud= -1.0902777 | latitud= 49.1152777 | alt mini = 7 | alt mej = | alt maxi = 134 | km² = 23.19 }} '''Saint-Lô''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[França|francesa]], prefectura del [[departaments franceses|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]], dins la [[regions francesas|region]] de [[Normandia]], <small>ancianament de [[Bassa Normandia]]</small>. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 50502 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 6 d'abril [[2014]] |Fin= |Identitat= François Brière|Partit= |Qualitat= professor de dret }} {{Elegit |Debuta= 15 de junh [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= François Digard |Partit= [[Les Républicains|UMP]] |Qualitat= Conselhièr en publicitat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 50502 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2006= |2007= |2008= |2009= |2011= |2015= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee = 50502 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de la Marga]] 5r99z3kxtu46w2bpyy2vi0zuwu7sixb 0 105566 2499525 2351039 2026-05-02T17:50:34Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Le_Vésinet_Mairie.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Infrogmation (per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Town hall of Le Vésinet|]]) 2499525 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta = fr | nomcomuna = | imatge = | descripcion = ''L'ostal de vila'' | lògo = | escut = | region ist = [[Illa de França (província)|Illa de França]] [[File:BlasonILEDEFRANCE.PNG|32px]] | region = [[Illa de França (region)|Illa de França]] | arrondiment = [[Arrondiment de Saint-Germain-en-Laye|Saint-Germain-en-Laye]] | canton = [[Canton de Chatou|Chatou]] | insee = 78650 | sitweb = http://www.levesinet.fr | cp = 78110 | cònsol = Bernard Grouchko | mandat = 2014-2020 | gentilici = Vésigondins, Vésigondines (en [[francés]]) |alt mej = |longitud = 2.133056 |latitud = 48.894722 | alt mini = 26 | alt mej = | alt maxi = 47 | km² = 5.00 }} '''Le Vésinet''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Ivelinas]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Illa de França (region)|Illa de França]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Le Vésinet]]'''Le Vésinet'''}} {{Image label|x=0.683986787351|y=0.517500795678|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 30063 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chatou]] (1,6km)}}}} {{Image label|x=0.604449351405|y=0.655581102813|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 10100 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Croissy-sur-Seine]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.626297629425|y=0.2879380502|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 14885 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montesson]] (2,0km)}}}} {{Image label|x=0.313534655924|y=0.662174273538|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 4623 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Port-Marly]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.227862781723|y=0.446557869367|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 15935 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Pecq]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.151291159775|y=0.402253787502|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 41517 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Germain-en-Laye]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.557484006881|y=0.8719389447|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 8416 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bougival]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.868009655668|y=0.311120745801|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 15651 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Carrières-sur-Seine]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.880459324146|y=0.681073400432|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 78145 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rueil-Malmaison]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.302951141722|y=0.883987673756|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 7247 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Louveciennes]] (3,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=78650 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 2008 |Fin= 2014 |Identitat=Philippe Bastard de Crisnay|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 2014 |Fin= |Identitat= Bernard Grouchko |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=78650 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872=2285 |1876=2465 |1881=3329 |1886=4460 |1891=4342 |1896=4895 |1901=5414 |1906=5680 |1911=6353 |1921=7610 |1926=9405 |1931=11222 |1936=11712 |1946=13020 |1954=15665 |1962=17964 |1968=18459 |1975=17986 |1982=17272 |1990=15945 |1999=15921 |cassini=39637 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Comunas d'Yvelines}} [[Categoria:Comuna d'Ivelinas]] [[Categoria:Comuna de França]] t0jthfah0vi3umbhppf5g7rkd4edxzj 0 114370 2499548 2498927 2026-05-03T08:46:10Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499548 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Manluòc | nomcomuna2=''Manglieu'' | imatge=Place principale de Manglieu - panoramio.jpg | descripcion=Plaça principala de Manluòc. | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | arrondiment = de [[Clarmont-Ferrand]] | canton = de [[Vic la Còmte]] | insee =63205 | cp =63270 | cònsol =Michèle Brousse | mandat = [[2014]]-[[2020]] |intercom = Mond'Arverne Comunautat (SIREN 200069177) | gentilici = le monde de vèrs Manluòc<ref>Collectatge IEO 63. Dins le parlar de la comuna, mai precisament dau vialatge de las Sanhas.</ref> ; manluoqués/-esa | longitud=3.35166666667 | latitud=45.6119444444 | alt mini =399 | alt mej = | alt maxi =646 | km² =21.09 }} '''Manluòc''' (Manglieu en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] de la region d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]]. Los abitants son los ''Manluoqués'' e las ''Manluoquesas''. ==Geografia== [[Imatge:En quittant Manglieu - panoramio.jpg|vinheta|Veguda de Manluòc e de son entorn.]] La comuna de Manluòc es situada a 34 km de [[Clarmont-Ferrand]], a mièi chamin sobre la rota 9 entre [[Bilhòm]] e [[Soire]]. Le riu [[Alhon (riu)|Alhon]] passa, d'amont en aval: Le Montelh, La Farja, La Romàndia, Manluòc, Bernadèla, ''Les Peslières'', Tarranhac, Montmoi, ''La Petite Sarre'', e La Gravèira. Le vialatge de La Gravèira es partajat entre las comunas de Manluòc e [[Aulhac e Flac]]. Le nòrd fai partida de la comuna de Manluòc. ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Manluòc | nord = | nord-est = [[Sartiaus]] | est = [[Sugèiras]] | sud-est = [[Çausselenjas]] | sud = | sud-ouest = [[Aulhac e Flac]] | ouest = [[Sent Babèl]] | nord-ouest = [[Saledas]] }} === Vialatges e luòcs dits=== *'''Augèir''' [oˈd͡zɛj] (fr. ''Auger''). *'''La Bana''' [lɔ ˈbanɔ] (fr. ''La Banne''). *'''Bernadèla''' [barnaˈdælɔ] (fr. ''Bernadelle''). *'''Bona Pausa''' [ˈbunɔ ˈpɔzɔ] (fr. ''Bonne Pause''). *'''Le Brugeiron''' [lə bryd͡zejˈrwœ] (fr. ''Le Brugeron''). *'''Champsiaus''' [t͡sãˈʃo] (fr. ''Champsiaux''). *'''Las Chassanhas''' [lɛ t͡saˈsɛɲɛ] (fr. ''Les Chassagnes''). *'''Le Chap''' [lə t͡sɛ] (fr. ''Le Chat'', ''Le Chap'' au [[sègle XVII]]). *'''Le Chastelet''' [lə t͡sɛtəˈlø] (fr. ''Châtelet''). *'''Dagon''' [daˈgwœ] (fr. ''Dagout''). *'''La Farja''' [lɔ ˈfard͡zɔ] (fr. ''La Farge''). *'''Forgat''' [furˈga] (fr. ''Fourgat''). *''La Grande Sarre'' (en francés). *''La Petite Sarre'' (en francés). *'''La Gravèira''' [lɔ graˈvɛjrɔ] (fr. ''La Gravière''). *'''Grelenjas''' [grəˈlɛ̃d͡zɛ] (fr. ''Grelinge''). *'''Jalatònha''' [d͡zalaˈtɔɲɔ] (fr. ''Jalatogne''). *'''Lavaur''' [laˈvɔr] (fr. ''Lavor''). *'''La Lèbre''' [la lɛbr] (fr. La Lèbre). *'''Los Monèirs''' [lu muˈnɛj] (fr. ''Les Meuniers''). *'''Le Montelh''' [lə mɔ̃ˈtɛj] (fr. Le Montel). *'''Montmoi''' [mɔ̃ˈmwɛj] (fr. ''Montmoy''). *'''Morèl''' [muˈræ] (fr. ''Morel''). *'''Le Passet''' [lə paˈsə] (fr. ''Le Passet''). *'''Peiròt''' [peˈro] (fr. ''Perrot''). *''Les Peslières'' (en francés). *'''Porrat''' [pɸuˈra] (fr. ''Pourrat''). *'''La Ribèira''' [lɔ riˈbɛjrɔ] (fr. ''La Ribeyre''). *'''La Romàndia''' [lɔ ruˈmãɟɔ] (fr. ''La Romandie''). *'''Las Sanhas''' [lɛ ˈsɛɲɛ] (fr. ''Les Sagnes''). *'''Sent Bonet''' [sɛ̃ buˈnø] (fr. ''Saint-Bonnet''). *'''Tarranhac''' [taraˈɲa] (fr. ''Tarragnat''). *'''Las Valèiras''' [lɛ vaˈlɛjrɛ] (fr. ''Les Vallières''). ==Toponimia== Una legenda vòl que le nom dau borg venguèsse d'un monge nomat Magnus. Aviá una malautiá que se podiá pas garir, alòrs venguèt vèrs [[Roma]] per prejar Sent Sabastian e un miracle li arribèt. Quand tornèt per le país la nuèit èra a tombar, alòrs crochetèt le sac embei las relicas per una brancha e s'endormiguèt, mas en se desvelhar pas moian de descrochetar le sac a causa de l'aura, prenguèt aquò coma un signe que las relicas devián demorar aquí e bastiguèt un orador<ref>Jean-Baptiste-Maurice Biélawski, ''Histoire de la comté d'Auvergne et de sa capitale Vic-Le-Comte'', F. Caffard, 1887.</ref><ref>https://www.manglieu.fr/tourisme/histoire</ref>. Mas aquela legenda se deu pas préner seriosament, per Pierre François Fournier le borg ten son nom de sa situacion monastica. Manluòc èra un centre religiós franc important e aguèt donca le nom de Magnus Locus, "le grand luòc", "le luòc important". Las atestacions ancianas son ''Vicus Tudurnensis'' (656) e ''Magnus Locus/Magnum Locum'' (959, 1031, 1286)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 430</ref>. Localament, la comuna se ditz [mãˈʎɔ]<ref>Lucien Montmory, ''Manglieu, son monastère, ses châteaux, son histoire'', Bulletin historique et scientifique de l'Auvergne n°652, Clermont-Ferrand, 1977, p. 2. ''"Ses habitants s'appellent les Manliocais, Manlio étant le nom du bourg en patois local."''</ref><ref>Karl-Heinz Reichel, ''Grand dictionnaire général auvergnat-français'' (page 516) : vé Manlio — https://image.noelshack.com/fichiers/2019/01/3/1546461461-mangluoc.jpg</ref><ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]].</ref>, [ˈmãʎɔ]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]].</ref> o enquèra [mãj]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]].</ref>. ==Istòria== Sabèm pas exactament si le luòc èra abitat a l'epòca gallesa, mas d'apchetas en pèira lissa seguèron retrobadas dins mai d'un endreit de la comuna (quatre pas luènh de vèrs Champsiaus e doas près de vèrs le Chap) e tesmònhan d'una ocupacion mentre le [[Neolitic]]. Le territòri èra boschilhat mas los galloromans l'eissartèron en mai d'un endreit per l'ocupar. Las rèstas d'un talhèir de potèirs dau [[Sègle II apC|sègle II]] seguèron tanben descobèrtas sobre la comuna. L'istòria de Manluòc comenca au [[sègle VII]], la coneissèm gràcia a la ''Vida'' de Sent Bonet, escriuta au [[sègle VIII]] après la demanda d'un abat manluoqués. Segon Grabièl Fournier<ref>https://www.persee.fr/authority/177862</ref>, l'abadiá seguèt fondada dins la segonda meitat dau [[sègle VII]] per Sent Ginès. A la fin dau sègle Sent Bonet que seguèt evesque de vèrs [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]] a partir de 689 lai se retirèt, moriguèt pas luènh de vèrs [[Lion]] en 709 dau mentre que fasiá un pelerinatge. Un vialatge de la comuna pòrta son nom. Le borg aviá doas glèisas, la glèisa parrochiala Nòstra Dama e la glèisa abadiá Sent Sabastian, maleirosament la promèira seguèt borlada per accident le 30 octòbre 1966, se pòt totjorn veire las roïnas dins le centre dau borg.<ref>Lucien Montmory, ''Manglieu, son monastère, ses châteaux, son histoire'', Bulletin historique et scientifique de l'Auvergne n°652, Clermont-Ferrand, 1977, p. 3-5.</ref> ==Administracion== [[Imatge:Manglieu - Mairie-école -827.jpg|vinheta|La maison de comuna e l'escòla de Manluòc.]] {{ElegitDebuta|insee=63205 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Michèle Brousse |Partit= |Qualitat=ajuda-soanhanta }} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Philippe Juille<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat=chap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat=Gérard Robineau |Partit= |Qualitat=director informatica }} {{Elegit |Debuta= març [[1971]] |Fin= 1989 |Identitat=Marcel Michy |Partit= |Qualitat=agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[La Còmta|Vic la Còmte]], lai demorèt. ==Demografia== {{Demografia |insee=63205 |1793=1174 |1800=817 |1806=1124 |1821=1303 |1831=1426 |1836=1676 |1841=1663 |1846=1708 |1851=1676 |1856=1221 |1861=1436 |1866=1384 |1872=1340 |1876=1313 |1881=1228 |1886=1176 |1891=1112 |1896=1084 |1901=1021 |1906=991 |1911=1012 |1921=905 |1926=816 |1931=755 |1936=649 |1946=592 |1954=547 |1962=481 |1968=405 |1975=384 |1982=400 |1990=421 |1999=411 |2006=431 |2007= |2008= |2009= |2011=465 |2016=462 |cassini=20894 |senscomptesdobles= 1962}} * 2016 : 462 ==Luòcs e monuments== [[Imatge:Église Saint-Sébastien de Manglieu.jpg|vinheta|Glèisa de Sent Sabastian.]] [[Imatge:Manglieu - Vestiges du cloître -833.jpg|vinheta|Vestigis de la [[claustra]] de Sent Sabastian.]] [[Imatge:Manglieu - Maison et vestiges d'une église -828.jpg|vinheta|Una maison bastida pejada per los vestigis de la glèisa de Nòstra Dama. La fòto es vèlha, la maison seguèt renovada.]] * Glèisa abadiá Sent Sabastian * Glèisa parrochiala Nòstra Dama (roïnas) * Chastèl d'Augèir * Chastèl dau Montelh * Chastèl de Boqueiton (fr. ''Bouqueytou'') * Pont roman * Convent de Montmoi ==Personalitats liadas a la comuna== * Antòni Codèrc (fr. ''Antoine Coudert'') (1861-1929), evesque de Banias, sacrat en 1898 dins la catedrala de Colombo. ==Veire tanben== [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] oi6bx46hc89u4709dsv70i1tductogq 2499550 2499548 2026-05-03T08:49:04Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499550 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Manluòc | nomcomuna2=''Manglieu'' | imatge=Place principale de Manglieu - panoramio.jpg | descripcion=Plaça principala de Manluòc. | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | arrondiment = de [[Clarmont-Ferrand]] | canton = de [[Vic la Còmte]] | insee =63205 | cp =63270 | cònsol =Michèle Brousse | mandat = [[2014]]-[[2020]] |intercom = Mond'Arverne Comunautat (SIREN 200069177) | gentilici = le monde de vèrs Manluòc<ref>Collectatge IEO 63. Dins le parlar de la comuna, mai precisament dau vialatge de las Sanhas.</ref> ; manluoqués/-esa | longitud=3.35166666667 | latitud=45.6119444444 | alt mini =399 | alt mej = | alt maxi =646 | km² =21.09 }} '''Manluòc''' (''Manglieu'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Manluoqués'' e las ''Manluoquesas''. ==Geografia== [[Imatge:En quittant Manglieu - panoramio.jpg|vinheta|Veguda de Manluòc e de son entorn.]] La comuna de Manluòc es situada a 34 km de [[Clarmont-Ferrand]], a mièi chamin sobre la rota 9 entre [[Bilhòm]] e [[Soire]]. Le riu [[Alhon (riu)|Alhon]] passa, d'amont en aval: Le Montelh, La Farja, La Romàndia, Manluòc, Bernadèla, ''Les Peslières'', Tarranhac, Montmoi, ''La Petite Sarre'', e La Gravèira. Le vialatge de La Gravèira es partajat entre las comunas de Manluòc e [[Aulhac e Flac]]. Le nòrd fai partida de la comuna de Manluòc. ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Manluòc | nord = | nord-est = [[Sartiaus]] | est = [[Sugèiras]] | sud-est = [[Çausselenjas]] | sud = | sud-ouest = [[Aulhac e Flac]] | ouest = [[Sent Babèl]] | nord-ouest = [[Saledas]] }} === Vialatges e luòcs dits=== *'''Augèir''' [oˈd͡zɛj] (fr. ''Auger''). *'''La Bana''' [lɔ ˈbanɔ] (fr. ''La Banne''). *'''Bernadèla''' [barnaˈdælɔ] (fr. ''Bernadelle''). *'''Bona Pausa''' [ˈbunɔ ˈpɔzɔ] (fr. ''Bonne Pause''). *'''Le Brugeiron''' [lə bryd͡zejˈrwœ] (fr. ''Le Brugeron''). *'''Champsiaus''' [t͡sãˈʃo] (fr. ''Champsiaux''). *'''Las Chassanhas''' [lɛ t͡saˈsɛɲɛ] (fr. ''Les Chassagnes''). *'''Le Chap''' [lə t͡sɛ] (fr. ''Le Chat'', ''Le Chap'' au [[sègle XVII]]). *'''Le Chastelet''' [lə t͡sɛtəˈlø] (fr. ''Châtelet''). *'''Dagon''' [daˈgwœ] (fr. ''Dagout''). *'''La Farja''' [lɔ ˈfard͡zɔ] (fr. ''La Farge''). *'''Forgat''' [furˈga] (fr. ''Fourgat''). *''La Grande Sarre'' (en francés). *''La Petite Sarre'' (en francés). *'''La Gravèira''' [lɔ graˈvɛjrɔ] (fr. ''La Gravière''). *'''Grelenjas''' [grəˈlɛ̃d͡zɛ] (fr. ''Grelinge''). *'''Jalatònha''' [d͡zalaˈtɔɲɔ] (fr. ''Jalatogne''). *'''Lavaur''' [laˈvɔr] (fr. ''Lavor''). *'''La Lèbre''' [la lɛbr] (fr. La Lèbre). *'''Los Monèirs''' [lu muˈnɛj] (fr. ''Les Meuniers''). *'''Le Montelh''' [lə mɔ̃ˈtɛj] (fr. Le Montel). *'''Montmoi''' [mɔ̃ˈmwɛj] (fr. ''Montmoy''). *'''Morèl''' [muˈræ] (fr. ''Morel''). *'''Le Passet''' [lə paˈsə] (fr. ''Le Passet''). *'''Peiròt''' [peˈro] (fr. ''Perrot''). *''Les Peslières'' (en francés). *'''Porrat''' [pɸuˈra] (fr. ''Pourrat''). *'''La Ribèira''' [lɔ riˈbɛjrɔ] (fr. ''La Ribeyre''). *'''La Romàndia''' [lɔ ruˈmãɟɔ] (fr. ''La Romandie''). *'''Las Sanhas''' [lɛ ˈsɛɲɛ] (fr. ''Les Sagnes''). *'''Sent Bonet''' [sɛ̃ buˈnø] (fr. ''Saint-Bonnet''). *'''Tarranhac''' [taraˈɲa] (fr. ''Tarragnat''). *'''Las Valèiras''' [lɛ vaˈlɛjrɛ] (fr. ''Les Vallières''). ==Toponimia== Una legenda vòl que le nom dau borg venguèsse d'un monge nomat Magnus. Aviá una malautiá que se podiá pas garir, alòrs venguèt vèrs [[Roma]] per prejar Sent Sabastian e un miracle li arribèt. Quand tornèt per le país la nuèit èra a tombar, alòrs crochetèt le sac embei las relicas per una brancha e s'endormiguèt, mas en se desvelhar pas moian de descrochetar le sac a causa de l'aura, prenguèt aquò coma un signe que las relicas devián demorar aquí e bastiguèt un orador<ref>Jean-Baptiste-Maurice Biélawski, ''Histoire de la comté d'Auvergne et de sa capitale Vic-Le-Comte'', F. Caffard, 1887.</ref><ref>https://www.manglieu.fr/tourisme/histoire</ref>. Mas aquela legenda se deu pas préner seriosament, per Pierre François Fournier le borg ten son nom de sa situacion monastica. Manluòc èra un centre religiós franc important e aguèt donca le nom de Magnus Locus, "le grand luòc", "le luòc important". Las atestacions ancianas son ''Vicus Tudurnensis'' (656) e ''Magnus Locus/Magnum Locum'' (959, 1031, 1286)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 430</ref>. Localament, la comuna se ditz [mãˈʎɔ]<ref>Lucien Montmory, ''Manglieu, son monastère, ses châteaux, son histoire'', Bulletin historique et scientifique de l'Auvergne n°652, Clermont-Ferrand, 1977, p. 2. ''"Ses habitants s'appellent les Manliocais, Manlio étant le nom du bourg en patois local."''</ref><ref>Karl-Heinz Reichel, ''Grand dictionnaire général auvergnat-français'' (page 516) : vé Manlio — https://image.noelshack.com/fichiers/2019/01/3/1546461461-mangluoc.jpg</ref><ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]].</ref>, [ˈmãʎɔ]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]].</ref> o enquèra [mãj]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]].</ref>. ==Istòria== Sabèm pas exactament si le luòc èra abitat a l'epòca gallesa, mas d'apchetas en pèira lissa seguèron retrobadas dins mai d'un endreit de la comuna (quatre pas luènh de vèrs Champsiaus e doas près de vèrs le Chap) e tesmònhan d'una ocupacion mentre le [[Neolitic]]. Le territòri èra boschilhat mas los galloromans l'eissartèron en mai d'un endreit per l'ocupar. Las rèstas d'un talhèir de potèirs dau [[Sègle II apC|sègle II]] seguèron tanben descobèrtas sobre la comuna. L'istòria de Manluòc comenca au [[sègle VII]], la coneissèm gràcia a la ''Vida'' de Sent Bonet, escriuta au [[sègle VIII]] après la demanda d'un abat manluoqués. Segon Grabièl Fournier<ref>https://www.persee.fr/authority/177862</ref>, l'abadiá seguèt fondada dins la segonda meitat dau [[sègle VII]] per Sent Ginès. A la fin dau sègle Sent Bonet que seguèt evesque de vèrs [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]] a partir de 689 lai se retirèt, moriguèt pas luènh de vèrs [[Lion]] en 709 dau mentre que fasiá un pelerinatge. Un vialatge de la comuna pòrta son nom. Le borg aviá doas glèisas, la glèisa parrochiala Nòstra Dama e la glèisa abadiá Sent Sabastian, maleirosament la promèira seguèt borlada per accident le 30 octòbre 1966, se pòt totjorn veire las roïnas dins le centre dau borg.<ref>Lucien Montmory, ''Manglieu, son monastère, ses châteaux, son histoire'', Bulletin historique et scientifique de l'Auvergne n°652, Clermont-Ferrand, 1977, p. 3-5.</ref> ==Administracion== [[Imatge:Manglieu - Mairie-école -827.jpg|vinheta|La maison de comuna e l'escòla de Manluòc.]] {{ElegitDebuta|insee=63205 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Michèle Brousse |Partit= |Qualitat=ajuda-soanhanta }} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Philippe Juille<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat=chap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat=Gérard Robineau |Partit= |Qualitat=director informatica }} {{Elegit |Debuta= març [[1971]] |Fin= 1989 |Identitat=Marcel Michy |Partit= |Qualitat=agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[La Còmta|Vic la Còmte]], lai demorèt. ==Demografia== {{Demografia |insee=63205 |1793=1174 |1800=817 |1806=1124 |1821=1303 |1831=1426 |1836=1676 |1841=1663 |1846=1708 |1851=1676 |1856=1221 |1861=1436 |1866=1384 |1872=1340 |1876=1313 |1881=1228 |1886=1176 |1891=1112 |1896=1084 |1901=1021 |1906=991 |1911=1012 |1921=905 |1926=816 |1931=755 |1936=649 |1946=592 |1954=547 |1962=481 |1968=405 |1975=384 |1982=400 |1990=421 |1999=411 |2006=431 |2007= |2008= |2009= |2011=465 |2016=462 |cassini=20894 |senscomptesdobles= 1962}} * 2016 : 462 ==Luòcs e monuments== [[Imatge:Église Saint-Sébastien de Manglieu.jpg|vinheta|Glèisa de Sent Sabastian.]] [[Imatge:Manglieu - Vestiges du cloître -833.jpg|vinheta|Vestigis de la [[claustra]] de Sent Sabastian.]] [[Imatge:Manglieu - Maison et vestiges d'une église -828.jpg|vinheta|Una maison bastida pejada per los vestigis de la glèisa de Nòstra Dama. La fòto es vèlha, la maison seguèt renovada.]] * Glèisa abadiá Sent Sabastian * Glèisa parrochiala Nòstra Dama (roïnas) * Chastèl d'Augèir * Chastèl dau Montelh * Chastèl de Boqueiton (fr. ''Bouqueytou'') * Pont roman * Convent de Montmoi ==Personalitats liadas a la comuna== * Antòni Codèrc (fr. ''Antoine Coudert'') (1861-1929), evesque de Banias, sacrat en 1898 dins la catedrala de Colombo. ==Veire tanben== [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 54051489z38pg5nqk4vtdd4ta8xkcn5 0 114571 2499551 2442735 2026-05-03T08:49:46Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Çausselenjas]] cap a [[Sausselenjas]] 2442735 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom= Çausselenjas | nom2=''Sauxillanges'' | imatge=Sauxillanges-63.JPG | descripcion=Veguda de Çausselenjas | lògo= | escut=Blason ville fr Sauxillanges (Puy-de-Dôme).svg | escais=Los Foita-Chins | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63415 | cp =63490 | cònsol =Vincent Challet | mandat = [[2020]]-[[2026]] |intercom=[[Aglo País de Soire]] | gentilici = cilanjaud |longitud=3.37222222222|latitude=45.5519444444 |latitud=45.5519444444 | alt mini =418 | alt mej = | alt maxi =667 | km²=24.90 }} '''Çausselenjas''' [sysˈlɛ̃dza]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de la comuna.</ref><ref>"Seusilanje" dins la gramatica de Pierre Bonnaud https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/211/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i&q=volaille</ref> (''Sauxillanges'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] de la region d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== ===Vialatges e luòcs dits=== * '''Bòrd''' [bɔʁ] (fr. ''Bord''). * '''La Bòria''' [la.ˈbœʁjɔ] (fr. ''La Borie''). * '''Champataud''' [tsãpaˈto] (fr. ''Champataud/Champateaux''). * '''Los Champs Roges''' [ly.tsã.ʁudz] (fr. ''Les Champs Rouges''). * '''La Chassanha''' [la.tsaˈsaɲɔ] (fr. ''La Chassagne''). * '''Las Chassanhas''' [la.tsaˈsaɲa] (fr. ''Les Chassagnes''). * '''Chastèl Galhard''' [tsaˈte.gaˈjaʁ] (fr. ''Château Gaillard''). * '''Chastèl de la Marina''' [tsaˈte.də.la.maˈʁinɔ] (fr. ''Château de la Marine''). * '''Chouvet''' [tsuˈve] (fr. ''Chouvet''). * '''La Coirariá''' [la.kwejʁaˈjo] (fr. ''La Coierie''). * '''Le Colombèir''' [lə.kulɔ̃ˈbej] (fr. ''Le Colombier''). * '''Los Cròs''' [ly.kʁy] (fr. ''Les Creux''). * '''La Crotz Sent Jaque''' [la.kʁu.sɛ̃.dzak] (fr. ''La Croix Saint-Jacques''). * '''La Fontenilha''' [la.fɔ̃tˈnijɔ] (fr. ''Fontenille''). * '''La Garda''' [la.ˈgaʁdɔ] (fr. ''La Garde''). * '''La Gardesilha''' [la.gaʁˈdzijɔ] (fr. ''La Gardezy''). * '''Janlet''' [dzãˈle] (fr. ''Jeanlet''). * '''Laque''' [lak] (fr. ''Lacot''). * '''La Limàndia''' [la.liˈmãdʒɔ] (fr. ''La Limandie''). * '''Le Martinet''' [lə.maʁtʃiˈne] (fr. ''Le Martinet''). * '''Mauvís''' [moˈvji] (fr. ''Mauvy/Mauvis''). * '''La Memòndia''' [la.meˈmɔdʒɔ] (fr. ''La Memondie''). * '''Montbeneit''' [mɔ̃bəˈnej] (fr. ''Montbenoît''). * '''Le Montelh''' [lə.mɔ̃ˈtej] (fr. ''Le Montel''). * '''Motés''' [muˈte] (fr. ''Mouteix''). * '''Moton''' [muˈtu] (fr. ''Mouton''). * '''L'Olèira''' [yˈlijʁa] (fr. Les Ollières). * '''Le Petit Bòsc''' [lə.ptʃi.by] (fr. ''Le Petit Bois''). * '''La Prada''' [la.ˈpʁadɔ] (fr. ''La Prade''). * '''Los Puèis''' [ly.pej] (fr. ''Lospeux'', ''Lospous/Louxpeux'' en 1656). * '''Randan''' [ʁãd] (fr. ''Randan''). * '''La Revelha''' [la.ʁəˈvəʎɔ] (fr. ''La Réveille''). * '''Ribolet''' [ʁibuˈle] (fr. ''Riboulet''). * '''Las Rochetas''' [la.ʁuˈtsəta] (fr. ''Les Rochettes''). * '''Los Ruchets''' [ly.ʁyˈtse] (fr. ''Les Ruchers/Ruchets''). * '''Le Salh''' [lə.saj] (fr. ''Le Say''). * '''Saque''' [sak] (fr. ''Sacot''). * '''Solelhant''' [sulˈjã] (fr. ''Soleilhant''). * '''Le Telh''' [lə.tej] (fr. ''Le Theil''). * '''La Treulèira''' [la.tʁyˈlejʁa] (fr. ''La Tuilerie''). * '''Ventre''' [vɛ̃tʁ] (fr. ''Ventre''). * '''Las Varsanas''' [la.vaʁˈsəna] o [la.vɔʁˈsɔna]<ref>Albert Dauzat, ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', Montpellier, Société des langues romanes, 1915, p. 445.</ref> (fr. ''Les Versannes''). ==Toponimia== Per luòcs : * '''Çausselenjas''' : atestat en 927, sos la fòrma de ''Celsinanicas'' (es benliau una latinizacion); vendriá d'un nom latin d'òme, ''*Celsinus'', varianta de ''Celsinius'', 'bei le sufixe ''-anica''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 646, a ''Saussenac''</ref>. Çausselenjas èra donca probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá coma maistre ''Celsinus''. Popularament, le monde apèlan la comuna ''La Viala'', segurament per ce qu'èra le chapluòc de canton. * '''La Coirariá''' : ''La Coiraria'' entre los sègles X e XII<ref>Henri Doniol, ''Cartulaire de Sauxillanges'', Clermont-Ferrand, F. Thibaud, 1864, p. 634.</ref>. * '''Le Salh''' : atestat ''illo Sallo'' ca 946, ''Lo Sal'' pauc davant 1060-1073 e ''Vetus Sal'' (sègle XI). Ven segurament d'un deverbau ''*saliu'' dau latin ''salire''. Quel toponim signifia la presença d'una font abondanta pròcha<ref>Jean-Pierre Chambon, ''Notes de toponymie auvergnate (II)'', Nouvelle revue d'onomastique, 2012, p. 82.</ref>. ==Istòria== Çausselenjas es situada dins una valada, au pè de la buta de v'[[Içon]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63415 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Vincent Challet |Partit= |Qualitat=Director de CCAS }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] o abans |Fin= [[2014]] |Identitat=Bernard Sauvade<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit=divèrs esquèrra |Qualitat=President de comunautat de comunas }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra chapluòc de canton ; es avora dau canton de [[Braçac (Auvèrnhe)|Braçac]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=63415 |1793=2066 |1800=1744 |1806=1953 |1821=1993 |1831=1948 |1836=2128 |1841=2049 |1846=2234 |1851=2173 |1856=2144 |1861=2037 |1866=2004 |1872=1964 |1876=2001 |1881=1936 |1886=1947 |1891=1911 |1896=1893 |1901=1848 |1906=1704 |1911=1607 |1921=1535 |1926=1543 |1931=1512 |1936=1410 |1946=1251 |1954=1175 |1962=1151 |1968=1165 |1975=1114 |1982=1135 |1990=1109 |1999=1082 |2004=1109 |2005= |2006=1109 |2007= |2008=1148 |2009=1162 |cassini=35625 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 0bh3fiiujatid7fw6qrwigy8cghtqxm 2499568 2499551 2026-05-03T10:11:26Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499568 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom= Sausselenjas | nom2=La Viala | imatge=Sauxillanges-63.JPG | descripcion=Veguda de Sausselenjas | lògo= | escut=Blason ville fr Sauxillanges (Puy-de-Dôme).svg | escais=Los Foitachins | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63415 | cp =63490 | cònsol =Vincent Challet | mandat = [[2020]]-[[2026]] |intercom=[[Aglo País de Soire]] | gentilici = sausselenjon/-a ; sausselenjaire/-a |longitud=3.37222222222|latitude=45.5519444444 |latitud=45.5519444444 | alt mini =418 | alt mej = | alt maxi =667 | km²=24.90 |nom3=''Sauxillanges''}} '''Sausselenjas''' <ref>"Seusilanje" dins la gramatica de Pierre Bonnaud https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/211/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i&q=volaille</ref> (''Sauxillanges'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sausselenjons'' e las ''Sausselenjonas'' o los ''Sausselenjaires'' e las ''Sausselenjairas''. Son sobrenommats ''Los Foitachins''. ==Geografia== ===Vialatges e luòcs dits=== * '''Bòrd''' [bɔr] (fr. ''Bord''). * '''La Bòria''' [la ˈbœrjɒ] (fr. ''La Borie''). * '''Champataud''' [tsãpaˈto] (fr. ''Champataud/Champateaux''). * '''Los Champs Roges''' [ly tsã rudz] (fr. ''Les Champs Rouges''). * '''La Chassanha''' [la tsaˈsaɲɒ] (fr. ''La Chassagne''). * '''Las Chassanhas''' [la tsaˈsaɲa] (fr. ''Les Chassagnes''). * '''Chastèl Galhard''' [tsaˈte gaˈjar] (fr. ''Château Gaillard''). * '''Chastèl de la Marina''' [tsaˈte də la maˈrinɒ] (fr. ''Château de la Marine''). * '''Chouvet''' [tsuˈve] (fr. ''Chouvet''). * '''La Coirariá''' [la kwejraˈjo] (fr. ''La Coierie''). * '''Le Colombèir''' [lə kulɔ̃ˈbej] (fr. ''Le Colombier''). * '''Los Cròs''' [ly krʏ] (fr. ''Les Creux''). * '''La Crotz Sent Jaque''' [la kru sɛ̃ dzak] (fr. ''La Croix Saint-Jacques''). * '''La Fontenilha''' [la fɔ̃tˈnijɒ] (fr. ''Fontenille''). * '''La Garda''' [la ˈgardɒ] (fr. ''La Garde''). * '''La Gardesèia''' [la garˈdzijɒ] (fr. ''La Gardezy''). * '''Janlet''' [dzãˈle] (fr. ''Jeanlet''). * '''Laque''' [lak] (fr. ''Lacot''). * '''La Limàndia''' [la liˈmãdʒɒ] (fr. ''La Limandie''). * '''Le Martinet''' [lə martʃiˈne] (fr. ''Le Martinet''). * '''Mauvís''' [moˈvji] (fr. ''Mauvy/Mauvis''). * '''La Memòndia''' [la meˈmɔ̃dʒɒ] (fr. ''La Memondie''). * '''Montbeneit''' [mɔ̃bəˈnɪj] (fr. ''Montbenoît''). * '''Le Montelh''' [lə mɔ̃ˈtɪj] (fr. ''Le Montel''). * '''Motés''' [muˈte] (fr. ''Mouteix''). * '''Moton''' [muˈtu] (fr. ''Mouton''). * '''L'Olèira''' [yˈlɪjrɒ] (fr. Les Ollières). * '''Le Petit Bòsc''' [lə ptʃi by] (fr. ''Le Petit Bois''). * '''La Prada''' [la ˈpradɒ] (fr. ''La Prade''). * '''Los Puèis''' [ly pɪj] (fr. ''Lospeux'', ''Lospous/Louxpeux'' en 1656). * '''Randan''' [rãd] (fr. ''Randan''). * '''La Revelha''' [la rəˈvəʎɒ] (fr. ''La Réveille''). * '''Ribolet''' [ribuˈle] (fr. ''Riboulet''). * '''Las Rochetas''' [la ruˈtsəta] (fr. ''Les Rochettes''). * '''Los Ruchets''' [ly ryˈtse] (fr. ''Les Ruchers/Ruchets''). * '''Le Salh''' [lə saj] (fr. ''Le Say''). * '''Saque''' [sak] (fr. ''Sacot''). * '''Solelhant''' [sulˈjã] (fr. ''Soleilhant''). * '''Le Telh''' [lə tɪj] (fr. ''Le Theil''). * '''La Treulèira''' [la tryˈlɪjrɒ] (fr. ''La Tuilerie''). * '''Ventre''' [ˈvɛ̃trə] o [ˈvɛ̃tʀə]<ref name=":0" /> (fr. ''Ventre''). * '''Las Versanas''' [la varˈsəna] o [laː vɒʀˈsɒnaː]<ref name=":0">[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 445.</ref> (fr. ''Les Versannes''). ==Toponimia== Per luòcs : * '''Sausselenjas''' : atestat en 927, sos la forma de ''Celsinanicas'' (es benliau una latinizacion); vendriá d'un nom latin d'òme, ''*Celsinus'', varianta de ''Celsinius'', embei le sufixe ''-anica''<ref>[[Albèrt Dauzat]], Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 646, a ''Saussenac.''</ref>. Sausselenjas èra donca probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá coma maistre ''Celsinus''. Popularament, le monde apèlan la comuna '''La Viala''', segurament per ce qu'èra le chapluòc de canton. Dins le parlar dau vialatge de las Versanas e vèrs [[v-Olèiras]], la comuna se ditz [sysˈlɛ̃dza], vèrs [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] [sœsˈlɛ̃dza] o [la ˈjalɒ], vèrs [[Le Vernet e Chamiana|le Vernet]] [sisyˈlɛ̃dza], vèrs [[Bòrsa]] [sœsˈlɛ̃dzᵊ], vèrs [[Faiet le Chastèl]] [sysˈlɛ̃dzɛ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>, vèrs [[Soire]] [sœsəˈʎãdzɛ]<ref>Delanef, A (Françounet). Sur le Pont Vieux. ''Le Moniteur d'Issoire''. "Seusseliandzès".</ref> e vèrs [[Bançac]] [syːsʉˈlɛ̃dzaː] o [lɒ ˈvjalɒ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 441.</ref><ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 446.</ref>. * '''La Coirariá''' : ''La Coiraria'' entre los sègles X e XII<ref>Henri Doniol, ''Cartulaire de Sauxillanges'', [[Clarmont-Ferrand]], F. Thibaud, 1864, p. 634.</ref>. * '''Le Salh''' : atestat ''illo Sallo'' ca 946, ''Lo Sal'' pauc davant 1060-1073 e ''Vetus Sal'' (sègle XI). Ven segurament d'un deverbau ''*saliu'' dau latin ''salire''. Quel toponime signifia la presença d'una fònt abondanta pròcha<ref>[[Joan Pèire Chambon]], ''Notes de toponymie auvergnate (II)'', Nouvelle revue d'onomastique, 2012, p. 82.</ref>. ==Istòria== Sausselenjas es situada dins una valada, au pè de la buta de v'[[Içon]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63415 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Vincent Challet |Partit= |Qualitat=Director de CCAS }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] o abans |Fin= [[2014]] |Identitat=Bernard Sauvade<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit=divèrs esquèrra |Qualitat=President de comunautat de comunas }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra chapluòc de canton ; es avora dau canton de [[Braçac de las Minas|Braçac]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=63415 |1793=2066 |1800=1744 |1806=1953 |1821=1993 |1831=1948 |1836=2128 |1841=2049 |1846=2234 |1851=2173 |1856=2144 |1861=2037 |1866=2004 |1872=1964 |1876=2001 |1881=1936 |1886=1947 |1891=1911 |1896=1893 |1901=1848 |1906=1704 |1911=1607 |1921=1535 |1926=1543 |1931=1512 |1936=1410 |1946=1251 |1954=1175 |1962=1151 |1968=1165 |1975=1114 |1982=1135 |1990=1109 |1999=1082 |2004=1109 |2005= |2006=1109 |2007= |2008=1148 |2009=1162 |cassini=35625 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] l4t273ovi96acq801q3za6xi99noo50 1 149938 2499553 2372352 2026-05-03T08:49:47Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Çausselenjas]] cap a [[Discutir:Sausselenjas]] 1915544 wikitext text/x-wiki Saussulenjas per Albèrt Dausat. i8umjnfsvgrv9dnotsmrka6fzyugpfk 0 155347 2499566 2497829 2026-05-03T09:47:01Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499566 wikitext text/x-wiki Lo [[Lemosin (dialècte)|lemosin]] ten en general lo vocabulari de l'[[occitan]] amb los eventuals cambiaments fonetics del [[nòrd-occitan]], mas a tanben de fòrmas lexicalas especificas ([[arcaïsme]]s e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes [[auvernhat]] e [[vivaroaupenc]]. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per amor de donar una mòstra de vocabulari lemosin. Nos basèm sus lo diccionari Occitan/Francés d'[[Ives Lavalada]], ed. IEO Lemosin 2010, dont trobam extraches aquí [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.htmlz] D'espleitar: https://espritdepays.com/bonus/glossaire-les-mots-du-perigord. NDR: tota esmenda, correccion o melhorament es benvengut, especialament quand ignorèm la definicion o l'existéncia d'un mot ("??") o que sèm pas segurs qu'existisca ("?"). Certans mots pòdon aver una consonanta iniciala [[epetentic]]a: ''g-uech'' [get], ''l-èsser'', ''z-onte'', ''v-onta''... franc. : [[Francisme|francesisme]] a evitar Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] -às, -assa ven -ard, -arda. * abalhat,-da part. pass. : maucorat,-da, deçaubut,-da * abaura: fr. (d') à présent * abausir, 'bausir [bu 'vi] : abausir, esbalausir * abeurat, abeurada: fr. détrempé(e) * abeuratge m., beuratge f.?? : beuratge * abilhar ('bilhar) v. assasonar (tanben vòl dire Vestir) * abinar: acoblar (sens general e sens sexual) * abocha (d'), d'abochas? : la gòrja duberta e lo còrs virat contra terra * abochar, abochonar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * abora (d') : d'ora, tòst * abòrd (d') : a l'instant, tot primièr, lèu; d'abòrd que: tantlèu que; puèi que (tanben emplegat) * abracar: fatigar grandament * abrial (sud del Perigòrd), abriu (nòrd [abri(w)/abre], abriau: abril) * abriar: acorcir, abracar, escodar * acaçar (acassar? varianta de (a)catar?) : cobrir * aca(p)tar, 'ca(p)tar (/s') : amagar, escondre; cobrir * acelar, açalar, acialar: abrigar de la pluèja * acelat, açalat, acialat (a l') : abric (a l'); d'amagat, d'escondon, d'agachon, d'assetons) * acepte: aisat, facile * achabason: terminacion * achaptar: comprar, crompar (non seriá un francesisme: Acapte e acaptar ‘adquirir, obtenir’ com acatar ‘reverenciar, respectar, obesir’ provenon en darrièra instància d’un meteis vèrb latin captare) * acharrau V. Charrau * acimar: emplenar a ras * acimat, -ada: que sa cima es elevada * aclapir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) ; s'esfondrar, tombar tot d’un còp, s’afojar * aclatar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acocolar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acoconar (/s'): emmitoufler * acossar : encoratjar * acotar: fr. appuyer, accoter, soutenir, étayer; atteindre * acotir, cotir: batre, maltractar, prene pels cabèls * acotit, -ida, cotit, -ida: mesclat, -ada * acranar (s') : se far crane, polit * acraponhir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acropir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * adir: asirar, mauvoler a quauqu'un * adissença: asirança, òdi * aer: èr, aire (tanben emplegats) * aficar: pimpar?? * afinar: enganar * aflatar: careçar * afincar: ballar, careçar; aficar ?? * afincar (s') : s'aplicar * aflincar v. Aficar * afamgalir: afamar * afolar: avortar, far avortar; destruire * afolir: afolesir, far venir fòl * aforchar: enforcar; fr. être à califourchon * afortigar, afortir: afirmar, assegurar * ageir? : ?? * agresir fr. aigrir * agroar (s') (Prov. tanben) : acatar (s') (tanben emplegat) * agromar, agromelar, agromelir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agromelir (s’) : se redusir, se far tot pitit en s’escondre * agrumir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agrupir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * aguir : asirar * aguissable: aissable, fr. détestable, insupportable * aguissença: asirança, òdi * aicí a (/tant) (d') : fins a * aicianta (d') : fins a * aigafòrt: aigafòrta (tanben emplegat) * airau: airial, fr. basse-cour * airier: abajonièr (vaccinum myrtillus) * aisat adj. aisit * aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise * aisinar : aprestar, preparar, alestir * aitanben: (a)tanben; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanpauc: tanpauc ; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanplan: tanplan; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitau: atal * aitot V. Eitot * ajauc: fr. ajonc * ajumbrir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * alacada: fòrta plojada? * alaidonc, 'laidonc: donc, doncas. Alaidonc que: dau temps que, mentre que * alau: alai, ailà * albalutz V. Orbalutz * alha (Cruesa): alh * alopir: assalhir; maltractar; invectivar * aluchar : alumar (tanben emplegat) * alulhar: cridar fòrt per far portar la votz au lonh. Alulhar de jòia: udlar, cridar, udolar plan fòrt, per mostrar la jòia * amassar, 'massar: regropar ; atrapar, prendre (un còp) * amodelonar: fr. antasser * amorrar : abaissar la testa, faire mòrdre la pols * amortesir fr. adoucir * ancèis, ancès que : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * anchau m. : anchòia f. * anda: tanta, sògra, mairastra; abusivament: granda, mameta * anueit/anuèit, anuech/anuèch: auei, uei (tanben emplegats) * apà! (de Òc-pas?) : non vòli pas! * apautar: fr. renverser * apetís fr. ciboulette * aplèch [aplej] : fr. soc (de charrue) * apoiar: fr. appuyer * aponhar: garder, aver mestièr de quicòm; fr. répugner à faire quelque chose, tarder * aprueismar ('prueismar, [prajmà], [(o)preimà], [apresmà], [aprowmà]): apropchar * aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte) * ara. D'ara ençai: d'ara enans, d'ara en avant. V. Aura * arair: araire * arçà! : interj. per incitar a faire quicòm (de òr + ça) * arcar: passar per dessús de * arçau : arç (planta). Fiau d'arçau: fil de fèrre barbelat * archelar: escalar. fr. escalader * areclana: arcolan * argiu m. : argila * ariclana: V. Areclana * aromaire: murtrièr? * aromir: tuar * arondesir fr. arrondir * apietosir: fr. apitoyer * arpiar: arpejar * arreir: arrèire * arser: ièr al ser * asperja f. espargue * assedrat: assedat * artichau, artrujau m. cachofle * assumir (s') : s'assopir * assuausar: apasimar, adocir, calmar * assús, a sus: sus, sobre * atrapar de (d') : se botar de, començar de * atrevador: endrech qu'atira; rendètz-vos * au: o (pronom neutre) * aubalutz V. Orbalutz * aubrisson: arbust * auçada: nautada * aucha, òucha: pradèl o camp claus situat prèp de la maison, sovent près de la cort dels pòrcs, ont se los laissava * auchard: aucat, mascle de l’aucha * auguer, auger?? : aver * aul: el. V. Eu * aulana: avelana. fr. noisette * aumalha f. bestial gròs, bèstias amb banas que fan de la charn roja per la nuridura * aura adv. ara. Tot aura/Totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment). D'aura enlai: d'ara endavant * aures: quicòm mai, autra causa * ausanier (comunas del sud del país de [[Garait]], region de [[Sent Vauric]]): bois [bwej] entrò una linha que jonh [[Ansesme]], [[Jòlhac]] e [[Ladapeira]], e [bwi] dejós d'aquesta delimitacion) * ausar: gausar * ausela: ironda; femela d'auseu * auseu: aucèl * auvelha, ovelha n. oelha, aolha * auvernhata: fr. litorne (grive) * avacar: reüssir, capitar * avalir (s') : esfondrar (s') * avances, avanceis : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * avant que de + v. inf. : abans de * avantier (l') : i a quauques jorns, i a quauque temps * aver: prend lo sens d'atrapar, raubar, n'acabar amb quicòm o quauquarren, tuar * avesar: rendre domde, adometjar; familiarizar * avesat (d') : de costuma, d'abitud * avisar: regardar * ba(m)bòia, babula, babuia: nesci; estatua; petòta * babinhon mf. menton * babòi : original (persona estranha) * babusar: repapiar * bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals). fr. patée pour les cochons * bacar: donar la bacada * bada-graula:?? * badar v. cridar * badada: grand crit * bafada: repais d’importáncia en quantitat * bajar: pensar * balada : frairiá, vòta * balaia: escoba (tradicionala de bàlec o autra planta) * balajar (Corresa) : escobar * balanç: vam, eslanç * balharc: òrdi * balharja: òrdi de primavera * balinjas n. f. plur.: fr. couches ou langes * banchieron: banc pichon * banlesar (se) : barrutlar, fr. errer * banturla, banturle?? m. persona non seriosa (non pejoratiu) * banturlar (se) : fr. errer; musar, perdre son temps a far quicòm? * barbòta: mena de sèrp non verenosa * baraquen: fr. voyou * barbelòta: jonquilha * bargassar: charrar * bargasson: que japa sens rason, que crida, que fa de bruch * barginhar: esitar. Sens barginhar: sens esitacion, de manièra fèrma * barja (Cruesa): partida de la granja situada au-dessús de l’estable on s'estojava lo fen e la palha * barracat, - ada adj: barriolat, -ada * barradís n. tèrra clausa près de la maison. * barradissa: claus * barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston * barrial, barriu: barril * barrutlar: fr. errer * bascha: fr. bâche la toile * b-assetz: assatz; cèrts, certans (qualques) * bàssia: aiguièra. fr. évier * b-assuelh: asuèlh, fr. seuil (de la porte) * batalhar, batalar?: charrar * baterias: batasons (tanben emplegat) * bateusa: fr. moissonneuses-batteuse * bauda: asnessa, borrica, Saura * 'bausir [bu 'vi], abausir: abausir, esbalausir * baussuelh : asuèlh, fr. seuil (de la porte) * beca f. vèspa * beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç * becar: fr. picorer * becicar: far la sesta * belier: febrièr * belhier: febrièr * belinament : fr. foisonnement, grouillement * belujar (/se) : (se) bolegar * benaise: satisfait, content * beneisir: benesir (emplegat tanben) * bentot: tanben * berche: fr. édenté * bergossa: vièlha oelha coriaç sense valor mercanta * besenga/besinga: pauta * besilh, besilha: causa de pas cap d'importància, pas res * besilhar, bosilhar, far de las besilhas: bosigar, trencar, deteriorar, desgalhar, far de mala òbra * bessicar (bercicar? breçicar?, de Brèç?) : somnolar * bestiaria: bestiesa * besunha, besonha: causa; obratge, afars (personals), bagatge... (tot çò qu'aparten a qualqu'un) * b'etot, ben 'tot: benlèu * beu (de " de) : a còp de, a fòrça de * beu (de ~ que) : a mesura que, a proporcion que * beuna?, beune? : ?? * beuradenc : bevible, potable, que se pòt beure * bevetar: beure lentament * biau biau ! : japada mai aguda dels jounes chens * bicanard: païsan pej. * bicas f. pl. labras * bicar: baisar, potonar * bicon: poton * bieta: bleta * bi(n)gois (de ") : fr. de guingois * bigòrra m. bigarraud/bigarròt, bigarroei/bigarroelh: blat d'Espanha, milhòc * bigòs/bigoelh (bigwé) m. fr. hoyau * bisard??, bisarde?, bisarda: bisarre, bijarre * bilha: tronc d'un aubre * binhet: bonheta * biòla: bèç??, betol?? * biòla (d'un forn) : fr. charbons ardents * bladar fr. emblaver; fig. joncher?? * bladasons : fr. semailles (du blé) * bladin: blat negre (tanben emplegat) * blagassar: charrar * blanc fr. chevesne, meunier (peis) * blanch, -a: blanc, -a * blancha pura: aiga de vida * blanchinhard, a: fr. banchâtre * blandar: ?? (lo fuec) * blesta f.: fr. écheveau * bocanar: fa de bruch * bochas f. pl. labras * boda: fanga * bodra, broda (de 'brauda'?) : fr. crotte, boue battue; ordure * bodrós: fug-l'òbra * boes!: bah! * boifar: v. Boissar * boija, boïja [bwejjo] [buijJo] (Cruesa e endacòm mai): V. buïja * bòina?, boina [bwejno] : bòrna * boinar: bornar * boïolar: faire de bofiòlas, fr. se boursoufler * boirador [bwejra'dur] fr. instrument pour enlever la deuxième peau des châtaignes dans l'opération qui consiste à blanchir les châtaignes, instrument que l'on appelle aussi en Creuse "las tanalhas" * boirar [bwej'ra]: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir) * boiricin: panièr * boiriu: redalh, fr. regain * bois m. pl.: encastre (d'una fenèstra) * boissar : escobar * boisson blanc : espinalba, aubespina, jargas blanc, jargue, fr. aubépine * bòja, bòtja (?) : saca * bojal(h?) : fr. trou. bogalh? * bojalar: traucar * bolar: s'enfonzar los pès dins l'aiga e n'aver la cauçadura mòla * bolega: fanga liquida * bolin: panet redond * bolit, bolhit, bulit, bulhit: olada (plat) * boljar, bolejar: bolegar (tanben emplegat) * bomba (a tota ~) : en córrer plan regde, plan viste * bombar: fr. bondir, rebondir * bòn(n?)a: fr. marécage * bondir: fr. gronder (bruch) * bonhar: far trempar, macerar (varianta de Banhar qu'a aquesit un sens particular) * bonhat,-da : se ditz d’una frucha tròp madura, tanben de quauquaren qu’a demorat dau temps a trempar dins un liquid * bonicon: ?? * bordairatge, bordieratge: bòria, ermitage, fr. closerie, petite métairie * bordassar (metatèsi d'Adob(r)assar) [burdasà/durdasà] : repetaçar, fr. rapetasser V. 'do(b...)rassar * bordier: bordièr; p. ext. logatièr * boreta: bar(r)iòta, carriòl(a) * borifa: fr. rombe (instrument de musica) * borilh: borlhon, tapon (coma la nèu) ; tot pitit grun de pouvera * bornat m., bornhon : buc (demorança de las abelhas, autrescòps facha amb la cavorna de chastenh, aura dins de caissas de fusta) * bornha: panièr grand, naut e pregond, de palha tressada per tal de conservar la frucha * bornhon V. Bornat * borramesclar: mesclar totalament? * borrar: tustar (tanben emplegat) * borrassons: fr. langes, couches * borricha (grafia?): bòssa, bossa (engenh de pesca) * borricon: fr. bourriquet * borrilh : polvera, bordilha. fr. balayures, poubelle * borrinar : barrutlar, fr. errer * borriqueta: saussa o sopa d'orselha * bòsc beneit: bois * bosar (se) : se laissar tombar coma una bosa * boschalh : tap (de trafec rotièr) * bòta: bota (fr. outre) * botarèl: campanhòu * bòtja (?), bòja : saca * botjar: vojar fr. verser. Plòure coma qui la bòtja: Plòure a semaladas * boreta: fr. brouette * botareu: fr. bolet * 'bracar V. Abracar * braçar: remenar * braçat (de '') : à bras-le-corps * bradar: gelar * bradassa: charraira, fr. barbouilleuse * bradassar (brandassar) v. secodre; parlar a tort e a travèrs * bradasson, bredasson: persona maladreita o brusca * bradau adj. (tombar '') : fr. lourdement * braga: fr. culotte * bran: bordilha * brancantar : barrutlar, fr. errer * branchiera : ?? * brand o bram?: "sonar a brand": fr. sonner à toute volée * brandinar: barrutlar, fr. errer * brau: fr. lisière de terre qui sépare un champ d'un autre * braulhós: brumós * bravament adj. : doçament; regde; rudament * brave, brava : bèl, bèla * brèça [barça] : brèç * brechar: cobrir * brechalh (Cruesa): tapadoira * bredilha: charraira * brejadís: discussions, charradissa; baralha, disputa * brejauda: sopa caracteristica del Lemosin facha de cauls e de lard (de 'brejar') * brejon: codena del lard * brenada: manjalha de bren amb aiga per péisser los pòrcs * breta, bretona: vaca de lach * bretonar: faire de grumèls * briar (de 'breviar') : acortar * bric de (pas '') : pas ges de; pas cap de, cap bri de * brija (pas '') : pas brica * brijon, brigon: miga, morcèl * brima: molsa; bruine, crachin (que dona l'oidiom o lo mildiu als vergièrs) * brimar: fr. bruiner; èsser atacadas las trufas pel mildiu * bringa: femna mal bastida, una evaporada, una filha nauta e desguindada que fa pas que saltilhar e gambadar * bringar: dançar, saltar, folastrar * bròcha: branca secondària d'un aubre * brochilhon: branquilhoneta * brochon: fr. brindille * brocon (far au "): ?? (es un jòc) * broda: fanga * brodir (brondir), brudir: far de brug, bronzir, bondinar, resclantir * brodischa: branquilhon;fr. broussaille * brostachabrit: fr. chèvrefeuille * brosinar: brosinhar, brusinhar. fr. bruiner d'une pluie fine et persistante * bruau (variant de bruelh?): talús * bruchadís: bruch continu??, brejadís ?? * brucir: mòrdre, atacar a pitits còps de dents, pinçar, piunar * brudir: brusir, brugir, brogir, brunhir, brúnher. V. Brundir * bruja: bruguièra * brujaud: fr. ajonc * brumerlós: brumós * brun (faire ") : faire negre/fosc. montar brun: s'escuresir lo cèl * brundir (lat. grundire) : bronzir, bronzinar * bruset? bruselh?: iò-iò fabricat pels mainatges * budalha: budèls de pòrc * bufec: fr. vide (de fruit à coque: cacau, avelana...) * buïja, buija, boïja, boija, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga. fr. terre en friche, pâtis, jachère * buja, bruja: gèrla, jarra (cruche à huile en terre cuite vernissée, non à long col, mais à anses) * bujandariá: fr. buanderie * bunhet m. : aurelheta (pastisson) * bura: de color fosc * burgaud, bergauda (Cruesa), burgon n. : fosseron * burrau (Cruesa): fr. babeurre * butir: butar * cabonhat adj. : fr. encaissé fig.?? * cacau, cacalh (de 'cascalh' ?), calau, cacòu: notz * cacunha: automobil vièlh * caga-menut: avar * çaiquedelai, çai que delai: ça que la, çaquelà * caireforcha: caireforc * cairiá (cairia, càiria) : canton (coin de l'âtre). C(h)erchar per las cairiás : c(h)erchar, furonar pertot sens succés; caire, ròdol/ròde, parçan, comarca * calau: notz. fr. noix V. Cacau * caleta: fr. cosse * calhada, calhadon, calhat (Cruesa): formatge blanc * calhar: fr. tasser (la terre) * calòta: sièta crosa * camjar: cambiar * campar (/se): quilhar, dreçar * canaçon : fr. caleçon * canal [conar] * cancanar, cancanilhar: charrar * cancaridier: fr. frêne * canòla (Dordonha) V. Coada * cap (pas '') Bas. Lem. : ges * capforcha: caire * capit: poirit (fusta) * 'captar (/se) V. Aca(p)tar * caquetar: charrar * carcalin: pan gròs en corona * carcilhar (se) fr. s’émietter? * cardalhan??, cardalhau: tòpi, topinambor * carolha (Cruesa): pèl d'espic de blat d'Índia * carreu: fr. chariot * cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl * cascavelar: avançar fasent cascavels * cassa, casson: bocin de tèrra, ben massiu, fr. motte de terre. Durmir coma un casson : durmir coma una còça (dormir pregondament). Un casson de pan: un bocin de pan * cassar: copar * 'catar (/se) V. Aca(p)tar * catissar(s'): acatar (s') (tanben emplegat) * catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un * cauçar: fr. butter (la terre) * cauças: socas (d’arbre) * caumassa: calmàs (calor estofanta) * cauquilhard: pelegrin * cavalhier: gendarme * cencena: nœud de l'écheveau; remue-ménage?? * cendrilha: fr. mésange * censat: gaireben * 'cepte V. Acepte * cerèisa/cirèisa [sirèijo], cerièisa [serièijo] : cerièra * cerv: cèrvi * ‘chabason: terminacion * chabeç: fr. fâne * chablata, chabla: clujada (fr. toit de chaume) * chabreta: siulet o cornet d'escorça de castanhièr fabricat pels goiats * chabreu, chabròla, charbòu?, chabròt? : barreja de bolhon e de vin. "far chabreu" ajostar de vin al bolhon * chabreulh/chabridon: cabridon * chabròl, chabròu, chabròt? : cabiròl? , fr. chevreuil?; cabridon? * chabruelh: cabiròl, fr. chevreuil * chadan: tèrra (de 'chada an') * chadieira: cadièra * chafre : surnom, escais(-nom) * chafrolhar: fr. froisser * chaine, chasne, casse, jarric, rover, rove * chaitiu, -iva: coquin; marrit (maloneste e mauplasent) : persona malaürosa, magra e de pauc de santat, pas en fòrma * chalelh [chonej] [tchalej] : calelh (tanben emplegat) * chambija: rastèl * chambon: jambon * chamnhar, chamjar v. cambiar * chaminaire: vagabond, sens-ostau * chaminar: caminer; vagabondar * chanabon: cambe??, carbe?? * chanòla: ansa * chantilhar v. fr. chantonner * chanturlar: fr. ânonner * chapalon (Cruesa): V. pelharaud * chapdau: ensemble daus bens, la propietat (terras e bèstias) * chapiau: fr. pignon (d'un ostal) * chapmarteu: caboçòla, capgròs, tèsta d’ase * chaputadís: dispute * charavelí(s): carivari, charvarin, fr. charivari, vacarme, tapage qu'on fait aux nouveaux mariés * charbonièra, cendrilha, senzilha, gamada, coa de panlon: chincharra, sarralhier blau, tèsta blava (blua), pimparrin, lardeireta (tots en Provença maritima), lardier Prov.; fr. mésange charbonnière * charjant: pesant, pesuc * charmable, eissarmable ? : fr. charmant * charmenar: tormentar, tracassar * charpinhadís : disputa * charrairon: caminòl charratièr * charrau f. : intrada d'un camp sens barrallha, facha d’entrelaç de branchas, mai granda que la cleda; barralha "à claire voie" * charrièra, carriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas; per ext. cort de la bòria (de. basse cour) * chas adv. en çò de; chas ieu/me…: los membres de ma familha, l'ostalada " chaser: caire, tombar * chasne: casse * chassida: fr. chassie * chastiar: castigar * chat-martre: martra * chat-pitoir, chat-pitoi(s), chat-pitòer?, chat-pitair, chat-pitais? [pituej/pitòj] : catpudre, (gat-)pudís * chat-pudent, chat-punais V. Chat-pitoir * chatinglar v. fr. chatouiller * chauça: cauceta * chauchabutida: ?? * chauchar: fr. appuyer * chaucida: caucida, mena de cardon salvatge * chaufaliech [-et] : fr. bassinoire * chaul d'asne (Cruesa): mena de cardon salvatge * chaulhadura: solhadura, brutícia * chaulhar: solhar, enlordir, embrutar; trempar * chaumassa : calor umidosa de l'estiu * chaumenir fr. moisir * chaumenit, -ida: fr. moisi, -e * chaunhar: fr. grignoter, croquer * chaupir : atrapar, agantar * chaupre m., charpre m. calpre (arbre) * chavana: tempesta * chavau: caval * chavau dau diable: fr. bousier, lucane ou cerf-volant, faucheux; mante religieuse * chavaujar: cavalgar * cheita: fr. chute?? * cheminada: cheminèia, chaminèia, cheminièra * chen: can, chin, gos * cherbe f., chibre m. (Cruesa) : carbe, cambe * chialar (Cruesa): cridar en ploramicant * chonhar (Cruesa): V. Fonhar * chòrta (Cruesa): veitura, automobil * chucant: fr. boudeur * chucar: chocar * 'cianta: V. Aicianta * cierge: ciri *cima (a la <nowiki>''</nowiki> de) : au bot/cap de * cinglan (singlan?): colòbre vèrd e auriòl * cir(i)èja: ceriesa. V. Cerèisa * cirie(i)r m. ceresièr * cirèisa, cirieisa: cerièra V. Cerèisa * citron: sòrta de cogorda de color rossèla * clabòt (ueu '') : uòu covat e non espelit, que siá estat fecondat o pas, o que l’embrion soiá mòrt * clachar (se) : s'amagar, s'escondre * cladassa: fr. litorne (grive) * clampar, clampanciar: charrar * clampinar: ? * clapar: per dire de borrar vivament emb las mans o ben emb una lata, o amb quauquaren de plat, de plange * clapeta: fr. pipelette * clapeta (far "): charrar * clapetar: fr. claquer (de las dents) * clardat: clartat * clauvar: clavar * cledier: fr. séchoir * cledon: fr. portillon * clessa: fr. clisse * clocauda : fr couvée, troupe de poussins, engeance, famille * clucas : fr. lunettes * clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud" * cluseu: fr. fente? * coa de patla [panlo]: ajaça, agaça * coada, coda (Cruesa): sòrta de lòssa de fusta o metalh amb un long tudèl traucat que se pausava sus la selha per beire o versar l'aiga. ("godet à queue qui sert à puiser de l'eau dans un seau"), cassotte * coar: fr. couver * coatar (se) : metre sa coberta *còbla f. : fr. couplet * coble (un ~ de) fig. : parelh (un ~ de) * coca: patata * còça: soca. V. Còssa * coçar: cercar, espepissar * cocorda f. cogorla * codar: pàisser las vacas dins lo coderc * coeijar (/se) V. Coijar (/se) * coenh : canton * cogasson: se ditz per lo còu darreir la testa, lo copet * cogoiç, cogòu/cagüelh-cagoelh [kagwey] m. cogòt * cogolha, cagolha f. cagaròl * coguol m. fr. cocu; coguola: fr. primevère * coia, coja: fr. courge, citrouille; gorda faita amb una coloquinta * coijar (/se) : (/se) colcar * colar: descendre? o prendre una carrièra * còl(d)re, còure (còrre) : coudrier (notat 'coorre' en un lexic) * colenar (se) : fr. se glisser * colidor: corredor, fr. couloir * colier: colar. fr. collier * coma adv. amb (exprimís l’acompanhament quand òm parla daus umans e sovent de las bèstias de la bòria) * coma: com. (/Com) vai 'cò? : com va? * començada : començament, començança * conchon: fr. bassin? * concir (lat. concidere) : fr. abattre, accabler (la calor) * condencionar (se) fr. se coaguler * coneitre: conéisser * conelha (conuelha) : conolha * conestre: conéisser * congièra: congèsta * conhar: enfonzar, folrar; fig fr. glisser dans * conòrt: auguri, presagi, opinion, esgard * conortar (se) : regaudir, consolar, donar de coratge * conselh (se balhar) : se donar de còr, de determinacion * contrariós: fr. contrariant * convidós: convidaire * còpa : copa (de bòsc) * còp-sec d’abòrd : fr. tout de suite, sur le champ * copilhar: copar en morcelets * copinhar: tustar? * coquerla: cocut feme * corbe, corba adj. : corb, corba * corcha: sièja (fr. vandoise) * coret: corada, coradilha * còrnabudeu(s?) : fr. culbute * cornelha: graula * corniòla : còl, traquea artèria, esofag * còrsonela, còrsenela fr. scorsonère * cortissons: pantalons corts * cosinacuol: renouée (lit. "démangecul" planta) * còssa: soca * cossier, cossei (Naut Lemosin): preocupacion (gascon 'cossidèr') * cotilhons pl. : gonèla * coturas f. pl. : terras cultivadas de blat, de segle, de blat negre * cramilhera fr. crémaillère * crànher : crénher, crénger (tanben emplegats) * craunhar: fr. grignoter, croquer * crema f. crenta * crochar, 'crochar: acrocar * crochet: fr. pissenlit * cronhar: fr. grignoter, croquer * cròs: trauc; fr. tane (de renard etc). Cròs dau cul: anus * crostar: enlordir * crubir, crubrir?? (p.p crubert) : cobrir * crum: fr. brume * crumor (en ") : fr. obscurci par la brume * crussir : manjar?, devorar? * cubertilh: tap d'ola * cubrir: cobrir * cueire v. còure * cuenh: canton, fr. coin (d'un luòc) * cujar + v. inf. : arribar a, reüssir a * cul sus testa: fr. sens dessus dessous * cuol [kju], cuòl ([tior] a Tula) : cul (tanben emplegat) * cussòla: gròs pan de segla * dadet? (Cruesa): nom afectiu donat als mainatges (de 'daret' aret?) * daiciá, daiciant (d'aicí a/en, ent (= ont) : d'aquí a; dinc a, fins fig. (tanben: d'aicí a) * daivoar: desautorizar, renegar, condamnar * dalh: fr. faux * darreir (nontronés e endacòm mai) : darrier * dau: del (tanben emplegat) * dausuns: qualques, certans. 'dausuns còps' : certanas vetz * decha: ferida * degolinar: caire gota a gota * degolinari (far ") : fr. enlever furtivement (en jòcs d'enfants) * degrad, degrat: grad, gra * degreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * degut: deute (tanben emplegat) * deibrir, dreibir: dubrir * deimai: fatigat, geinat, excedit * delesei? delaiçai? De lai ençai? [delesej] : d'ara en avant * deleser: fug-l'òbra, hippy * demia, demiá f, demieg m: mièg, mièja * dempès: V. pès (d'en ") * denada: viure(s); argent; tropèl? * denaut: en naut * desbilhar, des’bilhar (se) : desabilhar * de(s)bolar: s'enfugir * desavenhe: desagradable, desplasent * desboijar: esbosigar * desboirar: desmesclar V. Boirar * desbojar, desbotjar, desvojar? : desbanar, travolhar; recontar, decorar, cardinejar * desbolegar: desbrolhar?? * desborrinar : esborrifar? * desbraulhar: grafia per Desbrolhar?? * desbrundelar: desrotlar (un fial) * deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar. * descranilhar: descrocar, desgafar * descrubir: descobrir * desdire: fr. fausser (au sens materiel) * desei (deseir?), deser : desir; fr. désir * desennastar: levar l'asta * desfarda: fr. débris, rebuts * desgaunhar: fr. faire des grimaces; rechigner; fr. vomir ? * desgaunhat, -ada: renfrogné, ronchon * desgoletar: fr. se dérober, disparaître * desgorçar: netejar una broa * desgreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * de(s)guelha: fr. boucan, bombance, ribote * desjaivar, desgeivar? : far sortir del lièch *deslenat: fatigat * deslurat, -ada: fr. déniaisé(e), résolu(e) * desnant: d'aicí/d'ara en avant * desnogalhar: dobrir un *nogalh o notz * despetesir: fr. décrasser * despiech (far) : contranhar, desrenjar, saubre mau * despuei [dejpej] [despë], dempuei, : depuis * desraijar: desrasigar, desraiçar * desrei: malaür, desastre, troble, desrota * desrejar: chambiar de direccion, desviar * dessierv: dessert * dessós, dessot?, dessots?, dessotz?: dessota, dejós * destombar: càser (de sa nautor); fig. desconcertar * destrenh: fr. ménage (faire le ") * desvarachar: desbosigar, artigar, desglevar, de(s?)gorsar, fornelar * desversar: fr. renverser * desviardar: fr. décamper * desvirar : ?? * desvirolar: escorjar * desvoar: renegar (qualqu'un) * det. grand det: det gròs?. mermilhon : det pichon. guinhaire: indèx * deu: del (arrondiment de [[Sent Irieis]) * déver: deure (tanben emplegat) * diaures!, diatres! : diantre! * diesena: desena * diesenat: desenat * dietz: dètz * dieumenc [diòmen], dieumenche [diòmenche], dieumergue [diomerge], dieumenge [dioumejne] : dimenge (dimenge o diumenc semblan las formas majoritàrias) * dijuòus: dijòus * dimenir : demenir, diminuar (tanben emplegat) * dinc a: fins a * dindaud: dindon, dinde (Corresa) * dindrinar: tindar  * dispareitre, disparestre : disparéisser * dissa(n)des n. (de */'die 'sambati/) : dissabte (de */'die 'sabat-i/ tanben emplegat [disadde]) * 'do(b...)rassar, 'dobrassar? (>adobassar) v. : petaçar. fr. raccomoder (un tissu) * doas-tres: qualques * doçarèl: fat, doçastre * doler v. : dòler * domaisela: fr. cerf-volant * domdar v. : domesticar * domde : docil * dondar v. Domdar * dòstar: dostar, retirar * dòuça: fr. gousse; mongeta, fr. haricot vert * dòure, doler v. : dòler * dreibida, deiberta, duberta, druberta: pp. dobèrta * d'òrs en avant: d'ara en davant * drollichon: drollet * drubir, drobiir, dreibir, dubrir, druebir, deibrir, ubrir : dobrir * drucar: ?? * dueinan, d'uei un an, endueinan, en d'uei un an: l'an que ven * dumpuèi: dempuèi * durbir: dobrir * durmença: dormança, fr. somnolence * egulhada: fr. aiguillon à boeufs * eidredon: edredon * eigar, aigar, eissegar, asengar v. metre en òrdre, agençar, adobar; ajustar, separar; adesar * eimatin: aqueste matin * einoiar: sofrir; fr. ennuyer (embêter) * einueg: problèma, pena * einuech adv. uèi * einuei, ennuei (esnuei) : sofrença. V. einueg * eiperar, esperar [eipéra] fr. attendre * eirisseu f. jolverd * eisanhe: avar * eisilar: fr. glisser * eisir: aisir??; eissir?? * eissabanit : ?? * eissabencar: eissabrancar, eissabancar?, desbrancar, (e)scabeçar * eissaragar (grafia de verificar): esparpalhar lo fen. V. Eissigar * eissarquiar: esfondrar, desplaçar la tèrra * eissaurar: V. Eissurir * eissaurelhar : assordir * eissebrar: estrifar, entalhar * eissegar : segar, meissonar; fig. destruire * eisserbant: deserbant * eisserbar: sarclar, arrancar las marridas èrbas * eisserbatge: deserbatge * eissicolhar (s') : cridar * eissigar (varianta d'eissegar/eissagar: partejar en parts egalas entre personas) (/s') : esparpalhar * eissiular: siblar, siular * eissolent: insolent * eissorlar: eissordar (dins lo sens d'enervar) * eissublar, eissuflar, eissicliar (sicliar) : siblar, siular (lat. exsibilare) * eissubir : fr. se volatiliser?? * eissufle, estufle, eschurlet, eschuflòl, eschurlòl: siblet, siulet (lemosin classic) * eissurir v. fr. premsar, serrar, tòrcer, faire secar, fr. essorer, épreindre; agotar, fr. tarir; fig. agitar, quichar lo chuc * eitot: tanben * embaisse: biais, afar * embarbolicar: embrolhar?; embarbostir? * embrucida, embrussida: morduda, nhacada; fr. pincée * emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò') * emplei: emplec * empleiar, empluiar franc. : emplegar * emplenat, empluiat franc. : emplegat * emplir: emplenar * empluiar, empleiar franc. : emplegar * empluiat, emplenat franc. : emplegat * en per avant: aperabans * enançar: avançar, progressar * enautar (/s') : enauçar * enchaiença, enchaison: escasença, pretèxte * enclunhe: enclutge. fr. enclume * encranilhar: encrancar * endalh: andain. Fenar los endalhs: faner les andains * endechar: endecar, mabolhar, abasir, abismar * endechat, -ada: andicapat ; privat d'un o plusors dets de la man * endonc: puèi que; alara, alavètz (en aquel moment) * endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent * endunle, endutle: budeu emplit de charn de pòrc aprestada. Se conserva emb lo salat (charn de pòrc salada) e que se minja bulhit. fig. V. Entrule * endurar: sofrir * enfetós: pudent * enfeurit,-da: enfebrit (que suefra de las feures) * enfonilh: fr. entonnoir * engalunchar (s'): s'installar o èsser pres dins las brancas d'un aubre * engarçar: trompar meschantament * engaulhar (/s') : se crotter de boue * enginjaire: fr. inventeur * engolar: engolir; fr. gober * engraunhar: engraufinhar, grafinhar * engrunar: fr. écosser, égrainer * engueitar: gaitar, espiar * engingar: engimbrar * engravissa: escaravissa, fr. écrevisse * engulhar: conhar lo fiau dins l’agulha; conhar lo còrs dedins un vestit per s’abilhar * eniurar: fr. enivrer * enjagat,-ada : posicionat d’un meschant biais * enjucar (s') : s'enjocar, se plaçar a la cima de quauquaren d'aut (aubre, eschala, teulada, etc.) * enmatin (l' ~) : matin (lo ~) * enniblat: ennivolat * enniurar: fr. enivrer * enquera, engueras/engueras (d') adv. encara * enquilhar: cargar (un vestit) * enrotar: començar, metre en rota * ensauvar (s'): se sauvar * enser (l'): lo ser * ensorcelar, ensorcierar, ensorcilhar: enfachinar, enfadar (tanben emplegats) * ensubrevut, -uda: que pòrta lo marrit uèlh o sus lo qual l'an getat, embreissat, emmascat, enfada, enfachinat, enfachilhat * entainar: tardar; languir * entau: aital (del latin 'in tale (modo')'); (ai)tant * entanhar: enfangar, enfangassar?, embodigar??/embodijar??. fr. embourber * ente : ont * entòrcha : fr. torche * entraupa: entrava; trapèla, tracanard * entraupar (s') : fr. s'entraver, trébucher * entreprener: entreprendre, entreprene, entrepréner * entrebreschar: ?? * entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit * entrusca (tant) que: fins (a tant) que * envertolhar: recurbir, entornar, enrotlar, envolopar * enviá: enveja * enviblar: trompar; jugar de meschants torns, ensorcelar * envirolar: entornejar * esbabinhar (s') : finfonhar, ranguilhejar, biscar, ragassar, petonar, fr. grommeler, rouspéter (en faisant des grimaces) * esbadaurelar (s’) : cridar a plen gorjareu, plan fòrt, en alulhar * esbalausir [ejbalu 'vi], esblausir [ejblu' zi] : esbalausir * esbatoelh, esbatoeri(s...): fr. ébat; amusement; joguet * esbaubit: plan estonat * esbelar: se far bèl, lo temps * esblanchurir: blanquejar * esblausir [ejblu' zi], esbalausir [ejbalu 'vi] : esbalausir * esbolhar, desbolhar: traire lo budelam, dobrir las tripas; demolir, destruire, abatre * esborlhar: fr. aveugler * esborissar: esborrifar * esbraceiar: esbracejar * esbramelada: fr. bêlement * esbramelar (s') : fr. s'égosiller * esbresinaer, esbrijonar, esbrisonar: fr. émietter? * esbrodichar, esbrodichonar (minoratiu?) : podar un aubre, fr. épointer * escadassar: cridar per paur (per dire los crits de las jalinas) * escaletar: fr. casser, enlever la coquille, écailler * escanar: fr. éreinter * escarabissa: fr. écrevisse * escassonar: émotter * escassonat, -ada: dividit, trencat * escebrament [eysebrà]: estrifament * escebrar [eysebrà, esibrà], escicar, escirpar: destrifar, partir, escarpir * eschala dau Bon Diu, o dau diable: arquet de sant Martin * eschaletar: escalar. fr. escalader * eschamjar, eschamnar: escambiar * eschamge, eschamnhe: escambi * eschantir: atudar; aucir * eschardilha: fr. écharde * escharnir (s') : grimacejar ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * escharonhar: escorjar, levar la charn de mala manièra, en eissebrar * eschauradís : escaufament * eschaurar: escaufar * eschauton: fr. écheveau * eschavel: fr. rouet * eschilla [eschinla] : esquilla * eschivar v. estalviar, economizar; evitar * escicar (essecar??) : talhar? * esclapir (s') : s’esfondrar, tombar tot d’un còp * esclargir: esclarir, fr. rincer * esclarsiera, esclarciera?, esclarsida: fr. clairière?; esplendor?; esclat de lum. loc. A l'esclarsiera/esclarsida: fr. à la pointe du jour * escorcir: escorçar * escorsiera: corsièra * escrasar: esclafar * escraunar (s') : cridar (coma una graula) * escrupir: escupir * escujar (s') : s'escondre * escunlar, escutlar, escudlar: versar, vojar, mesurar; plaçar, despensar; fr. embarrasser, rendre penaud, interdit. * escura: bòria, bòrda, granja * escuròu: esquiròl * esfarbir, esferbir: desbarbolhar * esfeunir: mettre en colère, exciter, irriter * esfeunit,-da adj. : dins un estat de colera * esfodir, esfòudir, esfaudir?? : espantar? * esfoudir: affoler * esfredir: mettre en colère, exciter, irriter * esfredit,-da adj. : susprés, paurós * esgirdar: asperger éclabousser * esgleisa: glèisa (tanben emplegat) * esgorçar: agotar; desboijar (desbosigar) * esgrinjòla: V. grinjòla * esjarrar: esgarrar. fr. écuisser, fendre en déchirant * esjarrilhar, ajalhar, esjalinar (per terra): (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * esjavinhar(s') V. Esbabinhar (s') * eslampar, eslampiar [eslampià/eslapià], (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar, fr. glisser; déraper?? * eslampiada: fr. laisser-aller, emportement hors de soi, licence; lampada, fr. lampée (prendre une ~ d'une boisson) * eslauç, eslhauç: fr. éclair * eslhausada: coup d'éclair * eslhausar, eslhauçar: fr. faire des éclairs * eslausiada: coup d'éclair * eslonjar (/s') : (/s')alongar; se jaire/jàser * esmai, desmai: fr. émoi, souci, inquiétude * esmaginar (cf. cat. anc.) [eimaginà]: imaginar * esmaiar/esmajar: inquietar, estonar; decorar, florir, fr. émailler fig.; S’esmajar de quauqu’un o de quauqua ren: migrar, demandar o cherchar de las novelas, s'en preocupar, s'en inquietar * esmalir (s'): enrabiar (s') * esmalit,-da adj. : dins un estat de colera * esmància: menaça * esmanciada: menaça. A esmanciadas : fr. en rampant? * esmanciament: acte d'esmanciar * esmanciar: amenaçar, far de menaças amb un signe de la man * esmaraunar o esmarraunar?? (s' ") : fr. grogner * esmirar: visar (aver coma objectiu, cibla) * esmiraudiat: miraculat?? * esnançar [ejnansà]?? (amb EI- non etimologica) : avançar, progressar * esnharlar: agrandir un vestiment a otrança en tirant dessús * esnuiança: fr. ennui * espanhar v. (u)lhauçar * espandre: espandir * espanir (s') (Cruesa) V. espatarrar (s') * espansilhar: escampilhar * esparrar (s') V. espatarrar (s') * esparson: fr. écouvillon * esperar [esperà] fr. espérer * espetissar: apetitir * espeulhar: espelhar, escorjar (levar la peu per la recuperar) * espinasson: albespina??, aubespin?? * espingar: gambadar, se ditz pejorativament per dançar, remudar, bolegar * esplamir: fr. étaler? * espodansar: espodassar, podar un aubre * espofidar: fr. pouffer?? * espotir [ejputí], espòutir (lat. Pullis: pòu, polvèra) : fr. écraser, réduire en poudre * espistrolhar: fr. éclabousser * esraminar : fr. gronder * esranchat, -ada: garrèl,- a * esranhadís : fr. toile d’araignée * esrantelar: levar las rantelas * esrapar: desrapar * esritjós (grafia per iretjós??) : ?? * essaurelhar: V. Eissaurelhar * estamnar : entamenar? * estancha: estanhòl, pescariá * estelura: estelam? * esterbar (de Trevar??): barrutlar, fr. errer * estiflar: siular * estinhar: v. Estribar * estinhassar : fr. ébouriffer * estolha: estobla, restoble, rastolh * estorbar: dispersar * estorbeu: esparvier (tanben emplegat) * estorcer (/s') : fr. se tordre, se tortillerèstra: lucana petita del granièr * estre: èsser. Estre per +v. inf. : èsser al punt de * estrech : èsser un '' : èsser fòrça magre * estrelhar: donar una rosta, fr. étriller, battre, donner une raclée * estribar : trabalhar, usar, fatigar; fr. unir le fil en le dévidant par le moyen d'une pièce de cuir ou de drap nommée 'estribador' ou 'estinhador'; fr. mener bon train * estrifolhar: estrelhar, batre, donar una bona leiçon * estufladís: siulament larg * estuflar: siular * estujar: escondre, amagar; estojar ? * esversar: fr. renverser * esvetlar [esvenlà], esvedlar (s') V. espatarrar (s') * esviardar: fr. éreinter * esvirolada: ?? * esvirolar: escorjar; fig. despolhar * etiada: fr. jachère nue * eu (Naut lemosin): el (Bas lemosin) V. Aul * exprès (a ' '') : fr. à dessein * fadard [fodar], fadarda/fadassa: fadat, fat, nesci * faiòu n. fau * faler: caler * fame: fam * famgala: fr. fringale * familha: tanben vòl dire 'mainatge, enfant'. "(Ilhs) an doas familhas" * fanha: fanja, fanga (tanben emplegats) * fanir: ?? * farcidura: farçum, farça * farfantela: ?? * Farjòu: Ferreòl * faròt: ?? * farrar: farratjar?? ; ferrar * farròlha f. : ?? * fastjar [fashà/foshà] (latin ''fastidiare'') : empebrinar; fr. fâcher * fat, fada: caluc, uga * fava, fava verda: mongeta, fr. haricot vert * feblesir: feblir * femorier: fr. fumier * fendassa: crebassa * feniera: fr. fénil * fermic, fermitz, furmic: formic, formiga * fermijar: formiguejar (de monde, etc) * fers, fera: sauvatge; fièr, -a * feunial: fr. taie d'oreiller * feure f. sovent en pl. : fèbre. Feure bringau * feurier: febrièr * feuse: falgueira (tanben emplegat) * fiau per linha : de fial en cordura, de fial en agulha (punt per punt, per lo detalh, dins una succession logica) * fiau: fil, fial * fiaulat: bandat, pintat * filh de vessa ! : macarèl * fiolon: botelheta * flaia: fr. pousse d'un végétal * flaina: fagina * flau onomat. : fr. vlan * flaujon : fr. flageolet. * flaunhard : fr. flemmard? * flaüticar [flejticà] : sonar mal la flabuta * fleitau: plafond * flissonar: ondejar? ; fr. frissonner?? * fodinar: fr. fouiller * foirar : aver la foira * foitar(/se) : fotre * foitre (/se) : fotre * folharja: fuelham * folharjós: folhós * fonhassar o fonhar (?) (Cruesa): ploricar * fomarier: fumièr; bordilhas * fomorjar : ?? * fòrt (a ~ de), a fòrç de ?? : a fòrça de, a dich de, a dicha de * fotrasson: janfotre * frachin: cendre o escòrias pichonas, oxid negre de fèr * fradassa: frachiva (landa, terrenh inculte) * frair n. fraire * frau: tèrras abandonadas, èrmas * freg f. : freg m. * fregir: refregir * fremijar: fremir * frijoladís: frejolum, fr. frisson * frijolar: fremir, estrementir * frenir (de "fenir" ?) : gastar, usar * fresche : fresc (tanben emplegat) * freschum: fr. fraîchin * frestinar: furgar, fosilhar, cercar, tafurar, nistejar * fretissa: V. Lissa; pan negre fretat d'alh * fricaud, -a, fricós, -a: fr. ragoutant, friand, appétissant * frijol, frijolada: frejolum, fresiment, fr. frisson * frijolar: fremir * frijoladís, frijolament (frisolament? ?), frejolament? (fresolament??): fr. frissonnement * frimor: frejolum, fresiment, fr. frisson * fringa-marçau (far la ") : ribòta, festa * flissar: ondejar? ; fr. frissonner?? * frissar: ondejar? ; fremir, fr. frissonner * friular : fiular en frire ?? * frotjar o frojar? frochar? (se ven de 'fruchar') v. créisser (arbres, plantas), butar, grandir, se fortificar, aprofiechar; fruchar, frutejar * fruncir (las ussas) * fuelher : caler, faler * fumari (Cruesa): fumièr * funtar: defuntar, morir * furgalhar: fr. fouiner, fouiller * gabolhan: fr. églantier * gafada: mossegada, estrifada, esquinç(ada); regomàs, monha; bajocada; malbiais * gafon: fr. gond * galatja, jalatja [ga'lazo] : fr. ajonc d’Europe * galeton: pastisson * galhauda f. rana (de 'gaulha') * galòpa:?? * gamar: raubar finament * gamiraud: fr. garnement * gana: ga, gas, gau. fr. gué (tanben emplegats) * ganh: gasanh * ganha: truèja * ganhon, gaunhon, nhon, go(i?)nhon n. pòrc * gansolhar v. fr. éclabousser * gargolh, garguilh: fr. rale, gargouillement borborygme, grouillement, passage ou production des gaz dans les intestins; enrouement, barguignage; médisance, murmure, babil. * garlècha: fr. gardon * garlopa: fr. varlope * garri: rat pichòt (terme afectiu) * garrissada: bòsc de garrics * gasinar: furetar * gaste, -a: fatigat, -ada, las, -ssa, abracat, -ada (de gaste: de fatiga) * gata: pòcha * gatge m. salari; mòble; instrument; recipient, esplecha, ostilh, ustensilha (sovent vaissèla o panièr); causa. Gatge pissier: gresala de pissar. En occitan medieval ''gatge'' = fr. attirail * gatieira: davantal, faudal * gaton: pochon (pòcha pichona) * gauça: gòrça ?? * gaug : fr. pissenlit * gaulha f. fanga * gaulhada : f. fanga * gaulhar, gaulhier, gaulhasson: gassòt * gaunha: gauta * gaunhas f. pl. : fr. gâle; écrouelles, cicatrices des écrouelles * gemar: gemir * gença: balaja, engranièra, escoba (tanben emplegat) * gençar: balajar * genha: caprici * gente, -a adj. graciós, -sa * gentiament adv. : doçament, amb gràcia * genuelh: genolh * getacion: (fach de getar un) marrit sòrt * g-i, gui, li: i * giau (<geu) : gibre * giba: volam, fr. serpe à long manche *gibla: ??. Plòure a giblas: plòure a semaladas * giblar: plòure a semaladas de faiçon quasi orizontala * gibon: volam per esclairir (fr. élaguer) los aubres * gigonha: irresolucion, dificultat futila que arrèsta la decision d'un afaire * gigonhar, cigonhar, jaguinhar? : trabalhar inutilament, traire mal a faire un obratge mecanic per fauta de bon otilh; cracar, far de bruch, coma lo de quicòm mal jontat; agir lentament, lambinar, lamternar, trabalhar quaucòm amb mejans insufisents per i reüssir; (Cruesa): fr. gigoter * gileta: vesta * gingar: fr. giguer, saltar, gambadar, fr. folâtrer * gipa-japa (far) : tressautar, tressalhir * giraudela: giròla (mena de camparòl) * girrinar: bruch del sautarelh * giton: fr. rejeton ? (d'arbre) * gitre: fr. gîte * giure: gibre * glaç: glaçon * glara: clara d'uòu (tanben emplegat) * gleisa [eλeizo]/[e(l)ieiso] * gloriosetat: vanitat * gòfe (gònfle) : fr. bouffi * goiasson: enfanton * goiat, -a: gojat, -ata * goion: fr. goujon * golar: engolir, englotir * goneu: abit, vestit d'infant * gòrça: brossalha, ramalha, ramada, rodicha onte i a de las rumecs, daus boissons daus petiòts aubres entremesclats; broa de clausura, fr. fourré * gorgeira: fr. gosier * gorgetar: vomir; avoir des haut-le-coeur; fr. gaver (un animal) * gòrja f. boca * gòrja roja: fr. rosé des prés * gorjar: fr. gaver (un animal) * gorjarèu, gorgarèu: fr. gosier, conduit de l'arrière-bouche à l'oesophage. * gorret: fr. goret * gorrin, gòrra: pòrc/truèia; pòrc marin * gorrinar, gorreinar: fr. chatouiller; gratar, fretar * gosonar: fr. remuer (un bâton) dans un trou * ‘grafuelh (agrafuelh) : fr. houx * (non) gran [gro] adv. : ne ... : pas brica ... N'es gran/Non gran: fr. certes pas * granda: mameta * grandmair, grandpair, grandamair: grandmaire * granissar: far de granissa. fr. grêler * granolha: rana, granhòta * grapar: fr. gripper (attraper, saisir) * grapiar: escalar. fr. escalader * gratussar: fr. gratter en surface (la poule) * grautons: gratabons, graissons * gresa: ?? * greu: grelh, grilh (tanben emplegats) * grial: fr. vaisseau en bois rond en forme de jatte * griala: fr. terrine * grinha (cercar ~) : cercar brega: cerchar de se brejar, en paraula o emb los punhs) * gri(n)jòla: v. Grisòla * griselard : grisós, grisastre * grisòla [gri(n)jòlo] : fr. lézard des murailles * grison: granit (pèira) * gro: groa ?? * groada, gruada: nidada (de poletons...) * grolaud: ?? * gromar: fr. croupir; cuire (trop) longtemps; s’attarder * groüm: fr. groin; pòrc * grun : grain; fr. chenil, niche * grumilha, grumulha: lagrema * grusilhon: grun pichòt * guelha: pelha * guena: monina * guèrlhe, guèrlha, guèrle, guèrlia adj. : fr. louche * guerlon : fr. gobelet en ferblanc et à une anse qui sert de mesure pour le lait * gui, g-i: i * guicho?: fr. chat-perché * guichon: fenestron * guidauba: fr. viorne * guilanèus m. pl. : fr. quête des oeufs (En Naut Carcin, per l'Avent los jovents e los mainatges anavan quistar de farina e d'uòus. Segon Xavièr Vidal, aqueles cants se dison ''guilhònas'', e, dins d'unes vilatges que i a, se cantavan pel Cap d'an. Per Cap d'an se crida Al gui, l'an nuòu (''gui'' es un francisme per vesc). * guilhaneu (per '') : estrenas? (de començament d'an). V guilanèus * guinde (Peiregòrd, Bas Lemosin) : piòt, dinda, dindon * guindre: fr. dévidoir * guisauba: vidauba ?? * 'guissable, aguissable : asirable, fr. haïssable * gusseu: fr. bobine, pelote * guita: fr. cane (femelle du canard) * i. V. Ilhs * idolar: udolar, cridar fòrt, fr. hurler * i-eu: V. Eu * ifofonar : cridar per sostenir la nòvia * ilhs: els * imatjar, esmajar?? [ejmajà] (cat. anc. esmaginar) : imaginar * inhon: onhon, ceba * intucat : intocat, endecat?? * io: ièu * iò: o (article neutre) * ja! ja! (jatz? de Jaire?) : per far arrestar los buòus * jaçar, jagassar (liagassar), jacassar, jacinar, (s’)esjacinar (tanben: cridar coma una ajaça), bargassar: charrar * jaciaud: jaç, fr. tanière * jadilha: fr. jatte, vaisseau rond et sans anses, fait d'une pièce de bois * jadilhada: grand quantitat * jai: gag, gai (auseu) * jaiç: jaç. fr. gîte * jal (bas-lemosin) : gal * jalussada: còp de gel (meteorologia) * jalussier: qui apporte nombreuses gelées blanches * jangaunhas n. maissèlas * jangladís: crits de granda dolor * janglar : cridar, lo pòrc o can quand qualqu'un li trepeja la coa; fr. grignoler * janzi : '' Quante ma granda-mair vesiá quauqu’un cassar de las nosilhas emb las dents, disiá que quò « li donava lo janzi ». Quò li fasiá l’efiech d’una seja que vos sisla dins las aurelhas, que vòstras dents semblen prestas de vos tombar de las gengivas.'' * janton: paisan * januelh: V. Genuelh * jardòla (en '') : ?? * jarpalha: disputa * jarra f. : garra (d'animal), cuèissa; fr. quartiers (de viande); lobes de noix * jasbre, jasbra : ? ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * jase?, jars? (Cruesa): auc (auca mascle) * jaser, jaire v. : jàser, jaire * jaspir: prendre, atrapar quicòm de sas mans * jaspissons, jarpissons? (Cruesa): fr. grande bardanne; autoadesiu, adesiu * jau (naut-lemosin) : gal * jau d'Índia: dindon * jaufada: grapada, grafada, fr. jointée (de mains) * jausemt, jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a, qu'a bonastre * jauvir: gausir * Joan-femna: fr. garçon manqué * joine: jove * jònc: jonc * jorn falit (a '') : a solelh colc * jòune, -a, joune, -a adj. jove, -a * juca: granièr pel fen * junja f. vedèla (vedèla i designa lo vedèl feme que ven grand) * jurc’a, jusca, jurcinc’a, jurcanta, juscanta: adv. duscas * justar o ajustar: mólzer * jutar: far de jus?? * labencha: granda peira plata * lac m. mara, cròs d’aiga durmenta * ladre, -a: marrit, -ida * lai: i * lai-bas, la-bas: aval * lai-sus, la-sus: ailamont * larjoït : ?? * laschar: fr. lacher * la-sus: ailamont * lata: fr. perche * latz (Cruesa): fr. giron * lau (en ") : en bas * lausissa: teit de lausas * lebretar: bruslar d’enveja * lechadier: fr. friand * lechatariá n. lecariá * legièr (de '') : ?? * len, lena adj. : ?? * lendoman: endeman * lerpar: lecar * lerpeiós: vescós, limparós * lesina: avarícia, retenguda * levada: regòla d'un prat * lèva-nas: fr. effronté * li: i * liga [lia] : fr. fanon * liar: ligar ([lià] es la prononciacion generala en occitan) * liauna: fr. lierre * licossiana/liquossiana : pocion, licor?? * liedra: fr. lièrre * liera: fr. lièrre * limaç: limac, caragaula * limaçon: lo haiolet, la malimòrna * limanda: fr. planche, rayon, étagère * limerò: fr. manigance, intrigue * liquossiana/licossiana : pocion, liquor?? * lira: fr. mulot * lissa, lissada, 'lhissa (alhissa) f. alh salvatge * loba: gròssa pèira o ròc isolat dins un prat, que non se pòt traire * loenh: luènh * loina [lwejno] : fr. engourdissement; descoratjament per tota mena de trabalh * loira: puta * lojandier, lotjandier: fr. locataire * lor inv. ex. 'las lors' * lovanja: lausança * luec: luòc (tanben utilizat). Dau luec que: dau temps que * lugarn [ligò] : l'estela del matin * luminier: fr. luminaire * lunon: estela * luquet: fr. loquet * luquetar : fr. scintiller * lura f. : animal o can gròs, bon a pas ren; òme polit que sembla bon mas non l'es, fug-l'òbra, peresós, coard; fig. pl. decas, enganhs, contes * lusert, luserta/lisèta (Cruesa): lausèrt * macha adj. : ?? * mag, maid, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * magilhon (mangilhon?, mensilhon? del latin 'mensa' taula?): còfre de la sala de manjar que servís per s'assetar * mai: emai * maid, mag, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin * maiada: fr. bouquet (de fleurs); fr. aubades du premier mai sous les fenêtres des jeunes filles à marier * maiar: florir; agrementar * malhonar: ligar, estachar * mainatgier: estauviaire * mainatjar: economizar, estauviar * mainin: mameta * mairgranda: grandmaire *mairina: ostal de la comuna; fr. mairie * mair-reir: mairgranda * maisei: ?? * maison: ostal. Dins maison: a casa. èsser pas darrier maison: èsser luènh * maitot: tanben * malangorir: trefosir? * malàudia: malautiá * maleira: (fach de getar un) marrit sòrt * maleviar: ?? * malinar (se) v. fr. se culotter * malinas f. pl. pantalons * malurnança n. f. : èsser en situacion de grands malaürs * malvenguda, mauvenguda: accident * manciar: batre a punhadas, se batre; menaçar * manca adv. : levat, exceptat * mance, màncie m., mança f. : esquèrra. A man mança: a man esquèrra * mance, màncie adj., mança f. adj. : maladrech * mandin: matin (tanben utilizat) * mandinier, -iera: mendicant * mangle, manglhe (mànlie): margue * manhar: tocar * maniar: jugar un meschant torn * maniganç n. bandit, coquin, paubre malautruc; hippy * marendar: far lo marende * marende n.: collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest) * marendon: petit repais; collacion de quatre oras; sopar * màrfie (aver lo ") : avoir l'onglée ? * marga: fr. chatte (minou); sobrenom de l'ajaça * margaud: fr. matou * margolin: gaton * marmusar: murmurar * marmona: ?? * marn f. : branca gròsssa, principala, d'un aubre, fr. branche charpentière * marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants * marranha : desacòrd * marronar: V. romegar * mas, mas qu'un [maskan] : solament, levat; mai, pas jamai (ex: Ne’n fagueren ‘na saussa la pus rara / Qu’aguessam mas minjat / En tota nòstra vita) * mas si es [ma:shiej] : mas òc! , mas n'es [ma:nej] : mas non! * mascarat m. : fr. mascara * massadís : regropament * 'massar: V. Amassar * massaròta: fr. bosse? * mast, mag, maid: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * matrassar: tuer?? * mau. Grand mau: fr. haut mal, épilepsie. Ne'n poder pas mau: poder viure sens se’n far, sens i pensar, sens se preocupar de ren. Ne'n poder pas ben mau: li èsser completament egal * mauchancier: malastrós, malastruc * maudisença : dire de chausas faussas sus quauqu’un, ne’n parlar malonestament * maujauvent adj. nefaste, que pòrta malastre * mauplasent: fr. déplaisant * maussa f. majofa, fraga * me (ex: per me) pron. ieu * medre: meissonar * meduesa liuesa, medalierza : fr. moissonneuse-lieuse * megue, mèrgue, lach megi: fr. petit lait * meissaber, menssaber?, maussaber? : fr. méconnaître * meissonja, meissunja, messunja: messòrga, messònja * meitot: tanben * mejauvent V. Maujauvent * memet: mamet, mameta * meneit, -a, menet, -a: fals(a) devòt(a), devòt(a) supersticiós e minuciós * menesplier: nesplier (tanben emplegat) * menina (Cruesa): grand-maire * mercier: gròs grapaud ventrut. sin. sabatier * mèrende V. Marendar * mèrende V. Marende * merendon V. Marendon * merfondre (se) * merlata: merle femèla * merlaton: merle mainatge * mermilhon: det pichon; sexe masculin * meschaent [meytsen/meychen] [mey(t)san]: marrit, dolent * meseis: mesme, meteis, meteus * mesme: meteis, meteus * mestiu: remedi * mestiva: meisson * mestivar v. meissonar * mestivurza-baturza : fr. moissonneuse-batteuse * mestura: fr. méteil (mescla de farina de blat e d'una pichona part d'òrdi o segal) * mia-tastons (a ") : a palpas * mianadís : ?? * miaulan: milan, mialan, mielon, fr. milan * miaunar: miaular * micha: pan de forment * mielhs adv. melhor * migrar: s'enrabiar; s'inquietar. Migrar pas (de quicòm) : pas aver enveja (de quicòm) * migrar (se) : se desolar, se plànger en se-mesme, se far repròche * mijon : migon ("las moschas se permenen sus la taula d'un mijon a l'autre") * mina: fr. chatte (minou) * minaud: minòt, mainatge ("Creurias qu'eu (= lo chastenh) fai de la lumiera talament eu a de minauds") * minhard: manhac, gentil; polit * minjadoira: fr. garde-manger * minin f.: menina * minon: cat?? * miràudia: miracle * miroelh, -a : brilhant, -a * mistra: asnessa, borrica, sauma * mochaespija: idea favorida * mochanàs: mocador * modelon: molon, fr. monceau, tas * moens (nontronés) : mens * moira f. : ?? * molada: molhièra, terrenh umid * montador: ascensor * morisca: masca, careta * moscla : fr. moule * móstie, móstia adj. : mosti, móstia * mòure, mòudre : molinar * museu, morral, morrilhon : fr. muselière * musir: fr. moisir * nhaca: dent? * nainai: brèç * naistre: nàisser * nastre ['na:tre] opiniastre, testut * nauça : ?? * nauva: fr. ruisseau? * naveu: nap * negra: nèira, piusa * neiar (lat negare) : negar fr. nier * neinar: V. ninar fr. * neir, neira: negre, negra * nejar (lat necare) : negar fr. noyer * n'es!, n-es! : que non! * nespla: fr. nèfle * neteiar, netiar, neitiar: netejar * névia, nèvia ? : nèu * nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa * nibla f., nible m./f. : nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben) * niela: ?? * ninadoira [ninadoeira] : breç * ninar : breçar, fr. se balancer; dandiner * niure: sadol, -a (qu’a tròp begut; qu’a lo ventre ben plen, qu’a plan o tròp minjat) * nivol f. * nivós: nivolós * noblalhon : petit nòble * nojalh: nogalh; ametla * nonmàs: solament * nosilha f. avelana * nuble m. : nivol * nuèch, nuèit ? [nè(t)] [né] [nè] [nüè] [nüé] [në] * nuirir (?), nurir: noirir * ò, iò, zo: o (article neutre) * ò! ò! : anèm! (per far avançar los buòus) * obludar: oblidar * oblueda: oblit? * obrant (jorn ") : jorn trabalhat * òc-ben [a bej], òc-plan [o plo]/[a-pla] : òc, reforçat * o-ben-tòst [obeto] (òc-ben-tot?) * olhar : emplenar, comblar, ben unflar * ona/onòr? (estar en l') : non pas bolegar * onglon: ongla del pè del pòrc * onte: ont * òps (per '') : per necessitat? (oc. lem. anc. aver òps de: fr. avoir besoin de; aver òps a : fr. faire besoin, être utile à. ''Las òbras qui aurien òps al molí'' : fr. les bois d’œuvre qui feraient besoin au moulin). cat. anc. ops, it. uopo, cast. anc. uebo * orbalutz (a l') : al crepuscul (lusor del matin o del ser) ; orizont (a l') * òrge: òrdi (tanben emplegat) * orlutz: orizont. V. Orbalutz * ortolalha: fr. légumes * ortruja: ortiga * òs: nogalh d'un fruch * òssas f. pl. : fr. ossements * ostièra m./f. : fr. casanier * ostieira m. : pauc-val, libertin * ovelha, oelha (Cruesa): oelha * paela: padèla * pagun, paguna, p'un, pen: cap (pas un(a)) * paier (Sent Iries la Montanha) : morceau de pain, de crêpe, etc., que l'on donne au chien pour le « payer » de sa peine quand il a ramené un animal écarté; herbe, fourrage, etc., que l'on donne à la vache pour qu'elle se laisse traire (del latin Panarius) * pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant) * palenc: palissada; fr. palis (facha d'estacas de castanhièr) * palhissa : clujada (fr. toit de chaume) * palisson, palhasson: panièr redond per metre lo pan a levar abans la coccion * palhassona: casal, fr. chaumière * pam (de l’autre ~) expr. : de l’autre costat, de l’autre biais * panolha: fr. panouille, épi de maïs * panturlar (se ) : trular, se promener sans but précis. * papulon m. pibol * paradèla: grande oseille * parchar: ?? * parcir: esparnhar : fr. épargner. Se parcir de: s'estar de, s'empachar de. Lo Parciriam est le surnom qu'on donne à l'enfant non désiré, dont on se serait bien passé. * parelh: fr. paire; couple * parròfia, paròfia : parròquia * parpalh [porpar], [parpai/perpai] : peitrina; corsatge; sen (partida del còs del bas del còl fins al ventre), fr. pourpoint * parquenada: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * parròpia/parròfia: parròquia. fr. paroisse * parsilh, persilh, peiressilh m. : jolvèrd * part-qu'a-part: fr. de part en part * pasmens: totun * passador: fr. défilé, endroit où passe une route entre une falaise et un cours d’eau (du latin médiéval passus (pas, passage, chemin, défilé) * passat deman: deman passat * passerau: fr. moineau * patolhier: gassòt (region d'Ussel) *pau: baston * paucha: sirventa * paun: paon, pavon * paupanhar, paupinhar : paupar? * pautut (Cruesa): grapal * pavan: pavon, paon * peciar: petaçar * pedoira [pedwejro] : veissiga * peirejadís o peirissadís: tàpia, fr. pisé * peis, pest? ([pejst]>[pejs]??) : la pesta * pejar: pegar * pejar?? , 'pejar ?? : apuejar, apiejar * pelh m. pesolh * pelhaire: fr. déguenillé; pelharòt, pelharotaire * pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a peralhòu/au pelharaud: portar (un enfant) sus l'eschina, los braces entorn del còl e las gambas altorn de la talha del portaire) * pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva * pelissa : femna publica * pelisson: fr. paillasse ?? * peluca: ussa?; parpèla? * pelucar: pampaluguejar * peluja: ?? * pen, pena V. P'un * pena, penau m. : ginesta * penau: fr. lande de genêts et donc par extension une terre pauvre où pousse naturellement cette plante * pendaulha: fr. balançoire * pendaulhar: fr. pendiller * pendolhar: pendre, penjar * penlan: fr. voyou * pensivós,-osa adj. : pensatiu,-iva, pensativós,-osa * peput f. : puput * per m. : pereir, aubre que mena las peras, los perons. * perinqueta: baudufa * permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme) * peròt, -òta (Marcha lemosina, Charanta occitana, nòrd de la Nauta Vinhana): piòt, dindon * perpai (perpalh) : V. Parpalh * per tot aquò: malgrat acò * pès (d'en "), dempès : drech * pès (aus quatre ~) : en córrer plan regde * peschier: lavador (se ditz tanben) * peschièra : endrech aigadós ont i a daus peissons per la consomacion ; se ditz per lo vivier, la serva * peseu m. pese; mongeta * pestelar (se) : (se) batre * pestelariá : causa pauc importanta, babiòla * pesteu: batedor, de bugadeira * pestrir: pastar, fr. pétrir * peta-raba: bleta-raba; fr. pétoire * petairòla: escopeta, fusilh * petaron n. ciclomotor * petinar [pitinà] : apetitir * petiòt: petit, pichòt * petonar: s'enervar, repotegar * peu f.: pel; femna publica * pia: còrna, bana * pialar: pelar * piardon: fr. serfouette * piau: pèl * piaular: siular * picassat, picat: V. Pigat * picatau, picatal, pichatal, pichatau: picòt (auseu) * pièg [pjej], piei: pièg * piela, peila, padela, padena n. padena, padela * pietat (a") : de genolhs? * pieuna : ?? * pifrar: chimar * pigassa : fr. moucheture * pigassajar, pijassar: picassar, pigalhar (fr. tacheter; bigarrer; chatoyer) * pigat, picassat, pigassajat, pijassat, picassonat : fr. tacheté, esp. de negre (qui a des tâches de rousseur) * pigonhar (/se): picar còntra qualqu'un, se quichar * pigòt : fr. pie (color) * piguet : fr. chardonnet * pija adj. : bigarrat * pija n. : taca sus la pel * pijassada : fr. moucheture * pijassar: V. Pigassajar * pilaud: aucat, mascle de l’aucha * pilhonar : fr. cligner des yeux * pimpaunhar: fr. peloter, tâter * pinambor: fr. topinambor * pinar, pinard??, pinalh?? : òme ric * pinara: vin * pinarar: chimar de tròp * pinat, - ada: plen, emplit, tot cobèrt * pincar: plantar * pincat,-da part. pass. : dreçat (-da), levat (-a), en l’aer. Estar pincat: estar drech a esperar * pindolhar o pingolhar: pendre * pingraula: espingada * pringralhar: ?? * pinhie(i)r: pin (arbre) * pipeiaire: aucelaire * pirca: pista * pissa-rata [pisa rato/piso ròto] : rata penada * piunar: pinçar * piuse m. : piusa f. * plafond, plafons ? * plaidiar: plaidejar * plais: broa * planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç) * planben: encara, tanben * planger: plànger, plànher * plangier: planièr (tanben emplegat), plan, plat * planher: plànger, plànher * plantar (/se) : arrestar (/s') * platussar: charrar * plegut: p.p. de pleure/plòure * ploia: pluèja * ploiós: plujós * plòure coma qui la vòja (bòtja?), plòure a plenas selhas: plòure a semaladas * plueviós, -osa adj. pluejós, -osa * plòia/plueia: pluèja * pluiau: Occident, colcant, vent de pluèja * plujada: fr. averse * plumadís (de frucha) : pèl, pelalha * plunhar: plenhar, emplenar. fr. remplir; fr. serrer (l'un contre l'autre) * plusiors franc. : plusors * pofar (se) : fr. se piquer, se dépiter * polhar: reprimandar * polon f. asnessa, borrica, sauma * pols f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais) * pom: poma; pomièr * pom/poma de tèrra: patata (tanben emplegat) * poma ar tèrra: patata (tanben emplegat) * pomairòu: luòc plantat de pomièrs * poma-pòrc: patata (tanben emplegat) * pomeitèrra: patata (tanben emplegat) * pompira f. patata * ponar (se): acatar (s') (tanben emplegat) * poner, póner: pondre * ponhada: fr. poignée * popin: popada?? * pòrc de mar n. pòrc marin * pòrcs singliers: pòrc singlar * portament: biais d'anar?? * portar pena: migrar, se far dau meschant sang * pòrta-tetons: sostens * pos f. pl. V. Pols * poschar?, possar (>polsar) : tossir * pòst f. : fr. planche * potareu: camparòl (cèps en particular) * pòus f. pl. : fr. bouillie de maïs. gasc. cruishada * poussiera, pouvera: pols, polvera * pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps * premier: primièr * préner, prener ['prenei] ['prene:] : prene, préner. Préner lo chamin per poncha: anar tot drech, d’un biais decidit. Préner las vias: s’enrotar, se botar en rota * pres: prèp ("Pres lo mur") * pretz (per <nowiki>''</nowiki> que) : a mesura que, a proporcion que * progiet: projècte * propchen fr. : propchan, propdan; venidor, que ven * prosseja, pressuja: persega * priun, -a, prund, -a: pregond, -a, prigon, -a, prefond, -a, fons, -a * puat: otís, qual?? * pudentor: pudor, pudessina * pudin: fr. bourdaine ou bois puant, qui dégage une odeur forte sous son écorce * pudinhard V. Chat-pitoir * puèg [pei], puég, peug, puig, pug: puèg * puescher, puesser : poder (tanben emplegat) * p'un, p'una, p'unpiau: cap (pas un(a)) * punhar: fr. répugner à faire quelque chose, tarder * purar: plorar * purir, puresir: poirir (tanben emplegat) * purnai(s?), putnais, pudnais: catpudre, (gat-)pudís * quante (Alt lemosin) : quand (Bas lemosin) * quauquarren/quauqua ren adv. quicòm. quauqua ren mai: quicòm mai * quauqu'un: qualque * queraque, queriaque (creiaque) (de 'creiriatz que'?) adv. sens dobte * qu'es que qu'es? : qu'es acò? * quincalhar: fr. carcailler (la caille) * quincaròla: partida mai nauta d'un aubre. fr. faîte * quintar (/se) : fr. pencher * quò: aquò, çò; quò es [kej], [kwej]: (aquò) es; quò pleu/plòu: plòu * raba: fr. rave * rabiaud: mena de rabe?? ("Totas doas venina d'eisserbar las racinas e 'las portavan chascuna un panier de rabiauds, aurelhas de lebre, erba dau lach per los lapins) * rabator : fr. rabat * rabilha: fr. fâne * rabin: fr. champ de navets * rabusar: repapiar * raca: misèria * rachar (se) : anar, se rendre a * racina: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * racroquilhar : fr. recroqueviller * rafe m. rave (fr. radis ou raifort) * raiar: brilhar * raiç: pastenaga, carròta (tanben emplegat). raiç blancha : panais * raissas (plòure a '') : a semaladas * raleta: fr. faîte de la maison * raletar (se): s'engulhar * ramada f. fr. averse * ramalhaud: fr. têtard * rana: fr. crécelle; fr. courtilière (Nauta Vinhana e Cruesa) * ranar: renar, marronar, se plànger en parlar entre sas dents * randa (a ") [ronda] : a rand de, prèp de * ranhós: ernhós? * rantela, rantiala: fr. toile d’araignée * rantela dau ventre: diafragme * rapieta: fr. lézard gris * ras (èsser bon '') : tot prèp * rasís adv. : tot prèp de * raucenós: ?? * raucha: ratja?? * rauche: rauc * rauchós: enraucat * rauja: ràbia * raunament: renament??, fr. grognement??, bougonnement?? * ravalha (Cruesa): fr. rave * rebombar: fr.rebondir * rebondre : rescondre, amagar; fr. rebondir; apondre * rebusar: repapiar * rechanar, rechinar: arroganhar * rechinat adj. : en colèra * reclana V. Areclana * recorson : ?? * recroquilhar (se ") : fr. se recroqueviller *refaufinhar (se ') : se galar, se regalar; fr. se régaler * reganhar: fr. rechigner, montrer les dents, grommeler * regolar: vomir, regantar * regolhonar: fr. faire des rejets * rei daus auseus, reibelet, reibenet, rebeineu, reibelet (HM), reibetau (23), traucaplais (24), l'uelh de buòu (87S), lo pitit buòu : fr. troglodyte * reir-còr (a ") : a racacòr * reir-grandpair, reina-grandamair : reire-grandpaire * rejauvir (/se) : (/se) regaudir * rejauvit,-da, adj. : plan content, plan aürós, que mostra sa jòia * rejonar, rejonhar?? : ?? * relh: fr. fourgon d'un four * relhar v. grimpar * remudar : remenar * renconhar (se "): fr. se cogner * rencurar, rancurar: regretar, èsser enfelonit d'una pèrda; se plànher, esp. de la dolor. "rencura lo ventre" : li fa mal lo ventre * renmàs: solament * rentrar: tornar, tornar entrar * repastar: repàisser * reprosimar [reprozimà], reprueismar ? : fr. rapprocher * recoquilhonar : fr. recroqueviller? * resmas: pas que * respóner, responer: respondre *resvelhar, revelhar?: desvelhar * retrum: bedoceta, fr. poubelle * ribiera: riba; per ext. fr. marécage * ricancoina f. : un refranh, una chançoneta (pejoratiu) * ridòrta: corona de pan * rifanfara, refanfara ? : refranh * rigalhon: fr. ruisseau * rigolar: vomir * ringueta: baudufa (Sarlat, Peiregòrd lengadocian) * ripar: fr. glisser * risolar: sorire? * rison m. : rire, riseta * rit: guit (fr. canard) * riu [ri], [riew] bas lem. : fr. ruisseau * riufe adj. : rufe, fr. rude au toucher?? ("'na chamisa pròpa de cherbe riufa") * robiera: molhièra, terrenh umid * ròcha: ròc * ròcmòrt: fr. marne * rodelar : redolar * rodelon: rotlada * rodilha: bar(r)iòta, boreta, carriòl(a) * roge, roja: de pèl rog * roia, roja f. : papach-rog * ròla: glaça (element natural) * romar: romegar * romeu: romec (lo romeu de la mòrt) * romde, romdre, ròmdre f. : fr. ronce. V. rumec * rondelhon: fr. grognement, ronchonnement * rondinada: ronde n. ? * ronhament: fr. grognement?? * ronhar, ronjar?, rosjar: rosigar * roquilha: fiòla * ros, -ssa, rosseu, rossela: blond, -a * rosin: candela * rosjar: rosigar * ròure? : rove, rore * rufar : fr. gercer * rufe adj. : dur fig. * rumec, romec, romen ?, romde, romdre, ròmdre, romze, rumze n. f. : fr. ronce * rundir (lat. Grundire) : sens diferent de Brundir * sabat : fr. vacarme * sabatier: gròs grapaud ventrut. sin. mercier * sablon: sabon * sabor (de bona ~) loc. : de bona gràcia * saborau: codena del lard * sabranada: fr. ragoût aux haricots * sabrondar (<subre+abondar) : desbordar (un liquid?, una ribièra) * sadolaud: alcolic * saïn [sei]: sagim, lard * saion: vestit. fr. habit * sancier: san, sanitós * sangí! : sacredieu! (eufemisme per 'sang de Dieu') * sangolhar (Cruesa): se divertir amb aiga dins un recipient o un gassòt * sapcher: saber * saquetar: batre * sarcel, sarceu: fr. sarcloir * sargata: lausèrt * sargòlha: ?? * saubre: saber * saüc [suéy(k)], [swéy], [se-ü], [sèy], [sòy(k)], saücau [suecau/siejcà/shuejcà]: sambuc, saüc * saude: saule, sause * saular, saumar (metatèsis de Salvar) : ?? * sautareu: sautarèl * sauticar: fr. sautiller * se: fr. soi (ex: chas se) * se: el/ela; eles/elas ('quò es se' : es el/ela) * sebelir: sepultar * sechiera: sequièra; endrech sec * secodre v. : secotre v. * secoduda : branlada * sedon: fr. lacet; trapa, trapèla * seguela: seguida * sela: cadièra, seti * selh : selha, ferrat * selhe, selh (Cruesa): segle (cereal) * semenalha: semença (tanben emplegat) * sement f. : gra, grana. de tots " : de totas menas * semnar v. semenar * sensena: fiau, sens (d’una istòria, d’un eveniment, logica) * senzilha: mesenga * ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser * serenada: ?? * sernada (serenada?): serada * serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt * sèrva f. estanh petit; reserva d’aiga per l’irrigacion dels camps * seschiera: airal de seschas (fr. roseau des étangs) * si: (ai)tant, talament * sibar : absorbir fig. * sicliar: V. eissublar, eissiular * sicliar: assetar (tanben emplegat) * sinar: sentir amb lo nas * sindraina: ?? * singlarda: singlar femèla * sislar: giscar, guiscar * si us platz [siwpla]: se vos plai/platz * sobechar: ?? * sobrar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * soc, soch (pl. sochs), suchas: sabot * sogolar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * sòla f.: sòl * sole adj: sol, solet * solha: fr. paillasse du lit * solombrilha: penòmbra? * somelhejar: començar de s’endormir ; s’endurmelar * somnhe n. : sòmi (tanben emplegat) * sopena: ?? * sòr n. sòrre * sorcelatge: devinha, devinalha * sorniera: obscuritat * sorniaud: ?? * suausa adj. : suauda (f. de suau) * subransida (de ") : subran * subrondar V. Sabrondar * sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer) * sumnhar: somjar * sumcir [sunsí] (lat. subcidere) : fr. saisir, transir (lo freg); somcir/somsir (englotir) ; susprener, plan estonar * sundir: sospirar * suspurar: purar plan fòrt * susvestit: fr. survêtement * tabiraud: lo que vau ren, paubre baliraud * tabustar: picar? * taconar: picar * tainar (/se) : pressar, tardar * tainós: tinhós? * talhon d'Adam: fr. pomme d'Adam * talòs (de pan) : fr. quignon de pan * tandis que (dau '') : dau temps que * tanha: fr. bourbier * tant mai... tant mai... : dont mai... dont mai... (tanben emplegat) * tantarar: charrar * tant-parlar f. : pinta (mesura de 1 a 2 litres) * tapon: pilòt, fr. tas * tarabasteu: fr. claquoir (instrument de musica) * taravelar: sollicitar longament, en insistent. * tartifla: patata * teissut de còu: folat, mocador * telhòu, telhaud m. telh * temps (ben de '') : longtemps * tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin * tèrme: fr. tertre, talus, éminence pouvant servir dans certains cas de terme, borne, limite. * terrauds pl. (Cruesa) nom donat als dos enfants d'un vilatge que son nascuts lo meteis jorn * test: clesc (d'un uòu) * testut: maça * teula: fr. tuile * tia-tia: fr. litorne (grive) * timplat m.: fr. giffle, claque * tirusa: automata per tirar d'argent * tombareu: fr. charrette ?? * tonar: tronar (tamben emplegat) * tonedre: troneire * tòni m. nesci, pèc * torilhon: taure pichon?? * torilhonar (/se) : la vaca montar una autra vaca?? * tornada (una) n. un fum de * torrin: sop d'alh, ceba o tomata, ben pebrada (que se portava als novèls maridats l'endeman de lor nuèit de nòça) * torrinar : faire son torrin, faire pauca causa * torton: crèspa de blat negre * tortre f. tortora. fr. tourterelle * tòstat m. : tòsta F., fr. toast * tot aura, totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment) * tot-parier, tot parier: egalament; fr. quand même * Tots-sents: Tots-sants * tram: sòl (d'un ostal) * tramalh: mena de filat * trança: fr. trance; angoissa * tranuja: fr. chiendent * trasconeitre: fr. reconnaître * tràser: traire * trasluc, traslutz: plena luna; jorn nefast, accident; agitacion, eveniments malaürós * trassauta: fr. éclabousser ?, tressauter?, regisclar? * trau: biga (fr. poutre) * trauca-sac: fr. brome stérile * trauchar: traucar ?? * traulhar: s'espaterrar dins l'èrba ja nauta; fr. pietiner, fouler, écraser au pressoir * travelar V. Taravelar * traversós: fr. espiègle * treblant: susprenent? * treblar: trebolar * trefa, trefla (Cruesa e endacòm mai), truefla, tròfla, trofla, tofla: trufa; patata * tremuelh: tremol (arbre) * tren. en " de : fr. en train de * trenc, tr(i)an(c) m. fr. croc à fumier * trencha f., trenche m.?: fr. faux; houe, pioche courbe dont le fer est large et mince * trepar : fr. trépinier * trespassar: desobeïr, refusar d’entendre rason * trevar: barrutlar, fr. errer; fr. hanter * tribolar: trebolar, fremir * trifolet: fr. trèfle rampant * troçar/trossar (se) : se (tornar) botar los vestiments * tròia, treuia/trueuia, trueja : truèia (tanben emplegat) * troncar: trencar?? * truelh: pè de cabra (aisina). fr. pied-de-biche * trufa, tofla, tròfla, trofla, truefla: patata * trular: fr. errer; fenhantejar? * trule, trula f. ? (Cruesa): persona bèstia; fug-l'òbra, fenhant * trundiment: retentiment *trundir: fr. résonner * tuar: atudar * tucar: tocar, trucar * tudelar: brotar (una planta * tundir: enflar al punt d'aver la pèl tirada (e al fig. de vanitat p. e.); tondir * tunlar: tossir * turlaud, trulaud: idiòta * tustadís: fait de tustar * tutar v. fr. débusquer * uchar, unlar, udlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * udlar, ular, unlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * ueitantivol: qu'a ueitanta ans * uerge (Cruesa): òrdi * uistra: ustra * ujan [yˈz̪ɔm]: ongan * ulhauç: fr. éclair * um (varianta de ''òm'') o un(?) : òm, un òm * unflar lo fetge (far) : esfeunir, eissorlar quauqu'un d'aiciá a l'esmalir * unlament: udolament * unlar: V. Udlar * urosadament: aürosament * ustilh : ostilh, aisina * utlar: V. Udlar * vachas negras (Cruesa): nivols gròsses grises e pluevioses * vaisselar v. faire la vaissèla * valhent adj. : valent * vances, vancès: V. Avances * vaque! : vèni!, ven! (tanben emplegats), gasc. çai! * vargier: V. Vergier * varrau, verrau : verrat * varroelh: varrolh * vaslet [vàle] : varlet * verdera: fr. oseille * veren m. verin * verenós, -osa: verinós, -osa * vergier [vargié], verdier: òrt (tanben emplegat) * vernhau: vern * vesaquí : veiquí (tanben emplegat) * veschada: vesc(a), visc(ada) * vessa: f. pet, vent * vetz adv. : còp, vegada * veüda, vuda: vista * via: camin * vianelon: androna * viatge: còp (p. e. de beure) * viau, viauda, viaus, viausa: marrit, marrida * viena: fr. vielle * vimzela V. Vinzela * vinheta f. fr. oseille * vinhau: vinha gròssa? * vinhon m. ceba * vinzela: flinga (gauleta, bagueta, lata o branca pichona, de vime o d’un autre arbrisson) * viòrla: V. Nhòrla * virason: vertige * vironar: virar entorn * vironseu: fr. virevolte * 'visar V. Avisar. 'Visa la via! (per fòragitar qualqu'un)- Visar lo bornat: Faire la culhida de la mèl * visda, vusda: vista * vispolar: ?? * vistar: regardar * vita: vida * vitoira: vitualhas, fr. victuailles * vojadas (o botjadas?) (plòure ") : plòure a semaladas * vojar: vuejar * volada n. voleibòl * volha: oelha, aolha * vonvonar : zonzonar? * vorilh [vurí], voriu [vuriw/vwejriw, bwejriw/ bujriw] : fr. regain V. Borilh * v-òs : òs * vuda (>veüda>vesuda), vusda (>visda>vista) : vista * vuelher: voler * vulhença: volontat * v-uèi: uèi * zo, zò, zu: o (article neutre) == Vejatz tanben == [[lexic auvernhat]] bdy47nvvoaagdcqk2t1pm2lq97ae213 2499567 2499566 2026-05-03T09:52:18Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499567 wikitext text/x-wiki Lo [[Lemosin (dialècte)|lemosin]] ten en general lo vocabulari de l'[[occitan]] amb los eventuals cambiaments fonetics del [[nòrd-occitan]], mas a tanben de fòrmas lexicalas especificas ([[arcaïsme]]s e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes [[auvernhat]] e [[vivaroaupenc]]. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per amor de donar una mòstra de vocabulari lemosin. Nos basèm sus lo diccionari Occitan/Francés d'[[Ives Lavalada]], ed. IEO Lemosin 2010, dont trobam extraches aquí [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.htmlz] D'espleitar: https://espritdepays.com/bonus/glossaire-les-mots-du-perigord. NDR: tota esmenda, correccion o melhorament es benvengut, especialament quand ignorèm la definicion o l'existéncia d'un mot ("??") o que sèm pas segurs qu'existisca ("?"). Certans mots pòdon aver una consonanta iniciala [[epetentic]]a: ''g-uech'' [get], ''l-èsser'', ''z-onte'', ''v-onta''... franc. : [[Francisme|francesisme]] a evitar Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] -às, -assa ven -ard, -arda. * abalhat,-da part. pass. : maucorat,-da, deçaubut,-da * abaura: fr. (d') à présent * abausir, 'bausir [bu 'vi] : abausir, esbalausir * abeurat, abeurada: fr. détrempé(e) * abeuratge m., beuratge f.?? : beuratge * abilhar ('bilhar) v. assasonar (tanben vòl dire Vestir) * abinar: acoblar (sens general e sens sexual) * abocha (d'), d'abochas? : la gòrja duberta e lo còrs virat contra terra * abochar, abochonar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * abora (d') : d'ora, tòst * abòrd (d') : a l'instant, tot primièr, lèu; d'abòrd que: tantlèu que; puèi que (tanben emplegat) * abracar: fatigar grandament * abrial (sud del Perigòrd), abriu (nòrd [abri(w)/abre], abriau: abril) * abriar: acorcir, abracar, escodar * acaçar (acassar? varianta de (a)catar?) : cobrir * aca(p)tar, 'ca(p)tar (/s') : amagar, escondre; cobrir * acelar, açalar, acialar: abrigar de la pluèja * acelat, açalat, acialat (a l') : abric (a l'); d'amagat, d'escondon, d'agachon, d'assetons) * acepte: aisat, facile * achabason: terminacion * achaptar: comprar, crompar (non seriá un francesisme: Acapte e acaptar ‘adquirir, obtenir’ com acatar ‘reverenciar, respectar, obesir’ provenon en darrièra instància d’un meteis vèrb latin captare) * acharrau V. Charrau * acimar: emplenar a ras * acimat, -ada: que sa cima es elevada * aclapir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) ; s'esfondrar, tombar tot d’un còp, s’afojar * aclatar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acocolar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acoconar (/s'): emmitoufler * acossar : encoratjar * acotar: fr. appuyer, accoter, soutenir, étayer; atteindre * acotir, cotir: batre, maltractar, prene pels cabèls * acotit, -ida, cotit, -ida: mesclat, -ada * acranar (s') : se far crane, polit * acraponhir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acropir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * adir: asirar, mauvoler a quauqu'un * adissença: asirança, òdi * aer: èr, aire (tanben emplegats) * aficar: pimpar?? * afinar: enganar * aflatar: careçar * afincar: ballar, careçar; aficar ?? * afincar (s') : s'aplicar * aflincar v. Aficar * afamgalir: afamar * afolar: avortar, far avortar; destruire * afolir: afolesir, far venir fòl * aforchar: enforcar; fr. être à califourchon * afortigar, afortir: afirmar, assegurar * ageir? : ?? * agresir fr. aigrir * agroar (s') (Prov. tanben) : acatar (s') (tanben emplegat) * agromar, agromelar, agromelir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agromelir (s’) : se redusir, se far tot pitit en s’escondre * agrumir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agrupir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * aguir : asirar * aguissable: aissable, fr. détestable, insupportable * aguissença: asirança, òdi * aicí a (/tant) (d') : fins a * aicianta (d') : fins a * aigafòrt: aigafòrta (tanben emplegat) * airau: airial, fr. basse-cour * airier: abajonièr (vaccinum myrtillus) * aisat adj. aisit * aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise * aisinar : aprestar, preparar, alestir * aitanben: (a)tanben; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanpauc: tanpauc ; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanplan: tanplan; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitau: atal * aitot V. Eitot * ajauc: fr. ajonc * ajumbrir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * alacada: fòrta plojada? * alaidonc, 'laidonc: donc, doncas. Alaidonc que: dau temps que, mentre que * alau: alai, ailà * albalutz V. Orbalutz * alha (Cruesa): alh * alopir: assalhir; maltractar; invectivar * aluchar : alumar (tanben emplegat) * alulhar: cridar fòrt per far portar la votz au lonh. Alulhar de jòia: udlar, cridar, udolar plan fòrt, per mostrar la jòia * amassar, 'massar: regropar ; atrapar, prendre (un còp) * amodelonar: fr. antasser * amorrar : abaissar la testa, faire mòrdre la pols * amortesir fr. adoucir * ancèis, ancès que : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * anchau m. : anchòia f. * anda: tanta, sògra, mairastra; abusivament: granda, mameta * anueit/anuèit, anuech/anuèch: auei, uei (tanben emplegats) * apà! (de Òc-pas?) : non vòli pas! * apautar: fr. renverser * apetís fr. ciboulette * aplèch [aplej] : fr. soc (de charrue) * apoiar: fr. appuyer * aponhar: garder, aver mestièr de quicòm; fr. répugner à faire quelque chose, tarder * aprueismar ('prueismar, [prajmà], [(o)preimà], [apresmà], [aprowmà]): apropchar * aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte) * ara. D'ara ençai: d'ara enans, d'ara en avant. V. Aura * arair: araire * arçà! : interj. per incitar a faire quicòm (de òr + ça) * arcar: passar per dessús de * arçau : arç (planta). Fiau d'arçau: fil de fèrre barbelat * archelar: escalar. fr. escalader * areclana: arcolan * argiu m. : argila * ariclana: V. Areclana * aromaire: murtrièr? * aromir: tuar * arondesir fr. arrondir * apietosir: fr. apitoyer * arpiar: arpejar * arreir: arrèire * arser: ièr al ser * asperja f. espargue * assedrat: assedat * artichau, artrujau m. cachofle * assumir (s') : s'assopir * assuausar: apasimar, adocir, calmar * assús, a sus: sus, sobre * atrapar de (d') : se botar de, començar de * atrevador: endrech qu'atira; rendètz-vos * au: o (pronom neutre) * aubalutz V. Orbalutz * aubrisson: arbust * auçada: nautada * aucha, òucha: pradèl o camp claus situat prèp de la maison, sovent près de la cort dels pòrcs, ont se los laissava * auchard: aucat, mascle de l’aucha * auguer, auger?? : aver * aul: el. V. Eu * aulana: avelana. fr. noisette * aumalha f. bestial gròs, bèstias amb banas que fan de la charn roja per la nuridura * aura adv. ara. Tot aura/Totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment). D'aura enlai: d'ara endavant * aures: quicòm mai, autra causa * ausanier (comunas del sud del país de [[Garait]], region de [[Sent Vauric]]): bois [bwej] entrò una linha que jonh [[Ansesme]], [[Jòlhac]] e [[Ladapeira]], e [bwi] dejós d'aquesta delimitacion) * ausar: gausar * ausela: ironda; femela d'auseu * auseu: aucèl * auvelha, ovelha n. oelha, aolha * auvernhata: fr. litorne (grive) * avacar: reüssir, capitar * avalir (s') : esfondrar (s') * avances, avanceis : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * avant que de + v. inf. : abans de * avantier (l') : i a quauques jorns, i a quauque temps * aver: prend lo sens d'atrapar, raubar, n'acabar amb quicòm o quauquarren, tuar * avesar: rendre domde, adometjar; familiarizar * avesat (d') : de costuma, d'abitud * avisar: regardar * ba(m)bòia, babula, babuia: nesci; estatua; petòta * babinhon mf. menton * babòi : original (persona estranha) * babusar: repapiar * bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals). fr. patée pour les cochons * bacar: donar la bacada * bada-graula:?? * badar v. cridar * badada: grand crit * bafada: repais d’importáncia en quantitat * bajar: pensar * balada : frairiá, vòta * balaia: escoba (tradicionala de bàlec o autra planta) * balajar (Corresa) : escobar * balanç: vam, eslanç * balharc: òrdi * balharja: òrdi de primavera * balinjas n. f. plur.: fr. couches ou langes * banchieron: banc pichon * banlesar (se) : barrutlar, fr. errer * banturla, banturle?? m. persona non seriosa (non pejoratiu) * banturlar (se) : fr. errer; musar, perdre son temps a far quicòm? * barbòta: mena de sèrp non verenosa * baraquen: fr. voyou * barbelòta: jonquilha * bargassar: charrar * bargasson: que japa sens rason, que crida, que fa de bruch * barginhar: esitar. Sens barginhar: sens esitacion, de manièra fèrma * barja (Cruesa): partida de la granja situada au-dessús de l’estable on s'estojava lo fen e la palha * barracat, - ada adj: barriolat, -ada * barradís n. tèrra clausa près de la maison. * barradissa: claus * barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston * barrial, barriu: barril * barrutlar: fr. errer * bascha: fr. bâche la toile * b-assetz: assatz; cèrts, certans (qualques) * bàssia: aiguièra. fr. évier * b-assuelh: asuèlh, fr. seuil (de la porte) * batalhar, batalar?: charrar * baterias: batasons (tanben emplegat) * bateusa: fr. moissonneuses-batteuse * bauda: asnessa, borrica, Saura * 'bausir [bu 'vi], abausir: abausir, esbalausir * baussuelh : asuèlh, fr. seuil (de la porte) * beca f. vèspa * beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç * becar: fr. picorer * becicar: far la sesta * belier: febrièr * belhier: febrièr * belinament : fr. foisonnement, grouillement * belujar (/se) : (se) bolegar * benaise: satisfait, content * beneisir: benesir (emplegat tanben) * bentot: tanben * berche: fr. édenté * bergossa: vièlha oelha coriaç sense valor mercanta * besenga/besinga: pauta * besilh, besilha: causa de pas cap d'importància, pas res * besilhar, bosilhar, far de las besilhas: bosigar, trencar, deteriorar, desgalhar, far de mala òbra * bessicar (bercicar? breçicar?, de Brèç?) : somnolar * bestiaria: bestiesa * besunha, besonha: causa; obratge, afars (personals), bagatge... (tot çò qu'aparten a qualqu'un) * b'etot, ben 'tot: benlèu * beu (de " de) : a còp de, a fòrça de * beu (de ~ que) : a mesura que, a proporcion que * beuna?, beune? : ?? * beuradenc : bevible, potable, que se pòt beure * bevetar: beure lentament * biau biau ! : japada mai aguda dels jounes chens * bicanard: païsan pej. * bicas f. pl. labras * bicar: baisar, potonar * bicon: poton * bieta: bleta * bi(n)gois (de ") : fr. de guingois * bigòrra m. bigarraud/bigarròt, bigarroei/bigarroelh: blat d'Espanha, milhòc * bigòs/bigoelh (bigwé) m. fr. hoyau * bisard??, bisarde?, bisarda: bisarre, bijarre * bilha: tronc d'un aubre * binhet: bonheta * biòla: bèç??, betol?? * biòla (d'un forn) : fr. charbons ardents * bladar fr. emblaver; fig. joncher?? * bladasons : fr. semailles (du blé) * bladin: blat negre (tanben emplegat) * blagassar: charrar * blanc fr. chevesne, meunier (peis) * blanch, -a: blanc, -a * blancha pura: aiga de vida * blanchinhard, a: fr. banchâtre * blandar: ?? (lo fuec) * blesta f.: fr. écheveau * bocanar: fa de bruch * bochas f. pl. labras * boda: fanga * bodra, broda (de 'brauda'?) : fr. crotte, boue battue; ordure * bodrós: fug-l'òbra * boes!: bah! * boifar: v. Boissar * boija, boïja [bwejjo] [buijJo] (Cruesa e endacòm mai): V. buïja * bòina?, boina [bwejno] : bòrna * boinar: bornar * boïolar: faire de bofiòlas, fr. se boursoufler * boirador [bwejra'dur] fr. instrument pour enlever la deuxième peau des châtaignes dans l'opération qui consiste à blanchir les châtaignes, instrument que l'on appelle aussi en Creuse "las tanalhas" * boirar [bwej'ra]: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir) * boiricin: panièr * boiriu: redalh, fr. regain * bois m. pl.: encastre (d'una fenèstra) * boissar : escobar * boisson blanc : espinalba, aubespina, jargas blanc, jargue, fr. aubépine * bòja, bòtja (?) : saca * bojal(h?) : fr. trou. bogalh? * bojalar: traucar * bolar: s'enfonzar los pès dins l'aiga e n'aver la cauçadura mòla * bolega: fanga liquida * bolin: panet redond * bolit, bolhit, bulit, bulhit: olada (plat) * boljar, bolejar: bolegar (tanben emplegat) * bomba (a tota ~) : en córrer plan regde, plan viste * bombar: fr. bondir, rebondir * bòn(n?)a: fr. marécage * bondir: fr. gronder (bruch) * bonhar: far trempar, macerar (varianta de Banhar qu'a aquesit un sens particular) * bonhat,-da : se ditz d’una frucha tròp madura, tanben de quauquaren qu’a demorat dau temps a trempar dins un liquid * bonicon: ?? * bordairatge, bordieratge: bòria, ermitage, fr. closerie, petite métairie * bordassar (metatèsi d'Adob(r)assar) [burdasà/durdasà] : repetaçar, fr. rapetasser V. 'do(b...)rassar * bordier: bordièr; p. ext. logatièr * boreta: bar(r)iòta, carriòl(a) * borifa: fr. rombe (instrument de musica) * borilh: borlhon, tapon (coma la nèu) ; tot pitit grun de pouvera * bornat m., bornhon : buc (demorança de las abelhas, autrescòps facha amb la cavorna de chastenh, aura dins de caissas de fusta) * bornha: panièr grand, naut e pregond, de palha tressada per tal de conservar la frucha * bornhon V. Bornat * borramesclar: mesclar totalament? * borrar: tustar (tanben emplegat) * borrassons: fr. langes, couches * borricha (grafia?): bòssa, bossa (engenh de pesca) * borricon: fr. bourriquet * borrilh : polvera, bordilha. fr. balayures, poubelle * borrinar : barrutlar, fr. errer * borriqueta: saussa o sopa d'orselha * bòsc beneit: bois * bosar (se) : se laissar tombar coma una bosa * boschalh : tap (de trafec rotièr) * bòta: bota (fr. outre) * botarèl: campanhòu * bòtja (?), bòja : saca * botjar: vojar fr. verser. Plòure coma qui la bòtja/vòja: plòure a semaladas * boreta: fr. brouette * botareu: fr. bolet * 'bracar V. Abracar * braçar: remenar * braçat (de '') : à bras-le-corps * bradar: gelar * bradassa: charraira, fr. barbouilleuse * bradassar (brandassar) v. secodre; parlar a tort e a travèrs * bradasson, bredasson: persona maladreita o brusca * bradau adj. (tombar '') : fr. lourdement * braga: fr. culotte * bran: bordilha * brancantar : barrutlar, fr. errer * branchiera : ?? * brand o bram?: "sonar a brand": fr. sonner à toute volée * brandinar: barrutlar, fr. errer * brau: fr. lisière de terre qui sépare un champ d'un autre * braulhós: brumós * bravament adj. : doçament; regde; rudament * brave, brava : bèl, bèla * brèça [barça] : brèç * brechar: cobrir * brechalh (Cruesa): tapadoira * bredilha: charraira * brejadís: discussions, charradissa; baralha, disputa * brejauda: sopa caracteristica del Lemosin facha de cauls e de lard (de 'brejar') * brejon: codena del lard * brenada: manjalha de bren amb aiga per péisser los pòrcs * breta, bretona: vaca de lach * bretonar: faire de grumèls * briar (de 'breviar') : acortar * bric de (pas '') : pas ges de; pas cap de, cap bri de * brija (pas '') : pas brica * brijon, brigon: miga, morcèl * brima: molsa; bruine, crachin (que dona l'oidiom o lo mildiu als vergièrs) * brimar: fr. bruiner; èsser atacadas las trufas pel mildiu * bringa: femna mal bastida, una evaporada, una filha nauta e desguindada que fa pas que saltilhar e gambadar * bringar: dançar, saltar, folastrar * bròcha: branca secondària d'un aubre * brochilhon: branquilhoneta * brochon: fr. brindille * brocon (far au "): ?? (es un jòc) * broda: fanga * brodir (brondir), brudir: far de brug, bronzir, bondinar, resclantir * brodischa: branquilhon;fr. broussaille * brostachabrit: fr. chèvrefeuille * brosinar: brosinhar, brusinhar. fr. bruiner d'une pluie fine et persistante * bruau (variant de bruelh?): talús * bruchadís: bruch continu??, brejadís ?? * brucir: mòrdre, atacar a pitits còps de dents, pinçar, piunar * brudir: brusir, brugir, brogir, brunhir, brúnher. V. Brundir * bruja: bruguièra * brujaud: fr. ajonc * brumerlós: brumós * brun (faire ") : faire negre/fosc. montar brun: s'escuresir lo cèl * brundir (lat. grundire) : bronzir, bronzinar * bruset? bruselh?: iò-iò fabricat pels mainatges * budalha: budèls de pòrc * bufec: fr. vide (de fruit à coque: cacau, avelana...) * buïja, buija, boïja, boija, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga. fr. terre en friche, pâtis, jachère * buja, bruja: gèrla, jarra (cruche à huile en terre cuite vernissée, non à long col, mais à anses) * bujandariá: fr. buanderie * bunhet m. : aurelheta (pastisson) * bura: de color fosc * burgaud, bergauda (Cruesa), burgon n. : fosseron * burrau (Cruesa): fr. babeurre * butir: butar * cabonhat adj. : fr. encaissé fig.?? * cacau, cacalh (de 'cascalh' ?), calau, cacòu: notz * cacunha: automobil vièlh * caga-menut: avar * çaiquedelai, çai que delai: ça que la, çaquelà * caireforcha: caireforc * cairiá (cairia, càiria) : canton (coin de l'âtre). C(h)erchar per las cairiás : c(h)erchar, furonar pertot sens succés; caire, ròdol/ròde, parçan, comarca * calau: notz. fr. noix V. Cacau * caleta: fr. cosse * calhada, calhadon, calhat (Cruesa): formatge blanc * calhar: fr. tasser (la terre) * calòta: sièta crosa * camjar: cambiar * campar (/se): quilhar, dreçar * canaçon : fr. caleçon * canal [conar] * cancanar, cancanilhar: charrar * cancaridier: fr. frêne * canòla (Dordonha) V. Coada * cap (pas '') Bas. Lem. : ges * capforcha: caire * capit: poirit (fusta) * 'captar (/se) V. Aca(p)tar * caquetar: charrar * carcalin: pan gròs en corona * carcilhar (se) fr. s’émietter? * cardalhan??, cardalhau: tòpi, topinambor * carolha (Cruesa): pèl d'espic de blat d'Índia * carreu: fr. chariot * cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl * cascavelar: avançar fasent cascavels * cassa, casson: bocin de tèrra, ben massiu, fr. motte de terre. Durmir coma un casson : durmir coma una còça (dormir pregondament). Un casson de pan: un bocin de pan * cassar: copar * 'catar (/se) V. Aca(p)tar * catissar(s'): acatar (s') (tanben emplegat) * catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un * cauçar: fr. butter (la terre) * cauças: socas (d’arbre) * caumassa: calmàs (calor estofanta) * cauquilhard: pelegrin * cavalhier: gendarme * cencena: nœud de l'écheveau; remue-ménage?? * cendrilha: fr. mésange * censat: gaireben * 'cepte V. Acepte * cerèisa/cirèisa [sirèijo], cerièisa [serièijo] : cerièra * cerv: cèrvi * ‘chabason: terminacion * chabeç: fr. fâne * chablata, chabla: clujada (fr. toit de chaume) * chabreta: siulet o cornet d'escorça de castanhièr fabricat pels goiats * chabreu, chabròla, charbòu?, chabròt? : barreja de bolhon e de vin. "far chabreu" ajostar de vin al bolhon * chabreulh/chabridon: cabridon * chabròl, chabròu, chabròt? : cabiròl? , fr. chevreuil?; cabridon? * chabruelh: cabiròl, fr. chevreuil * chadan: tèrra (de 'chada an') * chadieira: cadièra * chafre : surnom, escais(-nom) * chafrolhar: fr. froisser * chaine, chasne, casse, jarric, rover, rove * chaitiu, -iva: coquin; marrit (maloneste e mauplasent) : persona malaürosa, magra e de pauc de santat, pas en fòrma * chalelh [chonej] [tchalej] : calelh (tanben emplegat) * chambija: rastèl * chambon: jambon * chamnhar, chamjar v. cambiar * chaminaire: vagabond, sens-ostau * chaminar: caminer; vagabondar * chanabon: cambe??, carbe?? * chanòla: ansa * chantilhar v. fr. chantonner * chanturlar: fr. ânonner * chapalon (Cruesa): V. pelharaud * chapdau: ensemble daus bens, la propietat (terras e bèstias) * chapiau: fr. pignon (d'un ostal) * chapmarteu: caboçòla, capgròs, tèsta d’ase * chaputadís: dispute * charavelí(s): carivari, charvarin, fr. charivari, vacarme, tapage qu'on fait aux nouveaux mariés * charbonièra, cendrilha, senzilha, gamada, coa de panlon: chincharra, sarralhier blau, tèsta blava (blua), pimparrin, lardeireta (tots en Provença maritima), lardier Prov.; fr. mésange charbonnière * charjant: pesant, pesuc * charmable, eissarmable ? : fr. charmant * charmenar: tormentar, tracassar * charpinhadís : disputa * charrairon: caminòl charratièr * charrau f. : intrada d'un camp sens barrallha, facha d’entrelaç de branchas, mai granda que la cleda; barralha "à claire voie" * charrièra, carriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas; per ext. cort de la bòria (de. basse cour) * chas adv. en çò de; chas ieu/me…: los membres de ma familha, l'ostalada " chaser: caire, tombar * chasne: casse * chassida: fr. chassie * chastiar: castigar * chat-martre: martra * chat-pitoir, chat-pitoi(s), chat-pitòer?, chat-pitair, chat-pitais? [pituej/pitòj] : catpudre, (gat-)pudís * chat-pudent, chat-punais V. Chat-pitoir * chatinglar v. fr. chatouiller * chauça: cauceta * chauchabutida: ?? * chauchar: fr. appuyer * chaucida: caucida, mena de cardon salvatge * chaufaliech [-et] : fr. bassinoire * chaul d'asne (Cruesa): mena de cardon salvatge * chaulhadura: solhadura, brutícia * chaulhar: solhar, enlordir, embrutar; trempar * chaumassa : calor umidosa de l'estiu * chaumenir fr. moisir * chaumenit, -ida: fr. moisi, -e * chaunhar: fr. grignoter, croquer * chaupir : atrapar, agantar * chaupre m., charpre m. calpre (arbre) * chavana: tempesta * chavau: caval * chavau dau diable: fr. bousier, lucane ou cerf-volant, faucheux; mante religieuse * chavaujar: cavalgar * cheita: fr. chute?? * cheminada: cheminèia, chaminèia, cheminièra * chen: can, chin, gos * cherbe f., chibre m. (Cruesa) : carbe, cambe * chialar (Cruesa): cridar en ploramicant * chonhar (Cruesa): V. Fonhar * chòrta (Cruesa): veitura, automobil * chucant: fr. boudeur * chucar: chocar * 'cianta: V. Aicianta * cierge: ciri *cima (a la <nowiki>''</nowiki> de) : au bot/cap de * cinglan (singlan?): colòbre vèrd e auriòl * cir(i)èja: ceriesa. V. Cerèisa * cirie(i)r m. ceresièr * cirèisa, cirieisa: cerièra V. Cerèisa * citron: sòrta de cogorda de color rossèla * clabòt (ueu '') : uòu covat e non espelit, que siá estat fecondat o pas, o que l’embrion soiá mòrt * clachar (se) : s'amagar, s'escondre * cladassa: fr. litorne (grive) * clampar, clampanciar: charrar * clampinar: ? * clapar: per dire de borrar vivament emb las mans o ben emb una lata, o amb quauquaren de plat, de plange * clapeta: fr. pipelette * clapeta (far "): charrar * clapetar: fr. claquer (de las dents) * clardat: clartat * clauvar: clavar * cledier: fr. séchoir * cledon: fr. portillon * clessa: fr. clisse * clocauda : fr couvée, troupe de poussins, engeance, famille * clucas : fr. lunettes * clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud" * cluseu: fr. fente? * coa de patla [panlo]: ajaça, agaça * coada, coda (Cruesa): sòrta de lòssa de fusta o metalh amb un long tudèl traucat que se pausava sus la selha per beire o versar l'aiga. ("godet à queue qui sert à puiser de l'eau dans un seau"), cassotte * coar: fr. couver * coatar (se) : metre sa coberta *còbla f. : fr. couplet * coble (un ~ de) fig. : parelh (un ~ de) * coca: patata * còça: soca. V. Còssa * coçar: cercar, espepissar * cocorda f. cogorla * codar: pàisser las vacas dins lo coderc * coeijar (/se) V. Coijar (/se) * coenh : canton * cogasson: se ditz per lo còu darreir la testa, lo copet * cogoiç, cogòu/cagüelh-cagoelh [kagwey] m. cogòt * cogolha, cagolha f. cagaròl * coguol m. fr. cocu; coguola: fr. primevère * coia, coja: fr. courge, citrouille; gorda faita amb una coloquinta * coijar (/se) : (/se) colcar * colar: descendre? o prendre una carrièra * còl(d)re, còure (còrre) : coudrier (notat 'coorre' en un lexic) * colenar (se) : fr. se glisser * colidor: corredor, fr. couloir * colier: colar. fr. collier * coma adv. amb (exprimís l’acompanhament quand òm parla daus umans e sovent de las bèstias de la bòria) * coma: com. (/Com) vai 'cò? : com va? * començada : començament, començança * conchon: fr. bassin? * concir (lat. concidere) : fr. abattre, accabler (la calor) * condencionar (se) fr. se coaguler * coneitre: conéisser * conelha (conuelha) : conolha * conestre: conéisser * congièra: congèsta * conhar: enfonzar, folrar; fig fr. glisser dans * conòrt: auguri, presagi, opinion, esgard * conortar (se) : regaudir, consolar, donar de coratge * conselh (se balhar) : se donar de còr, de determinacion * contrariós: fr. contrariant * convidós: convidaire * còpa : copa (de bòsc) * còp-sec d’abòrd : fr. tout de suite, sur le champ * copilhar: copar en morcelets * copinhar: tustar? * coquerla: cocut feme * corbe, corba adj. : corb, corba * corcha: sièja (fr. vandoise) * coret: corada, coradilha * còrnabudeu(s?) : fr. culbute * cornelha: graula * corniòla : còl, traquea artèria, esofag * còrsonela, còrsenela fr. scorsonère * cortissons: pantalons corts * cosinacuol: renouée (lit. "démangecul" planta) * còssa: soca * cossier, cossei (Naut Lemosin): preocupacion (gascon 'cossidèr') * cotilhons pl. : gonèla * coturas f. pl. : terras cultivadas de blat, de segle, de blat negre * cramilhera fr. crémaillère * crànher : crénher, crénger (tanben emplegats) * craunhar: fr. grignoter, croquer * crema f. crenta * crochar, 'crochar: acrocar * crochet: fr. pissenlit * cronhar: fr. grignoter, croquer * cròs: trauc; fr. tane (de renard etc). Cròs dau cul: anus * crostar: enlordir * crubir, crubrir?? (p.p crubert) : cobrir * crum: fr. brume * crumor (en ") : fr. obscurci par la brume * crussir : manjar?, devorar? * cubertilh: tap d'ola * cubrir: cobrir * cueire v. còure * cuenh: canton, fr. coin (d'un luòc) * cujar + v. inf. : arribar a, reüssir a * cul sus testa: fr. sens dessus dessous * cuol [kju], cuòl ([tior] a Tula) : cul (tanben emplegat) * cussòla: gròs pan de segla * dadet? (Cruesa): nom afectiu donat als mainatges (de 'daret' aret?) * daiciá, daiciant (d'aicí a/en, ent (= ont) : d'aquí a; dinc a, fins fig. (tanben: d'aicí a) * daivoar: desautorizar, renegar, condamnar * dalh: fr. faux * darreir (nontronés e endacòm mai) : darrier * dau: del (tanben emplegat) * dausuns: qualques, certans. 'dausuns còps' : certanas vetz * decha: ferida * degolinar: caire gota a gota * degolinari (far ") : fr. enlever furtivement (en jòcs d'enfants) * degrad, degrat: grad, gra * degreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * degut: deute (tanben emplegat) * deibrir, dreibir: dubrir * deimai: fatigat, geinat, excedit * delesei? delaiçai? De lai ençai? [delesej] : d'ara en avant * deleser: fug-l'òbra, hippy * demia, demiá f, demieg m: mièg, mièja * dempès: V. pès (d'en ") * denada: viure(s); argent; tropèl? * denaut: en naut * desbilhar, des’bilhar (se) : desabilhar * de(s)bolar: s'enfugir * desavenhe: desagradable, desplasent * desboijar: esbosigar * desboirar: desmesclar V. Boirar * desbojar, desbotjar, desvojar? : desbanar, travolhar; recontar, decorar, cardinejar * desbolegar: desbrolhar?? * desborrinar : esborrifar? * desbraulhar: grafia per Desbrolhar?? * desbrundelar: desrotlar (un fial) * deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar. * descranilhar: descrocar, desgafar * descrubir: descobrir * desdire: fr. fausser (au sens materiel) * desei (deseir?), deser : desir; fr. désir * desennastar: levar l'asta * desfarda: fr. débris, rebuts * desgaunhar: fr. faire des grimaces; rechigner; fr. vomir ? * desgaunhat, -ada: renfrogné, ronchon * desgoletar: fr. se dérober, disparaître * desgorçar: netejar una broa * desgreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * de(s)guelha: fr. boucan, bombance, ribote * desjaivar, desgeivar? : far sortir del lièch *deslenat: fatigat * deslurat, -ada: fr. déniaisé(e), résolu(e) * desnant: d'aicí/d'ara en avant * desnogalhar: dobrir un *nogalh o notz * despetesir: fr. décrasser * despiech (far) : contranhar, desrenjar, saubre mau * despuei [dejpej] [despë], dempuei, : depuis * desraijar: desrasigar, desraiçar * desrei: malaür, desastre, troble, desrota * desrejar: chambiar de direccion, desviar * dessierv: dessert * dessós, dessot?, dessots?, dessotz?: dessota, dejós * destombar: càser (de sa nautor); fig. desconcertar * destrenh: fr. ménage (faire le ") * desvarachar: desbosigar, artigar, desglevar, de(s?)gorsar, fornelar * desversar: fr. renverser * desviardar: fr. décamper * desvirar : ?? * desvirolar: escorjar * desvoar: renegar (qualqu'un) * det. grand det: det gròs?. mermilhon : det pichon. guinhaire: indèx * deu: del (arrondiment de [[Sent Irieis]) * déver: deure (tanben emplegat) * diaures!, diatres! : diantre! * diesena: desena * diesenat: desenat * dietz: dètz * dieumenc [diòmen], dieumenche [diòmenche], dieumergue [diomerge], dieumenge [dioumejne] : dimenge (dimenge o diumenc semblan las formas majoritàrias) * dijuòus: dijòus * dimenir : demenir, diminuar (tanben emplegat) * dinc a: fins a * dindaud: dindon, dinde (Corresa) * dindrinar: tindar  * dispareitre, disparestre : disparéisser * dissa(n)des n. (de */'die 'sambati/) : dissabte (de */'die 'sabat-i/ tanben emplegat [disadde]) * 'do(b...)rassar, 'dobrassar? (>adobassar) v. : petaçar. fr. raccomoder (un tissu) * doas-tres: qualques * doçarèl: fat, doçastre * doler v. : dòler * domaisela: fr. cerf-volant * domdar v. : domesticar * domde : docil * dondar v. Domdar * dòstar: dostar, retirar * dòuça: fr. gousse; mongeta, fr. haricot vert * dòure, doler v. : dòler * dreibida, deiberta, duberta, druberta: pp. dobèrta * d'òrs en avant: d'ara en davant * drollichon: drollet * drubir, drobiir, dreibir, dubrir, druebir, deibrir, ubrir : dobrir * drucar: ?? * dueinan, d'uei un an, endueinan, en d'uei un an: l'an que ven * dumpuèi: dempuèi * durbir: dobrir * durmença: dormança, fr. somnolence * egulhada: fr. aiguillon à boeufs * eidredon: edredon * eigar, aigar, eissegar, asengar v. metre en òrdre, agençar, adobar; ajustar, separar; adesar * eimatin: aqueste matin * einoiar: sofrir; fr. ennuyer (embêter) * einueg: problèma, pena * einuech adv. uèi * einuei, ennuei (esnuei) : sofrença. V. einueg * eiperar, esperar [eipéra] fr. attendre * eirisseu f. jolverd * eisanhe: avar * eisilar: fr. glisser * eisir: aisir??; eissir?? * eissabanit : ?? * eissabencar: eissabrancar, eissabancar?, desbrancar, (e)scabeçar * eissaragar (grafia de verificar): esparpalhar lo fen. V. Eissigar * eissarquiar: esfondrar, desplaçar la tèrra * eissaurar: V. Eissurir * eissaurelhar : assordir * eissebrar: estrifar, entalhar * eissegar : segar, meissonar; fig. destruire * eisserbant: deserbant * eisserbar: sarclar, arrancar las marridas èrbas * eisserbatge: deserbatge * eissicolhar (s') : cridar * eissigar (varianta d'eissegar/eissagar: partejar en parts egalas entre personas) (/s') : esparpalhar * eissiular: siblar, siular * eissolent: insolent * eissorlar: eissordar (dins lo sens d'enervar) * eissublar, eissuflar, eissicliar (sicliar) : siblar, siular (lat. exsibilare) * eissubir : fr. se volatiliser?? * eissufle, estufle, eschurlet, eschuflòl, eschurlòl: siblet, siulet (lemosin classic) * eissurir v. fr. premsar, serrar, tòrcer, faire secar, fr. essorer, épreindre; agotar, fr. tarir; fig. agitar, quichar lo chuc * eitot: tanben * embaisse: biais, afar * embarbolicar: embrolhar?; embarbostir? * embrucida, embrussida: morduda, nhacada; fr. pincée * emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò') * emplei: emplec * empleiar, empluiar franc. : emplegar * emplenat, empluiat franc. : emplegat * emplir: emplenar * empluiar, empleiar franc. : emplegar * empluiat, emplenat franc. : emplegat * en per avant: aperabans * enançar: avançar, progressar * enautar (/s') : enauçar * enchaiença, enchaison: escasença, pretèxte * enclunhe: enclutge. fr. enclume * encranilhar: encrancar * endalh: andain. Fenar los endalhs: faner les andains * endechar: endecar, mabolhar, abasir, abismar * endechat, -ada: andicapat ; privat d'un o plusors dets de la man * endonc: puèi que; alara, alavètz (en aquel moment) * endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent * endunle, endutle: budeu emplit de charn de pòrc aprestada. Se conserva emb lo salat (charn de pòrc salada) e que se minja bulhit. fig. V. Entrule * endurar: sofrir * enfetós: pudent * enfeurit,-da: enfebrit (que suefra de las feures) * enfonilh: fr. entonnoir * engalunchar (s'): s'installar o èsser pres dins las brancas d'un aubre * engarçar: trompar meschantament * engaulhar (/s') : se crotter de boue * enginjaire: fr. inventeur * engolar: engolir; fr. gober * engraunhar: engraufinhar, grafinhar * engrunar: fr. écosser, égrainer * engueitar: gaitar, espiar * engingar: engimbrar * engravissa: escaravissa, fr. écrevisse * engulhar: conhar lo fiau dins l’agulha; conhar lo còrs dedins un vestit per s’abilhar * eniurar: fr. enivrer * enjagat,-ada : posicionat d’un meschant biais * enjucar (s') : s'enjocar, se plaçar a la cima de quauquaren d'aut (aubre, eschala, teulada, etc.) * enmatin (l' ~) : matin (lo ~) * enniblat: ennivolat * enniurar: fr. enivrer * enquera, engueras/engueras (d') adv. encara * enquilhar: cargar (un vestit) * enrotar: començar, metre en rota * ensauvar (s'): se sauvar * enser (l'): lo ser * ensorcelar, ensorcierar, ensorcilhar: enfachinar, enfadar (tanben emplegats) * ensubrevut, -uda: que pòrta lo marrit uèlh o sus lo qual l'an getat, embreissat, emmascat, enfada, enfachinat, enfachilhat * entainar: tardar; languir * entau: aital (del latin 'in tale (modo')'); (ai)tant * entanhar: enfangar, enfangassar?, embodigar??/embodijar??. fr. embourber * ente : ont * entòrcha : fr. torche * entraupa: entrava; trapèla, tracanard * entraupar (s') : fr. s'entraver, trébucher * entreprener: entreprendre, entreprene, entrepréner * entrebreschar: ?? * entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit * entrusca (tant) que: fins (a tant) que * envertolhar: recurbir, entornar, enrotlar, envolopar * enviá: enveja * enviblar: trompar; jugar de meschants torns, ensorcelar * envirolar: entornejar * esbabinhar (s') : finfonhar, ranguilhejar, biscar, ragassar, petonar, fr. grommeler, rouspéter (en faisant des grimaces) * esbadaurelar (s’) : cridar a plen gorjareu, plan fòrt, en alulhar * esbalausir [ejbalu 'vi], esblausir [ejblu' zi] : esbalausir * esbatoelh, esbatoeri(s...): fr. ébat; amusement; joguet * esbaubit: plan estonat * esbelar: se far bèl, lo temps * esblanchurir: blanquejar * esblausir [ejblu' zi], esbalausir [ejbalu 'vi] : esbalausir * esbolhar, desbolhar: traire lo budelam, dobrir las tripas; demolir, destruire, abatre * esborlhar: fr. aveugler * esborissar: esborrifar * esbraceiar: esbracejar * esbramelada: fr. bêlement * esbramelar (s') : fr. s'égosiller * esbresinaer, esbrijonar, esbrisonar: fr. émietter? * esbrodichar, esbrodichonar (minoratiu?) : podar un aubre, fr. épointer * escadassar: cridar per paur (per dire los crits de las jalinas) * escaletar: fr. casser, enlever la coquille, écailler * escanar: fr. éreinter * escarabissa: fr. écrevisse * escassonar: émotter * escassonat, -ada: dividit, trencat * escebrament [eysebrà]: estrifament * escebrar [eysebrà, esibrà], escicar, escirpar: destrifar, partir, escarpir * eschala dau Bon Diu, o dau diable: arquet de sant Martin * eschaletar: escalar. fr. escalader * eschamjar, eschamnar: escambiar * eschamge, eschamnhe: escambi * eschantir: atudar; aucir * eschardilha: fr. écharde * escharnir (s') : grimacejar ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * escharonhar: escorjar, levar la charn de mala manièra, en eissebrar * eschauradís : escaufament * eschaurar: escaufar * eschauton: fr. écheveau * eschavel: fr. rouet * eschilla [eschinla] : esquilla * eschivar v. estalviar, economizar; evitar * escicar (essecar??) : talhar? * esclapir (s') : s’esfondrar, tombar tot d’un còp * esclargir: esclarir, fr. rincer * esclarsiera, esclarciera?, esclarsida: fr. clairière?; esplendor?; esclat de lum. loc. A l'esclarsiera/esclarsida: fr. à la pointe du jour * escorcir: escorçar * escorsiera: corsièra * escrasar: esclafar * escraunar (s') : cridar (coma una graula) * escrupir: escupir * escujar (s') : s'escondre * escunlar, escutlar, escudlar: versar, vojar, mesurar; plaçar, despensar; fr. embarrasser, rendre penaud, interdit. * escura: bòria, bòrda, granja * escuròu: esquiròl * esfarbir, esferbir: desbarbolhar * esfeunir: mettre en colère, exciter, irriter * esfeunit,-da adj. : dins un estat de colera * esfodir, esfòudir, esfaudir?? : espantar? * esfoudir: affoler * esfredir: mettre en colère, exciter, irriter * esfredit,-da adj. : susprés, paurós * esgirdar: asperger éclabousser * esgleisa: glèisa (tanben emplegat) * esgorçar: agotar; desboijar (desbosigar) * esgrinjòla: V. grinjòla * esjarrar: esgarrar. fr. écuisser, fendre en déchirant * esjarrilhar, ajalhar, esjalinar (per terra): (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * esjavinhar(s') V. Esbabinhar (s') * eslampar, eslampiar [eslampià/eslapià], (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar, fr. glisser; déraper?? * eslampiada: fr. laisser-aller, emportement hors de soi, licence; lampada, fr. lampée (prendre une ~ d'une boisson) * eslauç, eslhauç: fr. éclair * eslhausada: coup d'éclair * eslhausar, eslhauçar: fr. faire des éclairs * eslausiada: coup d'éclair * eslonjar (/s') : (/s')alongar; se jaire/jàser * esmai, desmai: fr. émoi, souci, inquiétude * esmaginar (cf. cat. anc.) [eimaginà]: imaginar * esmaiar/esmajar: inquietar, estonar; decorar, florir, fr. émailler fig.; S’esmajar de quauqu’un o de quauqua ren: migrar, demandar o cherchar de las novelas, s'en preocupar, s'en inquietar * esmalir (s'): enrabiar (s') * esmalit,-da adj. : dins un estat de colera * esmància: menaça * esmanciada: menaça. A esmanciadas : fr. en rampant? * esmanciament: acte d'esmanciar * esmanciar: amenaçar, far de menaças amb un signe de la man * esmaraunar o esmarraunar?? (s' ") : fr. grogner * esmirar: visar (aver coma objectiu, cibla) * esmiraudiat: miraculat?? * esnançar [ejnansà]?? (amb EI- non etimologica) : avançar, progressar * esnharlar: agrandir un vestiment a otrança en tirant dessús * esnuiança: fr. ennui * espanhar v. (u)lhauçar * espandre: espandir * espanir (s') (Cruesa) V. espatarrar (s') * espansilhar: escampilhar * esparrar (s') V. espatarrar (s') * esparson: fr. écouvillon * esperar [esperà] fr. espérer * espetissar: apetitir * espeulhar: espelhar, escorjar (levar la peu per la recuperar) * espinasson: albespina??, aubespin?? * espingar: gambadar, se ditz pejorativament per dançar, remudar, bolegar * esplamir: fr. étaler? * espodansar: espodassar, podar un aubre * espofidar: fr. pouffer?? * espotir [ejputí], espòutir (lat. Pullis: pòu, polvèra) : fr. écraser, réduire en poudre * espistrolhar: fr. éclabousser * esraminar : fr. gronder * esranchat, -ada: garrèl,- a * esranhadís : fr. toile d’araignée * esrantelar: levar las rantelas * esrapar: desrapar * esritjós (grafia per iretjós??) : ?? * essaurelhar: V. Eissaurelhar * estamnar : entamenar? * estancha: estanhòl, pescariá * estelura: estelam? * esterbar (de Trevar??): barrutlar, fr. errer * estiflar: siular * estinhar: v. Estribar * estinhassar : fr. ébouriffer * estolha: estobla, restoble, rastolh * estorbar: dispersar * estorbeu: esparvier (tanben emplegat) * estorcer (/s') : fr. se tordre, se tortillerèstra: lucana petita del granièr * estre: èsser. Estre per +v. inf. : èsser al punt de * estrech : èsser un '' : èsser fòrça magre * estrelhar: donar una rosta, fr. étriller, battre, donner une raclée * estribar : trabalhar, usar, fatigar; fr. unir le fil en le dévidant par le moyen d'une pièce de cuir ou de drap nommée 'estribador' ou 'estinhador'; fr. mener bon train * estrifolhar: estrelhar, batre, donar una bona leiçon * estufladís: siulament larg * estuflar: siular * estujar: escondre, amagar; estojar ? * esversar: fr. renverser * esvetlar [esvenlà], esvedlar (s') V. espatarrar (s') * esviardar: fr. éreinter * esvirolada: ?? * esvirolar: escorjar; fig. despolhar * etiada: fr. jachère nue * eu (Naut lemosin): el (Bas lemosin) V. Aul * exprès (a ' '') : fr. à dessein * fadard [fodar], fadarda/fadassa: fadat, fat, nesci * faiòu n. fau * faler: caler * fame: fam * famgala: fr. fringale * familha: tanben vòl dire 'mainatge, enfant'. "(Ilhs) an doas familhas" * fanha: fanja, fanga (tanben emplegats) * fanir: ?? * farcidura: farçum, farça * farfantela: ?? * Farjòu: Ferreòl * faròt: ?? * farrar: farratjar?? ; ferrar * farròlha f. : ?? * fastjar [fashà/foshà] (latin ''fastidiare'') : empebrinar; fr. fâcher * fat, fada: caluc, uga * fava, fava verda: mongeta, fr. haricot vert * feblesir: feblir * femorier: fr. fumier * fendassa: crebassa * feniera: fr. fénil * fermic, fermitz, furmic: formic, formiga * fermijar: formiguejar (de monde, etc) * fers, fera: sauvatge; fièr, -a * feunial: fr. taie d'oreiller * feure f. sovent en pl. : fèbre. Feure bringau * feurier: febrièr * feuse: falgueira (tanben emplegat) * fiau per linha : de fial en cordura, de fial en agulha (punt per punt, per lo detalh, dins una succession logica) * fiau: fil, fial * fiaulat: bandat, pintat * filh de vessa ! : macarèl * fiolon: botelheta * flaia: fr. pousse d'un végétal * flaina: fagina * flau onomat. : fr. vlan * flaujon : fr. flageolet. * flaunhard : fr. flemmard? * flaüticar [flejticà] : sonar mal la flabuta * fleitau: plafond * flissonar: ondejar? ; fr. frissonner?? * fodinar: fr. fouiller * foirar : aver la foira * foitar(/se) : fotre * foitre (/se) : fotre * folharja: fuelham * folharjós: folhós * fonhassar o fonhar (?) (Cruesa): ploricar * fomarier: fumièr; bordilhas * fomorjar : ?? * fòrt (a ~ de), a fòrç de ?? : a fòrça de, a dich de, a dicha de * fotrasson: janfotre * frachin: cendre o escòrias pichonas, oxid negre de fèr * fradassa: frachiva (landa, terrenh inculte) * frair n. fraire * frau: tèrras abandonadas, èrmas * freg f. : freg m. * fregir: refregir * fremijar: fremir * frijoladís: frejolum, fr. frisson * frijolar: fremir, estrementir * frenir (de "fenir" ?) : gastar, usar * fresche : fresc (tanben emplegat) * freschum: fr. fraîchin * frestinar: furgar, fosilhar, cercar, tafurar, nistejar * fretissa: V. Lissa; pan negre fretat d'alh * fricaud, -a, fricós, -a: fr. ragoutant, friand, appétissant * frijol, frijolada: frejolum, fresiment, fr. frisson * frijolar: fremir * frijoladís, frijolament (frisolament? ?), frejolament? (fresolament??): fr. frissonnement * frimor: frejolum, fresiment, fr. frisson * fringa-marçau (far la ") : ribòta, festa * flissar: ondejar? ; fr. frissonner?? * frissar: ondejar? ; fremir, fr. frissonner * friular : fiular en frire ?? * frotjar o frojar? frochar? (se ven de 'fruchar') v. créisser (arbres, plantas), butar, grandir, se fortificar, aprofiechar; fruchar, frutejar * fruncir (las ussas) * fuelher : caler, faler * fumari (Cruesa): fumièr * funtar: defuntar, morir * furgalhar: fr. fouiner, fouiller * gabolhan: fr. églantier * gafada: mossegada, estrifada, esquinç(ada); regomàs, monha; bajocada; malbiais * gafon: fr. gond * galatja, jalatja [ga'lazo] : fr. ajonc d’Europe * galeton: pastisson * galhauda f. rana (de 'gaulha') * galòpa:?? * gamar: raubar finament * gamiraud: fr. garnement * gana: ga, gas, gau. fr. gué (tanben emplegats) * ganh: gasanh * ganha: truèja * ganhon, gaunhon, nhon, go(i?)nhon n. pòrc * gansolhar v. fr. éclabousser * gargolh, garguilh: fr. rale, gargouillement borborygme, grouillement, passage ou production des gaz dans les intestins; enrouement, barguignage; médisance, murmure, babil. * garlècha: fr. gardon * garlopa: fr. varlope * garri: rat pichòt (terme afectiu) * garrissada: bòsc de garrics * gasinar: furetar * gaste, -a: fatigat, -ada, las, -ssa, abracat, -ada (de gaste: de fatiga) * gata: pòcha * gatge m. salari; mòble; instrument; recipient, esplecha, ostilh, ustensilha (sovent vaissèla o panièr); causa. Gatge pissier: gresala de pissar. En occitan medieval ''gatge'' = fr. attirail * gatieira: davantal, faudal * gaton: pochon (pòcha pichona) * gauça: gòrça ?? * gaug : fr. pissenlit * gaulha f. fanga * gaulhada : f. fanga * gaulhar, gaulhier, gaulhasson: gassòt * gaunha: gauta * gaunhas f. pl. : fr. gâle; écrouelles, cicatrices des écrouelles * gemar: gemir * gença: balaja, engranièra, escoba (tanben emplegat) * gençar: balajar * genha: caprici * gente, -a adj. graciós, -sa * gentiament adv. : doçament, amb gràcia * genuelh: genolh * getacion: (fach de getar un) marrit sòrt * g-i, gui, li: i * giau (<geu) : gibre * giba: volam, fr. serpe à long manche *gibla: ??. Plòure a giblas: plòure a semaladas * giblar: plòure a semaladas de faiçon quasi orizontala * gibon: volam per esclairir (fr. élaguer) los aubres * gigonha: irresolucion, dificultat futila que arrèsta la decision d'un afaire * gigonhar, cigonhar, jaguinhar? : trabalhar inutilament, traire mal a faire un obratge mecanic per fauta de bon otilh; cracar, far de bruch, coma lo de quicòm mal jontat; agir lentament, lambinar, lamternar, trabalhar quaucòm amb mejans insufisents per i reüssir; (Cruesa): fr. gigoter * gileta: vesta * gingar: fr. giguer, saltar, gambadar, fr. folâtrer * gipa-japa (far) : tressautar, tressalhir * giraudela: giròla (mena de camparòl) * girrinar: bruch del sautarelh * giton: fr. rejeton ? (d'arbre) * gitre: fr. gîte * giure: gibre * glaç: glaçon * glara: clara d'uòu (tanben emplegat) * gleisa [eλeizo]/[e(l)ieiso] * gloriosetat: vanitat * gòfe (gònfle) : fr. bouffi * goiasson: enfanton * goiat, -a: gojat, -ata * goion: fr. goujon * golar: engolir, englotir * goneu: abit, vestit d'infant * gòrça: brossalha, ramalha, ramada, rodicha onte i a de las rumecs, daus boissons daus petiòts aubres entremesclats; broa de clausura, fr. fourré * gorgeira: fr. gosier * gorgetar: vomir; avoir des haut-le-coeur; fr. gaver (un animal) * gòrja f. boca * gòrja roja: fr. rosé des prés * gorjar: fr. gaver (un animal) * gorjarèu, gorgarèu: fr. gosier, conduit de l'arrière-bouche à l'oesophage. * gorret: fr. goret * gorrin, gòrra: pòrc/truèia; pòrc marin * gorrinar, gorreinar: fr. chatouiller; gratar, fretar * gosonar: fr. remuer (un bâton) dans un trou * ‘grafuelh (agrafuelh) : fr. houx * (non) gran [gro] adv. : ne ... : pas brica ... N'es gran/Non gran: fr. certes pas * granda: mameta * grandmair, grandpair, grandamair: grandmaire * granissar: far de granissa. fr. grêler * granolha: rana, granhòta * grapar: fr. gripper (attraper, saisir) * grapiar: escalar. fr. escalader * gratussar: fr. gratter en surface (la poule) * grautons: gratabons, graissons * gresa: ?? * greu: grelh, grilh (tanben emplegats) * grial: fr. vaisseau en bois rond en forme de jatte * griala: fr. terrine * grinha (cercar ~) : cercar brega: cerchar de se brejar, en paraula o emb los punhs) * gri(n)jòla: v. Grisòla * griselard : grisós, grisastre * grisòla [gri(n)jòlo] : fr. lézard des murailles * grison: granit (pèira) * gro: groa ?? * groada, gruada: nidada (de poletons...) * grolaud: ?? * gromar: fr. croupir; cuire (trop) longtemps; s’attarder * groüm: fr. groin; pòrc * grun : grain; fr. chenil, niche * grumilha, grumulha: lagrema * grusilhon: grun pichòt * guelha: pelha * guena: monina * guèrlhe, guèrlha, guèrle, guèrlia adj. : fr. louche * guerlon : fr. gobelet en ferblanc et à une anse qui sert de mesure pour le lait * gui, g-i: i * guicho?: fr. chat-perché * guichon: fenestron * guidauba: fr. viorne * guilanèus m. pl. : fr. quête des oeufs (En Naut Carcin, per l'Avent los jovents e los mainatges anavan quistar de farina e d'uòus. Segon Xavièr Vidal, aqueles cants se dison ''guilhònas'', e, dins d'unes vilatges que i a, se cantavan pel Cap d'an. Per Cap d'an se crida Al gui, l'an nuòu (''gui'' es un francisme per vesc). * guilhaneu (per '') : estrenas? (de començament d'an). V guilanèus * guinde (Peiregòrd, Bas Lemosin) : piòt, dinda, dindon * guindre: fr. dévidoir * guisauba: vidauba ?? * 'guissable, aguissable : asirable, fr. haïssable * gusseu: fr. bobine, pelote * guita: fr. cane (femelle du canard) * i. V. Ilhs * idolar: udolar, cridar fòrt, fr. hurler * i-eu: V. Eu * ifofonar : cridar per sostenir la nòvia * ilhs: els * imatjar, esmajar?? [ejmajà] (cat. anc. esmaginar) : imaginar * inhon: onhon, ceba * intucat : intocat, endecat?? * io: ièu * iò: o (article neutre) * ja! ja! (jatz? de Jaire?) : per far arrestar los buòus * jaçar, jagassar (liagassar), jacassar, jacinar, (s’)esjacinar (tanben: cridar coma una ajaça), bargassar: charrar * jaciaud: jaç, fr. tanière * jadilha: fr. jatte, vaisseau rond et sans anses, fait d'une pièce de bois * jadilhada: grand quantitat * jai: gag, gai (auseu) * jaiç: jaç. fr. gîte * jal (bas-lemosin) : gal * jalussada: còp de gel (meteorologia) * jalussier: qui apporte nombreuses gelées blanches * jangaunhas n. maissèlas * jangladís: crits de granda dolor * janglar : cridar, lo pòrc o can quand qualqu'un li trepeja la coa; fr. grignoler * janzi : '' Quante ma granda-mair vesiá quauqu’un cassar de las nosilhas emb las dents, disiá que quò « li donava lo janzi ». Quò li fasiá l’efiech d’una seja que vos sisla dins las aurelhas, que vòstras dents semblen prestas de vos tombar de las gengivas.'' * janton: paisan * januelh: V. Genuelh * jardòla (en '') : ?? * jarpalha: disputa * jarra f. : garra (d'animal), cuèissa; fr. quartiers (de viande); lobes de noix * jasbre, jasbra : ? ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * jase?, jars? (Cruesa): auc (auca mascle) * jaser, jaire v. : jàser, jaire * jaspir: prendre, atrapar quicòm de sas mans * jaspissons, jarpissons? (Cruesa): fr. grande bardanne; autoadesiu, adesiu * jau (naut-lemosin) : gal * jau d'Índia: dindon * jaufada: grapada, grafada, fr. jointée (de mains) * jausemt, jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a, qu'a bonastre * jauvir: gausir * Joan-femna: fr. garçon manqué * joine: jove * jònc: jonc * jorn falit (a '') : a solelh colc * jòune, -a, joune, -a adj. jove, -a * juca: granièr pel fen * junja f. vedèla (vedèla i designa lo vedèl feme que ven grand) * jurc’a, jusca, jurcinc’a, jurcanta, juscanta: adv. duscas * justar o ajustar: mólzer * jutar: far de jus?? * labencha: granda peira plata * lac m. mara, cròs d’aiga durmenta * ladre, -a: marrit, -ida * lai: i * lai-bas, la-bas: aval * lai-sus, la-sus: ailamont * larjoït : ?? * laschar: fr. lacher * la-sus: ailamont * lata: fr. perche * latz (Cruesa): fr. giron * lau (en ") : en bas * lausissa: teit de lausas * lebretar: bruslar d’enveja * lechadier: fr. friand * lechatariá n. lecariá * legièr (de '') : ?? * len, lena adj. : ?? * lendoman: endeman * lerpar: lecar * lerpeiós: vescós, limparós * lesina: avarícia, retenguda * levada: regòla d'un prat * lèva-nas: fr. effronté * li: i * liga [lia] : fr. fanon * liar: ligar ([lià] es la prononciacion generala en occitan) * liauna: fr. lierre * licossiana/liquossiana : pocion, licor?? * liedra: fr. lièrre * liera: fr. lièrre * limaç: limac, caragaula * limaçon: lo haiolet, la malimòrna * limanda: fr. planche, rayon, étagère * limerò: fr. manigance, intrigue * liquossiana/licossiana : pocion, liquor?? * lira: fr. mulot * lissa, lissada, 'lhissa (alhissa) f. alh salvatge * loba: gròssa pèira o ròc isolat dins un prat, que non se pòt traire * loenh: luènh * loina [lwejno] : fr. engourdissement; descoratjament per tota mena de trabalh * loira: puta * lojandier, lotjandier: fr. locataire * lor inv. ex. 'las lors' * lovanja: lausança * luec: luòc (tanben utilizat). Dau luec que: dau temps que * lugarn [ligò] : l'estela del matin * luminier: fr. luminaire * lunon: estela * luquet: fr. loquet * luquetar : fr. scintiller * lura f. : animal o can gròs, bon a pas ren; òme polit que sembla bon mas non l'es, fug-l'òbra, peresós, coard; fig. pl. decas, enganhs, contes * lusert, luserta/lisèta (Cruesa): lausèrt * macha adj. : ?? * mag, maid, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * magilhon (mangilhon?, mensilhon? del latin 'mensa' taula?): còfre de la sala de manjar que servís per s'assetar * mai: emai * maid, mag, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin * maiada: fr. bouquet (de fleurs); fr. aubades du premier mai sous les fenêtres des jeunes filles à marier * maiar: florir; agrementar * malhonar: ligar, estachar * mainatgier: estauviaire * mainatjar: economizar, estauviar * mainin: mameta * mairgranda: grandmaire *mairina: ostal de la comuna; fr. mairie * mair-reir: mairgranda * maisei: ?? * maison: ostal. Dins maison: a casa. èsser pas darrier maison: èsser luènh * maitot: tanben * malangorir: trefosir? * malàudia: malautiá * maleira: (fach de getar un) marrit sòrt * maleviar: ?? * malinar (se) v. fr. se culotter * malinas f. pl. pantalons * malurnança n. f. : èsser en situacion de grands malaürs * malvenguda, mauvenguda: accident * manciar: batre a punhadas, se batre; menaçar * manca adv. : levat, exceptat * mance, màncie m., mança f. : esquèrra. A man mança: a man esquèrra * mance, màncie adj., mança f. adj. : maladrech * mandin: matin (tanben utilizat) * mandinier, -iera: mendicant * mangle, manglhe (mànlie): margue * manhar: tocar * maniar: jugar un meschant torn * maniganç n. bandit, coquin, paubre malautruc; hippy * marendar: far lo marende * marende n.: collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest) * marendon: petit repais; collacion de quatre oras; sopar * màrfie (aver lo ") : avoir l'onglée ? * marga: fr. chatte (minou); sobrenom de l'ajaça * margaud: fr. matou * margolin: gaton * marmusar: murmurar * marmona: ?? * marn f. : branca gròsssa, principala, d'un aubre, fr. branche charpentière * marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants * marranha : desacòrd * marronar: V. romegar * mas, mas qu'un [maskan] : solament, levat; mai, pas jamai (ex: Ne’n fagueren ‘na saussa la pus rara / Qu’aguessam mas minjat / En tota nòstra vita) * mas si es [ma:shiej] : mas òc! , mas n'es [ma:nej] : mas non! * mascarat m. : fr. mascara * massadís : regropament * 'massar: V. Amassar * massaròta: fr. bosse? * mast, mag, maid: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * matrassar: tuer?? * mau. Grand mau: fr. haut mal, épilepsie. Ne'n poder pas mau: poder viure sens se’n far, sens i pensar, sens se preocupar de ren. Ne'n poder pas ben mau: li èsser completament egal * mauchancier: malastrós, malastruc * maudisença : dire de chausas faussas sus quauqu’un, ne’n parlar malonestament * maujauvent adj. nefaste, que pòrta malastre * mauplasent: fr. déplaisant * maussa f. majofa, fraga * me (ex: per me) pron. ieu * medre: meissonar * meduesa liuesa, medalierza : fr. moissonneuse-lieuse * megue, mèrgue, lach megi: fr. petit lait * meissaber, menssaber?, maussaber? : fr. méconnaître * meissonja, meissunja, messunja: messòrga, messònja * meitot: tanben * mejauvent V. Maujauvent * memet: mamet, mameta * meneit, -a, menet, -a: fals(a) devòt(a), devòt(a) supersticiós e minuciós * menesplier: nesplier (tanben emplegat) * menina (Cruesa): grand-maire * mercier: gròs grapaud ventrut. sin. sabatier * mèrende V. Marendar * mèrende V. Marende * merendon V. Marendon * merfondre (se) * merlata: merle femèla * merlaton: merle mainatge * mermilhon: det pichon; sexe masculin * meschaent [meytsen/meychen] [mey(t)san]: marrit, dolent * meseis: mesme, meteis, meteus * mesme: meteis, meteus * mestiu: remedi * mestiva: meisson * mestivar v. meissonar * mestivurza-baturza : fr. moissonneuse-batteuse * mestura: fr. méteil (mescla de farina de blat e d'una pichona part d'òrdi o segal) * mia-tastons (a ") : a palpas * mianadís : ?? * miaulan: milan, mialan, mielon, fr. milan * miaunar: miaular * micha: pan de forment * mielhs adv. melhor * migrar: s'enrabiar; s'inquietar. Migrar pas (de quicòm) : pas aver enveja (de quicòm) * migrar (se) : se desolar, se plànger en se-mesme, se far repròche * mijon : migon ("las moschas se permenen sus la taula d'un mijon a l'autre") * mina: fr. chatte (minou) * minaud: minòt, mainatge ("Creurias qu'eu (= lo chastenh) fai de la lumiera talament eu a de minauds") * minhard: manhac, gentil; polit * minjadoira: fr. garde-manger * minin f.: menina * minon: cat?? * miràudia: miracle * miroelh, -a : brilhant, -a * mistra: asnessa, borrica, sauma * mochaespija: idea favorida * mochanàs: mocador * modelon: molon, fr. monceau, tas * moens (nontronés) : mens * moira f. : ?? * molada: molhièra, terrenh umid * montador: ascensor * morisca: masca, careta * moscla : fr. moule * móstie, móstia adj. : mosti, móstia * mòure, mòudre : molinar * museu, morral, morrilhon : fr. muselière * musir: fr. moisir * nhaca: dent? * nainai: brèç * naistre: nàisser * nastre ['na:tre] opiniastre, testut * nauça : ?? * nauva: fr. ruisseau? * naveu: nap * negra: nèira, piusa * neiar (lat negare) : negar fr. nier * neinar: V. ninar fr. * neir, neira: negre, negra * nejar (lat necare) : negar fr. noyer * n'es!, n-es! : que non! * nespla: fr. nèfle * neteiar, netiar, neitiar: netejar * névia, nèvia ? : nèu * nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa * nibla f., nible m./f. : nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben) * niela: ?? * ninadoira [ninadoeira] : breç * ninar : breçar, fr. se balancer; dandiner * niure: sadol, -a (qu’a tròp begut; qu’a lo ventre ben plen, qu’a plan o tròp minjat) * nivol f. * nivós: nivolós * noblalhon : petit nòble * nojalh: nogalh; ametla * nonmàs: solament * nosilha f. avelana * nuble m. : nivol * nuèch, nuèit ? [nè(t)] [né] [nè] [nüè] [nüé] [në] * nuirir (?), nurir: noirir * ò, iò, zo: o (article neutre) * ò! ò! : anèm! (per far avançar los buòus) * obludar: oblidar * oblueda: oblit? * obrant (jorn ") : jorn trabalhat * òc-ben [a bej], òc-plan [o plo]/[a-pla] : òc, reforçat * o-ben-tòst [obeto] (òc-ben-tot?) * olhar : emplenar, comblar, ben unflar * ona/onòr? (estar en l') : non pas bolegar * onglon: ongla del pè del pòrc * onte: ont * òps (per '') : per necessitat? (oc. lem. anc. aver òps de: fr. avoir besoin de; aver òps a : fr. faire besoin, être utile à. ''Las òbras qui aurien òps al molí'' : fr. les bois d’œuvre qui feraient besoin au moulin). cat. anc. ops, it. uopo, cast. anc. uebo * orbalutz (a l') : al crepuscul (lusor del matin o del ser) ; orizont (a l') * òrge: òrdi (tanben emplegat) * orlutz: orizont. V. Orbalutz * ortolalha: fr. légumes * ortruja: ortiga * òs: nogalh d'un fruch * òssas f. pl. : fr. ossements * ostièra m./f. : fr. casanier * ostieira m. : pauc-val, libertin * ovelha, oelha (Cruesa): oelha * paela: padèla * pagun, paguna, p'un, pen: cap (pas un(a)) * paier (Sent Iries la Montanha) : morceau de pain, de crêpe, etc., que l'on donne au chien pour le « payer » de sa peine quand il a ramené un animal écarté; herbe, fourrage, etc., que l'on donne à la vache pour qu'elle se laisse traire (del latin Panarius) * pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant) * palenc: palissada; fr. palis (facha d'estacas de castanhièr) * palhissa : clujada (fr. toit de chaume) * palisson, palhasson: panièr redond per metre lo pan a levar abans la coccion * palhassona: casal, fr. chaumière * pam (de l’autre ~) expr. : de l’autre costat, de l’autre biais * panolha: fr. panouille, épi de maïs * panturlar (se ) : trular, se promener sans but précis. * papulon m. pibol * paradèla: grande oseille * parchar: ?? * parcir: esparnhar : fr. épargner. Se parcir de: s'estar de, s'empachar de. Lo Parciriam est le surnom qu'on donne à l'enfant non désiré, dont on se serait bien passé. * parelh: fr. paire; couple * parròfia, paròfia : parròquia * parpalh [porpar], [parpai/perpai] : peitrina; corsatge; sen (partida del còs del bas del còl fins al ventre), fr. pourpoint * parquenada: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * parròpia/parròfia: parròquia. fr. paroisse * parsilh, persilh, peiressilh m. : jolvèrd * part-qu'a-part: fr. de part en part * pasmens: totun * passador: fr. défilé, endroit où passe une route entre une falaise et un cours d’eau (du latin médiéval passus (pas, passage, chemin, défilé) * passat deman: deman passat * passerau: fr. moineau * patolhier: gassòt (region d'Ussel) *pau: baston * paucha: sirventa * paun: paon, pavon * paupanhar, paupinhar : paupar? * pautut (Cruesa): grapal * pavan: pavon, paon * peciar: petaçar * pedoira [pedwejro] : veissiga * peirejadís o peirissadís: tàpia, fr. pisé * peis, pest? ([pejst]>[pejs]??) : la pesta * pejar: pegar * pejar?? , 'pejar ?? : apuejar, apiejar * pelh m. pesolh * pelhaire: fr. déguenillé; pelharòt, pelharotaire * pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a peralhòu/au pelharaud: portar (un enfant) sus l'eschina, los braces entorn del còl e las gambas altorn de la talha del portaire) * pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva * pelissa : femna publica * pelisson: fr. paillasse ?? * peluca: ussa?; parpèla? * pelucar: pampaluguejar * peluja: ?? * pen, pena V. P'un * pena, penau m. : ginesta * penau: fr. lande de genêts et donc par extension une terre pauvre où pousse naturellement cette plante * pendaulha: fr. balançoire * pendaulhar: fr. pendiller * pendolhar: pendre, penjar * penlan: fr. voyou * pensivós,-osa adj. : pensatiu,-iva, pensativós,-osa * peput f. : puput * per m. : pereir, aubre que mena las peras, los perons. * perinqueta: baudufa * permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme) * peròt, -òta (Marcha lemosina, Charanta occitana, nòrd de la Nauta Vinhana): piòt, dindon * perpai (perpalh) : V. Parpalh * per tot aquò: malgrat acò * pès (d'en "), dempès : drech * pès (aus quatre ~) : en córrer plan regde * peschier: lavador (se ditz tanben) * peschièra : endrech aigadós ont i a daus peissons per la consomacion ; se ditz per lo vivier, la serva * peseu m. pese; mongeta * pestelar (se) : (se) batre * pestelariá : causa pauc importanta, babiòla * pesteu: batedor, de bugadeira * pestrir: pastar, fr. pétrir * peta-raba: bleta-raba; fr. pétoire * petairòla: escopeta, fusilh * petaron n. ciclomotor * petinar [pitinà] : apetitir * petiòt: petit, pichòt * petonar: s'enervar, repotegar * peu f.: pel; femna publica * pia: còrna, bana * pialar: pelar * piardon: fr. serfouette * piau: pèl * piaular: siular * picassat, picat: V. Pigat * picatau, picatal, pichatal, pichatau: picòt (auseu) * pièg [pjej], piei: pièg * piela, peila, padela, padena n. padena, padela * pietat (a") : de genolhs? * pieuna : ?? * pifrar: chimar * pigassa : fr. moucheture * pigassajar, pijassar: picassar, pigalhar (fr. tacheter; bigarrer; chatoyer) * pigat, picassat, pigassajat, pijassat, picassonat : fr. tacheté, esp. de negre (qui a des tâches de rousseur) * pigonhar (/se): picar còntra qualqu'un, se quichar * pigòt : fr. pie (color) * piguet : fr. chardonnet * pija adj. : bigarrat * pija n. : taca sus la pel * pijassada : fr. moucheture * pijassar: V. Pigassajar * pilaud: aucat, mascle de l’aucha * pilhonar : fr. cligner des yeux * pimpaunhar: fr. peloter, tâter * pinambor: fr. topinambor * pinar, pinard??, pinalh?? : òme ric * pinara: vin * pinarar: chimar de tròp * pinat, - ada: plen, emplit, tot cobèrt * pincar: plantar * pincat,-da part. pass. : dreçat (-da), levat (-a), en l’aer. Estar pincat: estar drech a esperar * pindolhar o pingolhar: pendre * pingraula: espingada * pringralhar: ?? * pinhie(i)r: pin (arbre) * pipeiaire: aucelaire * pirca: pista * pissa-rata [pisa rato/piso ròto] : rata penada * piunar: pinçar * piuse m. : piusa f. * plafond, plafons ? * plaidiar: plaidejar * plais: broa * planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç) * planben: encara, tanben * planger: plànger, plànher * plangier: planièr (tanben emplegat), plan, plat * planher: plànger, plànher * plantar (/se) : arrestar (/s') * platussar: charrar * plegut: p.p. de pleure/plòure * ploia: pluèja * ploiós: plujós * plòure a giblas, plòure a raissas plòure a vojadas, plòure a plenas selhas, plòure coma qui la vòja (bòtja?) : plòure a semaladas * plueviós, -osa adj. pluejós, -osa * plòia/plueia: pluèja * pluiau: Occident, colcant, vent de pluèja * plujada: fr. averse * plumadís (de frucha) : pèl, pelalha * plunhar: plenhar, emplenar. fr. remplir; fr. serrer (l'un contre l'autre) * plusiors franc. : plusors * pofar (se) : fr. se piquer, se dépiter * polhar: reprimandar * polon f. asnessa, borrica, sauma * pols f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais) * pom: poma; pomièr * pom/poma de tèrra: patata (tanben emplegat) * poma ar tèrra: patata (tanben emplegat) * pomairòu: luòc plantat de pomièrs * poma-pòrc: patata (tanben emplegat) * pomeitèrra: patata (tanben emplegat) * pompira f. patata * ponar (se): acatar (s') (tanben emplegat) * poner, póner: pondre * ponhada: fr. poignée * popin: popada?? * pòrc de mar n. pòrc marin * pòrcs singliers: pòrc singlar * portament: biais d'anar?? * portar pena: migrar, se far dau meschant sang * pòrta-tetons: sostens * pos f. pl. V. Pols * poschar?, possar (>polsar) : tossir * pòst f. : fr. planche * potareu: camparòl (cèps en particular) * pòus f. pl. : fr. bouillie de maïs. gasc. cruishada * poussiera, pouvera: pols, polvera * pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps * premier: primièr * préner, prener ['prenei] ['prene:] : prene, préner. Préner lo chamin per poncha: anar tot drech, d’un biais decidit. Préner las vias: s’enrotar, se botar en rota * pres: prèp ("Pres lo mur") * pretz (per <nowiki>''</nowiki> que) : a mesura que, a proporcion que * progiet: projècte * propchen fr. : propchan, propdan; venidor, que ven * prosseja, pressuja: persega * priun, -a, prund, -a: pregond, -a, prigon, -a, prefond, -a, fons, -a * puat: otís, qual?? * pudentor: pudor, pudessina * pudin: fr. bourdaine ou bois puant, qui dégage une odeur forte sous son écorce * pudinhard V. Chat-pitoir * puèg [pei], puég, peug, puig, pug: puèg * puescher, puesser : poder (tanben emplegat) * p'un, p'una, p'unpiau: cap (pas un(a)) * punhar: fr. répugner à faire quelque chose, tarder * purar: plorar * purir, puresir: poirir (tanben emplegat) * purnai(s?), putnais, pudnais: catpudre, (gat-)pudís * quante (Alt lemosin) : quand (Bas lemosin) * quauquarren/quauqua ren adv. quicòm. quauqua ren mai: quicòm mai * quauqu'un: qualque * queraque, queriaque (creiaque) (de 'creiriatz que'?) adv. sens dobte * qu'es que qu'es? : qu'es acò? * quincalhar: fr. carcailler (la caille) * quincaròla: partida mai nauta d'un aubre. fr. faîte * quintar (/se) : fr. pencher * quò: aquò, çò; quò es [kej], [kwej]: (aquò) es; quò pleu/plòu: plòu * raba: fr. rave * rabiaud: mena de rabe?? ("Totas doas venina d'eisserbar las racinas e 'las portavan chascuna un panier de rabiauds, aurelhas de lebre, erba dau lach per los lapins) * rabator : fr. rabat * rabilha: fr. fâne * rabin: fr. champ de navets * rabusar: repapiar * raca: misèria * rachar (se) : anar, se rendre a * racina: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * racroquilhar : fr. recroqueviller * rafe m. rave (fr. radis ou raifort) * raiar: brilhar * raiç: pastenaga, carròta (tanben emplegat). raiç blancha : panais * raissas (plòure a '') : plòure a semaladas * raleta: fr. faîte de la maison * raletar (se): s'engulhar * ramada f. fr. averse * ramalhaud: fr. têtard * rana: fr. crécelle; fr. courtilière (Nauta Vinhana e Cruesa) * ranar: renar, marronar, se plànger en parlar entre sas dents * randa (a ") [ronda] : a rand de, prèp de * ranhós: ernhós? * rantela, rantiala: fr. toile d’araignée * rantela dau ventre: diafragme * rapieta: fr. lézard gris * ras (èsser bon '') : tot prèp * rasís adv. : tot prèp de * raucenós: ?? * raucha: ratja?? * rauche: rauc * rauchós: enraucat * rauja: ràbia * raunament: renament??, fr. grognement??, bougonnement?? * ravalha (Cruesa): fr. rave * rebombar: fr.rebondir * rebondre : rescondre, amagar; fr. rebondir; apondre * rebusar: repapiar * rechanar, rechinar: arroganhar * rechinat adj. : en colèra * reclana V. Areclana * recorson : ?? * recroquilhar (se ") : fr. se recroqueviller *refaufinhar (se ') : se galar, se regalar; fr. se régaler * reganhar: fr. rechigner, montrer les dents, grommeler * regolar: vomir, regantar * regolhonar: fr. faire des rejets * rei daus auseus, reibelet, reibenet, rebeineu, reibelet (HM), reibetau (23), traucaplais (24), l'uelh de buòu (87S), lo pitit buòu : fr. troglodyte * reir-còr (a ") : a racacòr * reir-grandpair, reina-grandamair : reire-grandpaire * rejauvir (/se) : (/se) regaudir * rejauvit,-da, adj. : plan content, plan aürós, que mostra sa jòia * rejonar, rejonhar?? : ?? * relh: fr. fourgon d'un four * relhar v. grimpar * remudar : remenar * renconhar (se "): fr. se cogner * rencurar, rancurar: regretar, èsser enfelonit d'una pèrda; se plànher, esp. de la dolor. "rencura lo ventre" : li fa mal lo ventre * renmàs: solament * rentrar: tornar, tornar entrar * repastar: repàisser * reprosimar [reprozimà], reprueismar ? : fr. rapprocher * recoquilhonar : fr. recroqueviller? * resmas: pas que * respóner, responer: respondre *resvelhar, revelhar?: desvelhar * retrum: bedoceta, fr. poubelle * ribiera: riba; per ext. fr. marécage * ricancoina f. : un refranh, una chançoneta (pejoratiu) * ridòrta: corona de pan * rifanfara, refanfara ? : refranh * rigalhon: fr. ruisseau * rigolar: vomir * ringueta: baudufa (Sarlat, Peiregòrd lengadocian) * ripar: fr. glisser * risolar: sorire? * rison m. : rire, riseta * rit: guit (fr. canard) * riu [ri], [riew] bas lem. : fr. ruisseau * riufe adj. : rufe, fr. rude au toucher?? ("'na chamisa pròpa de cherbe riufa") * robiera: molhièra, terrenh umid * ròcha: ròc * ròcmòrt: fr. marne * rodelar : redolar * rodelon: rotlada * rodilha: bar(r)iòta, boreta, carriòl(a) * roge, roja: de pèl rog * roia, roja f. : papach-rog * ròla: glaça (element natural) * romar: romegar * romeu: romec (lo romeu de la mòrt) * romde, romdre, ròmdre f. : fr. ronce. V. rumec * rondelhon: fr. grognement, ronchonnement * rondinada: ronde n. ? * ronhament: fr. grognement?? * ronhar, ronjar?, rosjar: rosigar * roquilha: fiòla * ros, -ssa, rosseu, rossela: blond, -a * rosin: candela * rosjar: rosigar * ròure? : rove, rore * rufar : fr. gercer * rufe adj. : dur fig. * rumec, romec, romen ?, romde, romdre, ròmdre, romze, rumze n. f. : fr. ronce * rundir (lat. Grundire) : sens diferent de Brundir * sabat : fr. vacarme * sabatier: gròs grapaud ventrut. sin. mercier * sablon: sabon * sabor (de bona ~) loc. : de bona gràcia * saborau: codena del lard * sabranada: fr. ragoût aux haricots * sabrondar (<subre+abondar) : desbordar (un liquid?, una ribièra) * sadolaud: alcolic * saïn [sei]: sagim, lard * saion: vestit. fr. habit * sancier: san, sanitós * sangí! : sacredieu! (eufemisme per 'sang de Dieu') * sangolhar (Cruesa): se divertir amb aiga dins un recipient o un gassòt * sapcher: saber * saquetar: batre * sarcel, sarceu: fr. sarcloir * sargata: lausèrt * sargòlha: ?? * saubre: saber * saüc [suéy(k)], [swéy], [se-ü], [sèy], [sòy(k)], saücau [suecau/siejcà/shuejcà]: sambuc, saüc * saude: saule, sause * saular, saumar (metatèsis de Salvar) : ?? * sautareu: sautarèl * sauticar: fr. sautiller * se: fr. soi (ex: chas se) * se: el/ela; eles/elas ('quò es se' : es el/ela) * sebelir: sepultar * sechiera: sequièra; endrech sec * secodre v. : secotre v. * secoduda : branlada * sedon: fr. lacet; trapa, trapèla * seguela: seguida * sela: cadièra, seti * selh : selha, ferrat * selhe, selh (Cruesa): segle (cereal) * semenalha: semença (tanben emplegat) * sement f. : gra, grana. de tots " : de totas menas * semnar v. semenar * sensena: fiau, sens (d’una istòria, d’un eveniment, logica) * senzilha: mesenga * ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser * serenada: ?? * sernada (serenada?): serada * serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt * sèrva f. estanh petit; reserva d’aiga per l’irrigacion dels camps * seschiera: airal de seschas (fr. roseau des étangs) * si: (ai)tant, talament * sibar : absorbir fig. * sicliar: V. eissublar, eissiular * sicliar: assetar (tanben emplegat) * sinar: sentir amb lo nas * sindraina: ?? * singlarda: singlar femèla * sislar: giscar, guiscar * si us platz [siwpla]: se vos plai/platz * sobechar: ?? * sobrar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * soc, soch (pl. sochs), suchas: sabot * sogolar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * sòla f.: sòl * sole adj: sol, solet * solha: fr. paillasse du lit * solombrilha: penòmbra? * somelhejar: començar de s’endormir ; s’endurmelar * somnhe n. : sòmi (tanben emplegat) * sopena: ?? * sòr n. sòrre * sorcelatge: devinha, devinalha * sorniera: obscuritat * sorniaud: ?? * suausa adj. : suauda (f. de suau) * subransida (de ") : subran * subrondar V. Sabrondar * sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer) * sumnhar: somjar * sumcir [sunsí] (lat. subcidere) : fr. saisir, transir (lo freg); somcir/somsir (englotir) ; susprener, plan estonar * sundir: sospirar * suspurar: purar plan fòrt * susvestit: fr. survêtement * tabiraud: lo que vau ren, paubre baliraud * tabustar: picar? * taconar: picar * tainar (/se) : pressar, tardar * tainós: tinhós? * talhon d'Adam: fr. pomme d'Adam * talòs (de pan) : fr. quignon de pan * tandis que (dau '') : dau temps que * tanha: fr. bourbier * tant mai... tant mai... : dont mai... dont mai... (tanben emplegat) * tantarar: charrar * tant-parlar f. : pinta (mesura de 1 a 2 litres) * tapon: pilòt, fr. tas * tarabasteu: fr. claquoir (instrument de musica) * taravelar: sollicitar longament, en insistent. * tartifla: patata * teissut de còu: folat, mocador * telhòu, telhaud m. telh * temps (ben de '') : longtemps * tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin * tèrme: fr. tertre, talus, éminence pouvant servir dans certains cas de terme, borne, limite. * terrauds pl. (Cruesa) nom donat als dos enfants d'un vilatge que son nascuts lo meteis jorn * test: clesc (d'un uòu) * testut: maça * teula: fr. tuile * tia-tia: fr. litorne (grive) * timplat m.: fr. giffle, claque * tirusa: automata per tirar d'argent * tombareu: fr. charrette ?? * tonar: tronar (tamben emplegat) * tonedre: troneire * tòni m. nesci, pèc * torilhon: taure pichon?? * torilhonar (/se) : la vaca montar una autra vaca?? * tornada (una) n. un fum de * torrin: sop d'alh, ceba o tomata, ben pebrada (que se portava als novèls maridats l'endeman de lor nuèit de nòça) * torrinar : faire son torrin, faire pauca causa * torton: crèspa de blat negre * tortre f. tortora. fr. tourterelle * tòstat m. : tòsta F., fr. toast * tot aura, totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment) * tot-parier, tot parier: egalament; fr. quand même * Tots-sents: Tots-sants * tram: sòl (d'un ostal) * tramalh: mena de filat * trança: fr. trance; angoissa * tranuja: fr. chiendent * trasconeitre: fr. reconnaître * tràser: traire * trasluc, traslutz: plena luna; jorn nefast, accident; agitacion, eveniments malaürós * trassauta: fr. éclabousser ?, tressauter?, regisclar? * trau: biga (fr. poutre) * trauca-sac: fr. brome stérile * trauchar: traucar ?? * traulhar: s'espaterrar dins l'èrba ja nauta; fr. pietiner, fouler, écraser au pressoir * travelar V. Taravelar * traversós: fr. espiègle * treblant: susprenent? * treblar: trebolar * trefa, trefla (Cruesa e endacòm mai), truefla, tròfla, trofla, tofla: trufa; patata * tremuelh: tremol (arbre) * tren. en " de : fr. en train de * trenc, tr(i)an(c) m. fr. croc à fumier * trencha f., trenche m.?: fr. faux; houe, pioche courbe dont le fer est large et mince * trepar : fr. trépinier * trespassar: desobeïr, refusar d’entendre rason * trevar: barrutlar, fr. errer; fr. hanter * tribolar: trebolar, fremir * trifolet: fr. trèfle rampant * troçar/trossar (se) : se (tornar) botar los vestiments * tròia, treuia/trueuia, trueja : truèia (tanben emplegat) * troncar: trencar?? * truelh: pè de cabra (aisina). fr. pied-de-biche * trufa, tofla, tròfla, trofla, truefla: patata * trular: fr. errer; fenhantejar? * trule, trula f. ? (Cruesa): persona bèstia; fug-l'òbra, fenhant * trundiment: retentiment *trundir: fr. résonner * tuar: atudar * tucar: tocar, trucar * tudelar: brotar (una planta * tundir: enflar al punt d'aver la pèl tirada (e al fig. de vanitat p. e.); tondir * tunlar: tossir * turlaud, trulaud: idiòta * tustadís: fait de tustar * tutar v. fr. débusquer * uchar, unlar, udlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * udlar, ular, unlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * ueitantivol: qu'a ueitanta ans * uerge (Cruesa): òrdi * uistra: ustra * ujan [yˈz̪ɔm]: ongan * ulhauç: fr. éclair * um (varianta de ''òm'') o un(?) : òm, un òm * unflar lo fetge (far) : esfeunir, eissorlar quauqu'un d'aiciá a l'esmalir * unlament: udolament * unlar: V. Udlar * urosadament: aürosament * ustilh : ostilh, aisina * utlar: V. Udlar * vachas negras (Cruesa): nivols gròsses grises e pluevioses * vaisselar v. faire la vaissèla * valhent adj. : valent * vances, vancès: V. Avances * vaque! : vèni!, ven! (tanben emplegats), gasc. çai! * vargier: V. Vergier * varrau, verrau : verrat * varroelh: varrolh * vaslet [vàle] : varlet * verdera: fr. oseille * veren m. verin * verenós, -osa: verinós, -osa * vergier [vargié], verdier: òrt (tanben emplegat) * vernhau: vern * vesaquí : veiquí (tanben emplegat) * veschada: vesc(a), visc(ada) * vessa: f. pet, vent * vetz adv. : còp, vegada * veüda, vuda: vista * via: camin * vianelon: androna * viatge: còp (p. e. de beure) * viau, viauda, viaus, viausa: marrit, marrida * viena: fr. vielle * vimzela V. Vinzela * vinheta f. fr. oseille * vinhau: vinha gròssa? * vinhon m. ceba * vinzela: flinga (gauleta, bagueta, lata o branca pichona, de vime o d’un autre arbrisson) * viòrla: V. Nhòrla * virason: vertige * vironar: virar entorn * vironseu: fr. virevolte * 'visar V. Avisar. 'Visa la via! (per fòragitar qualqu'un)- Visar lo bornat: Faire la culhida de la mèl * visda, vusda: vista * vispolar: ?? * vistar: regardar * vita: vida * vitoira: vitualhas, fr. victuailles * vojadas (o botjadas?) (plòure ") : plòure a semaladas * vojar: vuejar * volada n. voleibòl * volha: oelha, aolha * vonvonar : zonzonar? * vorilh [vurí], voriu [vuriw/vwejriw, bwejriw/ bujriw] : fr. regain V. Borilh * v-òs : òs * vuda (>veüda>vesuda), vusda (>visda>vista) : vista * vuelher: voler * vulhença: volontat * v-uèi: uèi * zo, zò, zu: o (article neutre) == Vejatz tanben == [[lexic auvernhat]] g0dvle5q9e2i6vttq5b4617ewnbvww7 0 155536 2499535 1964334 2026-05-03T06:57:18Z Nicolas Eynaud 6858 2499535 wikitext text/x-wiki L''''ofensiva Toropets–Kholm''' se debanèt dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] entre lo 9 de genier e lo 6 de febrier de [[1942]]. Consequéncia de la desfacha [[Alemanha|alemanda]] a l'entorn de [[Batalha de Moscòu|Moscòu]], foguèt una tiera de còntra-ofensivas [[URSS|sovieticas]] còntra lei fòrças alemandas en retirada dins la region dau [[Lac Ilmen]]. L'Estat-Major alemand pensava pas l'[[Armada Roja]] capabla d'organizar d'atacas importantas après sei pèrdas de [[1941]] e foguèt suspres. En dificultat, l'armada alemanda deguèt laissar {{formatnum:5000}} òmes blocats dins la [[pòcha de Kholm]] onte resistèron a un sètge malaisat ([[23 de genièr]] - [[5 de mai]]) fins a l'arribada de renfòrç a la prima. Dos jorns pus tard, leis unitats sovieticas implicadas dins l'ofensiva participèron pereu a la creacion de la [[pòcha de Demiansk]]. Pasmens, l'objectiu generau dei Sovietics — destrurre lo Grop Centre deis armadas alemandas — mau capitèt maugrat la creacion dau [[Salhent (tactica militara)|salhent]] de Rzhev qu'anava venir un pensament estrategic major per lei generaus alemands fins a son evacuacion en març de [[1943]]. Lei pèrdas umanas foguèron d'aperaquí {{formatnum:12000}} òmes per l'armada alemanda e {{formatnum:30000}} per l'Armada Roja. == Liames intèrnes == * [[Batalhas de Rzhev]]. * [[Pòcha de Demiansk]]. * [[Pòcha de Kholm]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> ikl2snoz513hbmg4ndlkxcgjeguprkn 2499538 2499535 2026-05-03T06:58:49Z Nicolas Eynaud 6858 2499538 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} L''''ofensiva Toropets–Kholm''' se debanèt dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] entre lo 9 de genier e lo 6 de febrier de [[1942]]. Consequéncia de la desfacha [[Alemanha|alemanda]] a l'entorn de [[Batalha de Moscòu|Moscòu]], foguèt una tiera de còntra-ofensivas [[URSS|sovieticas]] còntra lei fòrças alemandas en retirada dins la region dau [[Lac Ilmen]]. L'Estat-Major alemand pensava pas l'[[Armada Roja]] capabla d'organizar d'atacas importantas après sei pèrdas de [[1941]] e foguèt suspres. En dificultat, l'armada alemanda deguèt laissar {{formatnum:5000}} òmes blocats dins la [[pòcha de Kholm]] onte resistèron a un sètge malaisat ([[23 de genièr]] - [[5 de mai]]) fins a l'arribada de renfòrç a la prima. Dos jorns pus tard, leis unitats sovieticas implicadas dins l'ofensiva participèron pereu a la creacion de la [[pòcha de Demiansk]]. Pasmens, l'objectiu generau dei Sovietics — destrurre lo Grop Centre deis armadas alemandas — mau capitèt maugrat la creacion dau [[Salhent (tactica militara)|salhent]] de Rzhev qu'anava venir un pensament estrategic major per lei generaus alemands fins a son evacuacion en març de [[1943]]. Lei pèrdas umanas foguèron d'aperaquí {{formatnum:12000}} òmes per l'armada alemanda e {{formatnum:30000}} per l'Armada Roja. == Liames intèrnes == * [[Batalhas de Rzhev]]. * [[Pòcha de Demiansk]]. * [[Pòcha de Kholm]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Toropets-Kholm, Ofensiva de}} 0xn36t2mh03tf0rwleayxvjm8zgmauu 0 155543 2499539 1959867 2026-05-03T06:59:21Z Nicolas Eynaud 6858 2499539 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} L''''Operacion Mars''' ò '''segonda ofensiva Rzhev-Sychevka''' se debanèt dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] entre lo 25 de novembre e lo 20 de decembre de [[1942]]. Opausèt lei fòrças [[URSS|sovieticas]] dau Frònt Occidentau e dau Frònt de Kalinin coordenadas per lo generau [[Gueorgui Júkov]] a la 9{{a}} Armada [[Alemanha|alemanda]] dirigida per lo generau [[Walter Model]]. L'objectiu de l'Armada Roja èra d'aprofichar la mobilizacion d'importantei tropas alemandas au sud a l'entorn de [[Stalingrad]] per atacar e redurre lo [[Salhent (tactica militara)|salhent de Rhzev]]. Aquò auriá permes de desgatjar mai [[Moscòu]]. Pasmens, l'ataca aguèt luòc dins de condicions [[clima]]ticas malaisadas e mau capitèt totalament. Lei Sovietics conquistèron ges de posicion importanta. De mai, perdiguèron entre {{formatnum:250000}} e {{formatnum:350000}} òmes e {{formatnum:1600}} [[carri de combat|carris]] còntra solament {{formatnum:40000}} òmes per l'armada alemanda. Sa capitada unica foguèt d'obligar lo mantenement de fòrças alemandas importantas dins lo nòrd dau frònt en plaça de la region de [[Stalingrad]]. == Liames intèrnes == * [[Batalhas de Rhjev]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Mars, Operacion}} 4wjc7jwbpsytyplgdr8i7f6vqqjb8og 0 155545 2499536 2075876 2026-05-03T06:57:43Z Nicolas Eynaud 6858 2499536 wikitext text/x-wiki [[File:Bundesarchiv Bild 183-J22454, Charkow, Schützenpanzerwagen der SS.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats alemands protegits per un veïcul blindat dins una carriera de Karkòv.]] [[File:Bundesarchiv Bild 101III-Zschaeckel-189-13, Russland, Charkow, Waffen-SS mit Panzer IV.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[Panzer IV]] alemand dins la region de Karkòv.]] La '''tresena batalha de Karkòv''' (ò '''campanha de Donets''' per leis [[Alemanha|Alemands]] e '''Operacion de Donbass e de Karkòv''' per lei [[URSS|Sovietics]]) se debanèt dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] entre lo 19 de febrier e lo 15 de març de [[1943]]. Fa partida deis ofensivas [[URSS|sovieticas]] consecutivas a la [[batalha de Stalingrad]] e marquèt l'estabilizacion dau frònt per leis Alemands. D'efèct, après Stalingrad, l'Armada organizèt una tiera d'atacas que li permetèron d'avançar vèrs l'oèst e de reconquistar Karkòv e Belgorod. Pasmens, aquò aviá entraïnat de problemas logistics e sei linhas d'avitalhament èran fòrça estiradas. De mai, mai d'una unitat èra decimada<ref>Certanei divisions sovieticas engatjadas dins la batalha tenián plus qu'un milièr d'òmes.</ref>. De son caire, maugrat son inferioritat numerica ({{formatnum:70000}} còntra {{formatnum:346000}} òmes dins aqueu sector après Stalingrad), leis Alemands èran estats reorganizats e poguèron menar divèrsei còntra-ofensivas a partir dau 22 de fevrier. Capitèron ansin de reconquistar [[Belgorod]] e Karkòv, de destrurre 52 divisions sovieticas ({{formatnum:60000}} òmes tuats, bleçats ò capturats) e de formar un [[Salhent (tactica militara)|salhent]] a l'entorn de [[Korsk]] que foguèt l'objècte de la [[batalha de Kursk]] dins lo corrent de l'[[estiu]]. == Liames intèrnes == *[[premiera batalha de Karkòv]] *[[segonda batalha de Karkòv]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Front de l'Èst de la Segonda Guèrra mondiala]] icennxno1usbiauapy0y6q8ydqhcwqj 2499537 2499536 2026-05-03T06:58:12Z Nicolas Eynaud 6858 2499537 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-J22454, Charkow, Schützenpanzerwagen der SS.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats alemands protegits per un veïcul blindat dins una carriera de Karkòv.]] [[File:Bundesarchiv Bild 101III-Zschaeckel-189-13, Russland, Charkow, Waffen-SS mit Panzer IV.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[Panzer IV]] alemand dins la region de Karkòv.]] La '''tresena batalha de Karkòv''' (ò '''campanha de Donets''' per leis [[Alemanha|Alemands]] e '''Operacion de Donbass e de Karkòv''' per lei [[URSS|Sovietics]]) se debanèt dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] entre lo 19 de febrier e lo 15 de març de [[1943]]. Fa partida deis ofensivas [[URSS|sovieticas]] consecutivas a la [[batalha de Stalingrad]] e marquèt l'estabilizacion dau frònt per leis Alemands. D'efèct, après Stalingrad, l'Armada organizèt una tiera d'atacas que li permetèron d'avançar vèrs l'oèst e de reconquistar Karkòv e Belgorod. Pasmens, aquò aviá entraïnat de problemas logistics e sei linhas d'avitalhament èran fòrça estiradas. De mai, mai d'una unitat èra decimada<ref>Certanei divisions sovieticas engatjadas dins la batalha tenián plus qu'un milièr d'òmes.</ref>. De son caire, maugrat son inferioritat numerica ({{formatnum:70000}} còntra {{formatnum:346000}} òmes dins aqueu sector après Stalingrad), leis Alemands èran estats reorganizats e poguèron menar divèrsei còntra-ofensivas a partir dau 22 de fevrier. Capitèron ansin de reconquistar [[Belgorod]] e Karkòv, de destrurre 52 divisions sovieticas ({{formatnum:60000}} òmes tuats, bleçats ò capturats) e de formar un [[Salhent (tactica militara)|salhent]] a l'entorn de [[Korsk]] que foguèt l'objècte de la [[batalha de Kursk]] dins lo corrent de l'[[estiu]]. == Liames intèrnes == *[[premiera batalha de Karkòv]] *[[segonda batalha de Karkòv]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Karkòv, Tresena batalha de}} [[Categoria:Front de l'Èst de la Segonda Guèrra mondiala]] rvz574gqq7vqswpd962507rt5304dsj 0 157848 2499561 2412012 2026-05-03T09:35:57Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Montpencèir]] 2499561 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Montpencèir]] t994qg2s2sci8vylz2x9k569fpmxr79 0 163885 2499527 2198796 2026-05-02T22:39:06Z ~2026-26723-06 63397 /* Relèu */ 2499527 wikitext text/x-wiki [[File:Death Valley,19820817,Dante's View,Salt shoreline.jpg|thumb|right|250px|Val de la Mòrt a ''Dante's View'']] La '''val de la Mòrt''' (en [[anglés]] ''Death Valley'') es una [[val]] del [[desèrt de Mojave]] ([[Estats Units d'America|EUA]]) situada en [[Califòrnia]] e enclausa dins lo pargue nacional de la val de la Mòrt. S'agís d'un [[rift]] [[Endoreïsme|endoreïc]] de forma longa e orientat nòrd-sud. Son punt mai bas, [[Badwater]], es, amb 85,5 mètres jol [[nivèl de la mar]], lo punt mai bas dels Estats Units d'America. La [[temperatura]] mai nauta enregistrada sus Tèrra o foguèt lo [[10 de julhet]] de [[1913]] a Furnace Creek amb 56,7&nbsp;°C<ref name="doubts">{{en}}[http://www.kpbs.org/news/2013/jul/15/doubts-cloud-death-valleys-100-year-heat-record/ Doubts Cloud Death Valley’s 100-Year Heat Record]</ref>. == Geografia == [[File:Badwater Desolation.jpg|thumb|right|250px|Vista de ''Badwater Basin'']] === Localizacion === La val de la Mòrt se situa dins lo Sud-Oèst dels [[Estats Units d'America]], dins lo Sud-Èst de la [[Califòrnia]], en bordura miègjornala del Grand Bacin dels Estats Units d'America e a l'èst de la [[Sierra Nevada (Estats Units)|Sierra Nevada]]. S'espandís suls comtats d'Inyo e de San Bernardino, long de la frontièra amb [[Nevada]]. Constituís una granda partida del pargue nacional de la val de la Mòrt e es la caracteristica màger de la resèrva de biosfèra dels desèrts de Mojave e de Colorado. === Relèu === La val s'espandís del nòrd al sud entre la sèrra Amargosa a l'èst e la sèrra Panamint a l'oèst, las sèrras montanhosas Sylvania e Owlshead forman respectivament sas frontièras nòrd e sud. Cobrís una superfícia d'unes 7 800&nbsp;km². Badwater, un bacin situat dins la val de la Mòrt, es lo luòc mai bas dels Estats Units d'America amb 85,5&nbsp;mètres en dejós del [[nivèl de la mar]]<ref name="lowest">([[Anglés|en]]) {{Ligam web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm}}</ref>. aquel punt es sonque a 123&nbsp;quilomètres a l'èst del mont Whitney, lo punt mai naut dels Estats Units contigús amb una altitud de 4 421&nbsp;mètres. зЗЦЦ === Clima === La val de la Mòrt constituís un [[desèrt]] fasent partit del desèrt de Mojave e ten un clima subtropical, desertic caud tipic d'aquel darrièr. L'estiu es long, torrid alara que l'ivèrn es cort, temperat amb de jornadas doças e de nuèches frejas. Entre junh e agost incluses, la temperatura passa gaireben totes los jorns los 45&nbsp;{{tmp|45|°C}} e a vegada aténh 50&nbsp;{{tmp|50|°C}} e mai; las temperaturas mejanas ivernalas se situan a l'entorn dels 20&nbsp;{{tmp|20|°C}}. Las nuèches estivalas son caudas (jamai en dejós de 27&nbsp;{{tmp|27|°C}}). La temperatura mai nauta relevada dins la val de la Mòrt, qu'es tanben la temperatura mai nauta jamai enregistrada sus Tèrra, es de 56,7&nbsp;{{tmp|56.7|°C}} lo 10 de julhet de 1913 a Furnace Creek<ref>{{Ligam web|url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature|site=[[Université d'État de l'Arizona]]}}</ref> (pasmens se demora de dobtes al subjècte de la validitat d'aquel recòrd). Pendent la [[canicula]] extrèma d'aquel periòde, la temperatura pujèt fins 54&nbsp;{{tmp|54|°C}} o mai pendent cinc jorns consecutius (Cal notar que lo recòrd de calor absolut mondial mesurat lo 13 de setembre de 1922 a El Azizia en [[Libia]] amb 57,7&nbsp;{{tmp|57.7|°C}} foguèt invalidat lo 13 de setembre de 2012<ref name="OMM">{{Ligam web|url=http://www.wmo.int/pages/mediacentre/press_releases/pr_956_fr.html}}</ref>).<ref name="Masters">{{Ligam web|url=http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/comment.html?entrynum=2451|site=wunderground.com}}</ref>. Lo 12 julhet de 2012, la temperatura mai bassa de la jornada foguèt de 42&nbsp;{{tmp|42|°C}}, çò qu'es lo recòrd mondial de la temperatura bassa mai cauda. Lo meteis jorn, la temperatura mejana jornalièra foguèt de 47&nbsp;{{tmp|47|°C}}, çò qu'es la temperatura mejana jornalièra mai nauta al mond. Lo 22 d'abril de 1922, la val de la Mòrt enregistrèt la mai nauta temperatura d'abril d'America del Nòrd, amb 45&nbsp;{{tmp|45|°C}}. Lo 15 de junh de 1912, Furnace Creek conegut la mai nauta temperatura del sol jamai registrada amb 93,9&nbsp;{{tmp|93.9|°C}}<ref>http://www.visite-usa.fr/parcs/death.htm</ref>. La temperatura mai bassa jamai registrada dins la val de la Mòrt foguèt de −9&nbsp;{{tmp|-9|°C}} à Greenland Ranch. La val de la Mòrt compta una durada d'ensolelhament annal de près de 3 625&nbsp;oras o 80 % del temps. Los estiu mai cauds del mond s'encontran dins los desèrts d'Afrca, de l'Orient Mejan, e dins la val de la Mòrt. {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 87%; line-height: 120%; margin-bottom: 60px;" width="100%" |+ [[Fichièr:Nuvola_apps_kweather.png|20x20px]] '''Relevats meteorologics de la val de la Mòrt'''<ref name="NPSWeather">([[Anglés|en]]) {{Ligam web|url=http://www.nps.gov/deva/planyourvisit/upload/Weather.pdf}}</ref> ! style="text-align: right;" |Mes !Gen !Feb !Mar !Avr !Mai !Jun !Jui !Ago !Set !Oct !Nov !Dec !Annada |- ! style="text-align: left;" |Recòrd de temperaturas maximalas (°C) | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%;" |31,6 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%;" |36,1 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%;" |38,9 | style="background: rgb(226, 19, 19) none repeat scroll 0% 0%;" |43,9 | style="background: rgb(133, 6, 6) none repeat scroll 0% 0%;" |50,0 | style="background: rgb(133, 6, 6) none repeat scroll 0% 0%;" |54,0 | style="background: rgb(133, 6, 6) none repeat scroll 0% 0%;" |56,6 | style="background: rgb(133, 6, 6) none repeat scroll 0% 0%;" |52,8 | style="background: rgb(133, 6, 6) none repeat scroll 0% 0%;" |50,5 | style="background: rgb(226, 19, 19) none repeat scroll 0% 0%;" |45,0 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%;" |36,1 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%;" |31,1 | style="background: rgb(133, 6, 6) none repeat scroll 0% 0%;" |56,6 |- ! style="text-align: left;" |Temperaturas maximalas mejanas (°C) | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |18,3 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |22,2 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |26,6 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%;" |32,2 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%;" |37,2 | style="background: rgb(226, 19, 19) none repeat scroll 0% 0%;" |42,8 | style="background: rgb(226, 19, 19) none repeat scroll 0% 0%;" |46,1 | style="background: rgb(226, 19, 19) none repeat scroll 0% 0%;" |45,0 | style="background: rgb(226, 19, 19) none repeat scroll 0% 0%;" |41,1 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%;" |33,3 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |24,4 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |18,3 | style="background: rgb(255, 204, 102) none repeat scroll 0% 0%;" |32,2 |- ! style="text-align: left;" |Temperaturas minimalas mejanas (°C) | style="background: rgb(253, 241, 184) none repeat scroll 0% 0%;" |3,9 | style="background: rgb(253, 241, 184) none repeat scroll 0% 0%;" |7,8 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |11,6 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |16,6 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |21,6 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |26,6 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%;" |31,1 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |29,4 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |23,9 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |16,6 | style="background: rgb(253, 241, 184) none repeat scroll 0% 0%;" |8,9 | style="background: rgb(253, 241, 184) none repeat scroll 0% 0%;" |3,9 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |16,6 |- ! style="text-align: left;" |Recòrd de temperatura minimala (°C) | style="background: rgb(255, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" | -9,5 | style="background: rgb(255, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" | -3,9 | style="background: rgb(255, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" | -1,1 | style="background: rgb(253, 241, 184) none repeat scroll 0% 0%;" |1,6 | style="background: rgb(253, 241, 184) none repeat scroll 0% 0%;" |5,5 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |9,4 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |11,1 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%;" |17,8 | style="background: rgb(253, 241, 184) none repeat scroll 0% 0%;" |5,0 | style="background: rgb(255, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |0,0 | style="background: rgb(255, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" | -4,5 | style="background: rgb(255, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" | -7,2 | style="background: rgb(255, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" | -9,5 |- ! style="text-align: left;" |Mejana mensualas de precipitacions (mm) | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |7 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |9 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |6 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |3 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |2 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |1 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |3 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |3 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |4 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |3 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |5 | style="background: rgb(204, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |5 | style="background: rgb(128, 204, 255) none repeat scroll 0% 0%;" |49 |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 87%; line-height: 120%; margin-bottom: 10px;" width="100%" |+ [[Fichièr:Nuvola_apps_kweather.png|20x20px]] '''Ensolelhamen de la val de la Mòrt'''{{Referéncia necessària}} ! style="text-align: right;" |Mes !Gen<br> !Feb !Mar !Abr !Mai !Jun !Jul !Ago !Sept !Oct !Nov !Déc !Année |- ! style="text-align: left;" |Mejanas mensualas (oras) |217 |226 |279 |330 |372 |390 |403 |372 |330 |310 |210 |186 |3625 |} === Geologia === Los [[Tèrratrem|tèrratrems]] de pichona [[Magnitud d'un tèrratremol|magnitud]] son frequents. === Fauna e flora === [[Fichièr:Roadrunner_DeathValley.jpg|vinheta|Grand Geococo al Centre dels visitors del pargue nacional de la Val de la mòrt en Califòrnia.]] De [[Peis|peissons]] nomenats localament ''Pep fish'' vivon dins las pauca fonts demorantas. De [[Formiga|formigas]] argentadas se refregís de dos biais, o se soslevant un maxim del sol caud sus quatre millimètres de naut çò lor permet de mermar la temperatura de 7 °C, o se desplaçant fins a un mètre par segonda çò que li permet de beneficiar del refregiment eolian. Aquelas formigas se noirisson dels [[Insecta|insèctes]] tuats per la calor. Fòrça espècias de [[Reptilia|reptils]] vivon dins la val de la Mòrt. == Istòria == La val de la mòrt es lo fogal de la tribú Timbisha dels Amerindians, ancianament conegut jol nom de Panamint Shoshone, que demorèron dins la val pendent al mens un milleni. Timbisha èra lo nom de la val, ''tümpisa'', significa «la pintura de ròca» e se referís a la pintura a l'òcre roge que pòt se realizar a partir d'un tipe d'argila trobat dins la val. De familhas vivon encara dins la val a Furnace Creek. Un autre vilatge èra a Grapevine Canyon près de site actual del castèl de Scotty. Èra nomenat ''maahunu'' dins lenga Timbisha, que lo sens es incertan, quitament se sap se ''hunu'' significa "canhon". La val recebèt son nom anglés en 1849 pendent la [[ronçada cap a l'aur]] en Califòrnia. Foguèt nomenada ''Death Valley'' per de prospectors e d'autres que cercavan a passar la val, en camin cap als camps aurifèrs. Pendent los ans 1850, l'aur e l'argent foguèt trachs dins la val. Dins los ans 1880, lo [[borax]] foguèt descobèrts e extracha per de vagons tirats per de mulas. Foguèt nomenada ''Death Valley'' l'11 de febrièr de 1933, pel president [[Herbert Hoover]], e plaçada jos las proteccion federala. En 1994, lo site foguèt nomenat ''Death Valley National Park'' per inclure Saline e la val d'Eureka. == Torisme == [[Fichièr:0802_DV_view_from_DantePeak.jpg|centrat|vinheta|Vista panoramica de la val de la Mòrt dempuèi Dante's View amb la sèrra Panamint en fàcia e lo pic Telescope ennvat, son punt culminant.]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Annèxes == === Article connèxe === * Pargue nacional de la val de la Mòrt 6e3qs2czj8bt763beb2utjqsrbfl18a 0 167181 2499556 2075050 2026-05-03T09:35:32Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Neironde]] 2499556 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Neironde]] p28rueojer3ajsjmnd033n3rm9ao996 0 167243 2499564 2428248 2026-05-03T09:36:12Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Montfermin]] 2499564 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Montfermin]] 9kel7s0tvmkehxffnyxjhx00sy1c6bl 0 170598 2499557 2377506 2026-05-03T09:35:37Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Nabosac]] 2499557 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Nabosac]] bzthux5tc2w3ybhfujtol8cy0w9iwbh 0 170600 2499558 2377505 2026-05-03T09:35:42Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Nabosac]] 2499558 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Nabosac]] bzthux5tc2w3ybhfujtol8cy0w9iwbh 0 173965 2499526 2497632 2026-05-02T20:30:50Z ~2026-26738-93 63396 /* */ 2499526 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic |nom=Labour Party |color=#e4003b |estat=[[Reialme Unit]] |cap_títol_1=Cap |cap_nom_1=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]] |cap_títol_2=Cap adjunt |cap_nom_2=[[Lucy Powell]] |president=[[Anna Turley]] |ideologia={{Bes | [[socialdemocracia|socialdemocracia]] | [[liberalisme]] radical | [[eurofilia]] }} |creacion=27 de febrièr de 1900 |orientacion=<small>Ara:</small> Centre a Centresquèrra <br><small>Passat:</small> Centresquèrra a [[esquèrra (politica)|Esquèrra]] </br> |sètis1=[[Cambra de las Comunas del Reialme Unit|Cambra de las Comunas]] |1_sètis1=404 |2_sètis1=650 |3_sètis1=#e4003b |sètis2=[[Cambra dels Lòrds del Reialme Unit|Cambra dels Lòrds]] |1_sètis2=231 |2_sètis2=848 |3_sètis2=#e4003b |sètis3=[[Parlament escocés]] |1_sètis3=21 |2_sètis3=129 |3_sètis3=#e4003b |sètis4=[[Parlament galés]] |1_sètis4=29 |2_sètis4=60 |3_sètis4=#e4003b }} Lo '''Partit Trabalhista''' (en [[anglés]]: ''Labour Party'', {{AFI|[ˈleɪbə ˈpɑːti]|3=afi}})<ref>{{Ref-web|pagina=30|títol=Practical Lessons in Phonetics: Courses designed for First Year Students|url=https://www.researchgate.net/profile/Mohammed_Naoua/publication/323684709_Practical_Lessons_in_Phonetics_Courses_designed_for_First_Year_Students/links/5aa90045458515b024fb9c2e/Practical-Lessons-in-Phonetics-Courses-designed-for-First-Year-Students.pdf|sit=www.researchgate.net|lenga=en|an=2017|cognòm=Naoua|nom=Mohammed|editor=Universitat Echahid Hamma Lakhdhar}}</ref> es un [[partit politic]] [[Reialme Unit|britanic]] de centresquèrra,<ref>{{Ref-web|url=https://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2015/05/14/mapping-europes-party-systems-which-parties-are-the-most-right-wing-and-left-wing-in-europe/|títol=Mapping Europe’s party systems: which parties are the most right-wing and left-wing in Europe?|sit=blogs.lse.ac.uk|editor=Escòla d'Economia de Londres|cognòm=Bakker|cognòm2=Jolly|cognòm3=Polk|nom=Ryan|nom2=Seth|nom3=Jonathan|data=14 de mai de 2015|consulta=5 de junh de 2024}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://www.nytimes.com/2024/07/05/opinion/uk-election-labour-conservatives.html|títol=Britain’s Election Is Not the Centrist Triumph It Appears to Be|cognòm=Stewart|nom=Rory|data=5 de junh de 2024|sit=[[New York Times|The New York Times]]|consulta=5 de junh de 2024}}</ref> qu'abraça diferents movements politics, particularament, la [[socialdemocracia]] e lo [[sindicalisme]].<ref>{{Ref-libre|nom=Matthew |cognòm=Worley|an=2009|url=https://books.google.fr/books?id=Fki0YScKbA8C&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|títol=The Foundations of the British Labour Party: Identities, Cultures and Perspectives, 1900–39|editor=Ashgate Publishing|isbn=978-0-7546-6731-5}}</ref> De tradicion populista, lo Partit Trabalhista foguèt fondat en 1900 per defendre los dreits dels obrièrs.<ref>{{Ref-libre|pagina=108|títol=Le parti travailliste et la décolonisation de l'Inde|cognòm=Fischer|nom=Georges|isbn=9782348051340|editor=BS Éditions|an=1966}}</ref> A partir dels ans 1920, davantejèt lo Partit Liberal; venguèt l'un dels dos partits principals del Reialme Unit amb lo [[Partit Conservador (Reialme Unit)|Partit Conservador]]. En 1945, s'existissiá 191 sindicats al Reialme Unit regropant 6 576 000 trabalhaires, nòu sindicats amassavan mai de 65 % dels aderents. <ref>{{Ref-libre|títol=Regards sur le communisme britannique: lectures|capítol=Le Parti Communiste pendant la Guerre Froide|pagina=193|cognòm=Boulouque|nom=Sylvestre|isbn=9782825137512|editor=L'Âge de l'Homme|an=2007}}</ref> Après dos decennis d'abséncia al govèrn del Reialme Unit, lo partit cambièt de linha politica sota l'influéncia dels modernizators dins lo contèxte de la divergéncia esquerrista en 1983.<ref>{{Ref-libre|títol=Comprendre la Grande-Bretagne de Tony Blair: Bilan d'une alternance politique|lenga=fr|url=https://books.google.fr/books?id=o4BDdJSXJ74C&printsec=frontcover&dq=Parti+Travailliste&hl=oc&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjlmNPCk5CHAxXzdqQEHfdmCoIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Parti%20Travailliste&f=false|cognòm=Avril|nom=Emmanuelle|pagina=13–15|editor=Presses Universitaires Septentrion|an=2001|isbn=9782859396626}}</ref> A la virda dels ans 1990 e 2000, prenguèt una posicion centrista e liberala, e aquesit l'economia del mercat virada cap a la convenéncia dels grands sectors economics.<ref>{{Ref-libre|url=https://books.google.fr/books?id=Hh8AEQAAQBAJ&pg=PA406&dq=Parti+Travailliste&hl=oc&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjlmNPCk5CHAxXzdqQEHfdmCoIQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Parti%20Travailliste&f=false|títol=Les partis politiques en Europe de l'Ouest|autor=Guy Hermet, Julian Thomas Hottinger, Daniel-Louis Seiler|isbn=9782402454858|pagina=406|editor=Economica|an=1997}}</ref> Aquel periòde èra nomenat ''New Labour'', jos la direccion de [[Tony Blair]] puèi [[Gordon Brown]], al poder de [[1997]] a [[2010]]. En setembre de [[2015]], [[Jeremy Corbyn]], membre de l'ala radicala de Partit Trabalhista e fòrça critic del bilanç de Blair, marquèt un retorn a l'esquèrra a l'eleccion a la presidéncia del partit. Lo Partit Partit es lo pus grand partit del [[Senedd]] (Parlament Galés), essent l'unic partit formant lo govèrn de [[Galas]]. == Referéncias == {{Referéncias|colomnas=2}} == Ligams extèrnes == * {{En}} [http://labour.org.uk/ Sit oficial] {{Autoritats}}{{Politica}} [[Categoria:Partit politic britanic]] [[Categoria:Partit socialista o socialdemocrata]] gthy3acvwpbnoj0tpa5i4st2gbxb35c 0 191805 2499559 2376940 2026-05-03T09:35:47Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Nabosac]] 2499559 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Nabosac]] bzthux5tc2w3ybhfujtol8cy0w9iwbh 0 194591 2499565 2428247 2026-05-03T09:36:17Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Montfermin]] 2499565 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Montfermin]] 9kel7s0tvmkehxffnyxjhx00sy1c6bl 0 194592 2499562 2412011 2026-05-03T09:36:02Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Montpencèir]] 2499562 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Montpencèir]] t994qg2s2sci8vylz2x9k569fpmxr79 0 194593 2499563 2411895 2026-05-03T09:36:07Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Montpencèir]] 2499563 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Montpencèir]] t994qg2s2sci8vylz2x9k569fpmxr79 0 194595 2499560 2411905 2026-05-03T09:35:52Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Mausac (Puèi de Doma)]] 2499560 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Mausac (Puèi de Doma)]] g0zv20gq09ou2xul66pstlf64t7a4b1 0 201079 2499495 2026-05-02T13:54:40Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « '''[[Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[comuna novèla]] creada lo 1èr de genièr de 2016 e sortida de la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. » 2499495 wikitext text/x-wiki '''[[Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[comuna novèla]] creada lo 1èr de genièr de 2016 e sortida de la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. 6611xqtaav98ck7uiaoz6jw5hy98mc6 2499496 2499495 2026-05-02T13:54:56Z Jiròni 239 2499496 wikitext text/x-wiki '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[comuna novèla]] creada lo 1èr de genièr de 2016 e sortida de la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. 2tppa0kmpmeikmc3d10gqk7qevdlyws 2499498 2499496 2026-05-02T14:11:01Z Jiròni 239 2499498 wikitext text/x-wiki '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[Commune (France)|comuna francesa]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] en [[Region francesa|region]] [[Normandia (region administrativa)|Normandia]], al nòrd de la peninsula de [[Cotentin]]. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. Poblada de {{Unité|{{Population de France/dernière_pop}}|habitants}}<ref group="Note">[[Chiffres de population de la France|Population municipale]] {{Population de France/dernière_année}}, légale en {{#expr:{{Population de France/dernière_année}}+3}}.</ref>, es una vila portuària, que ten la pus granda [[Rada de Cherbourg|rada]] artificiala d'[[Euròpa]] e la segonda al monde<ref name= "rade Cherbourg"/>. Es tanben, amb las vilas d'[[Avranches]] e de [[Coutances]], una de las tres [[sosprefectura]]s del departament de e tanben la prefectura maritima de la Marga e de la mar del Nòrd. La comuna es generalament sonada '''Cherbourg''', del nom de son principal e pus ancian pòl urban. ffw2kak65ze55udbjb23g0s37snk1j4 2499499 2499498 2026-05-02T14:12:35Z Jiròni 239 2499499 wikitext text/x-wiki '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[Commune (France)|comuna francesa]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] en [[Region francesa|region]] [[Normandia (region administrativa)|Normandia]], al nòrd de la peninsula de [[Cotentin]]. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. Poblada de 78 258 abitants, es una vila portuària, que ten la pus granda [[Rada de Cherbourg|rada]] artificiala d'[[Euròpa]] e la segonda al monde<ref name= "rade Cherbourg"/>. Es tanben, amb las vilas d'[[Avranches]] e de [[Coutances]], una de las tres [[sosprefectura]]s del departament de e tanben la prefectura maritima de la Marga e de la mar del Nòrd. La comuna es generalament sonada '''Cherbourg''', del nom de son principal e pus ancian pòl urban. s89w0kychuh3pt7ju41w5c3y1z0sljh 2499500 2499499 2026-05-02T14:12:57Z Jiròni 239 2499500 wikitext text/x-wiki '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[Commune (France)|comuna francesa]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] en [[Region francesa|region]] [[Normandia (region administrativa)|Normandia]], al nòrd de la peninsula de [[Cotentin]]. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. Poblada de 78 258 abitants, es una vila portuària, que ten la pus granda [[Rada de Cherbourg|rada]] artificiala d'[[Euròpa]] e la segonda al monde. Es tanben, amb las vilas d'[[Avranches]] e de [[Coutances]], una de las tres [[sosprefectura]]s del departament de e tanben la prefectura maritima de la Marga e de la mar del Nòrd. La comuna es generalament sonada '''Cherbourg''', del nom de son principal e pus ancian pòl urban. cvr2rsiwhrpn2zixmhz4rer90aphp97 2499501 2499500 2026-05-02T14:20:57Z Jiròni 239 2499501 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nom = | imatge = Cherbourg.jpg | legenda = Vue aérienne de Cherbourg (2006). | escut = Blason ville fr CherbourgOcteville (Manche).svg | légende blason = Cherbourg-en-Cotentin#Héraldique | bandièra = Logo Ville Cherbourg-en-Cotentin - 2016.svg | légende drapeau = Cherbourg-en-Cotentin#Logotype | taille drapeau = 130 | region = [[Normandie (région administrative)|Normandie]] | departament = [[Manche (département)|Manche]]<br/><small>([[sous-préfecture]])</small> | arondiment = [[Arrondissement de Cherbourg|Cherbourg]]<br><small>([[chef-lieu]])</small> | canton = Cantons de [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-1|Cherbourg-en-Cotentin-1]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-2|Cherbourg-en-Cotentin-2]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-3|Cherbourg-en-Cotentin-3]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-4|Cherbourg-en-Cotentin-4]] et [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-5|Cherbourg-en-Cotentin-5]]<br><small>([[bureau centralisateur]])</small><br />[[Canton de la Hague]] | circonscription législative = [[Quatrième circonscription de la Manche|Quatrième circonscription]] | insee = 50129<ref>Vérifié le 4 mai 2016 sur http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/.</ref><!--systématiquement code de la commune chef-lieu--> | cp = 50100, 50110, 50120, 50130, 50460 et 50470 | maire = Camille Margueritte | mandat maire = [[Élections municipales de 2026 dans la Manche|2026]]-2032 | intercomm = [[Communauté d'agglomération du Cotentin]]<br/><small>([[siège social|siège]])</small> | latitud = 49.638889 | longitud = -1.625000 | alt mini = 0 | alt maxi = 178 | superficie = 68.54 | type = Grand centre urbain | unité urbaine = [[Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>([[Intra-muros|ville-centre]])</small> | aire d'attraction = [[Aire d'attraction de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>(commune-centre)</small> | populacion = {{Population de France/dernière_pop}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | annada_pop = {{Population de France/dernière_année}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | population agglomération = {{Population Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin}} | année_pop agglomération = {{Population de France/dernière_année}} | gentilé = Cherbourgeois | géoloc-département = Manche/Normandie | siteweb = [https://www.cherbourg.fr/ cherbourg.fr] }} '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[Commune (France)|comuna francesa]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] en [[Region francesa|region]] [[Normandia (region administrativa)|Normandia]], al nòrd de la peninsula de [[Cotentin]]. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. Poblada de 78 258 abitants, es una vila portuària, que ten la pus granda [[Rada de Cherbourg|rada]] artificiala d'[[Euròpa]] e la segonda al monde. Es tanben, amb las vilas d'[[Avranches]] e de [[Coutances]], una de las tres [[sosprefectura]]s del departament de e tanben la prefectura maritima de la Marga e de la mar del Nòrd. La comuna es generalament sonada '''Cherbourg''', del nom de son principal e pus ancian pòl urban. k6ca99s1os94j05gcr6azmxtes1imc0 2499502 2499501 2026-05-02T14:23:23Z Jiròni 239 2499502 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nom = | imatge = Cherbourg.jpg | legenda = Vuista aeriana de Cherbourg (2006). | escut = Blason ville fr CherbourgOcteville (Manche).svg | légende blason = Cherbourg-en-Cotentin#Héraldique | region = [[Normandie (région administrative)|Normandie]] | departament = [[Manche (département)|Manche]]<br/><small>([[sous-préfecture]])</small> | arondiment = [[Arrondissement de Cherbourg|Cherbourg]]<br><small>([[chef-lieu]])</small> | canton = Cantons de [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-1|Cherbourg-en-Cotentin-1]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-2|Cherbourg-en-Cotentin-2]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-3|Cherbourg-en-Cotentin-3]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-4|Cherbourg-en-Cotentin-4]] et [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-5|Cherbourg-en-Cotentin-5]]<br><small>([[bureau centralisateur]])</small><br />[[Canton de la Hague]] | circonscription législative = [[Quatrième circonscription de la Manche|Quatrième circonscription]] | insee = 50129<ref>Vérifié le 4 mai 2016 sur http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/.</ref><!--systématiquement code de la commune chef-lieu--> | cp = 50100, 50110, 50120, 50130, 50460 et 50470 | maire = Camille Margueritte | mandat maire = [[Élections municipales de 2026 dans la Manche|2026]]-2032 | intercomm = [[Communauté d'agglomération du Cotentin]]<br/><small>([[siège social|siège]])</small> | latitud = 49.638889 | longitud = -1.625000 | alt mini = 0 | alt maxi = 178 | superficie = 68.54 | type = Grand centre urbain | unité urbaine = [[Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>([[Intra-muros|ville-centre]])</small> | aire d'attraction = [[Aire d'attraction de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>(commune-centre)</small> | populacion = {{Population de France/dernière_pop}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | annada_pop = {{Population de France/dernière_année}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | population agglomération = {{Population Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin}} | année_pop agglomération = {{Population de France/dernière_année}} | gentilé = Cherbourgeois | géoloc-département = Manche/Normandie | siteweb = [https://www.cherbourg.fr/ cherbourg.fr] }} '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[Commune (France)|comuna francesa]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] en [[Region francesa|region]] [[Normandia (region administrativa)|Normandia]], al nòrd de la peninsula de [[Cotentin]]. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. Poblada de 78 258 abitants, es una vila portuària, que ten la pus granda [[Rada de Cherbourg|rada]] artificiala d'[[Euròpa]] e la segonda al monde. Es tanben, amb las vilas d'[[Avranches]] e de [[Coutances]], una de las tres [[sosprefectura]]s del departament de e tanben la prefectura maritima de la Marga e de la mar del Nòrd. La comuna es generalament sonada '''Cherbourg''', del nom de son principal e pus ancian pòl urban. 5rfh3di815ee87j62hjfuepd3l1o59c 2499503 2499502 2026-05-02T14:24:37Z Jiròni 239 2499503 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nom = | imatge = Cherbourg.jpg | legenda = Vuista aeriana de Cherbourg (2006). | escut = Blason ville fr CherbourgOcteville (Manche).svg | légende blason = Cherbourg-en-Cotentin#Héraldique | region = [[Normandia (region administrativa)|Normandia]] | departament = [[Marga (departament)|Marga]]<br/><small>([[sosprefectura]])</small> | arondiment = [[Arrondissement de Cherbourg|Cherbourg]]<br><small>([[chef-lieu]])</small> | canton = Cantons de [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-1|Cherbourg-en-Cotentin-1]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-2|Cherbourg-en-Cotentin-2]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-3|Cherbourg-en-Cotentin-3]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-4|Cherbourg-en-Cotentin-4]] et [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-5|Cherbourg-en-Cotentin-5]]<br><small>([[bureau centralisateur]])</small><br />[[Canton de la Hague]] | circonscription législative = [[Quatrième circonscription de la Manche|Quatrième circonscription]] | insee = 50129<ref>Vérifié le 4 mai 2016 sur http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/.</ref><!--systématiquement code de la commune chef-lieu--> | cp = 50100, 50110, 50120, 50130, 50460 et 50470 | maire = Camille Margueritte | mandat maire = [[Élections municipales de 2026 dans la Manche|2026]]-2032 | intercomm = [[Communauté d'agglomération du Cotentin]]<br/><small>([[siège social|siège]])</small> | latitud = 49.638889 | longitud = -1.625000 | alt mini = 0 | alt maxi = 178 | superficie = 68.54 | type = Grand centre urbain | unité urbaine = [[Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>([[Intra-muros|ville-centre]])</small> | aire d'attraction = [[Aire d'attraction de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>(commune-centre)</small> | populacion = {{Population de France/dernière_pop}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | annada_pop = {{Population de France/dernière_année}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | population agglomération = {{Population Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin}} | année_pop agglomération = {{Population de France/dernière_année}} | gentilé = Cherbourgeois | géoloc-département = Manche/Normandie | siteweb = [https://www.cherbourg.fr/ cherbourg.fr] }} '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[Commune (France)|comuna francesa]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] en [[Region francesa|region]] [[Normandia (region administrativa)|Normandia]], al nòrd de la peninsula de [[Cotentin]]. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. Poblada de 78 258 abitants, es una vila portuària, que ten la pus granda [[Rada de Cherbourg|rada]] artificiala d'[[Euròpa]] e la segonda al monde. Es tanben, amb las vilas d'[[Avranches]] e de [[Coutances]], una de las tres [[sosprefectura]]s del departament de e tanben la prefectura maritima de la Marga e de la mar del Nòrd. La comuna es generalament sonada '''Cherbourg''', del nom de son principal e pus ancian pòl urban. 7mwwilrukxywqhmucslbmln9b3p5ag6 2499504 2499503 2026-05-02T14:25:36Z Jiròni 239 2499504 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nom = | imatge = Cherbourg.jpg | legenda = Vuista aeriana de Cherbourg (2006). | escut = Blason ville fr CherbourgOcteville (Manche).svg | légende blason = Cherbourg-en-Cotentin#Héraldique | region = [[Normandia (region administrativa)|Normandia]] | departament = [[Marga (departament)|Marga]]<br/><small>([[sosprefectura]])</small> | arondiment = [[Arrondissement de Cherbourg|Cherbourg]]<br><small>([[chef-lieu]])</small> | canton = Cantons de [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-1|Cherbourg-en-Cotentin-1]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-2|Cherbourg-en-Cotentin-2]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-3|Cherbourg-en-Cotentin-3]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-4|Cherbourg-en-Cotentin-4]] et [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-5|Cherbourg-en-Cotentin-5]]<br><small>([[bureau centralisateur]])</small><br />[[Canton de la Hague]] | circonscription législative = [[Quatrième circonscription de la Manche|Quatrième circonscription]] | insee = 50129<ref>Vérifié le 4 mai 2016 sur http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/.</ref><!--systématiquement code de la commune chef-lieu--> | cp = 50100, 50110, 50120, 50130, 50460 et 50470 | maire = Camille Margueritte | mandat maire = [[Élections municipales de 2026 dans la Manche|2026]]-2032 | intercomm = [[Communauté d'agglomération du Cotentin]]<br/><small>([[siège social|siège]])</small> | latitud = 49.638889 | longitud = -1.625000 | alt mini = 0 | alt maxi = 178 | superfícia = 68.54 | type = Grand centre urbain | unité urbaine = [[Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>([[Intra-muros|ville-centre]])</small> | aire d'attraction = [[Aire d'attraction de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>(commune-centre)</small> | populacion = {{Population de France/dernière_pop}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | annada_pop = {{Population de France/dernière_année}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | population agglomération = {{Population Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin}} | année_pop agglomération = {{Population de France/dernière_année}} | gentilé = Cherbourgeois | géoloc-département = Manche/Normandie | siteweb = [https://www.cherbourg.fr/ cherbourg.fr] }} '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[Commune (France)|comuna francesa]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] en [[Region francesa|region]] [[Normandia (region administrativa)|Normandia]], al nòrd de la peninsula de [[Cotentin]]. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. Poblada de 78 258 abitants, es una vila portuària, que ten la pus granda [[Rada de Cherbourg|rada]] artificiala d'[[Euròpa]] e la segonda al monde. Es tanben, amb las vilas d'[[Avranches]] e de [[Coutances]], una de las tres [[sosprefectura]]s del departament de e tanben la prefectura maritima de la Marga e de la mar del Nòrd. La comuna es generalament sonada '''Cherbourg''', del nom de son principal e pus ancian pòl urban. 60cjwyouilhdkdfvkp9pzuxapvsze6v 2499505 2499504 2026-05-02T14:30:04Z Jiròni 239 2499505 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nom = | imatge = Cherbourg.jpg | legenda = Vuista aeriana de Cherbourg (2006). | escut = Blason ville fr CherbourgOcteville (Manche).svg | légende blason = Cherbourg-en-Cotentin#Héraldique | region = [[Normandia (region administrativa)|Normandia]] | departament = [[Marga (departament)|Marga]]<br/><small>([[sosprefectura]])</small> | arondiment = [[Arrondissement de Cherbourg|Cherbourg]]<br><small>([[chef-lieu]])</small> | canton = Cantons de [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-1|Cherbourg-en-Cotentin-1]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-2|Cherbourg-en-Cotentin-2]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-3|Cherbourg-en-Cotentin-3]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-4|Cherbourg-en-Cotentin-4]] et [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-5|Cherbourg-en-Cotentin-5]]<br><small>([[bureau centralisateur]])</small><br />[[Canton de la Hague]] | circonscription législative = [[Quatrième circonscription de la Manche|Quatrième circonscription]] | insee = 50129<ref>Vérifié le 4 mai 2016 sur http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/.</ref><!--systématiquement code de la commune chef-lieu--> | cp = 50100, 50110, 50120, 50130, 50460 et 50470 | cònsol = Camille Margueritte | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercomm = [[Communauté d'agglomération du Cotentin]]<br/><small>([[siège social|siège]])</small> | latitud = 49.638889 | longitud = -1.625000 | alt mini = 0 | alt maxi = 178 | superfícia = 68.54 | type = Grand centre urbain | unité urbaine = [[Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>([[Intra-muros|ville-centre]])</small> | aire d'attraction = [[Aire d'attraction de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>(commune-centre)</small> | populacion = {{Population de France/dernière_pop}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | annada_pop = {{Population de France/dernière_année}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | population agglomération = {{Population Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin}} | année_pop agglomération = {{Population de France/dernière_année}} | gentilé = Cherbourgeois | géoloc-département = Manche/Normandie | siteweb = [https://www.cherbourg.fr/ cherbourg.fr] }} '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[Commune (France)|comuna francesa]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] en [[Region francesa|region]] [[Normandia (region administrativa)|Normandia]], al nòrd de la peninsula de [[Cotentin]]. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. Poblada de 78 258 abitants, es una vila portuària, que ten la pus granda [[Rada de Cherbourg|rada]] artificiala d'[[Euròpa]] e la segonda al monde. Es tanben, amb las vilas d'[[Avranches]] e de [[Coutances]], una de las tres [[sosprefectura]]s del departament de e tanben la prefectura maritima de la Marga e de la mar del Nòrd. La comuna es generalament sonada '''Cherbourg''', del nom de son principal e pus ancian pòl urban. 077tup0wh9e2lqr72p7m9krhvgaju4q 2499506 2499505 2026-05-02T14:40:25Z Jiròni 239 2499506 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nom = | imatge = Cherbourg.jpg | legenda = Vuista aeriana de Cherbourg (2006). | escut = Blason ville fr CherbourgOcteville (Manche).svg | légende blason = Cherbourg-en-Cotentin#Héraldique | region = [[Normandia (region administrativa)|Normandia]] | departament = [[Marga (departament)|Marga]]<br/><small>([[sosprefectura]])</small> | arondiment = [[Arrondissement de Cherbourg|Cherbourg]]<br><small>([[chef-lieu]])</small> | canton = Cantons de [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-1|Cherbourg-en-Cotentin-1]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-2|Cherbourg-en-Cotentin-2]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-3|Cherbourg-en-Cotentin-3]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-4|Cherbourg-en-Cotentin-4]] et [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-5|Cherbourg-en-Cotentin-5]]<br><small>([[bureau centralisateur]])</small><br />[[Canton de la Hague]] | circonscription législative = [[Quatrième circonscription de la Manche|Quatrième circonscription]] | insee = 50129<ref>Vérifié le 4 mai 2016 sur http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/.</ref><!--systématiquement code de la commune chef-lieu--> | cp = 50100, 50110, 50120, 50130, 50460 et 50470 | cònsol = Camille Margueritte | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercomm = [[Communauté d'agglomération du Cotentin]]<br/><small>([[siège social|siège]])</small> | latitud = 49.638889 | longitud = -1.625000 | alt mini = 0 | alt maxi = 178 | superfícia = 68.54 | type = Grand centre urbain | unité urbaine = [[Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>([[Intra-muros|ville-centre]])</small> | aire d'attraction = [[Aire d'attraction de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>(commune-centre)</small> | populacion = {{Population de France/dernière_pop}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | annada_pop = {{Population de France/dernière_année}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | population agglomération = {{Population Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin}} | année_pop agglomération = {{Population de France/dernière_année}} | gentilé = Cherbourgeois | géoloc-département = Manche/Normandie | siteweb = [https://www.cherbourg.fr/ cherbourg.fr] }} '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[comuna francesa]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] en [[Region francesa|region]] [[Normandia (region administrativa)|Normandia]], al nòrd de la peninsula de [[Cotentin]]. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. Poblada de 78 258 abitants, es una vila portuària, que ten la pus granda [[Rada de Cherbourg|rada]] artificiala d'[[Euròpa]] e la segonda al monde. Es tanben, amb las vilas d'[[Avranches]] e de [[Coutances]], una de las tres [[sosprefectura]]s del departament de e tanben la prefectura maritima de la Marga e de la mar del Nòrd. La comuna es generalament sonada '''Cherbourg''', del nom de son principal e pus ancian pòl urban. 48ezk22f39tp62s1hj3amw5vjfpbf0i 2499508 2499506 2026-05-02T14:41:26Z Jiròni 239 2499508 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nom = | imatge = Cherbourg.jpg | legenda = Vuista aeriana de Cherbourg (2006). | escut = Blason ville fr CherbourgOcteville (Manche).svg | légende blason = Cherbourg-en-Cotentin#Héraldique | region = [[Normandia (region)|Normandia]] | departament = [[Marga (departament)|Marga]]<br/><small>([[sosprefectura]])</small> | arondiment = [[Arrondissement de Cherbourg|Cherbourg]]<br><small>([[chef-lieu]])</small> | canton = Cantons de [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-1|Cherbourg-en-Cotentin-1]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-2|Cherbourg-en-Cotentin-2]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-3|Cherbourg-en-Cotentin-3]], [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-4|Cherbourg-en-Cotentin-4]] et [[Canton de Cherbourg-en-Cotentin-5|Cherbourg-en-Cotentin-5]]<br><small>([[bureau centralisateur]])</small><br />[[Canton de la Hague]] | circonscription législative = [[Quatrième circonscription de la Manche|Quatrième circonscription]] | insee = 50129<ref>Vérifié le 4 mai 2016 sur http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/.</ref><!--systématiquement code de la commune chef-lieu--> | cp = 50100, 50110, 50120, 50130, 50460 et 50470 | cònsol = Camille Margueritte | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercomm = [[Communauté d'agglomération du Cotentin]]<br/><small>([[siège social|siège]])</small> | latitud = 49.638889 | longitud = -1.625000 | alt mini = 0 | alt maxi = 178 | superfícia = 68.54 | type = Grand centre urbain | unité urbaine = [[Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>([[Intra-muros|ville-centre]])</small> | aire d'attraction = [[Aire d'attraction de Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg-en-Cotentin]] <br><small>(commune-centre)</small> | populacion = {{Population de France/dernière_pop}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | annada_pop = {{Population de France/dernière_année}}<!-- Insertion automatique, ne pas modifier --> | population agglomération = {{Population Unité urbaine de Cherbourg-en-Cotentin}} | année_pop agglomération = {{Population de France/dernière_année}} | gentilé = Cherbourgeois | géoloc-département = Manche/Normandie | siteweb = [https://www.cherbourg.fr/ cherbourg.fr] }} '''Cherbourg-en-Cotentin''' es una [[comuna francesa]] situada dins lo [[Departament francés|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] en [[Region francesa|region]] [[Normandia (region)|Normandia]], al nòrd de la peninsula de [[Cotentin]]. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de [[Cherbourg-Octeville]], [[Équeurdreville-Hainneville]], [[La Glacerie]], [[Querqueville]] e [[Tourlaville]]. Poblada de 78 258 abitants, es una vila portuària, que ten la pus granda [[Rada de Cherbourg|rada]] artificiala d'[[Euròpa]] e la segonda al monde. Es tanben, amb las vilas d'[[Avranches]] e de [[Coutances]], una de las tres [[sosprefectura]]s del departament de e tanben la prefectura maritima de la Marga e de la mar del Nòrd. La comuna es generalament sonada '''Cherbourg''', del nom de son principal e pus ancian pòl urban. 0yhunxbbl7vhr22jykmfzefm8ivx86u 0 201080 2499509 2026-05-02T15:22:17Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Closing in on trapped Rebels at Teruel - Google Art Project.jpg|thumb|right|Soudats republicans engatjats dins de combats urbans dins [[Teruel]].]] La '''batalha de Teruel''' es un important afrontament de la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra d'Espanha]]. Iniciada lo 15 de decembre de [[1937]] per lei fòrças republicanas dins de condicions [[ivèrn|ivernencas]] extrèmas, prenguèt premier la forma d'una ofensiva diri... » 2499509 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Closing in on trapped Rebels at Teruel - Google Art Project.jpg|thumb|right|Soudats republicans engatjats dins de combats urbans dins [[Teruel]].]] La '''batalha de Teruel''' es un important afrontament de la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra d'Espanha]]. Iniciada lo 15 de decembre de [[1937]] per lei fòrças republicanas dins de condicions [[ivèrn|ivernencas]] extrèmas, prenguèt premier la forma d'una ofensiva dirigida còntra lo [[salhent]] de [[Teruel]]. Lei republicans enceuclèron la vila e capitèron de l'ocupar après de combats urbans fòrça violents. Lei fòrças nacionalistas reagiguèron rapidament e mandèron de renfòrç dins la region. En genier de [[1938]], foguèron capables d'organizar una còntra-ataca per tornar conquistar la vila. En despiech d'una resisténcia acarnada de part deis unitats republicanas, poguèron aprofichar sa superioritat materiala per reprendre la vila lo 22 de febrier. La batalha s'acabèt per un resultat tactic nul marcat per de pèrdas equilibradas ({{formatnum:60000}} òmes per lei republicans, {{formatnum:57000}} per lei nacionalistas). Pasmens, au nivèu estrategic, aqueu combat afebliguèt mai leis armadas republicanas qu'aguèron de dificultats pus importantas per remplaçar leis equipaments perduts. De mai, permetèt ai nacionalistas de renforçar lei posicions que li permetèron quauquei mes pus tard d'agantar la [[mar Mediterranèa]] e de copar lei fòrças republicanas. == Liames intèrnes == * [[Guèrra d'Espanha]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''La guerre d'Espagne'', París, Seuil, 1989, 346 p. == Nòtas e referéncias == <references/> omn7g5m99uksm2tq9ezgikywpzob7w1 2499510 2499509 2026-05-02T15:24:14Z Nicolas Eynaud 6858 2499510 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Closing in on trapped Rebels at Teruel - Google Art Project.jpg|thumb|right|Soudats republicans engatjats dins de combats urbans dins [[Teruel]].]] La '''batalha de Teruel''' es un important afrontament de la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra d'Espanha]]. Iniciada lo 15 de decembre de [[1937]] per lei fòrças republicanas dins de condicions [[ivèrn|ivernencas]] extrèmas, prenguèt premier la forma d'una ofensiva dirigida còntra lo [[salhent]] de [[Teruel]]. Lei republicans enceuclèron la vila e capitèron de l'ocupar après de combats urbans fòrça violents. Lei fòrças nacionalistas reagiguèron rapidament e mandèron de renfòrç dins la region. En genier de [[1938]], foguèron capables d'organizar una còntra-ataca per tornar conquistar la vila. En despiech d'una resisténcia acarnada de part deis unitats republicanas, poguèron aprofichar sa superioritat materiala per reprendre la vila lo 22 de febrier. La batalha s'acabèt per un resultat tactic nul marcat per de pèrdas equilibradas ({{formatnum:60000}} òmes per lei republicans, {{formatnum:57000}} per lei nacionalistas). Pasmens, au nivèu estrategic, aqueu combat afebliguèt mai leis armadas republicanas qu'aguèron de dificultats pus importantas per remplaçar leis equipaments perduts. De mai, permetèt ai nacionalistas de renforçar lei posicions que li permetèron quauquei mes pus tard d'agantar la [[mar Mediterranèa]] e de copar lei fòrças republicanas. == Liames intèrnes == * [[Guèrra d'Espanha]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''La guerre d'Espagne'', París, Seuil, 1989, 346 p. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Teruel, Batalha de}} 2mzbblplsuucpojb8q6bru7kbwcze30 2499511 2499510 2026-05-02T15:25:48Z Nicolas Eynaud 6858 2499511 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Closing in on trapped Rebels at Teruel - Google Art Project.jpg|thumb|right|Soudats republicans engatjats dins de combats urbans dins [[Teruel]].]] La '''batalha de Teruel''' es un important afrontament de la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra d'Espanha]]. Iniciada lo 15 de decembre de [[1937]] per lei fòrças republicanas dins de condicions [[ivèrn|ivernencas]] extrèmas, prenguèt premier la forma d'una ofensiva dirigida còntra lo [[salhent]] de [[Teruel]]. Lei republicans enceuclèron la vila e capitèron de l'ocupar après de combats urbans fòrça violents. Lei fòrças nacionalistas reagiguèron rapidament e mandèron de renfòrç dins la region per i arrestar la progression republicana. En genier de [[1938]], foguèron capables d'organizar una còntra-ataca per tornar conquistar la vila. En despiech d'una resisténcia acarnada de part deis unitats republicanas, poguèron aprofichar sa superioritat materiala per reprendre la vila lo 22 de febrier. La batalha s'acabèt per un resultat tactic nul marcat per de pèrdas equilibradas ({{formatnum:60000}} òmes per lei republicans, {{formatnum:57000}} per lei nacionalistas). Pasmens, au nivèu estrategic, aqueu combat afebliguèt mai leis armadas republicanas qu'aguèron de dificultats pus importantas per remplaçar leis equipaments perduts. De mai, permetèt ai nacionalistas de renforçar lei posicions que li permetèron quauquei mes pus tard d'agantar la [[mar Mediterranèa]] e de copar lei fòrças republicanas. == Liames intèrnes == * [[Guèrra d'Espanha]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''La guerre d'Espagne'', París, Seuil, 1989, 346 p. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Teruel, Batalha de}} i9pmyj7rouloup0m52ddxm7c6uke9yd 2499531 2499511 2026-05-03T06:27:51Z Nicolas Eynaud 6858 2499531 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Closing in on trapped Rebels at Teruel - Google Art Project.jpg|thumb|right|Soudats republicans engatjats dins de combats urbans dins [[Teruel]].]] La '''batalha de Teruel''' es un important afrontament de la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra d'Espanha]]. Iniciada lo 15 de decembre de [[1937]] per lei fòrças republicanas dins de condicions [[ivèrn|ivernencas]] extrèmas, prenguèt premier la forma d'una ofensiva dirigida còntra lo [[salhent (tactica)|salhent]] de [[Teruel]]. Lei republicans enceuclèron la vila e capitèron de l'ocupar après de combats urbans fòrça violents. Lei fòrças nacionalistas reagiguèron rapidament e mandèron de renfòrç dins la region per i arrestar la progression republicana. En genier de [[1938]], foguèron capables d'organizar una còntra-ataca per tornar conquistar la vila. En despiech d'una resisténcia acarnada de part deis unitats republicanas, poguèron aprofichar sa superioritat materiala per reprendre la vila lo 22 de febrier. La batalha s'acabèt per un resultat tactic nul marcat per de pèrdas equilibradas ({{formatnum:60000}} òmes per lei republicans, {{formatnum:57000}} per lei nacionalistas). Pasmens, au nivèu estrategic, aqueu combat afebliguèt mai leis armadas republicanas qu'aguèron de dificultats pus importantas per remplaçar leis equipaments perduts. De mai, permetèt ai nacionalistas de renforçar lei posicions que li permetèron quauquei mes pus tard d'agantar la [[mar Mediterranèa]] e de copar lei fòrças republicanas. == Liames intèrnes == * [[Guèrra d'Espanha]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''La guerre d'Espagne'', París, Seuil, 1989, 346 p. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Teruel, Batalha de}} 1rsy76pvvifx3j3quy21eqd1tbinkjf 2499532 2499531 2026-05-03T06:28:04Z Nicolas Eynaud 6858 2499532 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Closing in on trapped Rebels at Teruel - Google Art Project.jpg|thumb|right|Soudats republicans engatjats dins de combats urbans dins [[Teruel]].]] La '''batalha de Teruel''' es un important afrontament de la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra d'Espanha]]. Iniciada lo 15 de decembre de [[1937]] per lei fòrças republicanas dins de condicions [[ivèrn|ivernencas]] extrèmas, prenguèt premier la forma d'una ofensiva dirigida còntra lo [[salhent (tactica militara)|salhent]] de [[Teruel]]. Lei republicans enceuclèron la vila e capitèron de l'ocupar après de combats urbans fòrça violents. Lei fòrças nacionalistas reagiguèron rapidament e mandèron de renfòrç dins la region per i arrestar la progression republicana. En genier de [[1938]], foguèron capables d'organizar una còntra-ataca per tornar conquistar la vila. En despiech d'una resisténcia acarnada de part deis unitats republicanas, poguèron aprofichar sa superioritat materiala per reprendre la vila lo 22 de febrier. La batalha s'acabèt per un resultat tactic nul marcat per de pèrdas equilibradas ({{formatnum:60000}} òmes per lei republicans, {{formatnum:57000}} per lei nacionalistas). Pasmens, au nivèu estrategic, aqueu combat afebliguèt mai leis armadas republicanas qu'aguèron de dificultats pus importantas per remplaçar leis equipaments perduts. De mai, permetèt ai nacionalistas de renforçar lei posicions que li permetèron quauquei mes pus tard d'agantar la [[mar Mediterranèa]] e de copar lei fòrças republicanas. == Liames intèrnes == * [[Guèrra d'Espanha]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''La guerre d'Espagne'', París, Seuil, 1989, 346 p. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Teruel, Batalha de}} dbrykiuk583fvqzoj0lgps641bc5mji 0 201081 2499529 2026-05-03T02:55:02Z Οἶδα 56194 Οἶδα a desplaçat la pagina [[Universitat d'Illinois a Chicago]] cap a [[Universitat d'Illinois Chicago]] : "As of Fall 2020, UIC no longer uses the at in University of Illinois at Chicago. Do not use a comma or a dash." https://www.uillinois.edu/erc/brand_and_marketing/brand/style/writing_style_guide 2499529 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Universitat d'Illinois Chicago]] 5q6ugjxm206awpf8w6lnzxlimyjlxvi 0 201082 2499533 2026-05-03T06:53:06Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:NYTMap2ndBattleOfYpres1915.png|thumb|right|Carta mostrant lo salhent tengut a l'entorn d'[[Ypres]] per los [[Reiaume Unit|Britanics]] durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]].]] Un '''salhent''' es una porcion de territòri contrarotlat per una [[armada|fòrça armada]] que s'avança en formant una poncha dins lo dispositiu [[enemic]]. Sus una carta, aparéis generalament coma una avançada parcialament enviroutada per de... » 2499533 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:NYTMap2ndBattleOfYpres1915.png|thumb|right|Carta mostrant lo salhent tengut a l'entorn d'[[Ypres]] per los [[Reiaume Unit|Britanics]] durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]].]] Un '''salhent''' es una porcion de territòri contrarotlat per una [[armada|fòrça armada]] que s'avança en formant una poncha dins lo dispositiu [[enemic]]. Sus una carta, aparéis generalament coma una avançada parcialament enviroutada per de linhas enemigas. La formacion d'una tala estructura pòu aver de causas multiplas coma d'atacas sus leis alas d'un ponch defensiu tròp fòrt, una ataca frontala qu'enfonsa una partida de la defensa advèrsa ò de manòbras d'un defensor desirós d'atraire l'assalhidor dins un endrech particular (per exemple, per i organizar una [[emboscada]]). Un salhant a quauqueis avantatges per son possessor. Pòu li permetre de preparar una ataca còntra la prefondor dau dispositiu advèrs, menaçar plusors direccions d'un biais simultanèu e complicar lei comunicacions de l'adversari. Pasmens, un salhent es mai que mai considerat coma una fònt de riscs per son possessor. D'efiech, se permet de menaçar la logistica enemiga, son avitalhament es sovent malaisat car lo nombre de [[rota]]s d'accès es limitat. De mai, lei flancs dau salhent son fòrça expausats ais atacas car l'afondrament d'un dei flancs pòu permetre l'enceuclament e la destruccion deis unitats encargadas de tenir l'endrech. Dins l'[[istòria militara]], fòrça [[batalha]]s son ansin lo resultat d'atacas dirigidas menadas còntra de salhents. Lo [[salhent d'Ypres]], la [[batalha de Verdun]] ò la [[batalha de Korsk]] ne'n son d'exemples famós. == Liames intèrnes == * [[Tactica militara]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 2wxsp5ehtddh8kt4enh92rz1hdc173u 2499534 2499533 2026-05-03T06:54:16Z Nicolas Eynaud 6858 2499534 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:NYTMap2ndBattleOfYpres1915.png|thumb|right|Carta mostrant lo salhent tengut a l'entorn d'[[Ypres]] per los [[Reiaume Unit|Britanics]] durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]].]] Un '''salhent''' es una porcion de territòri contrarotlat per una [[armada|fòrça armada]] que s'avança en formant una poncha dins lo dispositiu [[enemic]]. Sus una carta, aparéis generalament coma una avançada parcialament enviroutada per de linhas enemigas. La formacion d'una tala estructura pòu aver de causas multiplas coma d'atacas sus leis alas d'un ponch defensiu tròp fòrt, una ataca frontala qu'enfonsa una partida de la defensa advèrsa ò de manòbras d'un defensor desirós d'atraire l'assalhidor dins un endrech particular (per exemple, per i organizar una [[emboscada]]). Un salhant a quauqueis avantatges per son possessor. Pòu li permetre de preparar una ataca còntra la prefondor dau dispositiu advèrs, menaçar plusors direccions d'un biais simultanèu e complicar lei comunicacions de l'adversari. Pasmens, un salhent es mai que mai considerat coma una fònt de riscs per son possessor. D'efiech, se permet de menaçar la logistica enemiga, son avitalhament es sovent malaisat car lo nombre de [[rota]]s d'accès es limitat. De mai, lei flancs dau salhent son fòrça expausats ais atacas car l'afondrament d'un dei flancs pòu permetre l'enceuclament e la destruccion deis unitats encargadas de tenir l'endrech. Dins l'[[istòria militara]], fòrça [[batalha]]s son ansin lo resultat d'atacas dirigidas menadas còntra de salhents. Lo [[salhent d'Ypres]], la [[batalha de Verdun (1916)|batalha de Verdun]] ò la [[batalha de Korsk]] ne'n son d'exemples famós. == Liames intèrnes == * [[Tactica militara]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> fezmdkzknfd5jwlzpoqbudgghjvm3em 0 201083 2499552 2026-05-03T08:49:47Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Çausselenjas]] cap a [[Sausselenjas]] 2499552 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sausselenjas]] 7qogb769pb75zycj1xcdflibqd3wdig 1 201084 2499554 2026-05-03T08:49:47Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Çausselenjas]] cap a [[Discutir:Sausselenjas]] 2499554 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Sausselenjas]] 1qa8g3bbifv922djlmgggt813xszwdk