Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 322 2499616 2499425 2026-05-04T00:13:20Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Anastasia Prykhodko]] 2499616 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1864]] - [[Max Weber]], sociològ e economista alemand (m. [[1920]]) * [[1912]] - [[Marcel Camus]], director de [[cinèma]] francés (m. [[1982]]) * [[1915]] - [[Anthony Quinn]], actor american nascut en [[Mexic]] (m. [[2001]]) * [[1926]] - Reina [[Elisabèt II del Reialme Unit]] (m. [[2022]]) * [[1947]] - [[Iggy Pop]], cantaire american. * [[1957]] - [[Faustin-Archange Touadéra]], primièr ministre de Centreafrica * [[1987]] - [[Anastasia Prykhodko]], cantaira ucraïniana == Decèsses == * [[1073]] - [[Alexandre II (papa)|Papa Alexandre II]] * [[1792]] - [[Tiradentes (Joaquim José da Silva Xavier)|Tiradentes]], martir de l'independéncia de [[Brasil]] (n. [[1746]]) * [[1910]] - [[Mark Twain]], escrivan american (n. [[1835]]). * [[1946]] - [[John Maynard Keynes]], economista del [[Reialme Unit]] (n. [[1883]]) * [[1985]] - [[Tancredo Neves]], òme politic brasilièr, mòrt abans d'exercir la presidéncia de la Republica (n. [[1910]]) * [[2003]] - [[Nina Simone]], cantaira e pianista americana (n. [[1933]]) * [[2025]] - [[Francés I (papa)|Francés I]], 266^en papa de la Glèisa Catolica Romana (n. [[1936]]) ---- Vejatz tanben: * [[20 d'abril]] | [[22 d'abril]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] mxkz7zwukx98lletex8e2wk46rc4m9b 0 4526 2499645 2497565 2026-05-04T11:38:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499645 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Veire omonims|Lemosin}} {{Infobox Lenga |Lenga=Lemosin |País=[[França]] |Regions= [[Lemosin (region)]] |personas=400.000 |n=? |tipologia={{SVO}}<br /> {{Lenga sillabica}} |status= |academia= |iso1=oc |iso2=oci |iso3=oci |iso6=lms |iso-6P=oci |ietf=oc-lemosin |carta=lengas indoeuropèas |glottolog=limo1246 |mòstra= |espandida=I (lenga individuala)|grop=L (lenga viva)|en occitan=Lemosin|imatge=Carta occitan lemosin.svg|lenga=Occitan lemosin|fam1=[[Lengas indoeuropèas]]|fam3=[[Lengas romanicas]]|fam2=[[Lengas italicas]]|fam4=[[occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]]|fam5=[[Occitan]]|fam6=[[Nòrdoccitan]]|imatge-legenda=Espaci dialectal de l'occitan lemosin, e sas vilas.}} Lo '''lemosin''' es un dialecte [[nòrd-occitan]] que s'espandís en defòra daus limits actuaus de la region de [[Lemosin (region)|Lemosin]] dins la meitat nòrd dau departament de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] (24) e la meitat est de la [[Charanta (departament)|Charanta]] lemosina (16) a l'est d'[[Engoleime]]<ref>Peir Desrozier, Joan Ros, ''L'ortografia occitana. Lo lemosin''. Montpelhièr, Centre d'Estudis Occitans. Universitat de Montpelhièr III, 1974. pp 9-14.</ref>. Es estat rarament<ref>La darriera version de l'[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?pg=00206 Atlàs de las lengas menaçadas de l'UNESCO] es quasiben la sola excepcion aura.</ref> classificat coma lenga independenta, mas lo [[ISO 639|còde ISO 639-3]]<ref>[https://web.archive.org/web/20081002093608/http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lms Pagina sul còde ''lms'']</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080924170438/http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=oci Pagina sus lo còde ''oci'']</ref> e l'enciclopèdia de las lengas ''Ethnologue''<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=oci Pagina de l'edicion actuala sus l'occitan, emb lo lemosin coma dialècte]</ref> an abandonat lo còde ''lms''<ref>[http://www.ethnologue.com/15/show_language.asp?code=lms Pagina de la quinzena edicion sus lo lemosin]</ref>, uèi utilizat coma còde [[ISO 639-6]] per lo dialècte lemosin. == Espaci == Lo lemosin es limitat au nòrd e a l'oest per los dialectes d'oïl —[[francés]] o [[peitavin-santongés|peitavin-santongés]]—, au miegjorn per l'isoglòssa ''ca~cha, ga~ja'' que definís los limits entre los parlars de l'occitan meridionau e los parlars dau [[nòrd-occitan]]. La separacion entre lemosin e auvernhat au levant es mens segura, se fai tant sus daus criteris fonetics coma lexicaus. Per çò qu'es de la fonetica, lo lemosin consèrva mielhs las vocalas e palataliza mens las consonantas.[[File:Dialectes et sos-dialectes ALMC segond Enric Guiter.png|thumb|242x242px|Dialectes e sosdialectes dins l'Atlas linguistic e etnografic dau Massís Centrau segond Enric Guiter. Henri Guiter. "Sur l'Atlas Linguistique de l'Auvergne et du Limousin". Revue de Linguistique Romane n°55, 1991, pp. 101-118.]]Sus lo terren, lo lemosin es parlat dins cinc departaments: la quasi-totalitat de [[Cruesa]] (au sud-oèst, [[Borgon Nuòu]], [[Benavent]]), la [[Nauta Vinhana]], [[Corresa]], dins la partida de [[Dordonha]] au nòrd d'una linha que passa un pauc au dessús de [[Salanhac]], de [[Las Aisiás de Taiac e Siruèlh|Las Eisiás]], entre [[Brageirac]] e [[Moissida]] per rejúnher la separacion òc-oïl a [[Puei Narmand]] (çò qu'inclutz una pita partida de [[Gironda]]) e enfin las contradas de [[Confolent]] e [[Montberol]] en Charanta. Una pita partida entre [[Bòrt]] e [[Ausança]] aperten au domeni auvernhat, l'apartenéncia d'[[Ussèl]] a un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. Après [[Borgon Nuòu]] a l'est, un basculament pro franc vèrs l'[[auvernhat]], que s'accentua a mesura qu'òm s'aluenha de [[Borgon Nuòu]] e que aprueismam d'[[Aubuçon]]. A partir de [[Pont a Riom]], lo parlar es fortament influençat per lo dialècte auvernhat. L'apartenéncia d'[[Ussèl]] a l'un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. Lo limit entre la parladura lemosina e lo [[lengadocian]] passa, amb zònas onte se barrejan, traversant d'èst en oèst los cantons de [[Vilafrancha de Lopchac]], [[La Fòrça (Perigòrd)]], [[Vila Amblard]], [[Vern|Vergt]], [[Albuga]], [[Sent Cibran]], [[Sarlat]], [[Carluç]]. Adonc lo lemosin se pòt caracterizar de dos biais: modificacion de l'importància relativa entre los sistemas consonantics e vocalics en favor dau darrier per eliminacion de las consonantas finalas emb de las [[palatalizacion]]s moderadas. D'un autre pan, especificitat relativa que, dins quauques cas, lo restacha aus parlars [[Peitavin-santongés|peitavins]] o aumens a un grop “atlantic”. == Variacion intèrna == Lo lemosin se pòt partir en tres zònas dialectalas plan diferenciadas: lo bas lemosin (o miegjornau) d'un costat, lo naut lemosin e lo marchés de l'autre. === Bas lemosin === Lo bas lemosin es mai pròche foneticament de l'occitan meridionau. Son sistèma vocalic consèrva mai o mens lo de l'occitan [[lengadocian]], per exemple la 'e' dubèrta: ''bèu'' (contra ''beu'' en naut lemosin). Son sistema consonantic es bèucòp mens afectat qu'en naut lemison. Se las palatalizacions son nombrosas e variadas, a una relativa conservacion de las consonantas finalas: l’''s'' demòra davant consonanta (quitament dins un grop sintactic) amb una realizacion que vai de [s] a [h] (aspiracion) en passar per un son que sembla la “jota” espanhòla, sonat constrictiva velara [x], la ’''l'' finala es pas vocalizada, au limit s'amudís simplament (prononciada se realiza [l] o [r]). Lo bas lemosin fai un triangle e recuebre la quasi totalitat de [[Corresa]] e, en [[Peiregòrd]], la contrada de [[Montinhac (Perigòrd)|Montinhac]]. === Marcha === La [[Marcha]] es una region d'interferéncia entre los parlars d'òc e d'oïl, mas l'estructura de la lenga demòra tot parier occitana (vejatz [[Creissent]]). Quò es un parlar de mau definir, considerablament atomizat onte n'òm pòt trobar daus conservatismes curiós au mitan de mots peitavins. Se caracteriza per un grand nombre de palatalizacions e la reduccion daus diftongs. Dau ponch de veüda linguistic consideram que la Marcha ocupa la rasa nòrd de la [[Nauta Vinhana]] (contrada de [[Manhac-Laval]]) e una bona part de [[Cruesa]] (contradas de [[Dun]], [[Garait]]). === Naut lemosin === Lo restant dau domeni constituís lo naut lemosin qu'es lo pus espandut e intermediari entre lo bas lemosin e lo marchés. A la diferéncia daus autres dialèctes, en lo naut lemosin lo comportament de las èssas en posicion de còda sillabica sembla dependre mai dels fonèmas precedents que daus seguents. Aprèp una consonanta amb realizacion fonetica o una semivocala, las èssas s’amudisson totjorn: * fòrts: [fòR] * vers: [vèR] * enfants: [èfõm] * solelhs: [shulej] * verais: [vRaj] o [Raj] * rius: [riw] * piaus: [pjaw] Lo naut lemosin es esluemhat foneticament de l'occitan meridional: lo sistèma vocalic non consèrva pas lo del [[lengadocian]], per exemple la 'e' dubèrta ven tampada ''beu'' (contra ''bèu'' en naut lemosin). Es de notar que Peiregòrd a quauques particularitats per comparason aus ranvèrs de [[Lemòtges]], subretot dins sa partida oest. Es sovent pus conservator mas, tot parier, foneticament pus pròche dau naut lemosin que non pas dau bas lemosin. === Influéncias === Las evolucions divergentas (es a dire au còp las influéncias exterioras e las evolucions comparablas a certanas especificitats d'un domeni vesin) per las pus importantas an doas originas: una francesa, l'autra auvernhata. Lo lemosin es bordat de dos costats per un dialecte d'oïl (francés, peitavin-santongés), n'òm pòt esperar per consequent de las interferéncias importantas. De fach, sus tota la partida oest de [[Puei Narmand]] a [[Confolent]] lo limit es ben trenchat, i a mas un petit endrech onte las doas lengas interferissen: [[Chanaur]] (rasís [[Senta Eulàlia]]). Per contra au nòrd, la Marcha constituís la zòna d'interferéncia. Se quauques trachs fonetics se semblan en lemosin e en peitavin, se n'òm pòt comparar una partida daus lexics, s'agís bèucòp mai de particularitats comunas que non pas d'influéncias d'un parlar sus l'autre. L'influéncia dins la lenga parlada dau francés oficiau es benleu un pauc mai marcada en lemosin que dins los autres parlars occitans, mas de tot biais l'accion se fai subretot sus lo vocabulari, gaire sus la fonetica. L'influéncia de l'auvernhat en [[Cruesa]] e lo nòrd-est de [[Corresa]] es benleu pus sensibla. Se traduís per una creissença de las palatalizacions, una frequéncia mai granda de [œ] coma evolucion de diftongs o de vocalas e daus passatges de ''-er-'' a [ar]. Una influéncia meridionala se tròba maitot. Fòra los trachs que constituissen lo bas lemosin fau notar una remontada, tre qu'a [[Lemòtges]], de la realizacion de /v/ en [b] per quauques mots isolats e maitot de quauques ''ca'' o ''ga'' per ''cha'' o ''ja''. Podem maitot observar un espaci dich de l'''occitan en "è"'' dins una zòna que vai dau sud dau Confolentés ([[Manot]]) a [[Nontronh]], pensent per [[Sent Iriès]], [[Chasluç]], [[Nontronh]] e [[Rechoard]]. Los [a] tonics venen [ɛ] (è) coma los [as]. ''Pala'' ven [pɛlɔ], ''bujada'' fai [bydzɛdɔ], ''Chaba d'entrar'' fai [tsɛbɔ d'ɛntra] ; ''Chasluç'' fai [tsɛlu], ''vachas'' fai [vatsɛ], ''placa / placas'' fan [plɛkɔ / plakɛ]. Los [er] coma (o emb l'influència) lo [[peitavin-santongés|peitavin-sentongés]] pòt se tranformar en [ar]. ''Sernada'' fai 'donc [sarnɛdɔ], ''lo ser'' fai [lu/le sar], ''per'' ven [par]... == Istòria == Los estats de la lenga escricha en Lemosin an segut l'evolucion e los accidents que coneguèt l'ensemble de la comunitat occitana. Coma dins l'ensemble dau domeni occitan, l'unitat e la coeréncia relativas de 'queu sistema se mantenen en lemosin, après la deschasença literària que seguet la [[Crosada daus Albigés]], dins los escrichs de las ciutats, mas comencen de s'alterar a mesura que lo francés fai son aparicion dins los tèxtes juridics e administratius. 'Quela reculada de l'occitan escrich debuta en Lemosin per lo nòrd dau domeni au mitan dau segle XV. Dau mesme còp, sa grafia subís de mai en mai l'influéncia dau francés. La francizacion de l'escrich oficiau, ’chabada dins lo prumier quart dau sègle XVI, entraïna la desparicion de tota grafia especificament occitana. Es interessant a 'queu perpaus de comparar, en Peiregòrd, las grafias dau ''Libre Negre de Peireguers'' (començament dau [[segle XV]]) e dau rituau de 'quela diocesi (environs de 1500). D'aura enavans, la notacion de la lenga se fai en utilizar lo sistèma fonografic dau francés, chascun trobant son biais de solucion a las dificultats presentadas per son aplicacion a la fonologia dau lemosin, en defòra de tota nòrma comuna. Entau s'establís una situacion que durará d'aicí au sègle XIX. En perdre la tradicion escricha, Lemosin a perdut dau còp lo sentiment d'unitat linguistica e de comunitat culturala, e benleu mai que dins d'autras parts dau domeni occitan. Es plan remirable qu'après estre estat lo centre prumier de l'espandida poetica daus segles XII e XIII e aver donat sa marca e mai son nom a la koinè literària occitana, Lemosin se ten a l'escart de las renaissenças daus segles XVI e XVII, e presenta pas gaire d'òbras escrichas avans la debuta dau sègle XIX. Dins la segonda meitat dau segle XVIII, lo movement d'interès que se desvolopa dins los mitans letrats per la poesia daus trobadors e s'acompanha d'una curiositat per los dialèctes contemporaneus se manifesta en Lemosin per lo trabalh de Dom [[Leonard Duclou]], monge benedictin de [[Sent Maur]], que faguet un ''Dictionnaire de la langue limousine, et parallèle ou comparaison de cette langue avec plusieurs langues tant anciennes que modernes, ouvrage qui peut servir à l'intelligence des anciens auteurs français''. Dins quel obratge, Dom Duclou se preocupa d'establir una ortografia fondada sus l'etimologia. Mas 'queu sistema repausa sus de las concepcions plan fantasiosas de l'etimologia, en defòra de tota pensada de comunitat linguistica occitana, e demoret lo fach de son autor. L'alienacion de la consciéncia linguistica es pro marcada dins lo títol e dins los termes dau permés d'estampar: “...considérant que ce dictionnaire a été composé dans la vue d'accélérer les progrès de la langue française et de la rendre familière dans la province.” D'aicí a l'espandida en Lemosin dau movement felibrenc, los autors contunhan de se farjar una grafia personala en utilizar lo sistema dau francés. L'espelida felibrenca tòrna balhar en Lemosin, emb lo sentiment de dignitat e d'unitat de la lenga, la consciéncia dau besuenh de nòrma ortografica. L'adaptacion daus principis de la grafia dicha “mistralenca” au lemosin es facha per [[Camil Chabaneu|Camille Chabaneau]] dins sa ''Grammaire limousine'' de 1876. Mas las dificultats d'aplicacion d'un sistema concebut per lo provençau rodanenc a d'autras formas dialectalas apareissen. 'Quò es en Lemosin que la recercha ortografica fuguet represa a quela epòca per l'abat [[Josep Ros]], Majorau dau [[Felibritge]] en 1876. Dins sa comunicacion a la Societat Arqueologica de [[Besièrs]], en 1876, e dins sa ''Grammaire limousine'' de 1895, Josep Ros perpausa de tornar a la fonografia “classica” de l'Edat Mejana: en notar ''-a'' la finala atòna femenina, ''nh'' la palatalizacion d’''n'', en restituir ''-r'' a l'infinitiu. Mas 'quela reforma fuguet mau aculhida dins lo Felibritge. En Lemosin mesme, Josep Ros ne será pas segut pertot e en Peiregòrd, Benoit e Lavaud, presentan lor ''Abrégé de grammaire périgourdine'' en 1932 dins la grafia de Chabaneu. Los escrivans seguen una o autra emb mai o mens de coeréncia e d'unitat. Lo poeta [[A. Pestor]] chausís de las solucions personalas. La recercha dins los sens qu'aviá indicat Josep Ros, represa en Lengadòc per [[Prospèr Estieu]] e [[Antonin Perbòsc]], tròba son abotiment dins lo sistema establit dins sa ''Gramatica occitana'' (1935) per lo lengadocian [[Loís Alibèrt]] e dins l'accion de la [[Societat d'Estudis Occitans]] puei de l'[[Institut d'Estudis Occitans]] que, dempuei 1945, a entreprés l'adaptacion de la reforma d'[[Alibèrt]] aus autres dialectes: provençau en 1951 per [[Robèrt Lafont]], gascon en 1952 per Alibèrt, [[Pèire Bèc]] e [[J. Bozet]]. Lemosin, que fuguet mens tocat per las polemicas que faguet nàisser quela reforma dins lo Felibritge, fuguèt pus long a se drubir a l'influéncia de l'IEO. 'Quò fuguèt d'en prumier l'òbra de [[Josep Migòt]], per sos trabalhs de recercha linguistica e d'adaptacion de la reforma d'Alibèrt au nòrd-occitan e per son accion personala pres d'escrivans coma [[Marcela Delpastre]] e de la revista corresiana [[Lemouzi]]. ''Lemosin [Lemouzi]'', en Corresa, e l'escòla felibrenca ''lo Bornat'', de Peiregòrd, adòptan los principis de la grafia de l'IEO. 'Quo es la qu'es seguda aura per tots los que se botan a escriure en occitan e qu'es aplicada dins l'ensenhament oficiau de la lenga. == Fonetica e fonologia == Inventari de las vocalas dau lemosin: {| class="wikitable" !''VOCALAS'' ! colspan="4" |anterioras ! colspan="4" |posterioras |- ! ! colspan="2" |non arredondidas ! colspan="2" |arredondidas ! colspan="2" |non arredondidas ! colspan="2" |arredondidas |- ! !cortas / laxas !lonjas / tensas !cortas / laxas !lonjas / tensas !cortas / laxas !lonjas / tensas !cortas / laxas !lonjas / tensas |- |'''barradas''' |/i/ |/i(:)/ |/y/ |/y(:)/ | | |/u/ |/u:/ |- |'''semibarradas''' | |/e:/ | |/ø:/ | | | |/o:/ |- |'''semidobèrtas''' |/ɛ/ | |/œ/ | | | |/ɔ/ | |- |'''dobèrtas''' | | | | | |/a:/ | | |} La vocala posteriora semidobèrta es sovent realizada [ɒ] en posicion atòna. Dins tota un franja dau naut lemosin, entre lo Nòrd dau Peiregòrd, Charanta e lo Sud de la Nauta Vinhana, lo fonèma /a:/ es realizat /æ:/. I a de las vocalas intrinsècament lonjas (que la lonjor lor ven d'una consonanta desapareguda coma /a:/ venent de /a/+/s/ dins « nastre » [na:tre]), de las vocalas ocasionalament lonjas (que s’eslongen en posicion tonica coma [e:] dins « lebre » [‘le:bre]). Tot parier, lo trach de quantitat jòga pas de ròtle fonologic (permet pas de diferenciar dos mots entre ilhs solament sus 'queu critèri) dins lo sistèma vocalic lemosin, manca dins un petit nombre de cas isolats. Un daus fenomèns pus particuliers dau sistèma fonologic dau lemosin es son sistèma accentuau, que dins una granda part dau domeni, es diferent dau sistèma generau occitan. Coma dins lo restant dau domeni occitan, l'accent pòrta sus la penultima sillaba o sus la darriera. Mas la distribucion de l'accent en lemosin se fai en foncion de la quantitat vocalica (lonjor), definida entau: * Las sillabas o las vocalas lonjas apèlan l’accent dau temps que las sillabas o vocalas brevas lo rebuten. * Si las doas sillabas son de lonjors egalas, quò es a dire que totas doas son lonjas o brevas, l’accent pòrta sus la finala. La dificultat de reparar clarament la tonica dins quauques enonciats es tala que quò es fòrça malaisat de dire per « vachas » si òm auva [‘va:sa:] o ben [va’sa:] dins tau o tau jos-dialècte. * L'accent pòrta sus la penultima sillaba quand la vocala finala es breva e que la penultima es: ** a) siá intrinsècament lonja, una vocala nasala, un diftong davalant, una vocala + [r], ** b) siá ocasionalament lonja; * Autrament, generalament, l’accent es finau. Aquò permet de comprene mielhs en lemosin d’una part la frequéncia daus oxitòns (mots accentuats sus la finala) e d’autra part las remontadas d’accent sus la penultima dins daus mots que son accentuats sus la darriera dins d'autres dialèctes. Aquesta descripcion s’aplica pas a tot l’ensemble dau domeni dialectau lemosin mas nonmàs a una larja partida centrala, laissant las tauveras dialectalas mai confòrmas emb l’accentuacion generala occitana. Lo naut lemosin e lo bas lemosin son larjament tocats per queu fenomen, quand lo peiregòrd (coma jos-dialecte) sembla i eschapar. Labializacion de las vocalas nautas /i, u/ en [y] a proximitat d'una consonanta labiala: A proximitat d'una consonanta labiala (/p, b, m, f, v/), las vocalas nautas /u/ e /i/ son sovent labializadas en [y] en posicion pretonica. Per exemple: primier [pry'mje], crivèu [kry'vew]~[kry'vœw]. Quò pòt tanben afectar la vocala dau radicau de vèrbs quoras passa en posicion atòna, en particular dins los infinitius en -ir, ont la vocala grafiada "o" se pronóncia sovent [y] en posicion pretonica quand es adjacenta a una consonanta labiala: morir [my'ri], cobrir [ky'bri], fornir [fyr'ni]. Quò es particularament lo cas en naut lemosin. Los mots començant per un I- subissen plan sovent una diftongacion en Ei-, prononçat [ɛj] e generalament francizada en Ey- en toponimia: ideia > eideia, innocent > einnocent, insolent > eissolent, Ilhac > [[Eilhac]], Itier > Eitier, etc. Tanben pòt afectar d'A o E inicialas: anonçar > einonçar, ensajar > eissaiar, imajar > eimajar (imaginar)... Inventari de las consonantas dau lemosin: {| class="wikitable" !''CONSONANTAS<br> EN GENERAL'' ! colspan="2" |labialas ! colspan="2" |dentalas e<br> alveolaras ! colspan="2" |palatalas ! colspan="2" |velaras |- ! !'''sordas''' !'''sonòras''' !'''sordas''' !'''sonòras''' !'''sordas''' !'''sonòras''' !'''sordas''' !'''sonòras''' |- |'''oclusivas''' |/p/ |/b/ |/t/ |/d/ | | |/k/ |/g/ |- |'''fricativas''' |/f/ |/v/ |/s/ |/z/ | | | | |- |'''africadas''' | | | | |/tʃ/ |/dʒ/ | | |- |'''nasalas''' | |/m/ | |/n/ | |/ɲ/ | | |- |'''lateralas''' | | | |/l/ | |(/ʎ/) | | |- |'''batudas''' | | | |/r/ | | | | |- |'''glides''' | |/w/, /ɥ/ | | | |/j/ | | |} Las fricativas alveolaras /s, z/ son sovent realizadas pòstalveolaras o quitament palatalas [<span>ʃ, ʒ</span>] dins fòrça parlars. Las consonantas presentadas dins lo tablèu coma africadas /tʃ, dʒ/ presenten fòrça variacion entre jos-dialèctes. Pòden èsser <span>realizadas pòstalveolaras</span><span> o alveolaras [ts, dz]. </span>Dins daus parlars que i a, son reduchas a de las fricativas, que pòden èsser palatalas [ʃ, ʒ] (dins la Marcha, per exemple), alveolaras [s, z] (dins fòrça parlars dau Peiregòrd) o interdentalas [θ, ð] (coma dins la Dobla, en Peiregòrd). Maugrat tot, se manten en generau l'oposicion de <span>ponch d'articulacion </span>entre las fricativas originalas (/s, z/) e las eissudas de la desafricacion de <span>/tʃ, dʒ/</span>. Dins quauques parlars (coma dins la valada de l'Eila, en Peiregòrd), s'obsèrva una inversion de ponch d'articulacion: /s, z/ son realizadas palatalas (<span>[</span><span class="">ʃ, ʒ</span><span>]</span>) e <span>/tʃ, dʒ/) coma de las fricativas coronalas ([s, z] o </span><span>[θ, ð]</span><span>).</span> Las nasalas s'opausen nonmàs en posicion d'ataca sillabica. En posicion de còda, [m], [n] e [ŋ] son allofòns. En lemosin, coma en generau en nòrd-occitan, i a nonmàs un fonèma rotic, generalament realizat coma una batuda (simpla), maugrat l'implantacion creissenta de l'R uvulara francesa. Las -r finalas son mantengudas dins fòrça sufixes (en -or, -ador, per exemple), amudidas dins los infinitius en -ar e -ir, mas generalament vocalizadas en [j] après E: lo ser [sej], valer [vɔlej], èsser [essej]. Tractament de las ''-s-'' (graficas) en posicion de còda: * Quand l’èssa sèc una A, en general l'S s'amudís. La vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [a:]: ''bastir'' [ba:'ti], ''nascut'' [na:'ky], ''las belas filhas'' [la: 'bɛla: 'fija:], ''chantas'' ['sɔ̃nta:]. [a:] parteja fòrça caracteristicas emb la vocala a tonica: timbre tens e lonjor. Alaidonc pòt atirar tanben los autres correlats de l’accent tonic: ''bastir'' ['ba(:)ti], ''nascut'' ['na(:)ky], ''las belas filhas'' [la(:) be'la(:) fi'ja(:)], ''chantas'' [sõn'ta(:)]. Quand [a:] pòrta l’accent tonic, pòt perdre en lonjor. * Las consonantas nasalas son instablas en posicion de còda. Quand s’amudissen, la vocala precedenta pòt demorar dins sa forma nasala o se desnasalizar e se retrobar dins sa forma laxa. Après una a nasala o desnasalizada, l’S s’amudís simplament e la vocala demòra inchamjada: plans [plo], [plõ], [plõŋ] o [plõm]. Lo lemosin nasaliza tanben quand la finala latina s'es mantenguda (resultat de geminadas per exemple) mas ajosta [m], e non [ñ], coma sufix fonetic : (un) ''an'' [ãm], ''antan'' [ãntãm], ''lapin'' [lapĩm], ''dedins'' [dedĩm] mas tanben ''font'' [fũm]... * Darrièr E e É, l’èssa se semivocaliza normalament en iòd [j], e se forma un diftong [ej]: estiu [ej'tiw], escòla [ej'kolɔ], cranes dròlles [kranej drolej], vòles [vɔlej], francés [frõn'ʃej]. Quand i a una consonanta amudida a la fin dau mot, tot se passa coma se i èra pas: un piquet [ym pi'kɛ] / dos piquets [du: pi'kej]. Quand s’agís d’una consonanta nasala, se pòt passar coma se i èra pas o se pòt amudir simplament: lo fen [lu 'fɛ] / los fens: [lu: 'fej] o [lu: 'fɛ] * Fau remarcar qu’en lemosin, lo diftong [aj] en posicion tonica altèrna emb [ej] en posicion atòna. Aquò a entraïnat daus cas de confusion dins las formas conjugadas de vèrbs que presenten lo diftong [ej] eissut dau grop –es– en posicion atòna, e lo diftong [aj] pòt i aparéisser en posicion tonica: espiar [ej'pja] > éspia ['ajpjɔ], peschar [pej'sa] > pescha ['pajsɔ]. * Darrièr È, dins lo cas generau, l’èssa s’amudís e la vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [e:]: tèsta [te:tɔ], estestar [ejte:'ta], arrèsta [ɔ're:tɔ], arrestès [ɔre:'te:], un pè [ym 'pɛ], dos pès [du: pe:], mèsme ['me:mɛ]. Remarcarem que lo grop se manten [e:] quitament en posicion atòna. * Darrièr Ò tonica, dins lo cas generau, i a amudiment de l’èssa e la vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [o:]: còsta [ko:tɔ], gròs [gro:]. Dins quauques cas, pòt i aver diftongason de [o:] en [ow]: nòstre [no:trɛ] o [nowtrɛ]. * Darrièr O tonica o atòna, i a normalament amudiment de l’èssa e eslonjament compensatòri de la vocala: dos [du:], dosta ['du:tɔ], dostar [du:'ta], dostat [du:'ta] * Darrièr las vocalas nautas anterioras I e U, l’èssa s’amudís generalament, mas las vocalas nautas anterioras an pauc tendéncia a s’eslongar, alaidonc es rar de ne trobar de lonjas. L’alonjament compensatòri de l’amudiment de l’èssa se fai sentir nonmàs quand las condicions d’elocucion son favorablas, es a dire subretot a de las vistessas d'elocucion bassas: vist ['vi:], fust ['fy:], disnar [di:'na], puslèu [py:'lew]. * Dins los mots manlevats e los cultismes, o per de rasons de clartat lexicala, i pòt aver conservacion de l’èssa en posicion de còda aprèp una vocala: casqueta [kɔs'ketɔ] o [kas'ketɔ], Espanha [ɛs'paŋɔ], question [kɛs'tiw], esperar [ɛspɛ'ra] (« desirar ») / [ejpɛ'ra] (« atendre »), pòsta ['pɔstɔ], pòste ['pɔstɛ]. *Prononciacion de las vocalas en contacte: ligasons Se fa la ligason fonetica entre "La Marieta 'ribava au prat" /ri'bavowpra/ o "Perqué pas beure un còp ?" /perkepabëyrỹko/ mas se ditz "Sirá oblijat" /siro ublidza/ amb [[iatus]] (per causa de la tonica) o "(Nos) vam a [[Obasina]]" /a owbazino/ o ben amb una /d/ per eschivar l'iatus, /ad owbazino/, segon los parlars. == Pronoms == Com en [[auvernhat (dialècte)|auvernhat]], lo pronom masculin de tresena persona ''el'' es remplaçat per ''se'', mas sonque coma sistèma de preposicion: * ''Ieu parle per se'' (Ieu parli per el) e coma atribut: * ''Qu'es se'' (Qu'es el) * ''Que èra se'' (Qu'èra el) Ara, al feminin e al plural dels dos genres, non s'emplega ''se'', e atal non se ditz pas que ''per ela'' o ''per els/eus'' e non pas: *"per se". == Formas verbalas == === Present de l'indicatiu === 1a sg.: -e 2a sg.: normalament -as per los vèrbs en -ar e -es per los autres, mas tendéncia a generalizar -es a totas las conjugasons 3a sg.: -a per los vèrbs en -ar, Ø o -e per los autres 1a pl.: -am [am] per los vèrbs en -ar, -em [em] per los autres, mas tendéncia a generalizar -em a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -atz per los vèrbs en -ar, -etz per los autres 3a pl.: -en === Imperfach === - verbs en ar: 1a sg.: -ave / -ava 2a sg.: -aves / -avas 3a sg.: -ava 1a pl.: -àvem / -avam [a'vam] (TDF) 2a pl.: -àvetz / -avatz [a'va] (TDF) / -aviatz 3a pl.: -aven / -avan (TDF) - autres verbs: 1a sg.: -iá (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a sg.: -iàs (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 3a sg.: -iá (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 1a pl.: -iam (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -iatz 3a pl.: -ián (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) === Preterit === 1a sg.: -í-<ref> ''(...) Ces formes affaiblies, ou originairement faibles, en ''ii=-i(v)i'' (...) La prononciation actuelle ne fait, dans ces formes et les pareilles, sentir qu'un i, mais très allongé: ''dissí'', ''venguí'', ''tenguí'', ''saubí'', etc., et peut-être en était-il déjà ainsi autrefois.'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref> / -ei / -ère 2a sg.: -ères / -èras 3a sg.: -èt 1a pl.: -èrem / -èram 2a pl.: -èretz 3a pl.: -èren === Futur === 1a sg.: -rai 2a sg.: -ràs 3a sg.: -rá 1a pl.: -rem (-ram) 2a pl.: -retz (-ratz) 3a pl.: -rán === Condicionau === 1a sg.: -riá (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 2a sg.: -riàs (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 3a sg.: -riá (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 1a pl.: -riam (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 2a pl.: -riatz (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 3a pl.: -rián (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) === Subjontiu === Present: 1a sg.: -e / -a 2a sg.: normalament -es per los vèrbs en -ar e -as per los autres, mas tendéncia a generalizar -es o -as a totas las conjugasons segon los parlars 3a sg.: -e per los vèrbs en -ar, -a per los autres 1a pl.: -em per los vèrbs en -ar, -am per los autres, mas tendéncia a generalizar -am a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -etz per los vèrbs en -ar, -atz per los autres 3a pl.: -en / -an Imperfach: 1a sg.: -èssa / -èsse 2a sg.: -èssas / -èsses 3a sg.: -ès / -èssa / -èsse 1a pl.: -èssem / -èssam / -essiam 2a pl.: -èssetz / -èssatz / -essiatz 3a pl.: -èssen === Imperatiu === 2a sg.: -a per los vèrbs en -ar, Ø per los autres 1a pl.: -em per los vèrbs en -ar, -am per los autres, mas tendéncia a generalizar -em a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -atz per los vèrbs en -ar, -etz per los autres (mas tendéncia a generalizar -atz a totas las conjugasons dins quauques parlars) autras personas: que + subjontiu L'imperatiu negatiu (o defensa), a la diferéncia daus autres parlars occitans, se fai pas emb lo subjontiu, mas emb l'imperatiu segut de "pas". Quauques vèrbs de la segonda e de la tresena conjugason an una forma particulara per la defensa. === Participi Passat === -at(s) / -ada(s) per los vèrbs en -ar (i a esitacion pel vèrb ''faire'' entre ''fait'' e ''fach'', s'emplega lo plus sovent ''fait'' al masculin, mas ''facha'' al femenin) -it(s) / -ida(s) per certans vèrbs en -ir -ut(s) / -uda(s) per certans vèrbs en -ir, en -er e en -re -és / -esa(s) per certans vèrbs en -er e en -re === Participi Present === -ant per los vèrbs en -ar -(iss)ent per los vèrbs en -ir -ent per los vèrbs en -er e en -re 'Quelas formas son raras. Lo gerondiu se fai pus sovent de la faiçon seguenta: "en" + infinitiu === Conjugason dels vèrbs ÈSSER-ÈSTRE-ESTAR / FAR === Indicatiu: - Present: sei, sès, es, som (sem), sètz, son - Imperfach: ère, ères, èra, èram, èratz/èretz, èren/èran - Preterit: fugu- o sigu-<ref> ''(...) environs de Limoges, sinon à Limoges même. Ruben, dans la préface de son édition de Foucaud, a côté de 'fuguei' et 'fuguesso', mentionne 'siguei' et 'siguesso' , et, en effet, j'ai rencontré ces dernières formes dans de récentes chansons limousines.'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref> + terminasons regularas - Futur e condicionau: se- o si- + terminasons regularas Subjontiu: - Present: siá/saie, siàs/saias, siá/saie, siam, siatz, sián/saien *far: fase (faga) - Imperfach: fugu- o sigu--<ref> ''(...) environs de Limoges, sinon à Limoges même. Ruben, dans la préface de son édition de Foucaud, a côté de 'fuguei' et 'fuguesso', mentionne 'siguei' et 'siguesso' , et, en effet, j'ai rencontré ces dernières formes dans de récentes chansons limousines.'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref> + terminasons regularas Imperatiu: coma lo subjontiu present Participi passat: estat(s) / estada(s) Participi present: essent / estent / estant Lo vèrb èsser/èstre/estar se conjuga totjorn emb eu mèsme dins la lenga literària, mas la lenga populara tend a far la diferéncia entre "èsser estat (dins un endrech)" e "aver estat" per las autras accepcions tipicas dau vèrb. === Conjugason del vèrb AVER === AVER: [o'vej] o [o'jej] (tendéncia a far tombar la -v- intervocalica dins totas las formas e a la remplaçar per una [j] antiiatica) Dins las formas que comencen per una a- atòna son sovent subjèctas a l'aferesi (ex: aguèram ~ 'guèram) Indicatiu: - Present: ai, as, a, avem/am, avetz, an - Imperfach: aviá, aviàs, aviá, aviam/atz, aviatz, avián - Preterit: agu- + terminasons regularas - Futur e condicionau: au- terminasons regularas Subjontiu: - Present: aia/aja, aias/ajas, aia/aja, aiam/ajam, aiatz/ajatz, aian/ajan - Imperfach: agu- + terminasons regularas Imperatiu: coma lo subjontiu present Participi passat: agut(s) / aguda(s) o 'gut(s) / 'guda(s) Participi present: avent / aguent === Conjugason de quauques autres vèrbs irregulars === Indicatiu present: - Veire: vese, veses, vei/ved, vesem, vesetz, vesen - Creire: crese, creses, crei/cred, cresem, cresetz, cresen - Anar ('nar): vau, vas, vai, vam, vatz*, van *o 'atz' (desparicion de v inicial): aqueste trach es plan frequent en lemosin sustot al sud de Lemotges, en particular del ranvèrs de Sent Iriés la Percha: " 'autres 'atz 'os permenar? " per "vautres vatz vos permenar?" O encara " las fa'as 'erdas " per "las favas verdas". - Dire: dise, dises/ditz (interrogatiu)<ref>Outre ''disei'' (dises), nous avons encore à la 2.° personne du sing. de l'ind. prés. la forme forte ''di'' (= <dis<ditz), usitée uniquement dans la formule interrogative ''Qu'en di?'' — A l'impératif, nous avons aussi, outre ''dijo'', une seconde forme, ''di'' (cf. fr. dis) qu'on peut employer isolément, mais que l'on joint volontiers à la première d'une façon pléonastique : ''dijo, di!<nowiki>''</nowiki>'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref>, ditz, disem, disetz, disen - Faire/Far: fatz (fasètz) Subjontiu present: - Poder: puèscha, puèschas, puèscha, puescham, pueschatz, puèschan - Voler: vuelha, vuelhas, vuelha, vuelham, vuelhatz, vuelhan - Prene: prenha, prenhas, prenha, prenham, prenhatz, prenhan Imperatiu: - Dire: dija/dis<ref>Outre ''disei'' (dises), nous avons encore à la 2.° personne du sing. de l'ind. prés. la forme forte ''di'' (= <dis<ditz), usitée uniquement dans la formule interrogative ''Qu'en di?'' — A l'impératif, nous avons aussi, outre ''dijo'', une seconde forme, ''di'' (cf. fr. dis) qu'on peut employer isolément, mais que l'on joint volontiers à la première d'une façon pléonastique : ''dijo, di!<nowiki>''</nowiki>'' [[Camil Chabaneu|Camille Chabaneau]], '''Grammaire limousine'''</ref>, ditz, disem, disetz, disen Morir: - Condicionau: moririá [mej'rjo] - Participi passat: muèrt(a) / mòrt(a) == Sufix ''-ard'' per ''-às'' == Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] o [[pejoratiu]] ''-às'', ''-assa'' es substituït per ''-ard'', ''-arda''. == Interrogacion == ''Qui es 'cò ?'' o ''Qui 'cò es ?'' (la segonda es d'influéncia francesa) (Qui es?) ''Qu'es 'cò ?'' o ''Qué 'cò es ?'' o ''Çò qu'es 'cò ?'' (la segonda d'influéncia francesa) (Qu'es acò?) == Expression de l'ora == Com en [[Auvernhat (dialècte)|auvernhat]] e [[Gascon (dialècte)|gascon]] seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: ''Son las tres'', ''Son las dotze'', siá lo sistèma general occitan: ''Es una ora'', ''Son cinc oras e dietz/diètz'', ''Son sieis oras manca sèt''. Çai que delai, lo sistèma pus frequent es lo seguent. Per las fraccions d’òra: - Xh00: ‘quò es [kej]/[kwej] X ora(s) [ex: 5h, 17h: '''‘quò es cinc oras'' (dau matin, de l'après-miègjorn); 1h, 13h: ''’quò es una ora'' (dau matin, de l'après-miègjorn). Per las òras exactas: - entre Xh01 e Xh29: 'quò es X ora(s) (passada(s) de/d') + nombre de minutas [ex: 17h20: '''quò es cinc oras'' (passadas de) ''vint'' (de l'après-miègjorn). - Xh15: 'quò es X ora(s) (passada(s) d') un quart. - Xh30: 'quò es X oras e demiá. - entre Xh31 e Xh59: 'quò es X+1 oras manca + nombre de minutas [ex: 10h50: '''quò es onze oras manca diètz'' (dau matin/mandin). - Xh45: quò es X+1 oras manca un quart. Per demandar l'ora: ''Quant es d'ora?'' == Parabòla de l'enfant prodig == En plusors versions lemosinas http://books.google.fr/books?id=gKlkW2OJNhQC&pg=PA494&lpg=PA494&dq=%22patois+limousin%22&source=bl&ots=RN99Z7GPsl&sig=pApSgDMd7oAuJzfqS-JlkV1ze2E&hl=ca&sa=X&ei=MrodU9asCoap7Qb1xYGQBA&redir_esc=y#v=onepage&q=%22patois%20limousin%22&f=false ==Lexic== {{article detalhat|Lexic lemosin}} == Bibliografia == * Dictionnaire d'usage occitan-français - Limousin, Marche, Périgord, Yves Lavalade [3ena ed. revista e aumentada] * Dictionnaire de la langue limousine - Diciounàri de lo lingo limousino, Léon Dheralde, Société d'ethnographie de la Marche et du Limousin, 1968. * [https://web.archive.org/web/20140216032426/http://www.bn-limousin.fr/items/show/109 Dictionnaire de langue limousine, Léonard Duclou, manuscrit de la bibliotèca numerica dau lemosin] * La Conjugaison Occitane (Limousin), Yves Lavalade, ed. Escòla 'Chabatz d'Entrar, 2012. * Abrégé pratique de Grammaire limousine, Michel Tintou, ed. Lemouzi. * Dictionnaire français - limousin, Michel Tintou, ed. Lemouzi. * Parler limousin - Parlar limousi, Ethnologia, Revue d'ethnologie et d'ethnoécologie des pays occitans, Etudes Rurales n.85, S.E.L.M., 1977 o n.62-63 del Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en e 4rt trimestre, S.E.L.M., 1976 * Parler Limousin" (Parlar Limousi), Maurice Robert n.62-63 Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en e 4rt trimestres 1976 * Les mots du limousin, Maurice Robert, S.E.L.M., 1996. * Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD) * [https://web.archive.org/web/20200302211744/http://www.bn-limousin.fr/archive/files/095c25361f3aa9583c3280ce8d85df3d.pdf Contribution à l'étude du parler de la Creuse : le patois de la région de Chavanat : grammaire et folklore, Louis Queyrat, 1927] * [Expressions et dictons du Périgord limousin, [[Michel Chadeuil]], ed. Christine Bonneton] * Tournures limousines, viradas lemosinas, nouvelle édition revue et augmentée, Yves Lavalade Jacques Peyramaure, Institut d'Estudis Occitans dau Lemosin, colleccion Lop-Rainard-Lebre, 2011. * [https://web.archive.org/web/20150402224805/http://jeanpas.goudounesque.pagesperso-orange.fr/diccionari%20dordonhenc.htm Lexic carcinòl dordonhenc (segond lo parlar de Sant Seren), Joan-Pascal Godonesca] * [http://books.google.fr/books?id=zjyopOnCw2gC&printsec=frontcover&dq=Dictionnaire+de+saint-privaçois:+Parler+Occitan+de+la+Xaintrie+Blanche++Per+Jacques+Rongier&hl=ca&sa=X&ei=zeomU4KkA6jA0QXQtIGACA&ved=0CCgQ6AEwAA Dictionnaire de saint-privaçois: Parler Occitan de la Xaintrie Blanche, Jacques Rongier] *[http://books.google.fr/books?id=yF-SAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&output=html_text L'occitan tel qu'on le parle, Jacques Rongier, 2014] * [http://limousin87.canalblog.com/archives/2007/05/08/16157516.html Dictionnaire Patois de Chateauneuf la Forêt, Fables de la Fontaine et Poésies, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002] * [https://archive.org/details/dictionnairedupa00bruoft Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824] * [http://blisetborn.free.fr/racines/notre_patois/patois-avantpropos.html Le patois dans le canton de Saint-Pierre de Chignac, Charles Mespoulède et Henri Lamy d’après une étude publiée en 1927 par Gaston Guillaumie] * [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/noroi_0029-182x_1966_num_51_1_1818 Termes de géographie agraire limousine relatifs à l'eau, P. Perrier, 1996] * [http://books.google.fr/books?id=fe5YCq5SiHYC&pg=PA363&lpg=PA365&ots=A5keQZnF2t&focus=viewport&dq=ganhon+porc+occitan&hl=fr&output=html_text Quelques traits lexicaux limousins facteurs d'identité linguistique", Guyane Brun-Trigaud in Le Limousin, pays et identités: enquêtes d'histoire, de l'antiquité au XXIe] * [https://la-biaca.org/files/original/13/13490/Occitanredde-D.Decomps.pdf ''L'occitan redde e ben: lo lemosin'', Dominique Decomps, Gérard Gonfroy, S.I.R.S.-Omnivox, 1979] * Vocabulari Lemosin, Bernat Gana, Yves Lavalade, Cléo, 1976 * Glossaire des dialectes marchois et haut limousin de la Creuse, Gilbert Pasty, 1999 * [https://archive.org/details/larevuescientifi911lege La botanique du patois Bas-Limousin, in Bulletin de la Société des lettres, sciences..., Crauffon Emmanuel, Lacombe Oscar, p. 429-440, La revue scientifique du Limousin, 1893] * [https://archive.org/stream/bulletindelasoc97unkngoog#page/n167/mode/1up ''Noms patois ou vulgaires des plantes de la Corrèze'', Gaston Godin de l'Épinay, Bulletin de la Société scientifique, historique et archéologique de la Corrèze, 1908] * [https://archive.org/details/larevuescientifi911lege Le Plateau de Millevaches — Introduction — Limites — Topographie et Hydrologie - Agrologie — Flore fourragère..., J-B Pedon, in Bulletin de la Société des lettres, sciences... La revue scientifique du Limousin, 1893] * "La végétation spontanée aux environs d'Eymoutiers" M. Duris, inedit? * [https://web.archive.org/web/20140216032426/http://www.bn-limousin.fr/items/show/109 Dictionnaire de langue limousine, Léonard Duflo, manuscrit inedit, 1779] * [https://web.archive.org/web/20140723063555/http://issuu.com/canton-chateauneuf/docs/patois Recueil et essai de traduction des mots et expressions de Châteauneuf-la-Forêt, André Deleger, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002] * [https://web.archive.org/web/20150402132750/http://www.perigordoccitan.fr/Paleographie/Livre_Noir/LN%20Glossaire/Livre%20Noir%20Glos.htm Glossaire du Livre noir (Registre consular de [[Periguers]], 1360 - 1449, [[Joan Ros]] ] * [http://books.google.fr/books?id=DccFAAAAQAAJ&pg=PR66&focus=viewport&hl=fr&output=html Poésies en patois limousin: édition philologique..., Emile M. Ruben] * [https://www.academia.edu/3604536/Estudi_comparatiu_de_las_realizacions_de_las_èssas_en_posicion_de_còda_sillabica_en_occitan_lemosin_e_lengadocian_e_en_catalan_central_e_balear “Estudi comparatiu de las realizacions de las èssas en posicion de còda sillabica en occitan lemosin e lengadocian e en catalan central e balear", Rafèu Sichel-Bazin, in: Camps, Christian (Ed.): Les relacions catalano-occitanes al llindar del segle XXI. Péronnas: Association Française des Catalanistes, Editions de la Tour Gile. (2009)] == Referéncias == <references/> == Ligams extèrnes== * [https://fr.m.wikiversity.org/wiki/Limousin/Vocabulaire Vocabulari Lemosin - francés sus Wikiversity] * [https://web.archive.org/web/20200920201422/https://opinion.jornalet.com/lenga/blog/2509/las-grafias-arcaizantas-e-modernas-en-lemosin ''Las grafias arcaïzantas e modernas en lemosin'', Domergue Sumien] * [https://web.archive.org/web/20130818030442/http://parlam-lemosin.net/ "Parlam lemosin" Metòde d'occitan lemosin amb d'extraches sonòrs per Ives Lavalada e Piare Vinhau] * [http://assit.urroz.org/?page_id=2215 Lo vocabulari occitan d'un vilatge Lemosin] * [https://web.archive.org/web/20171107020005/https://lu-chapeu.jimdo.com/lexics/occitan-lemosin/ ''L'occitan lemosin per començar'', L'occitan au bale'' (lexics lemosins, amb versions en espanhòl e italian), ''L'occitan marchés per començar'' (lexic marchés)] * [https://web.archive.org/web/20150819154950/http://chateletdejayac.com/miladiou/ Tèxtes en occitan lemosin amb d'extraches sonòrs de lor lectura per l'autora del sit] * [http://gallica.bnf.fr/Search?adva=1&t_relation=cb413012180&q=dialecte&adv=1&tri=&n=15&p=1&pageNumber=3&isSearch=false Lista de totes los enregistraments en lemosin dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128067k.r=archives+de+la+parole+corr%C3%A8ze.langFR enregistrament masculin en lemosin a Argentat dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128064f.r=dialecte.langFR enregistrament femenin en lemosin a Argentat dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128060x.r=dialecte.langFR enregistrament sus la rusclada en lemosin a la Chapèla de Sent Geraud dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1280619.r=dialecte.langFR enregistrament en lemosin a la Chapèla de Sent Geraud dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128068z.r=dialecte.langFR ''Proverbes limousins'' transcrits e comentats enregistrament en lemosin a la Chaunac dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128170k.r=dialecte.langFR ''Un mariage au Saillant'' enregistrament en lemosin al Salhant dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128143p.r=dialecte.langFR enregistrament en lemosin a Votesac dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://storage.canalblog.com/05/33/677878/87419266.pdf Lexique trilingue Occitan (limousin) Français Anglais de Jean-Pierre Reydi] * [http://arrilemosin.free.fr/beus/ Lo lemosin per los beus, pitit lexic a l'usatge dels parents que volen parlar occitan a lors pitits] * [http://arrilemosin.free.fr/cafe/cafe-1.html Guida de conversacion e vocabulari "Lo cafè en occitan" amb d'extraches sonòrs] * [http://arrilemosin.free.fr/index.php?post%2F2013%2F02%2F04%2FPer-parlar-occitan-au-bale-Pour-parler-occitan-en-bal-trad Guida de conversacion e vocabulari per parlar Occitan al "bar trad"] * [http://jpreydy.canalblog.com/ Cors d'occitan de Jean-Pierre Reydy] * [https://web.archive.org/web/20160305132813/http://www.terradoc.net/pajas/delasleicons/delasleicons.htm Leiçons de lemosin] * [http://ujan.free.fr/minjanet/lex.htm Lexic de la cozina lemosin - francés in ''Minjar autras vetz: enquesta a Assit de Manòc'', Danisa Urròz, 1984] * [http://w3.erss.univ-tlse2.fr/clid/occitan/textes/textes%20graphiques/oc4%20Limousin/t_ROUX1883_PROV_LIM.RTF Provèrbis lemosins de [[Josèp Ros]]] * [https://www.sites.google.com/site/botanique24/botanique-occitane/la-clau-lemosina Los vegetaus, plantas e flors, segond lo Vocabulari lemosin d'Ives Lavalada] * [http://www.poulouzat.fr/herbier/occitan.htm Lexic latin occitan francés de l'ortalalha e plantas comestibles, segond lo Vocabulari lemosin d'Ives Lavalada] * [https://web.archive.org/web/20150529055637/http://www.bn-limousin.fr/items/show/300 Dictionnaire des locutions vicieuses, usitées dans le Midi de la France, et particulièrement dans la ci-devant province du Limousin, François Sauger-Préneuf, chez Ardilier, Lemòtges, 1825] * [http://p0.storage.canalblog.com/07/95/677878/74576527.doc Prononciacion daus pluraus del lemosin] * [http://p5.storage.canalblog.com/59/88/677878/55949731.doc Dificultats graficas dau lemosin] * [http://projetbabel.org/forum/viewtopic.php?t=15523 ''La graphie alibertine en limousin : contradictions et écarts''] * [http://www.ieo-limousin.org/picatau/glossaire.htm Glossari de las òbras de Picatau] * [http://lavitaenoc.blogs.dordognelibre.fr/apps/m/ Blòg en lemosin ''La vita en òc''] * [https://web.archive.org/web/20140830223438/http://www.nama24.com/jeanganiayre/?cat=11 Tèxtes en occitan lemosin de Jan Ganhaire amb traduccion francesa] * [https://groups.google.com/forum/m/#!topic/soc.culture.occitan/6bi5nkL8eE0 Lexic del bestiam Bestiaire Occitan, Yves Lavalade, ed. de la Veytizou, 1997] * [https://archive.org/details/dictionnairedupa00bruoft Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824] * [http://books.google.fr/books?id=rH73m3jiPj0C&pg=PA17&lpg=PA17&dq=barginhar&source=bl&ots=RFAU8oh4rq&sig=aAjFF7JXhNBgsN2iRhtAg2LclgI&hl=ca&sa=X&ei=-E8UU_TwMsrX7Aa38YGYBA&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Lexique Limousin d'après les œuvres de Joseph Roux'', Raymond Laborde] * [https://web.archive.org/web/20160324105928/http://www.pingrieux.com/fichiers/Chapitre7.pdf Lexic e gramatica del parlar de Pingrieu(?) en [[Corresa]]] * [http://losarmoneir.unblog.fr/2014/01/28/lexic-de-patoes-de-sta-fe-la-granda/comment-page-1/#comment-350 Lexic pichon occitan-francés de [[Santa Fe la Granda]], [[Brajairagués]] ] * [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.html Extraits del "Dict'OC" de Joan Pau Verdier] * [https://web.archive.org/web/20160304213645/http://w3.letmod.univ-tlse2.fr/occitan/Archives/doc/jornada_ganhaire.pdf Punts de lenga dins 'Lo darrier daus Lobaterras' de Joan Ganhaire, in 'Jornada d’estudi CAPES Universitats Tolosa II – Montpelhièr III', C.R.O.M, Tolosa, decembre 2008] * [https://web.archive.org/web/20130917055048/http://www.pays-de-bergerac.com/pages/occitan/toponymie/Quand-nos-ancetres.asp ''Quand nos ancêtres défrichaient, des Artigues aux Essarts… - La toponymie et la conquête des bonnes terres'' vèrbs e noms occitans lemosins sus aqueste subjècte] * [https://www.persee.fr/doc/rgpso_0035-3221_1962_num_33_3_2075?q="Vocabulaire+de+Géographie+agraire" ''Vocabulaire de géographie agraire du Limousin''] * [http://www.jlnony.fr/CHP/Toponymie_canton_Eymoutiers.pdf Toponimia dau canton d'Aimostier, Jean-Louis Nony] * [http://expograpy.blogspot.fr/ Expausicion de muebles e objèctes lemosins en occitan] * [http://occitan.blogs.sudouest.fr/apps/m/archive/2013/01/11/noms-de-luocs-dau-canton-de-nontronh-per-jan-peire-reidi.html ''Noms de luòcs dau canton de Nontronh'', Joan-Pèire Reidí] * [http://m.7alimoges.tv/tags/occitan%20limousin Reportatges de la tele 7ALimoges en occitan lemosin] * [https://web.archive.org/web/20230225023128/https://issuu.com/ieoparis/docs/henri-gilbert---la-covisada Libre ''La convisada'' seguida de Nòtas etimologicas, Henri Gilbert, reedicion IEO] * [https://web.archive.org/web/20130202144401/http://ieo-lemosin.org/?lang=oc IEO dau Lemosin] * [https://m.youtube.com/channel/UC8uANbluFeGEq9NmIN5LcIA canal de vidèos de l'IEO del Lemosin] * [http://la-biaca.org/index.php 'La Biaça' portal de referéncia la memòria occitana lemosina] * [https://web.archive.org/web/20140331171559/http://www.chanson-limousine.net/ Cançons, contes, faulas e nhòrlas lemosinas amb tèxtes, traduccions en francés e vocabulari comentat] * [http://arrilemosin.free.fr Collectiu Arri!] * [http://bartavel.com/tresor/3.Lexique.pdf ''Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez'', Jean-Yves Rideau] * [https://www.marraire.eu/Telecharjar.php?fic=Lexic.pdf ''Lexique de l'occitan nord-est du Velay'', Didier Grange] * [http://bartavel.com/dicoc.html ''Lexic Vivarés-Naut'' de Bartavel.com] * [https://www.marraire.eu/Telecharjar.php?fic=LexicSegolenes.pdf ''Lexique occitan sigolénois''] * [https://web.archive.org/web/20160621074231/http://www.octele.com/video-oc/conta.88/monica.html poèmas de Bernat Lesfarga legits per Monica Burg lo 19/03/2015 a Brajairac al D'ÒC Show d'Òc Tele] == Ligams audio-visuals == * [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.html Lexic occitan e lemosin (extraches del Dict'òc de [[Joan-Pau Verdier]])] * [https://www.francebleu.fr/emissions/le-dict-oc/perigord ''L'òc express'' per [Laurent Labadie]] * [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/COMBI/proverbial.html Dichas e aforismes lemosins per [[Bernard Combi]]] == Vejatz tanben == * [[Occitan]] ** [[Creissent]] * [[Lingüistica]] ** [[Dialectologia]] [[Categoria:Lenga de França]] [[Categoria:Lemosin (region)]] [[Categoria:Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Dialècte occitan]] 9ran9veqlwadc9zg7aoru6y4xftb8kk 0 5054 2499602 1907064 2026-05-03T19:26:53Z Jiròni 239 2499602 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Taxobox debuta | animal | Chelicerata |Chelicerata Collage.png | Exemple de quelicerats. }} {{Taxobox | sosrègne | Eumetazoa}} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa}} {{Taxobox | embrancament | Arthropodes | Arthropoda }} {{Taxobox taxon | animal | sosembrancament |Chelicerata|[[Richard Heymons|Heymons]], [[1901]]}} {{Taxobox taxons | classa | * classa [[Pycnogonida]] * Euchelicerata: ** classa [[Xiphosura]] (Merostomata) ** Dekatriata: *** òrdre †{{lien|Chasmataspidida}} *** Sclerophorata: **** classa [[Arachnida]] **** òrdre †[[Eurypterida]] }} {{Taxobox fin}} Los '''Chélicerats''' ('''Chelicerata'''), nom significant « dotat de [[quelicèra]]s », son un [[sosembrancament]] du [[phylum]] des [[Arthropodes]] que compren las classas actualas dels [[Arachnida|arachnides]] (dont las [[Araneae|aranhas]], los [[Scorpiones|escorpions]] e los [[acari]]ans), dels [[Pycnogonida|pycnogonides]] e dels [[Xiphosura|mérostomes]] (dont las [[Limulidae|limulas]]). Se'n coneis mai de 120000 [[espècia]]s<ref name=LeroseyAubril2026>{{Article| langue=en| títol=A chelicera-bearing arthropod reveals the Cambrian origin of chelicerates| auteur1=Rudy Lerosey-Aubril| auteur2=Javier Ortega-Hernández | périodique=[[Nature (revue)|Nature]]| volume=652| numéro=8111| pages=931-937| date=1 avril 2026| doi=10.1038/s41586-026-10284-2| consulté le=2 avril 2026}}.</ref>. Aqueles animals, per la màger part [[predacion|predators]], subrevisquèron a l'extincion dels [[Trilobita|trilobits]], artropòdes marins fòrça comuns del [[Paleozoïc]]. La màger part dels quelicerats marins, que comprenon especialament los [[Eurypterida|euryptérides]], son ara escantits. == Classificacion Classica == * sosembrancament ''[[Chelicerata]]'' -- Chelicerats ** classa ''[[Arachnida]]'' -- Aracnides ([[Escorpion (artropòde)|escorpion]], [[aranha]]s...) ** classa ''[[Merostomata]]'' -- (Gigantostracèus fossils, [[limula]]s) ** classa ''[[Pycnogonida]]'' -- aranhas de mar == Ligams extèrnes == * {{Faunaeur|10614|''Chelicerata'' }} * {{ITIS|82697|''Chelicerata'' }} * {{ADW|Chelicerata|''Chelicerata'' }} * {{NCBI|6843|''Chelicerata'' }} [[Categoria:Chelicerata|*]] [[Categoria:Artropòde]] as4th03ckkle89xcufsq5xqykkp1ii2 2499603 2499602 2026-05-03T19:28:38Z Jiròni 239 2499603 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Taxobox debuta | animal | Chelicerata |Chelicerata Collage.png | Exemple de quelicerats. }} {{Taxobox | sosrègne | Eumetazoa}} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa}} {{Taxobox | embrancament | Arthropodes | Arthropoda }} {{Taxobox taxon | animal | sosembrancament |Chelicerata|[[Richard Heymons|Heymons]], [[1901]]}} {{Taxobox taxons | classa | * classa [[Pycnogonida]] * Euchelicerata: ** classa [[Xiphosura]] (Merostomata) ** Dekatriata: *** òrdre †{{lien|Chasmataspidida}} *** Sclerophorata: **** classa [[Arachnida]] **** òrdre †[[Eurypterida]] }} {{Taxobox fin}} Los '''quelicerats''' ('''Chelicerata'''), nom significant « dotat de [[quelicèra]]s », son un [[sosembrancament]] de '[[embrancament]] dels [[Arthropodes]] que compren las classas actualas dels [[Arachnida|arachnides]] (dont las [[Araneae|aranhas]], los [[Scorpiones|escorpions]] e los [[acari]]ans), dels [[Pycnogonida|pycnogonides]] e dels [[Xiphosura|mérostomes]] (dont las [[Limulidae|limulas]]). Se'n coneis mai de 120000 [[espècia]]s<ref name=LeroseyAubril2026>{{Article| langue=en| títol=A chelicera-bearing arthropod reveals the Cambrian origin of chelicerates| auteur1=Rudy Lerosey-Aubril| auteur2=Javier Ortega-Hernández | périodique=[[Nature (revue)|Nature]]| volume=652| numéro=8111| pages=931-937| date=1 avril 2026| doi=10.1038/s41586-026-10284-2| consulté le=2 avril 2026}}.</ref>. Aqueles animals, per la màger part [[predacion|predators]], subrevisquèron a l'extincion dels [[Trilobita|trilobits]], artropòdes marins fòrça comuns del [[Paleozoïc]]. La màger part dels quelicerats marins, que comprenon especialament los [[Eurypterida|euryptérides]], son ara escantits. == Classificacion Classica == * sosembrancament ''[[Chelicerata]]'' -- Chelicerats ** classa ''[[Arachnida]]'' -- Aracnides ([[Escorpion (artropòde)|escorpion]], [[aranha]]s...) ** classa ''[[Merostomata]]'' -- (Gigantostracèus fossils, [[limula]]s) ** classa ''[[Pycnogonida]]'' -- aranhas de mar == Ligams extèrnes == * {{Faunaeur|10614|''Chelicerata'' }} * {{ITIS|82697|''Chelicerata'' }} * {{ADW|Chelicerata|''Chelicerata'' }} * {{NCBI|6843|''Chelicerata'' }} [[Categoria:Chelicerata|*]] [[Categoria:Artropòde]] tannubei45gg2cohhthdcb6rkl9h0xi 2499604 2499603 2026-05-03T19:30:57Z Jiròni 239 2499604 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Taxobox debuta | animal | Chelicerata |Chelicerata Collage.png | Exemple de quelicerats. }} {{Taxobox | sosrègne | Eumetazoa}} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa}} {{Taxobox | embrancament | Arthropodes | Arthropoda }} {{Taxobox taxon | animal | sosembrancament |Chelicerata|[[Richard Heymons|Heymons]], [[1901]]}} {{Taxobox taxons | classa | * classa [[Pycnogonida]] * Euchelicerata: ** classa [[Xiphosura]] (Merostomata) ** Dekatriata: *** òrdre †{{lien|Chasmataspidida}} *** Sclerophorata: **** classa [[Arachnida]] **** òrdre †[[Eurypterida]] }} {{Taxobox fin}} Los '''quelicerats''' ('''Chelicerata'''), nom significant « dotat de [[quelicèra]]s », son un [[sosembrancament]] de l'[[embrancament]] (o fimum), dels [[Artropòdes]] que compren las classas actualas dels [[Arachnida|arachnides]] (dont las [[Araneae|aranhas]], los [[Scorpiones|escorpions]] e los [[acari]]ans), dels [[Pycnogonida|pycnogonides]] e dels [[Xiphosura|mérostomes]] (dont las [[Limulidae|limulas]]). Se'n coneis mai de 120000 [[espècia]]s<ref name=LeroseyAubril2026>{{Article| langue=en| títol=A chelicera-bearing arthropod reveals the Cambrian origin of chelicerates| auteur1=Rudy Lerosey-Aubril| auteur2=Javier Ortega-Hernández | périodique=[[Nature (revue)|Nature]]| volume=652| numéro=8111| pages=931-937| date=1 avril 2026| doi=10.1038/s41586-026-10284-2| consulté le=2 avril 2026}}.</ref>. Aqueles animals, per la màger part [[predacion|predators]], subrevisquèron a l'extincion dels [[Trilobita|trilobits]], artropòdes marins fòrça comuns del [[Paleozoïc]]. La màger part dels quelicerats marins, que comprenon especialament los [[Eurypterida|euryptérides]], son ara escantits. == Classificacion Classica == * sosembrancament ''[[Chelicerata]]'' -- Chelicerats ** classa ''[[Arachnida]]'' -- Aracnides ([[Escorpion (artropòde)|escorpion]], [[aranha]]s...) ** classa ''[[Merostomata]]'' -- (Gigantostracèus fossils, [[limula]]s) ** classa ''[[Pycnogonida]]'' -- aranhas de mar == Ligams extèrnes == * {{Faunaeur|10614|''Chelicerata'' }} * {{ITIS|82697|''Chelicerata'' }} * {{ADW|Chelicerata|''Chelicerata'' }} * {{NCBI|6843|''Chelicerata'' }} [[Categoria:Chelicerata|*]] [[Categoria:Artropòde]] suve7n43ztaow32byxrs90qqflycwb4 2499606 2499604 2026-05-03T19:33:31Z Jiròni 239 2499606 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Taxobox debuta | animal | Chelicerata |Chelicerata Collage.png | Exemple de quelicerats. }} {{Taxobox | sosrègne | Eumetazoa}} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa}} {{Taxobox | embrancament | Arthropodes | Arthropoda }} {{Taxobox taxon | animal | sosembrancament |Chelicerata|[[Richard Heymons|Heymons]], [[1901]]}} {{Taxobox taxons | classa | * classa [[Pycnogonida]] * Euchelicerata: ** classa [[Xiphosura]] (Merostomata) ** Dekatriata: *** òrdre †{{lien|Chasmataspidida}} *** Sclerophorata: **** classa [[Arachnida]] **** òrdre †[[Eurypterida]] }} {{Taxobox fin}} Los '''quelicerats''' ('''Chelicerata'''), nom significant « dotat de [[quelicèra]]s », son un [[sosembrancament]] de l'[[embrancament]] (o fimum), dels [[Artropòdes]] que compren las classas actualas dels [[Arachnida|arachnides]] (dont las [[Araneae|aranhas]], los [[Scorpiones|escorpions]] e los [[acari|acars]]), dels [[Pycnogonida|pycnogonides]] e dels [[Xiphosura|mérostomes]] (dont las [[Limulidae|limulas]]). Se'n coneis mai de 120000 [[espècia]]s<ref name=LeroseyAubril2026>{{Article| langue=en| títol=A chelicera-bearing arthropod reveals the Cambrian origin of chelicerates| auteur1=Rudy Lerosey-Aubril| auteur2=Javier Ortega-Hernández | périodique=[[Nature (revue)|Nature]]| volume=652| numéro=8111| pages=931-937| date=1 avril 2026| doi=10.1038/s41586-026-10284-2| consulté le=2 avril 2026}}.</ref>. Aqueles animals, per la màger part [[predacion|predators]], subrevisquèron a l'extincion dels [[Trilobita|trilobits]], artropòdes marins fòrça comuns del [[Paleozoïc]]. La màger part dels quelicerats marins, que comprenon especialament los [[Eurypterida|euryptérides]], son ara escantits. == Classificacion Classica == * sosembrancament ''[[Chelicerata]]'' -- Chelicerats ** classa ''[[Arachnida]]'' -- Aracnides ([[Escorpion (artropòde)|escorpion]], [[aranha]]s...) ** classa ''[[Merostomata]]'' -- (Gigantostracèus fossils, [[limula]]s) ** classa ''[[Pycnogonida]]'' -- aranhas de mar == Ligams extèrnes == * {{Faunaeur|10614|''Chelicerata'' }} * {{ITIS|82697|''Chelicerata'' }} * {{ADW|Chelicerata|''Chelicerata'' }} * {{NCBI|6843|''Chelicerata'' }} [[Categoria:Chelicerata|*]] [[Categoria:Artropòde]] lgy79599darxpsogzov5obykeekmfba 2499607 2499606 2026-05-03T19:37:43Z Jiròni 239 2499607 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Taxobox debuta | animal | Chelicerata |Chelicerata Collage.png | Exemple de quelicerats. }} {{Taxobox | sosrègne | Eumetazoa}} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa}} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox taxon | animal | sosembrancament |Chelicerata|[[Richard Heymons|Heymons]], [[1901]]}} {{Taxobox taxons | classa | * classa [[Pycnogonida]] * Euchelicerata: ** classa [[Xiphosura]] (Merostomata) ** Dekatriata: *** òrdre †{{lien|Chasmataspidida}} *** Sclerophorata: **** classa [[Arachnida]] **** òrdre †[[Eurypterida]] }} {{Taxobox fin}} Los '''quelicerats''' ('''Chelicerata'''), nom significant « dotat de [[quelicèra]]s », son un [[sosembrancament]] de l'[[embrancament]] (o fimum), dels [[Artropòdes]] que compren las classas actualas dels [[Arachnida|arachnides]] (dont las [[Araneae|aranhas]], los [[Scorpiones|escorpions]] e los [[acari|acars]]), dels [[Pycnogonida|pycnogonides]] e dels [[Xiphosura|mérostomes]] (dont las [[Limulidae|limulas]]). Se'n coneis mai de 120000 [[espècia]]s<ref name=LeroseyAubril2026>{{Article| langue=en| títol=A chelicera-bearing arthropod reveals the Cambrian origin of chelicerates| auteur1=Rudy Lerosey-Aubril| auteur2=Javier Ortega-Hernández | périodique=[[Nature (revue)|Nature]]| volume=652| numéro=8111| pages=931-937| date=1 avril 2026| doi=10.1038/s41586-026-10284-2| consulté le=2 avril 2026}}.</ref>. Aqueles animals, per la màger part [[predacion|predators]], subrevisquèron a l'extincion dels [[Trilobita|trilobits]], artropòdes marins fòrça comuns del [[Paleozoïc]]. La màger part dels quelicerats marins, que comprenon especialament los [[Eurypterida|euryptérides]], son ara escantits. == Classificacion Classica == * sosembrancament ''[[Chelicerata]]'' -- Chelicerats ** classa ''[[Arachnida]]'' -- Aracnides ([[Escorpion (artropòde)|escorpion]], [[aranha]]s...) ** classa ''[[Merostomata]]'' -- (Gigantostracèus fossils, [[limula]]s) ** classa ''[[Pycnogonida]]'' -- aranhas de mar == Ligams extèrnes == * {{Faunaeur|10614|''Chelicerata'' }} * {{ITIS|82697|''Chelicerata'' }} * {{ADW|Chelicerata|''Chelicerata'' }} * {{NCBI|6843|''Chelicerata'' }} [[Categoria:Chelicerata|*]] [[Categoria:Artropòde]] fjt2lfqf88yofnp1nx2r7ao31lia784 0 19374 2499640 2483994 2026-05-04T09:15:53Z Neptune, the Mystic 27317 /* Discografia */ New album (https://bravewords.com/news/venom-to-release-into-oblivion-album-in-may-lay-down-your-soul-video-streaming/) 2499640 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{musica Rock}} '''Venom''' qu'ei un grop de [[metal (musica)|metal]] format en [[1979]] a [[Newcastle]] au [[Reiaume Unit]]. Qu'estón un deus grops precursors deu [[thrash metal]] e deu [[black metal]]. Qu'estón eths qui creèn l'apelacion "black metal" en aperant atau lo lor segond album (en referéncia a la [[magia]] negra) mes ne podèm pas díser que hèn black metal segon los còdes estetics actuaus d'aqueth estil. == Discografia == * ''Welcome to Hell'' ([[1981]]) * ''Black Metal'' ([[1982]]) * ''At War with Satan'' ([[1983]]) * ''Possessed'' ([[1985]]) * ''American Assault'' EP ([[1985]]) * ''Canadian Assault'' EP ([[1985]]) * ''French Assault'' EP ([[1986]]) * ''The Singles 1980-1986'' ([[1986]]) * ''Calm Before the Storm'' ([[1987]]) * ''Eine Kleine Nachtmusik'' ([[1987]]) * ''Prime Evil'' ([[1989]]) * ''Tear Your Soul Apart'' EP ([[1990]]) * ''Temples of Ice'' ([[1991]]) * ''The Book of Armageddon'' (Best Of) ([[1992]]) * ''The Waste Lands'' ([[1992]]) * ''Kissing the Beast'' ([[1993]]) * ''Skeletons in the Closet'' ([[1993]]) * ''Old, New, Borrowed and Blue'' ([[1994]]) * ''Venom '96'' ([[1996]]) * ''Cast in Stone'' ([[1997]]) * ''Resurrection'' ([[2000]]) * ''Metal Black'' ([[2006]]) * ''Hell'' ([[2008]]) * ''Fallen Angels'' ([[2011]]) * ''From the Very Depths'' ([[2015]]) * ''Storm the Gates'' ([[2018]]) * ''Into Oblivion'' ([[2026]]) {{Multi bendèl|portal musica|portal rock}} [[Categoria:Thrash metal]] [[Categoria:Grop de musica britanic]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de black metal]] [[Categoria:Grop de thrash metal]] [[Categoria:Grop de rock britanic]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] fbbzn2ipc9beye38f25zv5n6g7p3ly0 0 23608 2499615 1905293 2026-05-03T23:54:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499615 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Image:Alexandre_Deulofeu_-_Foto_1.jpg|thumb|'''Alexandre Deulofeu Torres''']] '''Alexandre Deulofeu i Torres''' ([[L'Armentera]], [[20 de setembre]] de [[1903]] - [[Figueres]], [[22 de genièr]] de [[1978]]) foguèt un politician [[Catalonha|catalan]] e un filosòf de l'istòria qu'escriguèt sus cò qu'el nomenava "Matematica de l'istòria", una teoria ciclica sus l'evolucion de las civilizacions. == Biografia == Alexandre Deulofeu nasquèt en 1903 a l'Armentera, un vilatjòt del [[Naut Empordan]], ont lo sieu paire èra farmacian. A tres ans, anèt viure a [[Sant Pere Pescador]] e aprèp nòu ans se desplacèt a [[Figueres]]. Estudièt e obtenguèt lo bachelierat al licèu Ramon Muntaner de Figueres e a [[Barcelona]]. Faguèt puèi los estudis universitaris de farmacia e sciéncias quimicas a [[Madrid]], e acabèt aquela filièra a [[Barcelona]]. Quand tornèt a [[Figueres]] ganhèt lo concors a cadièra e faguèt de professor al licèu de [[Figueres]]. Comencèt alara una etapa d'intensa activitat politica, d'en primièr coma dirigent de la Joventut Nacionalista Republicana d'[[Empordan]] e aprèp en qualitat de regidor per [[ERC]]. Cònsol accidental de [[Figueres]] pendent la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra Civila]], evitèt d'afrontaments, de sacatges e de persecucions dins la vila. Foguèt mobilizat per far de sanitari al front. S'exilièt lo 5 de febrièr de [[1939]] amb la retirada republicana en [[França]]. Pendent l'exili faguèt mantun mestièr: ensenhèt de matèrias diferentas, musician violonista e saxofonista dins diferents grops de musica de recreança e classics, pagés experimental e creador de plantacions sens tèrra amb de solucions liquidas de la siá invencion, obrièr de fabrica, maçon, escrivan, poèta, e causas autras. Faguèt amistat amb [[Francesc Pujols]] e [[Salvador Dalí]]. Tornèt de l'exili lo 22 de genièr de [[1947]] e se consagrèt a la farmacia, a contunhar las siás investigacions e a escriure. Moriguèt a [[Figueres]] lo 27 de decembre de [[1978]], e laissèt sens la finalizar la version espandida de la siá òbra granda entitolada ''La matematica de l'istòria''. == Pensada == Afirmèt que las civilizacions e los empèris passan per de cicles equivalents als cicles naturals dels èssers vius. Cada civilizacion pòt arribar a complir, almens, tres cicles de 1700 ans cadun. Compreses dins las civilizacions, los empèris an una durada mejana de 550 ans. Afirmèt que mejançant la coneissença de la natura dels cicles se pòdon evitar las guèrras, consideradas que son pas necessàrias, fasent que los procèsses vengan pacifics. Tanben diguèt que l'umanitat poirà èsser capabla, se los coneis, d'alterar sos pròpris cicles, e qu'aquela deu tendre a s'organizar jos la forma d'una confederacion universala de pòbles liures. L'enonciat de la lei matematica que, segon el, determina l'evolucion dels pòbles se resumís en los punts seguents (capítol III de ''La Matematica de l'istòria'' en [[catalan]], edicion de [[1967]]): # Totes los pòbles passan per d'epòcas de grand fraccionament demografic, alternadas amb d'autras epòcas de granda unificacion o epòcas imperialistas. # Las epòcas de grand fraccionament an una durada de sièis sègles e mièg. Las epòcas de granda unificacion an una durada de dètz sègles e mièg. Lo cicle evolutiu compren, doncas, dètz-e-sèt sègles. # Pendent aquel procès evolutiu los pòbles passan per de fasas perfièchament establidas per arribar, a la fin del cicle, a ocupar la meteissa posicion qu'al sieu començament. # Lo cicle evolutiu compren totes los òrdres de l'activitat umana, es a dire que devèm considerar, en mai d'un cicle politic, un cicle social, artistic, filosofic, scientific... # Totes los pòbles seguisson la mateissa evolucion, mas aquela demòra avançada o endarrierida segon la posicion geografica de cada país. # La fòrça creatritz es pas la meteissa per totes los pòbles. Per cada cicle i a una zona d'intensitat creatritz maximala, aquela zona se desplaça d'un cicle al seguent dins lo meteis sens que lo procès genèra. Aquel avança en [[Euròpa]], de l'Orient devèrs l'Occident mediterranèu e passa aprèp de la [[Peninsula Iberica]] a [[Gàllia]], contunha a las [[illas Britanicas]], seguís a travèrs dels pòbles germanics e arriba finalament als pòbles nordics e eslaus. # Los nuclèus imperialistas que donan luòc a las epòcas de granda unificacion politica seguisson de procèsses biologics perfièches, identics entre eles e amb una longevitat que dura de cinc a sièis sègles. # La transformacion dels regims politics e socials se realiza pas segon una linha constanta ascendenta o descendenta, mas mejançant d'avençadas e de reculadas alternativament, los unes mai intenses que los autres, e aquò dona lo resultat d'una linha copada. La resultanta d'aquela linha equival a una avançada dins un sentit determinat. Es çò que se nomma "Lei de las doas cambadas endavant e una enrèire". La siá pensada es en relacion amb las idèas d'[[Oswald Spengler]] e d'[[Arnold J. Toynbee]], que tanben enoncièron de teorias sus lo caractèr ciclic de las civilizacions, mas sens arribar a la mesura matematica mai precisa qu'expausa Deulofeu. Pendent lo sieu exili e tanben amb posterioritat, Deulofeu percorreguèt mantun musèu, temple e monument de diferents païses ont, entre autras conclusions, deduguèt d'aver rescontrat l'origina de l'[[art romanic]] al sègle IX entre [[Empordan]] e [[Rosselhon]], qu'èra l'origina de çò qu'el nommava lo segond cicle de la civilizacion europèa occidentala, aprèp lo primièr cicle. == Bibliografia == * ''Catalunya i l'Europa futura'' (''Catalonha e Euròpa futura''), [[Barcelona]], Llibreria Catalònia, [[1934]] (prefaci d'[[Antoni Rovira i Virgili]]. Edicion facsimile de [[1978]]). * ''Catalunya 1932-1934'' (''Catalonha 1932-1934''), [[Barcelona]], Llibreria Catalònia, [[1935]]. * ''Química estructural, primera part'' (''Quimia estructurala, primièra partida''), [[Figueres]], Edicions de l'Escola del Treball, [[1937]]. * ''L'evolució social'' (''L'evolucion sociala''), [[Figueres]], Edicions de l'Escola del Treball, [[1937]] (i a un segond volum inedit). * ''La energía atómica al servicio de la química'' (''L'energia atomica al servici de la quimia''), e ''La energía atómica y la energía iónica'' (''L'energia atomica e l'energia ionica''), edicions ciclostiladas per Breviata Médica (servici d'informacion medical dels laboratòris Leti e Uquita), [[Barcelona]], [[1949]]. * ''La Matemática de la Historia'' (''La Matematica de l'istòria''), [[Barcelona]], Aymà ed., [[1951]]. * ''La energía atómica al servicio de la química'' (''L'energia atomica al servici de la quimia''), [[Barcelona]], Editorial Emporitana, [[1952]]. * ''Europa al desnudo'' (''Euròpa despolhada''), [[Barcelona]], Editorial Emporitana, [[1954]]. * ''Nacimiento, grandeza y muerte de las civilizaciones'' (''Naissença, grandor e mòrt de las civilizacions''), [[Barcelona]], Casa del Libro, [[1956]] (volum I en [[espanhòl]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''La matemàtica de la història en la cultura occidental'' (''La matematica de l'istòria dins la cultura occidentala''), "Els Autors de l'Ocell de Paper", [[Barcelona]], Editex, [[1957]]. * ''Los grandes errores de la Historia. Del servilismo a la democracia'' (''Las grandas errors de l'istòria. Del servilisme a la democracia''), [[Barcelona]], Aymà ed., [[1958]] (volum II en [[espanhòl]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''L'Empordà, bressol de l'art romànic'' (''Empordan, brèç de l'art romanic''), [[Barcelona]], Gràfiques Diamant, [[1961]]. * ''El Ampurdán, cuna del arte románico'' (''Empordan, brèç de l'art romanic''), [[Barcelona]], Gràfiques Diamant, [[1962]]. * ''Catalunya, origen de la pintura medieval'' (''Catalonha, origina de la pintura medievala''), [[Barcelona]], ed. Selecta, [[1963]]. * ''Cataluña, origen de la pintura medieval'' (''Catalonha, origina de la pintura medievala''), [[Barcelona]], ed. Selecta, [[1963]]. * ''La Matemàtica de la Història'' (''La Matematica de l'istòria''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1967]]. * Prefaci, dins lo libre de [[Carles Fages de Climent]] ''Vilasacra, capital del món'' (''Vilasacra, capitala del mond''), [[Figueres]], ed. Pérgamo, Primièra Edicion [[1967]], Segonda Edicion [[1977]], Tresena Edicion [[1993]]. * ''L'Empordà-Rosselló, bressol de l'escultura romànica'' (''Empordan-Rosselhon, brèç de l'escultura romanica''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1968]] (fotografias de [[Joaquim Fort de Ribot]]). * ''Les cultures europees. De la primera onada històrica de gran fragmentació demogràfica'' (''Las culturas europèas. De la primièra èrsa istorica de granda fragmentacion demografica''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1969]] (volum III en [[catalan]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''La pau al món per la Matemàtica de la Història'' (''La patz dins lo Mond per la matematica de l'istòria''), [[Barcelona]], ed. Pòrtic, [[1970]]. * ''Naixença, grandesa i mort de les civilitzacions'' (''Naissença, grandor e mòrt de las civilizacions''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1970]] (volum I en [[catalan]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''El monestir de Sant Pere de Roda. Importància, història i art'' (''Lo monastèri de Sant Pere de Ròda. Importància, istòria e art''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1970]]. * ''Els grans errors de la Història'' (''Las grandas errors de l'istòria''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1971]] (volum II en [[catalan]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''Lluita d'imperis, primera part: persa, macedoni, cartaginès, romà, bizantí'' (''Luta d'empèris, primièra partida: persan, macedonian, cartaginés, roman, bizantin''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1972]] (volum IV en [[catalan]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''L'Empordà, bressol de l'art romànic'' (''Empordan, brèç de l'art romanic''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1972]]. * ''La paz mundial por la Matemática de la Historia'' (''La patz mondiala per la matematica de l'istòria''), [[Barcelona]], ed. Pòrtic Hispànic, [[1973]]. * ''Lluita d'imperis, segona part: teutònic, anglosaxó, polonès, danès, noruec, víking, lituà, suec, moscovita'' (''Luta d'empèris, segonda partida: teutonic, anglosaxon, polonés, danés, norvegian, viking, suedés, moscovita''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1973]] (volum V en [[catalan]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''El segon cicle europeu. El procés polític i social'' (''Lo segond cilce europèu. Lo procès politic e social''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1974]] (volum VI en [[catalan]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''Memòries de la revolució, de la guerra i de l'exili'' (''Memòrias de la revolucion, de la guèrra e de l'exili''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1975]], dos volums. * Mots preliminars, dins lo libre de [[Sebastià Delclòs]], ''Guia del romànic de l'Alt Empordà'' (''Guida del romanic del Naut Empordan''), [[Figueres]], Centre Excursionista Empordanès, [[1975]]. * ''Catalunya, mare de la cultura europea'' (''Catalonha, maire de la cultura europèa''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1977]] (volum VII en [[catalan]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''La segona onada imperial a Europa'' (''La segonda èrsa imperiala en Euròpa''), [[Figueres]], Editorial Emporitana, [[1977]] (volum VIII en [[catalan]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''Nacimiento, grandeza y muerte de las civilizaciones'' (''Naissença, grandor e mòrt de las civilizacions''), [[Buenos Aires]], ed. Plus Ultra, [[1978]] (version especiala per l'[[America del Sud]], prefaci d'[[Abelardo F. Gabancho]]). * ''Les cultures irano-sumèria-caldea, hitita i egípcia'' (''Las culturas iranosumerianacaldèa, itita e egipciana''). [[Figueres]], realizacion: Amics de l'Albera i Cap de Creus, Centre Escursionista Empordanès, edicion postuma [[2005]] (volum IX en [[catalan]] de ''La matemàtica de la història'' (''La matematica de l'istòria'')). * ''Història de l'art universal'' (''Istòria de l'art universal''). [[Figueres]], realizacion: Amics de l'Albera i Cap de Creus, Centre Excursionista Empordanès, edicion postuma, octòbre [[2008]]. * ''Articles i altres escrits. Els darrers mots'' (''Articles e d'autres escrits. Los darrièrs mots''). [[Figueres]], realizacion: Amics de l'Albera i Cap de Creus, Centre Excursionista Empordanès, concepcion e seguiment: Juli Gutiérrez Deulofeu, edicion postuma, junh [[2012]]. == Fonts == * ''Alexandre Deulofeu''. [[Figueres]], Ajuntament de Figueres, Institut d'Estudis Empordanesos, Patronat Francesc Eiximenis, [[2003]]. * Juli Gutiérrez Deulofeu. ''Alexandre Deulofeu, la Matemàtica de la Història'' (''Alexandre Deulofeu, la matematica de l'istòria''), [[Barcelona]], Llibres de l'índex / Neopàtria, [[2004]]. * Enric Pujol, Jordi Casassas, Francesc Roca, Juli Gutiérrez Deulofeu. ''La Matemàtica de la Història. La teoria cíclica d'Alexandre Deulofeu'' (''La matematica de l'istòria. La teoria ciclica d'Alexandre Deulofeu''), [[Figueres]], Brau Edicions, [[2005]]. == Ligams == * [https://web.archive.org/web/20110725231410/http://deulofeu.org/ Alexandre Deulofeu web] [[Categoria:Naissença en 1903|Deulofeu, Alexandre]] [[Categoria:Decès en 1978|Deulofeu, Alexandre]] [[Categoria:Istorian|Deulofeu, Alexandre]] [[Categoria:Personalitat catalana|Deulofeu, Alexandre]] s6izpoz5d3a5pg43x5zyfr0q0dx9t22 0 29469 2499596 2499491 2026-05-03T17:07:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás */ 2499596 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. QUilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissibla caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebels emocionaus e comportamentaus. === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] ta5f2vb0yug0x699xbb7y8id64a2t94 2499600 2499596 2026-05-03T18:14:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* Classificacion */ 2499600 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. QUilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissibla caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebels emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 45z8to8674vnf828ub4t7lg96afqbfk 2499620 2499600 2026-05-04T04:46:40Z Nicolas Eynaud 6858 /* Classificacion */ 2499620 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. QUilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissibla caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebels emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] ldxlfmj6jz5lkplx0wvtqnshgp0ziv7 2499621 2499620 2026-05-04T04:58:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Classificacion */ 2499621 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. QUilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissibla caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebels emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Pasmens, chal nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] kpnvcxlfdwvgw0d2600dd9nid1j5e79 2499622 2499621 2026-05-04T05:00:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* Classificacion */ 2499622 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissibla caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] klm4hc0kvfvr2rovc8or37wd6aeco1o 0 36868 2499643 2359813 2026-05-04T10:48:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499643 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en gascon--><!--Aranès--> [[Fichièr:KlausEbner.jpg|thumb|''Klaus Ebner (2008)'']] '''Klaus Ebner''', neishut eth [[8 d'agost]] de [[1964]] en [[Viena (Àustria)]], ei un escrivan [[Àustria|austrian]] de [[lenga alemanda|lengua alemanda]] e tanben un [[poèta]] en [[catalan|lengua catalana]]. Durant es ans 80 publiquèc libres informatics e en revistes literàries primeiros tèxtes cuerti e [[poesia]]. Era primeira colleccion de racontes s'editèc eth 2007. == Biografia == '''Klaus Ebner''' estudièc [[lengas romanicas|lengües romaniques]] e er [[alemand]], traductologia e [[economia]] europèa.<ref>Cf. era biografia en Ebner, Klaus: ''Auf der Kippe'', Gosau 2008, p. 139.</ref> Durant es ans 80 trabalhèc per ua associacion e ua revista literària.<ref>Ebner siguec autor e redactor dera revista literària vienesa ''Texte''.</ref> Dempús començèc ses carrières professionaus coma era traduccion, er ensenhament de lengües estrangères e era collaboracion enes projèctes informatics.<ref>Cf. era biografia en Lorenz, Dieter e Klaus Ebner: ''DNS-Implementierung im Windows-Netzwerk'', Microsoft Press, Unterschleißheim 2004, p. 427.</ref> Durant es ans 90 er autor escriuec articles especializats e libres<ref>Escriuèc pes editoriaus Data Becker, Markt & Technik, IWT, TEWI e Microsoft Press.</ref> sus [[logiciau]]s e hilats informatics. Des dera fi des ans escolars escrivia pròsa corta, poesia e radiocomèdies.<ref>Per exemple er es revistes ''Texte'' (1983-1986) e ''Lesezirkel'' (20 e 27).</ref> Usuaument publicava en revistes literàries e culturaus. Es publicacions en revistes e antologies augmentèren a partir deth 2004.<ref>Eth 2005 publiquèc aumens 9 tèxtes er es revistes ''Literarisches Österreich 2/2005'', ''Literatur und Kritik 397/398'', ''Lyrikzeit'' (ezine), ''Gegenwind 21'', ''die Rampe 4/2005'', ''Schnipsel'' (ezine) damb dues contribucions, ''Schreibkraft 12'' e ''Volltext.net'' (ezine).</ref> Klaus Ebner ei un autor de narrativa ([[roman]], contes e pròsa curta), [[assag]]s e [[poesia]]. Escriu poesia en [[lenga alemanda|alemand]] e en [[lenga catalana|catalan]]. Eth 2007 a recebut ua subvencion deth govèrn austriac per escríuer un ensag istoricoculturau sus eth [[Andòrra|Principat d'Andòrra]].<ref>Cf. er interviu de Christof Pelz ara [https://web.archive.org/web/20081010203014/http://www.klausebner.eu/pages/biografie/essays-interviews.php pagina oficiau der autor].</ref> Es tèxtes de Ebner evoquen es [[societat]]s multiculturals, es [[mentalitat]]s, es lengües, es etnies e es credences.<ref>Per exemple es racontes ''Notruf'', ''Momentaufnahme'' e ''Der Pflegling'' en Ebner, Klaus: ''Lose'', Neckenmarkt 2007.</ref> Era tolerància e era comprenença vien mès visibles encara laguens eth dusau libre ''Auf der Kippe''. Eth poèma "òme de papèr" a estat mencionat ath Prèmi Internacionau de Poesia ''Nosside''. Eth jurat mencionèc era "tristesa metropolitana", representada per òme de papèr qu'a coma minjar era solitud e coma guarnicion era esperança decebuda.<ref>Amoroso, Giuseppe: ''L'immaginario dei poeti del Nosside 2007 e il loro potere di esprimere il mondo'', Città del Sole Editioni, ISBN 978-8873511847, Reggio Calabria 2007, p. 41 (italian), p. 49f. (espanhòu).</ref> Eth poèma catalan ''el perquè de tot plegat'' siguec mencionat ara Catalana de Lletres 2004<ref>''La Catalana de Lletres'', Cossetània Edicions ISBN 84-9791-098-2, Barcelona 2005, p. 40.</ref>, descriu er afan que sente un escrivan entà escríuer: {| class="wikitable" |- ! Catalan ! Occitan |- | ''escriure<br /> ''vol dir foragitar<br /> ''el flux ardent de dins<br /> ''atreure<br /> ''un glop de trencaclosques<br /> ''amb llum i mil paraules<br /> ''complaure<br /> ''el joc de l'escrivent<br /> ''que cull un do profund<br /> ''escriure<br /> ''atreu els cossos negres<br /> ''de llengües raonades'' | ''escríuer<br /> ''vò díder horabandir<br /> ''eth flux ardent de laguens<br /> ''atrèir<br /> ''ua gorjada de trencaclosques<br /> ''damb lutz e mil paraules<br /> ''complàuer<br /> ''eth jòc der escrivan<br /> ''que coelh un don prigond<br /> ''escríuer<br /> ''atrè es còrssi neres<br /> ''de lengües pensades'' |- |} Eth 2008, Klaus Ebner arrecebec eth prèmi ''Wiener Werkstattpreis 2007''. Eth tèxte guanhador, ''Der Flügel Last (Eth pes des ales)'', ei ua narracion sus ua mainada de sèt ans qu'a [[càncer]]. Er estil narratiu adòpte era perspectiva dera mainada. Damb er ensag guanhador ''Was blieb vom Weißen Ritter? (Qué demorèc deth cavalièr blanc?)'' represente eth roman medievau catalan ''Tirant lo Blanc'' deth valencian [[Joanot Martorell]] a un public de parlar alemand. Er autor honec era pròpria experiéncia de lector damb es hèts istorics e filologics.<ref>Es dus tèxtes son publicadi en Schaden, Peter: ''wordshop x'', FZA Verlag, Viena 2008.</ref> Klaus Ebner viu e trabalhe en [[Viena (Àustria)]] e ei membre des associacions austriaques des escrivans ''Grazer Autorinnen Autorenversammlung (GAV)''<ref>Cf. era fiche d'autor ara [http://www.gav.at/member.html?menu=3&sel=2&mid=694&sub= pagina dera associacion GAV].</ref> e ''Österreichischer Schriftstellerverband (ÖSV)''. == Prèmis == * 2008 ''Subvencion pera Literatura'', deth govèrn austriac * 2007 ''Wiener Werkstattpreis 2007'', prèmi principau ([[Viena (Àustria)]]) * 2007 ''Subvencion de Viatge pera Literatura'', deth govèrn austriac * 2007 ''Premio Internazionale di Poesia Nosside'', mencion (Reggio de Calàbria) * 2005 ''Feldkircher Lyrikpreis'', Prèmi de Poesia de Feldkirch (quart) * 2004 ''La Catalana de Lletres 2004'', mencion e edicion deth poèma ena antologia * 1988 ''Prèmi pera Joventut'' dera banca Die Erste peth roman ''Nils'' * 1984 ''Prèmi de Radiocomèdia'' dera revista literària ''Texte'' (tercer) == Bibliografia == * ''Hominide'' («Hominidat»), raconte, FZA Verlag, Viena 2008, ISBN 978-3950229974 * ''Auf der Kippe'' («En equilibri inestable»), pròsa corta, Arovell Verlag, Gosau (Àustria) 2008, ISBN 978-3902547675 * ''Lose'' («Destins»), racontes, Edition Nove, Neckenmarkt (Àustria) 2007, ISBN 978-3852511979 == Òbras en lengua catalana == * ''Vermells'' («Vermelhs»), poesia, [[:ca:SetzeVents Editorial|SetzeVents Editorial (en catalan)]], Urús 2009, ISBN 978-8492555109 * ''El perquè de tot plegat'', poèma, en: La Catalana de Lletres 2004, Cossetània Edicions, Barcelona 2005, ISBN 8497910982 == Contribucions a antologies (exemples) == * ''Die Stadt und das Meer'' (Era ciutat e era mar); assag (''alemand''), en: Reisenotizen, FZA Verlag, Viena 2007, ISBN 978-3950229943 * ''Routiniert'' (Rutinàriament); narracion (''alemand''), en: Sexlibris, Schreiblust Verlag, Dortmund (Alemanha) 2007, ISBN 978-3980827812 * ''Weinprobe'' (Degustacion de vin); narracion (''alemand''), en: Das Mädchen aus dem Wald, Lerato-Verlag, Oschersleben (Alemanha) 2006, ISBN 393888214X * ''Abflug'' (Arringada); narracion (''alemand''), en: Gedanken-Brücken, Edition Doppelpunkt, Viena 2000, ISBN 385273102X * ''Island'' (Islàndia); poèma (''alemand''), en: Vom Wort zum Buch, Edition Doppelpunkt, Viena 1997, ISBN 3852730562 * ''Heimfahrt'' (Retornar a casa); narracion (''alemand''), en: Ohnmacht Kind, Boesskraut & Bernardi, Viena 1994, ISBN 3700406606 * ''Träume'' (Sòns); pròsa (''alemand''), en: Junge Literatur aus Österreich 85/86, Österreichischer Bundesverlag, Viena 1986, ISBN 3215060965 == Fonts == * ''Literarisches Leben in Österreich/Vida literària en Àustria'' Nº 5, IG Autorinnen Autoren, Viena 2001, ISBN 3900419299, p. 730 * Anthologia ''Kaleidoskop'', ed. Eleonore Zuzak, Edition Atelier, Viena 2005, ISBN 3902498013, informacion sus er autor p. 368 * Revista literària ''Lichtungen'' Nº 109/2007, [[Graz]] 2007, ISSN 1012-4705, informacion sus er autor p. 114 * Revista literària ''Literatur und Kritik'' Nº 397/398, [[Salzborg]] 2005, informacion sus er autor p. 111 * [http://www.dum.at/doc/autor.php?autnr=23&nav=aut Revista literària ''DUM'' (Àustria)], biografia en linha * Revista literària ''Neue Sirene'' Nº 21, [[Munic]] 2007, ISBN 978-3000203589, ISSN 0945-9995, informacion sus er autor p. 131 == Nòtes == <small><references/></small> == Ligams extèrnes == * [http://www.gav.at/member.html?menu=3&sel=2&mid=694&sub=/ GAV Associacion des Escrivans Austrians, entrada sus Klaus Ebner] * [https://web.archive.org/web/20071117075815/http://www.schreib-lust.de/verlag/autoren/klaus_ebner.php Biografia (en alemand), Schreiblust-Verlag] * [https://web.archive.org/web/20071024211208/http://schreibkraft.adm.at/ausgaben/13-mitte/reflektor/ ''Reflektor'', raconte en alemand, revista Schreibkraft 13 (Àustria)] * [https://web.archive.org/web/20110815073630/http://schreibkraft.adm.at/ausgaben/15-noch-fragen/selbsterklarend ''Selbsterklärend'', narracion en alemand, revista Schreibkraft 15 (Àustria)] * [http://www.media4ways.de/pool/schnipsel.htm?formen.htm/ ''Lyrische Formen'', narracion en alemand, revista Schnipsel (Alemanha)] * [http://www.lyrik.ch/lyrzeit/ebner/ poesia en alemand, revista Lyrikzeit (Soïssa)] * [http://www.joescric.com/publica/comunidad/obra.aspx?cod=5354/ ''Capvespre venecià'', poèma catalan, Jo Escric.com] * [http://www.klausebner.eu/ Pagina Web der autor «Fitxa de l'autor», en alemand e catalan] {{DEFAULTSORT:Ebner, Klaus}} {{commonscat|Klaus Ebner}} [[Categoria:Escrivan austriac]] [[Categoria:Escrivan de lenga alemanda]] [[Categoria:Escrivan de lenga catalana]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1964]] 3hg9xrepqxvs6axrkbmohk3p6tu3s1r 0 74225 2499635 2216743 2026-05-04T08:35:41Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499635 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Gonnelieu | nomcomuna2=Gonnelieu | imatge= Gonnelieu.jpg | descripcion= La gl&egrave;isa de Gonnelieu | lògo= | escut=Blason de la ville de Gonnelieu (59) nord-france.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Cambrai|Cambrai]] | canton=[[Canton de Marcoing|Marcoing]] | insee =59267 | sitweb= | cp =59231 | cònsol =Roland Carrez | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Gannelons (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.15388888889 |latitud=50.0586111111 | alt mini =89 | alt mej = | alt maxi =137 | km² =4.97 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Geografia== ==Istòria== {{Apertium|fr}} En novembre 1917 l'armada anglesa (12th Division) en lo marc de la [[Batalha de Cambrai (1917)]] es a Gonnelieu per formar una t&egrave;sta defensiva amb la ''55th (West Lancashire) Division''<ref>[https://web.archive.org/web/20040205072042/http://www.1914-1918.net/12div.htm Pagina (n'angl&eacute;s) sus l' ist&ograve;ria de la ''12th (Eastern) Division'']</ref>. Continuament a la [[Batalha de Picardie]] (8 al 15 d'agost de 1918), l'ocupant alemand estend a retrocedir. Lo 9 d'agost de 1918, lo c&ograve;rs d'armada del [[Charles Jacquot|general Jacquot]] atac a 16 oras lo sector sud de [[Montdidier]], sus la t&egrave;sta Gonnelieu, lo [[Ployron]]. N'en oct&ograve;bre 1918, los soldats Angleses an refusat l'armada alemanda en lo sector [[Sant-Quentin]] - [[Cambrai]]. Son a [[Thorigny]], Gonnelieu e son arribats a ''Cr&egrave;vecoeur'', [[Tilloy]] e [[Proville]] en delimitant pauc a pauc Cambrai. L'armada alemanda manten la si&aacute; politica de t&egrave;rra cremada e incendi Cambrai. {{Original|fr}} En novembre 1917 l'armée anglaise (12th Division) dans le cadre de la [[Bataille de Cambrai (1917)]] est à Gonnelieu pour former un front défensif avec la ''55th (West Lancashire) Division''<ref>[https://web.archive.org/web/20040205072042/http://www.1914-1918.net/12div.htm page (en anglais) sur l'histoire de la ''12th (Eastern) Division'']</ref>. Suite à la [[Bataille de Picardie]] (8 au 15 août 1918), l'occupant allemand tend à reculer. Le 9 août 1918, le corps d’armée du [[Charles Jacquot|général Jacquot]] attaque à 16 heures le secteur sud de [[Montdidier]], sur le front Gonnelieu, le [[Ployron]]. En octobre 1918, les soldats Anglais ont repoussé l'armée allemande dans le secteur [[Saint-Quentin]] - [[Cambrai]]. Ils sont à [[Thorigny]], Gonnelieu et ont atteint ''Crèvecoeur'', [[Tilloy]] et [[Proville]] encerclant peu à peu Cambrai. L'armée allemande maintient sa politique de terre brûlée et incendie Cambrai. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59267 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Roland Carrez |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59267 |1793=486 |1800=389 |1806=394 |1821=710 |1831=893 |1836=889 |1841=900 |1846=942 |1851=915 |1856=905 |1861=1008 |1866=997 |1872=973 |1876=986 |1881=868 |1886=845 |1891=817 |1896=810 |1901=736 |1906=760 |1911=682 |1921=405 |1926=443 |1931=383 |1936=372 |1946=311 |1954=337 |1962=328 |1968=310 |1975=273 |1982=276 |1990=272 |1999=266 |2004= |2005= |2006=280 |2007=287 |2008=308 |2009=319 |cassini=15720 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59267 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] gpz2f7vg3t3e2q76tu1fdpj1l6fuoja 0 74379 2499590 2217716 2026-05-03T15:42:31Z JackyM59 60827 P 2499590 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Neuville-Saint-Rémy | nomcomuna2= Neuville-Saint-Rémy | imatge= Mairie de Neuville-Saint-Rémy.jpg | descripcion= La comuna | lògo= | escut= Blason de la ville de Neuville-Saint-Rémy (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Cambrai|Cambrai]] | canton= [[Canton de Cambrai-Ouest|Cambrai-Ouest]] | insee = 59428 | sitweb= | cp = 59554 | cònsol = Jean-Pierre Couvent (Divers droite) | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Neuvillois (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 3.22305555556 |latitud= 50.1883333333 | alt mini = 42 | alt mej = | alt maxi = 67 | km² = 2.37 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Geografia== ==Istòria== {{Apertium|fr}} Pendent lo peri&ograve;de [[gallo-romain]]e, lo territ&ograve;ri i avi&aacute; poblat pels [[Nerviens]], #que los ne cabes-de lu&ograve;cs #&egrave;sser [[Bavay]] de contunh [[Cambrai]]. A la Mi&egrave;ja Edat lo vilatge d&eacute;pendait del [[Abbaye de Anchin|abbaye b&eacute;n&eacute;dictine de Anchin]]<ref name="TC-NeuvilleSR"> {{ligam web |url=http://www.tourisme-cambresis.fr/comuna-74-Neuville%20Santa-R%C3%A9my.html |t&iacute;tol=Neuville-Sant-R&eacute;my |lu&ograve;c=lo lu&ograve;c de l'associacion Bur&egrave;u de torisme del Cambr&eacute;sis |consultat lo=4 de mar&ccedil; de 2012. }}</ref>. Al continuament del [[tractat de Verdun]] de 843 #que partejava l'emp&egrave;ri de [[Charlemagne]], lo Escaut #venir per u&egrave;ch s&egrave;gles la fronti&egrave;ra del reialme de Fran&ccedil;a e del [[Sant-Emp&egrave;ri romain germanique|Emp&egrave;ri]]. La posicion termier&egrave;ra del vilatge la #expausar a div&egrave;rsas recuperacions a las destruccions e a las pillages : i agu&egrave;t incendiat pels Franceses lo 26 de novembre de 1553, pels Espanh&ograve;ls l'an 1595<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. En 1794 lo z&egrave;le anti-religi&oacute;s de la [[Convencion montagnarde]], pourchassant pertot los signes del &laquo; fanatisme &raquo;, renomma la municipalitat &laquo; Neuville-la-Cau&ccedil;ada &raquo;. A {{la s-|XIX|e}} la Escaut #&egrave;sser canalis&eacute; e connectat al [[canal de Sant-Quentin]], #&ccedil;&ograve; que #transformar lo p&ograve;ble rural dins una pichona vila industriala e residenciala<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. La [[Primi&egrave;ra Gu&egrave;rra mondiala]] #daissar la municipalitat en granda part destruida<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. Es al cors de la {{s-|XX|e}}, mai particularament en los ans 1960, que la municipalitat a conegut lo sieu creissement la mai espectaculara pel bastiment de lotissements pavillonnaires, amb un ganh de populacion de 45 % dintre las recensements de 1962 e 1968. Neuville-Sant-R&eacute;my es u&egrave;i lo segond comuna de l'aglomeracion de Cambrai per la si&aacute; populacion, mas a gaireben perdut {{unitat|200|abitants}} entre 1999 e 2009. {{Original|fr}} Pendant la période [[gallo-romain]]e, le territoire était peuplé par les [[Nerviens]], dont les chefs-lieux furent [[Bavay]] puis [[Cambrai]]. Au Moyen Âge le village dépendait de l'[[Abbaye d'Anchin|abbaye bénédictine d'Anchin]]<ref name="TC-NeuvilleSR"> {{lien web |url=http://www.tourisme-cambresis.fr/commune-74-Neuville%20Saint-R%C3%A9my.html |titre=Neuville-Saint-Rémy |site=le site de l'association Office de tourisme du Cambrésis |consulté le=4 mars 2012. }}</ref>. À la suite du [[traité de Verdun]] de 843 qui partageait l'empire de [[Charlemagne]], l'Escaut devint pour huit siècles la frontière du royaume de France et de l'[[Saint-Empire romain germanique|Empire]]. La position frontalière du village l'exposa à plusieurs reprises aux destructions et aux pillages : il fut incendié par les Français le 26 novembre 1553, par les Espagnols en 1595<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. En 1794 le zèle anti-religieux de la [[Convention montagnarde]], pourchassant partout les signes du « fanatisme », renomma la commune « Neuville-la-Chaussée ». Au {{s-|XIX|e}} l'Escaut fut canalisé et relié au [[canal de Saint-Quentin]], ce qui transforma le village rural en une petite ville industrielle et résidentielle<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. La [[Première Guerre mondiale]] laissa la commune en grande partie détruite<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. C'est au cours du {{s-|XX|e}}, plus particulièrement dans les années 1960, que la commune a connu sa croissance la plus spectaculaire par la construction de lotissements pavillonnaires, avec un gain de population de 45 % entre les recensements de 1962 et 1968. Neuville-Saint-Rémy est aujourd'hui la deuxième commune de l'agglomération de Cambrai par sa population, mais a perdu presque {{unité|200|habitants}} entre 1999 et 2009. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 59428 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Pierre Couvent (Divers droite)|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 59428 |1793=253 |1800=458 |1806=516 |1821=656 |1831=710 |1836=709 |1841=834 |1846=931 |1851=884 |1856=927 |1861=1007 |1866=1124 |1872=1087 |1876=1125 |1881=1280 |1886=1475 |1891=1538 |1896=1538 |1901=1588 |1906=1658 |1911=1730 |1921=1663 |1926=1973 |1931=1864 |1936=1920 |1946=2048 |1954=1971 |1962=2846 |1968=4127 |1975=3847 |1982=4107 |1990=3957 |1999=3962 |2004= |2005= |2006=3711 |2007=3729 |2008=3739 |2009=3748 |cassini=24916 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 59428 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] 52kd5rkcgdvniustrodaexnhuh8vwil 2499591 2499590 2026-05-03T15:43:26Z JackyM59 60827 /* Luòcs e monuments */ Photograph updated 2499591 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Neuville-Saint-Rémy | nomcomuna2= Neuville-Saint-Rémy | imatge= Mairie de Neuville-Saint-Rémy.jpg | descripcion= La comuna | lògo= | escut= Blason de la ville de Neuville-Saint-Rémy (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Cambrai|Cambrai]] | canton= [[Canton de Cambrai-Ouest|Cambrai-Ouest]] | insee = 59428 | sitweb= | cp = 59554 | cònsol = Jean-Pierre Couvent (Divers droite) | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Neuvillois (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 3.22305555556 |latitud= 50.1883333333 | alt mini = 42 | alt mej = | alt maxi = 67 | km² = 2.37 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Geografia== ==Istòria== {{Apertium|fr}} Pendent lo peri&ograve;de [[gallo-romain]]e, lo territ&ograve;ri i avi&aacute; poblat pels [[Nerviens]], #que los ne cabes-de lu&ograve;cs #&egrave;sser [[Bavay]] de contunh [[Cambrai]]. A la Mi&egrave;ja Edat lo vilatge d&eacute;pendait del [[Abbaye de Anchin|abbaye b&eacute;n&eacute;dictine de Anchin]]<ref name="TC-NeuvilleSR"> {{ligam web |url=http://www.tourisme-cambresis.fr/comuna-74-Neuville%20Santa-R%C3%A9my.html |t&iacute;tol=Neuville-Sant-R&eacute;my |lu&ograve;c=lo lu&ograve;c de l'associacion Bur&egrave;u de torisme del Cambr&eacute;sis |consultat lo=4 de mar&ccedil; de 2012. }}</ref>. Al continuament del [[tractat de Verdun]] de 843 #que partejava l'emp&egrave;ri de [[Charlemagne]], lo Escaut #venir per u&egrave;ch s&egrave;gles la fronti&egrave;ra del reialme de Fran&ccedil;a e del [[Sant-Emp&egrave;ri romain germanique|Emp&egrave;ri]]. La posicion termier&egrave;ra del vilatge la #expausar a div&egrave;rsas recuperacions a las destruccions e a las pillages : i agu&egrave;t incendiat pels Franceses lo 26 de novembre de 1553, pels Espanh&ograve;ls l'an 1595<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. En 1794 lo z&egrave;le anti-religi&oacute;s de la [[Convencion montagnarde]], pourchassant pertot los signes del &laquo; fanatisme &raquo;, renomma la municipalitat &laquo; Neuville-la-Cau&ccedil;ada &raquo;. A {{la s-|XIX|e}} la Escaut #&egrave;sser canalis&eacute; e connectat al [[canal de Sant-Quentin]], #&ccedil;&ograve; que #transformar lo p&ograve;ble rural dins una pichona vila industriala e residenciala<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. La [[Primi&egrave;ra Gu&egrave;rra mondiala]] #daissar la municipalitat en granda part destruida<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. Es al cors de la {{s-|XX|e}}, mai particularament en los ans 1960, que la municipalitat a conegut lo sieu creissement la mai espectaculara pel bastiment de lotissements pavillonnaires, amb un ganh de populacion de 45 % dintre las recensements de 1962 e 1968. Neuville-Sant-R&eacute;my es u&egrave;i lo segond comuna de l'aglomeracion de Cambrai per la si&aacute; populacion, mas a gaireben perdut {{unitat|200|abitants}} entre 1999 e 2009. {{Original|fr}} Pendant la période [[gallo-romain]]e, le territoire était peuplé par les [[Nerviens]], dont les chefs-lieux furent [[Bavay]] puis [[Cambrai]]. Au Moyen Âge le village dépendait de l'[[Abbaye d'Anchin|abbaye bénédictine d'Anchin]]<ref name="TC-NeuvilleSR"> {{lien web |url=http://www.tourisme-cambresis.fr/commune-74-Neuville%20Saint-R%C3%A9my.html |titre=Neuville-Saint-Rémy |site=le site de l'association Office de tourisme du Cambrésis |consulté le=4 mars 2012. }}</ref>. À la suite du [[traité de Verdun]] de 843 qui partageait l'empire de [[Charlemagne]], l'Escaut devint pour huit siècles la frontière du royaume de France et de l'[[Saint-Empire romain germanique|Empire]]. La position frontalière du village l'exposa à plusieurs reprises aux destructions et aux pillages : il fut incendié par les Français le 26 novembre 1553, par les Espagnols en 1595<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. En 1794 le zèle anti-religieux de la [[Convention montagnarde]], pourchassant partout les signes du « fanatisme », renomma la commune « Neuville-la-Chaussée ». Au {{s-|XIX|e}} l'Escaut fut canalisé et relié au [[canal de Saint-Quentin]], ce qui transforma le village rural en une petite ville industrielle et résidentielle<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. La [[Première Guerre mondiale]] laissa la commune en grande partie détruite<ref name="TC-NeuvilleSR"/>. C'est au cours du {{s-|XX|e}}, plus particulièrement dans les années 1960, que la commune a connu sa croissance la plus spectaculaire par la construction de lotissements pavillonnaires, avec un gain de population de 45 % entre les recensements de 1962 et 1968. Neuville-Saint-Rémy est aujourd'hui la deuxième commune de l'agglomération de Cambrai par sa population, mais a perdu presque {{unité|200|habitants}} entre 1999 et 2009. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 59428 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Pierre Couvent (Divers droite)|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 59428 |1793=253 |1800=458 |1806=516 |1821=656 |1831=710 |1836=709 |1841=834 |1846=931 |1851=884 |1856=927 |1861=1007 |1866=1124 |1872=1087 |1876=1125 |1881=1280 |1886=1475 |1891=1538 |1896=1538 |1901=1588 |1906=1658 |1911=1730 |1921=1663 |1926=1973 |1931=1864 |1936=1920 |1946=2048 |1954=1971 |1962=2846 |1968=4127 |1975=3847 |1982=4107 |1990=3957 |1999=3962 |2004= |2005= |2006=3711 |2007=3729 |2008=3739 |2009=3748 |cassini=24916 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Moulin du Mont-Farrand ou moulin Savary à Neuville-Saint-Rémy.jpg|vinheta|Moulin du Mont-Farrand]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 59428 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] 0r7eysz436cyrbveerq12zojp1054oo 10 75151 2499580 2499397 2026-05-03T12:43:45Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499580 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> jb3457u9v5z5i10dfvuuhq5oe9d04te 2499584 2499580 2026-05-03T12:56:25Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499584 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> 9agklum8kxodn6m8p7nn40980248vzs 0 82362 2499625 2363425 2026-05-04T07:29:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499625 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Usine AZF Depuis Pont Neuf.jpg|thumb|180px|right|La chimenèia de l'usina (uèi destruida) vista dempuèi lo [[Pont Nòu de Tolosa|Pont Nòu]] distant de 4 o 5 km en linha drecha. ]] '''AZF''' èra la sigla d’una usina quimica ('''''AZote Fertilisants''''') que l’entrepresa ''Grande Paroisse'' aviá a 5 [[km]] de [[Tolosa]] (grop Total). Foguèt bastida d'en primièr en [[1920]] dins lo quartièr d'Empalòt, a l’entorn de la ''Vila Rosa'' qu'amb lo temps se trapèt inclusida dins l’aglomeracion. Aquò provoquèt de consequéncias dramaticas quand lo [[21 de setembre]] de [[2001]] a 10 h 17 del matin, 40 de gaireben 400 tonas estocadas d''''amonitrat''' (fertilizant a basa de [[nitrat d'amòni]]) espetèron en creant un cratèr de {{unitat|30|m}} de diamètre e prigond de {{unitat|10|m}}. == Bilanç de la catastròfa == === Bilanç uman === Lo bilanç oficial es de 30 mòrts (21 emplegats d'AZF), mai de 2500 ferits grèus e mai de 8000 ferits leugièrs. La majora partida dels ferits foguèron victimas d’un buf violent que se propaguèt per la vila partiguèt los veirals en de quilomètres a l’entorn. Ans aprèp se comptèron per mai de mila de personas que foguèron plaçadas jos tractament psicologic per suportar los traumatismes causats per l’explosion e los remembres de las scènas de caòs. === Bilanç material === Se calculèt que los damatges atenguèron prèp de 2 miliards d’èuros. L’explosion destruiguèt o damatgèt fòrça infrastructuras dins la zona sud-èst de la vila, obligant a reparar o tornar bastir l’Escòla Nacionala Superiora dels Engenhaires Quimics, las escòlas Gallieni e [[Deodat de Severac]], l’espital Gérard Marchant, lo Palais dels Espòrts, la Sala Bikini e mai fòrça enrepresas, piscinas, gimnasis, salas de musica, etc. E mai provoquèt de damatges dins los ostals particulars fins al centre urban arroïnant pòrtas, fenèstas, teulats, parets... === Consequéncias === Lo fòrt traumatisme causat per l’explosion, amb l’evacuacion d’un airal metropolitan de centenas de milièrs de personas en mai, de la psicòsi terrorista que seguèt (cal pas oblidar que la catastròfa se produiguèt 10 jorns aprèp los [[Atemptats de l'11 de setembre de 2001|Atemptats de l'11 de setembre]] als EUA) daissèt un cretge duradís dins la consciéncia collectiva dels tolosans. La manca administrativa dins lo pagament de las indemnizacions e las contradiccions sus l’origina de l’espet ajudèron pas a oblidar. En mai dels damatges dirèctes provocats per l’explosion, la disparicion de l’entrepresa e tot lo seu malhum foguèt un tust grand per l’economia de la vila e de tot [[Miègjorn-Pirenèus]]. Cal dire que la quimia èra amb l’aeronautica lo motor economic de la vila, fins que se nomenèt una de sas universitats del nom del quimista natiu lo [[Prèmi Nobel de Quimia]] [[Pau Sabatièr]]. Al plan uman la destruccion de las demoranças particularas e residéncias pels estudiants e la prioritat que se donèt a la reconstruccion de las infrastructuras publicas abans las demoranças provoquèt una crisi immobiliària grèva dins la segonda vila de França per lo nombre d'estudiants. Un an aprèp l’explosion fòrça estudiants poguèron pas trobar de lotjament e d’autres se trobèron dins de condicions fòrça precàrias (campings, autocaravanas...). == Vejatz tanben == === Bibliografia === * Numèro 100 de la revista "Fusion" * Numèro 68 de la revista Canal N7, publicacion de l'Associacion d'Engenhaires de l'INP-ENSEEIHT * Daniel Depris : ''Toulouse, an I après AZF'' * Numèros 3609, 3625 y 3634 de "Valeurs actuelles" * Daniel Dissy : ''AZF-Toulouse : Quelle vérité ? Révélations sur la catastrophe de Toulouse'' === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://lesnews.org/ Informacion sus la catastròfa AZF (testimònis, articles, fòtos, vidèos...] * [https://web.archive.org/web/20070302200125/http://www.sante.gouv.fr/htm/actu/azf/sommaire.htm Explosion de l'usina AZF de Tolosa lo 21 de setembre de 2001: conclusions e proposicions], site del Ministèri Francés de la Santat. * [https://web.archive.org/web/20050306015404/http://www.assemblee-nat.fr/dossiers/installations_industrielles.asp Comission d'enquèsta sus la securitat de las installacions industrialas] (Assemblada Nacionala Francesa, [[febrièr]] de [[2002]])* Comunicats de TotalFinaElf (en francés) ** Comunicats en dirècte lo ([[21 de setembre]] de [[2001]]) *** [http://www.total.com/fr/finance/fi_press_releases/fpr_2001/210901_drame_toulouse_266.htm Primièr comunicat] *** [http://www.total.com/fr/press/press_releases/pr_2001/210901_accident_toulouse_267.htm Segond comunicat], 14 h 30 ** [http://www.total.com/fr/finance/fi_press_releases/fpr_2001/220901_creation_fond_desmarest_265.htm Creacion d'un fond d'ajuda] ([[22 de setembre]] de [[2001]]) ** [http://www.total.com/fr/finance/fi_press_releases/fpr_2001/280901_aide_urge_toulouse_262.htm Destinacion d'una ajuda urgenta gerida per la Crotz Roja] ([[28 de setembre]] de [[2001]]) ** [http://www.total.com/fr/finance/fi_press_releases/fpr_2001/121001_consequences_toulouse_258.htm Compromés d'indemnizacion] ([[12 de octobre]] de [[2001]]) ** [https://web.archive.org/web/20071113051703/http://www.total.com/fr/finance/fi_press_releases/fpr_2002/110402_soutien_toulouse_202.htm Tapament definitiu de l'usina] ([[11 d'abril]] de [[2002]]) ** [http://www.total.com/csr2003/fr/p5/p5_3_2_6.htm Balance] ([[14 de mai]] de [[2004]]) * [https://web.archive.org/web/20070512201646/http://www.grande-paroisse.fr/ Grande Paroisse] (site Internet oficial) ** [http://www.atofina.com/grandeparoisse/fr/home.cfm Dorsièr especial Tolosa] * [http://maps.google.com/maps?ll=43.567250,1.427171&spn=0.007135,0.011354&t=k&hl=fr Vista del cratèr e a l'entorn en Google Maps] * [https://web.archive.org/web/20060620180710/http://anotherworld.eu.org/40g/photos/AZF/ Fòtos presas pels estudiants dos ans aprèp] * [https://web.archive.org/web/20070311035806/http://www.valeursactuelles.com/azf/azf.php Son que mòstra d'explosions multiplas] [[Categoria:Tolosa]] 2jr28deh54vv5tox6tdc668oikv1ltx 0 114414 2499575 2488563 2026-05-03T12:32:17Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499575 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Nuèglèisa | nom2 = ''Neuf-Église'' | imatge = Les Chers.jpg | descripcion =Veguda sobre le vialatge daus ''Chers'' (nom francés). | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63251 | cp = 63560 | cònsol = Karine Bournat-Gonzalez | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = CC del País de ''Saint-Eloy'' (nom provisòri) | gentilici = | latitud = 46.0972 | longitud = 2.8906 | alt mej = | alt mini = 440 | alt maxi = 691 | km² = 14.94 |}} '''Nuèglèisa''' (''Neuf-Église,'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]], dins la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{Comunas limitrophes | comuna = ''Nuèglèisa'' | nòrd = | nòrd-èst = [[Menat]] | èst = | sud-èst = [[l-Aiat de Siula]] | sud = | sud-oèst = [[Senta Cristina]] | oèst = [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]] | nòrd-oèst = [[Vagüe]] }} == Toponimia == Dins le parlar de la comuna, se ditz [neˈjɛzɔ]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de la comuna. Julhet 2025.</ref> e localament [nəwˈjiza]{{Referéncia necessària}}. La comuna fai, en efèit, partida de l'aira lingüistica dau [[Creissent]], zòna ente la lenga es de transicion entre l'[[occitan]] e la [[Lenga d'oïl - lengas d'oïl|lenga d'oïl]]<ref>{{Ref-web|lenga=fr |títol=Atlas sonore des langues régionales de France - Zone du Croissant |url=https://atlas.limsi.fr/?tab=cro |sit=atlas.limsi.fr ; site officiel de l'Atlas sonore des langues régionales de France |luòc=París |éditeur=[[CNRS]] |data=2022}}.</ref>. En [[Nòrma bonaudiana|grafia bonaudiana]], trobèm la forma ''Neilïzà''<ref>[[Çaucle Tèrra d'Auvèrnha]], ''Bïzà Neirà'', 06/2006, n°130, p. 27.</ref>. == Istòria == * La comuna se creèt en 1883, a partir de [[Menat]]<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=24813</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63251 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Karine Bournat-Gonzalez |Partit= |Qualitat= secretària }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Serge Laforêt<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna z-èra dau canton de [[Menat]]; es avora dau canton de [[Sent Al]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 63251 |1851=500 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886=797 |1891=793 |1896=801 |1901=827 |1906=834 |1911=839 |1921=740 |1926=664 |1931=624 |1936=601 |1946=552 |1954=502 |1962=485 |1968=425 |1975=337 |1982=304 |1990=281 |1999=272 |2004= |2005= |2006= |2007=287 |2008= |2009= |2011=299 |2014=301 |cassini=24813 |senscomptesdobles= 1962}} * Per far foncionar lo grafic, a chaugut ajustar '''en 1851, data que la comuna existissiá pas, una populacion fictiva de 500 abitants''' ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] qjx2sa5apqxjznxlyixy0n3obmpvs2q 2499576 2499575 2026-05-03T12:36:30Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499576 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Nuèglèisa | nom2 = ''Neuf-Église'' | imatge = Les Chers.jpg | descripcion =Veguda sobre le vialatge daus ''Chers'' (nom francés). | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63251 | cp = 63560 | cònsol = Karine Bournat-Gonzalez | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = CC del País de ''Saint-Eloy'' (nom provisòri) | gentilici = | latitud = 46.0972 | longitud = 2.8906 | alt mej = | alt mini = 440 | alt maxi = 691 | km² = 14.94 |}} '''Nuèglèisa''' (''Neuf-Église,'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]], dins la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{Comunas limitrophes | comuna = ''Nuèglèisa'' | nòrd = | nòrd-èst = [[Menat]] | èst = | sud-èst = [[l-Aiat de Siula]] | sud = | sud-oèst = [[Senta Cristina]] | oèst = [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]] | nòrd-oèst = [[Vagüe]] }} == Toponimia == Atestat ''Ecclesia Nova'' en 1373. Dins le parlar de la comuna, se ditz [neˈjɛzɔ]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de la comuna. Julhet 2025.</ref> e localament [nəwˈjiza]{{Referéncia necessària}}. La comuna fai, en efèit, partida de l'aira lingüistica dau [[Creissent]], zòna ente la lenga es de transicion entre l'[[occitan]] e la [[Lenga d'oïl - lengas d'oïl|lenga d'oïl]]<ref>{{Ref-web|lenga=fr |títol=Atlas sonore des langues régionales de France - Zone du Croissant |url=https://atlas.limsi.fr/?tab=cro |sit=atlas.limsi.fr ; site officiel de l'Atlas sonore des langues régionales de France |luòc=París |éditeur=[[CNRS]] |data=2022}}.</ref>. En [[Nòrma bonaudiana|grafia bonaudiana]], trobèm la forma ''Neilïzà''<ref>[[Çaucle Tèrra d'Auvèrnha]], ''Bïzà Neirà'', 06/2006, n°130, p. 27.</ref>. == Istòria == * La comuna se creèt en 1883, a partir de [[Menat]]<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=24813</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63251 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Karine Bournat-Gonzalez |Partit= |Qualitat= secretària }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Serge Laforêt<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna z-èra dau canton de [[Menat]]; es avora dau canton de [[Sent Al]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 63251 |1851=500 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886=797 |1891=793 |1896=801 |1901=827 |1906=834 |1911=839 |1921=740 |1926=664 |1931=624 |1936=601 |1946=552 |1954=502 |1962=485 |1968=425 |1975=337 |1982=304 |1990=281 |1999=272 |2004= |2005= |2006= |2007=287 |2008= |2009= |2011=299 |2014=301 |cassini=24813 |senscomptesdobles= 1962}} * Per far foncionar lo grafic, a chaugut ajustar '''en 1851, data que la comuna existissiá pas, una populacion fictiva de 500 abitants''' ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] lk6u4gb6r1lg7qoa22485xfovkuitx4 0 114415 2499577 2417383 2026-05-03T12:42:56Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499577 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Nuèviala | nom2 = ''Neuville'' | imatge = Mairie de Neuville (63) 2017-06-21.JPG | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63252 | cp = 63160 | cònsol = Jérôme Pireyre | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = | gentilici = | latitud = 45.7452777778 | longitud = 3.43666666667 | alt mej = | alt mini = 342 | alt maxi = 494 | km² = 11.55 | sans = 332 | date-sans = 2007 |}} '''Nuèviala''' (''Neuville'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == La sola atestacion es ''Neufville'' en [[Ans 1780|1789]]. Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]] e vèrs [[Glainas e Montagut|Glainas]], la comuna se ditz [niˈjalɔ] e vèrs [[Faiet le Chastèl]] [ˈɲalɔ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63252 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Yannick de Oliveira|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63252 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] a6i5tyudsns3y7fdzbcnrdby7ob3eq7 2499578 2499577 2026-05-03T12:43:09Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Neuviala]] cap a [[Nuèviala]] 2499577 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Nuèviala | nom2 = ''Neuville'' | imatge = Mairie de Neuville (63) 2017-06-21.JPG | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63252 | cp = 63160 | cònsol = Jérôme Pireyre | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = | gentilici = | latitud = 45.7452777778 | longitud = 3.43666666667 | alt mej = | alt mini = 342 | alt maxi = 494 | km² = 11.55 | sans = 332 | date-sans = 2007 |}} '''Nuèviala''' (''Neuville'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == La sola atestacion es ''Neufville'' en [[Ans 1780|1789]]. Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]] e vèrs [[Glainas e Montagut|Glainas]], la comuna se ditz [niˈjalɔ] e vèrs [[Faiet le Chastèl]] [ˈɲalɔ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63252 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Yannick de Oliveira|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63252 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] a6i5tyudsns3y7fdzbcnrdby7ob3eq7 2499589 2499578 2026-05-03T15:37:05Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499589 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Nuèviala | nom2 = ''Neuville'' | imatge = Mairie de Neuville (63) 2017-06-21.JPG | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63252 | cp = 63160 | cònsol = Jérôme Pireyre | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = | gentilici = | latitud = 45.7452777778 | longitud = 3.43666666667 | alt mej = | alt mini = 342 | alt maxi = 494 | km² = 11.55 | sans = 332 | date-sans = 2007 |}} '''Nuèviala''' (''Neuville'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Neuvilla'' (1373), ''Nove Ville'' (1392) e ''Neufville'' en [[Ans 1780|1789]]. Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]] e vèrs [[Glainas e Montagut|Glainas]], la comuna se ditz [niˈjalɔ] e vèrs [[Faiet le Chastèl]] [ˈɲalɔ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63252 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Yannick de Oliveira|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63252 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] fmq2w5bd7l41es4256dbbyu0zv7nzmp 0 114416 2499581 2412179 2026-05-03T12:44:14Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Nulhat]] cap a [[Noalhac (Puèi de Doma)]] 2412179 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Nulhat | nom2 = ''Noalhat'' | imatge = Noalhat mairie 2019-07-07.JPG | descripcion = La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason ville fr Noalhat (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63253 | cp = 63290 | cònsol = Maurice Maubert | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.9155555556 | longitud = 3.45694444444 | alt mej = | alt mini = 275 | alt maxi = 356 | km² = 5.13 |}} '''Nulhat''' [nyˈja]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Volaure]].</ref> (''Noalhat'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Nubiliacum'' en [[1077]], ''Nobiliaco'' entre [[1096]] e [[1099]]<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations préceltiques, celtiques, romanes|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=1|annada=1990|pagina=490}}</ref>, ''Noailhat'' au [[sègle XVIII]] sus la [[mapa de Cassini|carta de Cassini]]<ref>{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. Segon [[Ernèst Negre]], le nom ven dau nom de persona roman ''Nobilius'' embei le sufixe ''-acum''<ref name="NomNegre"/> embei una atraccion vèrs le mot [[latin]] ''novalia'' ("tèrras novelament eissartadas")<ref name="NomNegre"/>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63253| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Maurice Maubert||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63253| |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] lgthga4mrwl4yrjb60qpyjcecyowxrg 2499583 2499581 2026-05-03T12:55:42Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499583 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Noalhac | nom2 = ''Noalhat'' | imatge = Noalhat mairie 2019-07-07.JPG | descripcion = La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason ville fr Noalhat (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63253 | cp = 63290 | cònsol = Maurice Maubert | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =noalhassaire/-a | latitud = 45.9155555556 | longitud = 3.45694444444 | alt mej = | alt mini = 275 | alt maxi = 356 | km² = 5.13 |}} '''Noalhac''' (''Noalhat'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Noalhassaires'' e las ''Noalhassairas''. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Nubiliacum'' (1077), ''Nobiliaco'' (1096-1099)<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations préceltiques, celtiques, romanes|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=1|annada=1990|pagina=490}}</ref>, ''Nohalhat'' (1373) e ''Noailhat'' (1467, XVIII sobre la [[mapa de Cassini|carta de Cassini]])<ref>{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. Segon [[Ernèst Negre]], le nom ven dau nom de persona roman ''Nobilius'' embei le sufixe ''-acum''<ref name="NomNegre"/> embei una atraccion vèrs le mot [[latin]] ''novalia'' ("tèrras novelament eissartadas")<ref name="NomNegre"/>. Vèrs [[Volaure]] e localament la comuna se ditz [nyˈja]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> o [nœyˈja]<ref>Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 14.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63253| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Maurice Maubert||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63253| |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 99rdmc3b51xqqa0sowk8e6x7zxo63pr 0 114417 2499585 2412174 2026-05-03T12:57:00Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Nonenc]] cap a [[Noanenc]] 2412174 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Nonenc | nomcomuna2=Nohanent | imatge=Nohanent.JPG | descripcion=La Glèisa Sent Marciau de Nonent. | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63254 | cp =63830 | cònsol =Roland Labrandine<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud=3.05555555556 |latitud=45.8086111111 | alt mini =385 | alt maxi =634 | km² =4.2 }} '''Nonenc''' [nuˈnɛ̃]<ref>J-B Bouillet, Album Auvergnat, Moulins, 1853, p. 144</ref> (Nohanent en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]. ==Geografia== ==Toponimia== La sola atestacion es ''Nohanenc'' en 1333. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63254 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Roland Labrandine<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63254 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 5vmh0jq3fov3bk4q82pcln0bqxs1dov 2499587 2499585 2026-05-03T13:01:48Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499587 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Noanenc | nomcomuna2=''Nohanent'' | imatge=Nohanent.JPG | descripcion=La Glèisa Sent Marciau de Noanenc. | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63254 | cp =63830 | cònsol =Roland Labrandine<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud=3.05555555556 |latitud=45.8086111111 | alt mini =385 | alt maxi =634 | km² =4.2 }} '''Nonenc''' (''Nohanent'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Nohanenc'' (1333) e ''Noanens'' (1373). Vèrs [[Orsinas]], la comuna se ditz [nʏˈnɛ̃]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> e au sègle XIX, se disiá [nuˈnɛ̃]<ref>J-B Bouillet, ''Album Auvergnat'', [[Molins]], 1853, p. 144.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63254 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Roland Labrandine<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63254 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 3rc637tzwrodcqei7fv1igiuj7at8i1 2499588 2499587 2026-05-03T13:02:00Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499588 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Noanenc | nomcomuna2=''Nohanent'' | imatge=Nohanent.JPG | descripcion=La Glèisa Sent Marciau de Noanenc. | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63254 | cp =63830 | cònsol =Roland Labrandine<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud=3.05555555556 |latitud=45.8086111111 | alt mini =385 | alt maxi =634 | km² =4.2 }} '''Noanenc''' (''Nohanent'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Nohanenc'' (1333) e ''Noanens'' (1373). Vèrs [[Orsinas]], la comuna se ditz [nʏˈnɛ̃]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> e au sègle XIX, se disiá [nuˈnɛ̃]<ref>J-B Bouillet, ''Album Auvergnat'', [[Molins]], 1853, p. 144.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63254 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Roland Labrandine<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63254 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] j85w96siazk56s54fqi0oqcvl82qr3o 0 114571 2499571 2499568 2026-05-03T12:25:27Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499571 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom= Sausselenjas | nom2=La Viala | imatge=Sauxillanges-63.JPG | descripcion=Veguda de Sausselenjas | lògo= | escut=Blason ville fr Sauxillanges (Puy-de-Dôme).svg | escais=Los Foitachins | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63415 | cp =63490 | cònsol =Vincent Challet | mandat = [[2020]]-[[2026]] |intercom=[[Aglo País de Soire]] | gentilici = sausselenjon/-a ; sausselenjaire/-a |longitud=3.37222222222|latitude=45.5519444444 |latitud=45.5519444444 | alt mini =418 | alt mej = | alt maxi =667 | km²=24.90 |nom3=''Sauxillanges''}} '''Sausselenjas''' (''Sauxillanges'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sausselenjons'' e las ''Sausselenjonas'' o los ''Sausselenjaires'' e las ''Sausselenjairas''. Son sobrenommats ''Los Foitachins''. ==Geografia== ===Vialatges e luòcs dits=== * '''Bòrd''' [bɔr] (fr. ''Bord''). * '''La Bòria''' [la ˈbœrjɒ] (fr. ''La Borie''). * '''Champataud''' [tsãpaˈto] (fr. ''Champataud/Champateaux''). * '''Los Champs Roges''' [ly tsã rudz] (fr. ''Les Champs Rouges''). * '''La Chassanha''' [la tsaˈsaɲɒ] (fr. ''La Chassagne''). * '''Las Chassanhas''' [la tsaˈsaɲa] (fr. ''Les Chassagnes''). * '''Chastèl Galhard''' [tsaˈte gaˈjar] (fr. ''Château Gaillard''). * '''Chastèl de la Marina''' [tsaˈte də la maˈrinɒ] (fr. ''Château de la Marine''). * '''Chouvet''' [tsuˈve] (fr. ''Chouvet''). * '''La Coirariá''' [la kwejraˈjo] (fr. ''La Coierie''). * '''Le Colombèir''' [lə kulɔ̃ˈbej] (fr. ''Le Colombier''). * '''Los Cròs''' [ly krʏ] (fr. ''Les Creux''). * '''La Crotz Sent Jaque''' [la kru sɛ̃ dzak] (fr. ''La Croix Saint-Jacques''). * '''La Fontenilha''' [la fɔ̃tˈnijɒ] (fr. ''Fontenille''). * '''La Garda''' [la ˈgardɒ] (fr. ''La Garde''). * '''La Gardesèia''' [la garˈdzijɒ] (fr. ''La Gardezy''). * '''Janlet''' [dzãˈle] (fr. ''Jeanlet''). * '''Laque''' [lak] (fr. ''Lacot''). * '''La Limàndia''' [la liˈmãdʒɒ] (fr. ''La Limandie''). * '''Le Martinet''' [lə martʃiˈne] (fr. ''Le Martinet''). * '''Mauvís''' [moˈvji] (fr. ''Mauvy/Mauvis''). * '''La Memòndia''' [la meˈmɔ̃dʒɒ] (fr. ''La Memondie''). * '''Montbeneit''' [mɔ̃bəˈnɪj] (fr. ''Montbenoît''). * '''Le Montelh''' [lə mɔ̃ˈtɪj] (fr. ''Le Montel''). * '''Motés''' [muˈte] (fr. ''Mouteix''). * '''Moton''' [muˈtu] (fr. ''Mouton''). * '''L'Olèira''' [yˈlɪjrɒ] (fr. Les Ollières). * '''Le Petit Bòsc''' [lə ptʃi by] (fr. ''Le Petit Bois''). * '''La Prada''' [la ˈpradɒ] (fr. ''La Prade''). * '''Los Puèis''' [ly pɪj] (fr. ''Lospeux'', ''Lospous/Louxpeux'' en 1656). * '''Randan''' [rãd] (fr. ''Randan''). * '''La Revelha''' [la rəˈvəʎɒ] (fr. ''La Réveille''). * '''Ribolet''' [ribuˈle] (fr. ''Riboulet''). * '''Las Rochetas''' [la ruˈtsəta] (fr. ''Les Rochettes''). * '''Los Ruchets''' [ly ryˈtse] (fr. ''Les Ruchers/Ruchets''). * '''Le Salh''' [lə saj] (fr. ''Le Say''). * '''Saque''' [sak] (fr. ''Sacot''). * '''Solelhant''' [sulˈjã] (fr. ''Soleilhant''). * '''Le Telh''' [lə tɪj] (fr. ''Le Theil''). * '''La Treulèira''' [la tryˈlɪjrɒ] (fr. ''La Tuilerie''). * '''Ventre''' [ˈvɛ̃trə] o [ˈvɛ̃tʀə]<ref name=":0" /> (fr. ''Ventre''). * '''Las Versanas''' [la varˈsəna] o [laː vɒʀˈsɒnaː]<ref name=":0">[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 445.</ref> (fr. ''Les Versannes''). ==Toponimia== Per luòcs : * '''Sausselenjas''' : atestat en 927, sos la forma de ''Celsinanicas'' (es benliau una latinizacion); vendriá d'un nom latin d'òme, ''*Celsinus'', varianta de ''Celsinius'', embei le sufixe ''-anica''<ref>[[Albèrt Dauzat]], Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 646, a ''Saussenac.''</ref>. Sausselenjas èra donca probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá coma maistre ''Celsinus''. Popularament, le monde apèlan la comuna '''La Viala''', segurament per ce qu'èra le chapluòc de canton. En [[Nòrma bonaudiana|grafia bonaudiana]], trobèm las formas ''Seusilanje''<ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/211/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i&q=volaille</ref>, ''Seusilanja'' o ''Seussulanja''<ref>[[Piare Bonaud]], ''Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat'', [[Sant Estève]], Edicions Créer, 1999, p. 645.</ref>. Pasmens, quelas formas representan pas v-una de las formas oralas collectadas. Dins le parlar dau vialatge de las Versanas e vèrs [[v-Olèiras]], la comuna se ditz [sysˈlɛ̃dza], vèrs [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] [sœsˈlɛ̃dza] o [la ˈjalɒ], vèrs [[Le Vernet e Chamiana|le Vernet]] [sisyˈlɛ̃dza], vèrs [[Bòrsa]] [sœsˈlɛ̃dzᵊ], vèrs [[Faiet le Chastèl]] [sysˈlɛ̃dzɛ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>, vèrs [[Soire]] [sœsəˈʎãdzɛ]<ref>Delanef, A (Françounet). Sur le Pont Vieux. ''Le Moniteur d'Issoire''. "Seusseliandzès".</ref> e vèrs [[Bançac]] [syːsʉˈlɛ̃dzaː] o [lɒ ˈvjalɒ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 441.</ref><ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 446.</ref>. * '''La Coirariá''' : ''La Coiraria'' entre los sègles X e XII<ref>Henri Doniol, ''Cartulaire de Sauxillanges'', [[Clarmont-Ferrand]], F. Thibaud, 1864, p. 634.</ref>. * '''Le Salh''' : atestat ''illo Sallo'' ca 946, ''Lo Sal'' pauc davant 1060-1073 e ''Vetus Sal'' (sègle XI). Ven segurament d'un deverbau ''*saliu'' dau latin ''salire''. Quel toponime signifia la presença d'una fònt abondanta pròcha<ref>[[Joan Pèire Chambon]], ''Notes de toponymie auvergnate (II)'', Nouvelle revue d'onomastique, 2012, p. 82.</ref>. ==Istòria== Sausselenjas es situada dins una valada, au pè de la buta de v'[[Içon]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63415 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Vincent Challet |Partit= |Qualitat=Director de CCAS }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] o abans |Fin= [[2014]] |Identitat=Bernard Sauvade<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit=divèrs esquèrra |Qualitat=President de comunautat de comunas }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra chapluòc de canton ; es avora dau canton de [[Braçac de las Minas|Braçac]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=63415 |1793=2066 |1800=1744 |1806=1953 |1821=1993 |1831=1948 |1836=2128 |1841=2049 |1846=2234 |1851=2173 |1856=2144 |1861=2037 |1866=2004 |1872=1964 |1876=2001 |1881=1936 |1886=1947 |1891=1911 |1896=1893 |1901=1848 |1906=1704 |1911=1607 |1921=1535 |1926=1543 |1931=1512 |1936=1410 |1946=1251 |1954=1175 |1962=1151 |1968=1165 |1975=1114 |1982=1135 |1990=1109 |1999=1082 |2004=1109 |2005= |2006=1109 |2007= |2008=1148 |2009=1162 |cassini=35625 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] kitc3aq9zt7ybb0qlnkxpnwtg915psp 0 128762 2499642 1868929 2026-05-04T09:27:04Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2499642 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Iglesia de la Asunción, municipio de Foyos, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Foios]] '''Foios''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} m0eur9ibm9sjroqdrbr0c6uipv7iklv 0 128846 2499641 2230403 2026-05-04T09:20:04Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2499641 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Iglesia parroquial de San José, municipio Puebla de Farnals, provincia de Valencia.jpg|vinheta|La Pobla de Farnals]] '''Pobla de Farnals''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Municipis de|46}} inz75grnimxnzsv154864iqb4xmo8zc 0 134939 2499595 2339548 2026-05-03T17:02:35Z Jiròni 239 2499595 wikitext text/x-wiki Lo '''Permian''' es un periòde geologic que comencèt fa 298,9 ± 0,15 milions d'ans e s'acabèt fa 251,0 ± 0.4 milions d'ans.<ref>[http://www.stratigraphy.org/cheu.pdf International Stratigraphic Chart, 2004]</ref> Es lo darrièr periòde del [[Paleozoïc]]. Lo Permian seguís lo [[Carbonifèr]] e es seguit pel [[Triassic]]. La fin del periòde es marcada per un escantiment de massa, nomenat [[extincion Permian-Triassic]], qu'es l'extincion massissa mai granda de l'istòria de la [[Tèrra]]. Foguèt lo geològ escocés [[Roderick Murchison]] que li donèt lo nom en [[1841]] a partir del [[Krai de Perm|territòri de Perm]], en Russia, pr'amor dels extenses jaciments existents per aquesta zona. Los jaciments permians consistisson majoritariament de plataformas continentalas e jaciments d'aigas marinas someras. ==Vejatz tanben== *[[Escala dels tempses geologics]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Periòde geologic]] 929wdsgh6qbtcpbidg2899dpk2ew7te 2499597 2499595 2026-05-03T17:16:13Z Jiròni 239 2499597 wikitext text/x-wiki Lo '''Permian''' es un periòde geologic que comencèt fa 298,9 ± 0,15 milions d'ans e s'acabèt fa 251,0 ± 0.4 milions d'ans.<ref>[http://www.stratigraphy.org/cheu.pdf International Stratigraphic Chart, 2004]</ref> Es lo darrièr periòde del [[Paleozoïc]]. Lo Permian seguís lo [[Carbonifèr]] e es seguit pel [[Triassic]]. La fin del periòde es marcada per un escantiment de massa, nomenat [[extincion Permian-Triassic]], que foguèt l'extincion massissa mai sevèra de l'istòria de la [[Tèrra]] que segon las estimacions dels scientifics, vegèt desaparéisser 70 % de las espècias terrèstras<ref>{{Obratge|autor1= David Burnie|títol=L'encyclopédie des dinosaures|luòc= Chine|editor=Rouge & Or|année=2005|passage=p.56|isbn=|lire en ligne=}}.</ref> e 96 % de las espècias marinas<ref>{{Obratge|autor1=Sébastien Steyer|títol=La Terre avant les dinosaures|editor=ParisBelin|année=2009|passage=p.159|isbn=|lire en ligne=}}.</ref>.Foguèt lo geològ escocés [[Roderick Murchison]] que li donèt lo nom en [[1841]] a partir del [[Krai de Perm|territòri de Perm]], en Russia, pr'amor dels extenses jaciments existissents per aquesta zona. Los jaciments permians consistisson majoritariament de plataformas continentalas e jaciments d'aigas marinas someras. ==Vejatz tanben== *[[Escala dels tempses geologics]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Periòde geologic]] ggo10tm118wwjm22ivu2l75lw6cqmqf 0 135116 2499570 1907271 2026-05-03T12:25:17Z Jiròni 239 2499570 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | Trilobita |Kainops invius lateral and ventral.JPG| ''[[Kainops|Kainops invius]]''.|classification=tpdb}} {{Taxobox plaja|525.5|251.902|[[Tommotien]] du [[Cambrien inférieur]] au [[Changhsingien]] du [[Lopingien]] du [[Permien supérieur]]|collections=16700}} {{Taxobox | sosrègne | Eumetazoa }} {{Taxobox | clade | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox taxon | animal | sosembrancament | Trilobitomorpha | [[Johann Ernst Immanuel Walch|Walch]], [[1771]] | éteint=oui}} {{Taxobox taxon | animal | classa | Trilobita | [[Johann Ernst Immanuel Walch|Walch]], [[1771]] | éteint=oui }} {{Taxobox taxons | òrdre | * {{atudat}} [[Agnostida]] <small>Salter, 1864</small> * {{éteint}} [[Asaphida]] <small>Fortey & Chatterton 1988</small> * {{éteint}} [[Corynexochida]] <small>Kobayashi 1935</small> * {{éteint}} [[Harpetida]] <small>Ebach & Mcnamara 2002</small> * {{éteint}} [[Lichida]] <small>Moore 1959</small> * {{éteint}} [[Odontopleurida]] <small>[[Harry Whittington (paléontologue)|Whittington]] 1959</small> * {{éteint}} [[Phacopida]] <small>Salter 1864</small> * {{éteint}} [[Proetida]] <small>Fortey & Owens 1975</small> * {{éteint}} [[Ptychopariida]] <small>Swinnerton 1915</small> * {{éteint}} [[Redlichiida]] <small>Richter, 1932<ref name="Systematic Listing of Trilobite Families">{{Lien web |langue=en |auteur=Dr. Sam Gon III |url=http://www.trilobites.info/trisystem.htm |titre=Systematic Listing of Trilobite Families |site=trilobites.info |consulté le= 17 novembre 2016}}.</ref></small>}} {{Taxobox fin}} Los '''trilobits''' ('''''Trilobita''''') son una classa d'[[artropòdes]] marins [[fossil]]s qu'existiguèron durant lo [[Paleozoïc]] (''èra primària'') del [[Cambrian]] al [[Permian]]. Los darrièrs trilobits desapareguèron durant l'[[Extinccion del Permian|extinction de masse à la fin du Permien]], i a {{unitat |250 [[milllion d'annadas|Ma]]}}. Los trilobites fòrman sa pròpria [[classa (biologia)|classa]] d'[[artropòdes]] definida per una [[anatomia]] especifica, caracterizada per la « trilobacion » longitudinala (lòbe median o ''raquis'', e dos lòbes laterals o ''plèvres'') e [[Metamèr|metamerica]] (''céphalon'' o « cap », ''torax'' e ''pygidium'' o « coa »). Es l'origina de son nom. D'unes [[crustacèu]]s ([[cloportes]] [[isopodes]], [[triops]]) o d'unes [[chelicerats]] ([[limula]]s) pòdon lor ressemblar superficialament, mas ne'n fan pas partit, e mai que sián, eles tanben, d'[[artropòdes]]. [[categoria:Artropòde]] [[categoria:Fossil]] hnjk65oc9xu2kimi9g0qe66cbnk7thj 2499572 2499570 2026-05-03T12:28:26Z Jiròni 239 2499572 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | Trilobita |Kainops invius lateral and ventral.JPG| ''[[Kainops|Kainops invius]]''.|classification=tpdb}} {{Taxobox plaja|525.5|251.902|[[Tommotien]] du [[Cambrien inférieur]] au [[Changhsingien]] du [[Lopingien]] du [[Permien supérieur]]|collections=16700}} {{Taxobox | sosrègne | Eumetazoa }} {{Taxobox | clade | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox taxon | animal | sosembrancament | Trilobitomorpha | [[Johann Ernst Immanuel Walch|Walch]], [[1771]] | éteint=oui}} {{Taxobox taxon | animal | classa | Trilobita | [[Johann Ernst Immanuel Walch|Walch]], [[1771]] | éteint=oui }} {{Taxobox taxons | òrdre | * {{atudat}} [[Agnostida]] <small>Salter, 1864</small> * {{éteint}} [[Asaphida]] <small>Fortey & Chatterton 1988</small> * {{éteint}} [[Corynexochida]] <small>Kobayashi 1935</small> * {{éteint}} [[Harpetida]] <small>Ebach & Mcnamara 2002</small> * {{éteint}} [[Lichida]] <small>Moore 1959</small> * {{éteint}} [[Odontopleurida]] <small>[[Harry Whittington (paléontologue)|Whittington]] 1959</small> * {{éteint}} [[Phacopida]] <small>Salter 1864</small> * {{éteint}} [[Proetida]] <small>Fortey & Owens 1975</small> * {{éteint}} [[Ptychopariida]] <small>Swinnerton 1915</small> * {{éteint}} [[Redlichiida]] <small>Richter, 1932<ref name="Systematic Listing of Trilobite Families">{{Lien web |langue=en |auteur=Dr. Sam Gon III |url=http://www.trilobites.info/trisystem.htm |titre=Systematic Listing of Trilobite Families |site=trilobites.info |consulté le= 17 novembre 2016}}.</ref></small>}} {{Taxobox fin}} Los '''trilobits''' ('''''Trilobita''''') son una classa d'[[artropòdes]] marins [[fossil]]s qu'existiguèron durant lo [[Paleozoïc]] (''èra primària'') del [[Cambrian]] al [[Permian]]. Los darrièrs trilobits desapareguèron durant l'[[Extincion Permian-Triassic|extincion de massa a la fin del Permian]], i a {{unitat |250 [[milion d'annadas|Ma]]}}. Los trilobites fòrman sa pròpria [[classa (biologia)|classa]] d'[[artropòdes]] definida per una [[anatomia]] especifica, caracterizada per la « trilobacion » longitudinala (lòbe median o ''raquis'', e dos lòbes laterals o ''plèvres'') e [[Metamèr|metamerica]] (''céphalon'' o « cap », ''torax'' e ''pygidium'' o « coa »). Es l'origina de son nom. D'unes [[crustacèu]]s ([[cloportes]] [[isopodes]], [[triops]]) o d'unes [[chelicerats]] ([[limula]]s) pòdon lor ressemblar superficialament, mas ne'n fan pas partit, e mai que sián, eles tanben, d'[[artropòdes]]. [[categoria:Artropòde]] [[categoria:Fossil]] i0loogd8i5bgcc46fkf2iv9qeflqzsc 2499573 2499572 2026-05-03T12:28:46Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Trilobit]] cap a [[Trilobita]] 2499572 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | Trilobita |Kainops invius lateral and ventral.JPG| ''[[Kainops|Kainops invius]]''.|classification=tpdb}} {{Taxobox plaja|525.5|251.902|[[Tommotien]] du [[Cambrien inférieur]] au [[Changhsingien]] du [[Lopingien]] du [[Permien supérieur]]|collections=16700}} {{Taxobox | sosrègne | Eumetazoa }} {{Taxobox | clade | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox taxon | animal | sosembrancament | Trilobitomorpha | [[Johann Ernst Immanuel Walch|Walch]], [[1771]] | éteint=oui}} {{Taxobox taxon | animal | classa | Trilobita | [[Johann Ernst Immanuel Walch|Walch]], [[1771]] | éteint=oui }} {{Taxobox taxons | òrdre | * {{atudat}} [[Agnostida]] <small>Salter, 1864</small> * {{éteint}} [[Asaphida]] <small>Fortey & Chatterton 1988</small> * {{éteint}} [[Corynexochida]] <small>Kobayashi 1935</small> * {{éteint}} [[Harpetida]] <small>Ebach & Mcnamara 2002</small> * {{éteint}} [[Lichida]] <small>Moore 1959</small> * {{éteint}} [[Odontopleurida]] <small>[[Harry Whittington (paléontologue)|Whittington]] 1959</small> * {{éteint}} [[Phacopida]] <small>Salter 1864</small> * {{éteint}} [[Proetida]] <small>Fortey & Owens 1975</small> * {{éteint}} [[Ptychopariida]] <small>Swinnerton 1915</small> * {{éteint}} [[Redlichiida]] <small>Richter, 1932<ref name="Systematic Listing of Trilobite Families">{{Lien web |langue=en |auteur=Dr. Sam Gon III |url=http://www.trilobites.info/trisystem.htm |titre=Systematic Listing of Trilobite Families |site=trilobites.info |consulté le= 17 novembre 2016}}.</ref></small>}} {{Taxobox fin}} Los '''trilobits''' ('''''Trilobita''''') son una classa d'[[artropòdes]] marins [[fossil]]s qu'existiguèron durant lo [[Paleozoïc]] (''èra primària'') del [[Cambrian]] al [[Permian]]. Los darrièrs trilobits desapareguèron durant l'[[Extincion Permian-Triassic|extincion de massa a la fin del Permian]], i a {{unitat |250 [[milion d'annadas|Ma]]}}. Los trilobites fòrman sa pròpria [[classa (biologia)|classa]] d'[[artropòdes]] definida per una [[anatomia]] especifica, caracterizada per la « trilobacion » longitudinala (lòbe median o ''raquis'', e dos lòbes laterals o ''plèvres'') e [[Metamèr|metamerica]] (''céphalon'' o « cap », ''torax'' e ''pygidium'' o « coa »). Es l'origina de son nom. D'unes [[crustacèu]]s ([[cloportes]] [[isopodes]], [[triops]]) o d'unes [[chelicerats]] ([[limula]]s) pòdon lor ressemblar superficialament, mas ne'n fan pas partit, e mai que sián, eles tanben, d'[[artropòdes]]. [[categoria:Artropòde]] [[categoria:Fossil]] i0loogd8i5bgcc46fkf2iv9qeflqzsc 2499594 2499573 2026-05-03T16:57:02Z Jiròni 239 2499594 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | Trilobita |Kainops invius lateral and ventral.JPG| ''[[Kainops|Kainops invius]]''.|classification=tpdb}} {{Taxobox plaja|525.5|251.902|[[Tommotien]] du [[Cambrien inférieur]] au [[Changhsingien]] du [[Lopingien]] du [[Permien supérieur]]|collections=16700}} {{Taxobox | sosrègne | Eumetazoa }} {{Taxobox | clade | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox taxon | animal | sosembrancament | Trilobitomorpha | [[Johann Ernst Immanuel Walch|Walch]], [[1771]] | éteint=oui}} {{Taxobox taxon | animal | classa | Trilobita | [[Johann Ernst Immanuel Walch|Walch]], [[1771]] | éteint=oui }} {{Taxobox taxons | òrdre | * † [[Agnostida]] <small>Salter, 1864</small> * † [[Asaphida]] <small>Fortey & Chatterton 1988</small> * † [[Corynexochida]] <small>Kobayashi 1935</small> * † [[Harpetida]] <small>Ebach & Mcnamara 2002</small> * † [[Lichida]] <small>Moore 1959</small> * † [[Odontopleurida]] <small>[[Harry Whittington (paleontològ)|Whittington]] 1959</small> * † [[Phacopida]] <small>Salter 1864</small> * † [[Proetida]] <small>Fortey & Owens 1975</small> * † [[Ptychopariida]] <small>Swinnerton 1915</small> * † [[Redlichiida]] <small>Richter, 1932<ref name="Systematic Listing of Trilobite Families">{{Lien web |langue=en |auteur=Dr. Sam Gon III |url=http://www.trilobites.info/trisystem.htm |títol=Systematic Listing of Trilobite Families |site=trilobites.info |consulté le= 17 novembre 2016}}.</ref></small>}} {{Taxobox fin}} Los '''trilobits''' ('''''Trilobita''''') son una classa d'[[artropòdes]] marins [[fossil]]s qu'existiguèron durant lo [[Paleozoïc]] (''èra primària'') del [[Cambrian]] al [[Permian]]. Los darrièrs trilobits desapareguèron durant l'[[Extincion Permian-Triassic|extincion de massa a la fin del Permian]], i a {{unitat |250 [[milion d'annadas|Ma]]}}. Los trilobites fòrman sa pròpria [[classa (biologia)|classa]] d'[[artropòdes]] definida per una [[anatomia]] especifica, caracterizada per la « trilobacion » longitudinala (lòbe median o ''raquis'', e dos lòbes laterals o ''plèvres'') e [[Metamèr|metamerica]] (''céphalon'' o « cap », ''torax'' e ''pygidium'' o « coa »). Es l'origina de son nom. D'unes [[crustacèu]]s ([[cloportes]] [[isopodes]], [[triops]]) o d'unes [[chelicerats]] ([[limula]]s) pòdon lor ressemblar superficialament, mas ne'n fan pas partit, e mai que sián, eles tanben, d'[[artropòdes]]. [[categoria:Artropòde]] [[categoria:Fossil]] 2pnwrpcx4wty6gji95v9dx2fbgg0k42 2499601 2499594 2026-05-03T18:58:00Z Jiròni 239 2499601 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | Trilobita |Kainops invius lateral and ventral.JPG| ''[[Kainops|Kainops invius]]''.|classification=tpdb}} {{Taxobox plaja|525.5|251.902|[[Tommotien]] du [[Cambrien inférieur]] au [[Changhsingien]] du [[Lopingien]] du [[Permien supérieur]]|collections=16700}} {{Taxobox | sosrègne | Eumetazoa }} {{Taxobox | clade | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox taxon | animal | sosembrancament |† Trilobitomorpha | [[Johann Ernst Immanuel Walch|Walch]], [[1771]] | éteint=oui}} {{Taxobox taxon | animal | classa |† Trilobita | [[Johann Ernst Immanuel Walch|Walch]], [[1771]] | éteint=oui }} {{Taxobox taxons | òrdre | * † [[Agnostida]] <small>Salter, 1864</small> * † [[Asaphida]] <small>Fortey & Chatterton 1988</small> * † [[Corynexochida]] <small>Kobayashi 1935</small> * † [[Harpetida]] <small>Ebach & Mcnamara 2002</small> * † [[Lichida]] <small>Moore 1959</small> * † [[Odontopleurida]] <small>[[Harry Whittington (paleontològ)|Whittington]] 1959</small> * † [[Phacopida]] <small>Salter 1864</small> * † [[Proetida]] <small>Fortey & Owens 1975</small> * † [[Ptychopariida]] <small>Swinnerton 1915</small> * † [[Redlichiida]] <small>Richter, 1932<ref name="Systematic Listing of Trilobite Families">{{Lien web |langue=en |auteur=Dr. Sam Gon III |url=http://www.trilobites.info/trisystem.htm |títol=Systematic Listing of Trilobite Families |site=trilobites.info |consulté le= 17 novembre 2016}}.</ref></small>}} {{Taxobox fin}} Los '''trilobits''' ('''''Trilobita''''') son una classa d'[[artropòdes]] marins [[fossil]]s qu'existiguèron durant lo [[Paleozoïc]] (''èra primària'') del [[Cambrian]] al [[Permian]]. Los darrièrs trilobits desapareguèron durant l'[[Extincion Permian-Triassic|extincion de massa a la fin del Permian]], i a {{unitat |250 [[milion d'annadas|Ma]]}}. Los trilobites fòrman sa pròpria [[classa (biologia)|classa]] d'[[artropòdes]] definida per una [[anatomia]] especifica, caracterizada per la « trilobacion » longitudinala (lòbe median o ''raquis'', e dos lòbes laterals o ''plèvres'') e [[Metamèr|metamerica]] (''céphalon'' o « cap », ''torax'' e ''pygidium'' o « coa »). Es l'origina de son nom. D'unes [[crustacèu]]s ([[cloportes]] [[isopodes]], [[triops]]) o d'unes [[chelicerats]] ([[limula]]s) pòdon lor ressemblar superficialament, mas ne'n fan pas partit, e mai que sián, eles tanben, d'[[artropòdes]]. [[categoria:Artropòde]] [[categoria:Fossil]] 9fc7wq8s7wsl109ad65ncpywe1411o3 0 153579 2499619 1944986 2026-05-04T02:32:04Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499619 wikitext text/x-wiki La '''Galaxia Nana del Boièr''' (''Boo dSph'') es la galaxia mens brilhanta descobèrta en [[2006]], amb una luminositat totala de {{unitat|100000|[[Solelh]]s}}, e una magnitud absoluda de -5,8. S'espandís sus prèp de {{unitat|197000|[[annada lutz|Annadas lutz]]}} de la [[Constellacion]] del [[Boièr (constellacion)|Boièr]]. Aquela [[galaxia nana esferoïdala]] sembla èsser perturbada per las fòrças gravitacionalas<ref name="Belokurovetal2006">{{article | autor=Belokurov, V.; Zucker, D. B.; Evans, N. W.; Wilkinson, M. I.; Irwin, M. J.; Hodgkin, S.; Bramich, D. M.; Irwin, J. M.; Gilmore, G.; Willman, B.; Vidrih, S.; Newberg, H. J.; Wyse, R. F. G.; Fellhauer, M.; Hewett, P. C.; Cole, N.; Bell, E. F.; Beers, T. C.; Rockosi, C. M.; Yanny, B.; Grebel, E. K.; Schneider, D. P.; Lupton, R.; Barentine, J. C.; Brewington, H.; Brinkmann, J.; Harvanek, M.; Kleinman, S. J.; Krzesinski, J.; Long, D.; Nitta, A.; Smith, J. A.; Snedden, S. A. | títol=A Faint New Milky Way Satellite in Bootes | jornal=The Astrophysical Journal | annada=2006 | volum=647 | paginas=L111–L114 | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2006ApJ...647L.111B | doi=10.1086/507324 }}</ref> de la [[Via Lactèa]] a l'entorn se que orbita, e a duas coes estellaras que se crosan fins a formar una crotz. Las galaxias pertorbadas d'aquel biais mai sovent an una sola coa. La galaxia es mens brilhanta comeguda seguent aquela d' ''Ursa Major I''<ref>la galaxia nana de la Granda Orsa</ref> (magnitud absoluda -6.75). Es quitmant mens brilhanta que l'estela [[Rigel]] (magnitud absoluda -6.8). == Ligams extèrnes == * [http://www.atlasoftheuniverse.com/sattelit.html The Universe within 500,000 light-years The Satellite Galaxies] (Atlas of the Universe) * [http://kencroswell.com/BootesCanesVenaticiDwarfs.html Two New Galaxies Orbiting the Milky Way] (Ken Croswell) April 19, 2006 * [http://www.newscientistspace.com/article/dn9043-strange-satellite-galaxies-revealed-around-milky-way.html Strange satellite galaxies revealed around Milky Way] Kimm Groshong (New Scientist) 17:00 24 April 2006 * [http://www.sdss.org/news/releases/20060508.companions.html New Milky Way companions found: SDSS-II first to view two dim dwarf galaxies] (SDSS) May 8, 2006 * [https://web.archive.org/web/20110522085425/http://www.spacedaily.com/reports/Astronomers_Find_Two_New_Milky_Way_Companions.html Astronomers Find Two New Milky Way Companions] (SpaceDaily) May 10, 2006 == Notas e Referéncias == <references/> 2fcv7n068mp29t5z1p8zm3w5if2nkcq 0 154704 2499598 2495556 2026-05-03T17:23:12Z Jiròni 239 2499598 wikitext text/x-wiki [[File:Geological time spiral.png|thumb|Representacion dels tempses geologics.]] L''''escala dels tempses geologics''', (var. '''escala deus/deths/daus temps geologics''', '''eschala daus temps geologics''') s'utiliza en [[geologia]] per descriure e metre en relacion los eveniments de l'[[istòria de la Tèrra]]. S'estima que la [[Tèrra]] ten a l'entorn de {{unitat|4570}} milions d'ans. La taula dels tempses geologics es organizada en periòdes, normalament nomenats a partir d'eveniments geologics o [[paleontologia|paleontologics]] notables. Totes los quatre ans, l'[[Union internacionala de las sciéncias geologicas]] (UISG) organiza lo Congrès geologic internacional que la 34ena edicion s'es debanada del 2 al 10 d'agost de 2012<ref>[https://web.archive.org/web/20090522120423/http://www.iugs.org/index.html Union internacionala de las sciéncias geologicas]</ref> a [[Brisbane]], en [[Austràlia]]. A l'ocasion de la tenguda d'aquel congrès, la [[International Commission on Stratigraphy|Comission internacionala d'estratigrafia]], que depend de l’UISG, estatua oficialament sus la denominacion e lo calibratge de las diferentas divisions e subdivisions dels tempses geologics. {| class="wikitable" border="3" style="font-size:95%;" |- ! [[Eon]] ! [[Èra geologica|Èra]] ! colspan="2" | Periòde<ref name="Periòdes">Los paleontològs preferisson utilizar los [[Estatge faunistic|estatges faunistics]] que los periòdes geologics. La nomenclatura d'aquestes estatges es pro complèxa</ref> ! Seria/<br />Epòca ! Eveniments importants ! Data de començament<br />en milions d'ans dins lo passat<ref name="Dates imprecises">Las datas son leugièrament imprecisas, amb de pichonas diferéncias segon la font. Aquó es degut subretot a d'incertitud dins la [[datacion radiometrica]] e al fach que los sediments aptes per la datacion rarament se tròban al luòc que cal de la colomna geologica. Las datas e marges d'error indicats son aquelas la [[Comission Internacionala d'Estratigrafia]] ([http://www.stratigraphy.org/cheu.pdf International Stratigraphic Chart, 2004]). Las dates amb un asterisc indican las limitas ont s'es trobat un [[GPSSP]]</ref> |- | rowspan="37" style="background:#B3E2D1" | [[Fanerozoïc|Fane-<br />rozoïc]] | rowspan="7" style="background:#FFFF00" | [[Cenozoïc]] | colspan="2" style="background:#FDCC8A" rowspan="4" | [[Neogèn]]<ref name="Cenozoïc">Istoricament, lo [[Cenozoïc]] èra dividit en les sosèras lo [[Quaternari]] e lo [[Terciari]], atal coma dins los periòdes [[Neogèn]] e [[Paleogèn]]. Pasmens, la CIE a decidit recentament d'utilizar pas mai los tèrmes Quaternari e Terciari dins la nomenclatura formala</ref> | style="background:#FFFFB3" | [[Olocèn]] | Fin de l'[[glaciacion|edat de glaç]] mai recent e aparicion de la [[civilizacion]]. | style="background:#FFFFB3" | 0.011430 ± 0.00013<ref name="Holocè">Per mai d'informacions sus la datacion de l'[[Olocèn]], veire l'article principal</ref> |- | style="background:#FFFF62" | [[Pleïstocèn]] | Expansion e extincion posteriora de nombroses grands [[mamifèrs]] (megafauna del Pleïstocèn); evolucion dels [[uman]]s modèrns. | style="background:#FFFF62" | 1.806 ± 0.005 ^* |- | style="background:#FEEBAC" |[[Pliocèn]] | Intensificacion de l'[[glaciacion|edat de glaç]]. [[Clima]] fred e sèc; apareisson los [[australopitèc]]s, la pus granda part dels [[genre (biologia)|genres]] actuals de mamifèrs e los [[mollusques]] modèrns. | style="background:#FEEBAC" | 5.332 ± 0.005 ^* |- | style="background:#FFDE00" | [[Miocèn]] | Clima moderat; [[orogenèsi]] dins l'[[emisfèri nòrd]]; las familhas modèrnas de [[mamifèrs]] e d'[[aucèl]]s venon reconeissablas. Los [[caval]]s e los [[mastodònt]]s se diversifican. L'[[èrba]] s'espandís pertot. Apareisson los primièrs [[ominid]]s. | style="background:#FFDE00" | 23.03 ± 0.05 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#FFB300" | [[Paleogèn]]<br /><ref name="Cenozoïc" /> | style="background:#EAC672" | [[Oligocèn]] | Clima caud; la fauna [[evolucion|evoluís]] e se diversifica rapidament, especialament los [[mamifèrs]]. Evolucion e propagacion dels tipes modèrns d'[[angiospèrmes]]. | style="background:#EAC672" | 33.9±0.1 ^* |- | style="background:#EAAD43" | [[Eocèn]] | Los mamifèrs arcaïcs (e.g. [[creodont]]s, [[condilartre]]s, [[uintateris]], etc.) prospèran e contunhan de se desvolopar durant lo periòde. Aparicion de diversas familhas "modèrnas" de mamifèrs. Los [[cetacèus]] primitius se diversifican. Aparicion de l'[[èrba]]. Reglaciacion de l'[[Antartida]] e començament de l'[[edat de glaç]] actual. | style="background:#EAAD43" | 55.8±0.2 ^* |- | style="background:#EB9301" | [[Paleocèn]] | Clima tropical amb [[plantas]] modèrnas; los [[mamifèrs]] se diversifican en una seria de linhatges primitius après l'[[Extincion del Cretacèu-Paleogèn|escantiment dels dinosaures]]. Primièrs mamifèrs grands. | style="background:#EB9301" | 65.5±0.3 ^* |- | rowspan="8" style="background:#7FAD51" | [[Mesozoïc]] | rowspan="2" colspan="2" style="background:#7FC31C" | [[Cretacèu]] | style="background:#DEF197" | [[Cretaci superior|Superior]] | rowspan="2" | Aparicion de las [[angiospèrmes|plantas de flor]], conjuntament amb de nòus tipes d'[[insècte]]s. Apareisson los [[peis|peisses]] [[teleostei|teleostis]] modèrns. Los [[ammonita|ammonites]], [[belemnoidea|belemnites]], [[rudist]]s, [[Echinoidea|equinids]] e [[porifera|espongas marinas]] son comuns. Evoluisson nombroses tipes nòus de [[dinosaure]]s ([[tiranosaure]]s, [[titanosaure]]s, [[adrosaure]]s e [[Ceratopsidae|dinosaures banuts]]...) e apareisson los [[crocodil]]s modèrns; en [[mar]] evoluisson los [[mosasaure]]s e las [[làmia]]s modèrnas. Pauc a pauc, los [[aucèl]]s primitius substituisson los [[pterosaure]]s. Apareisson los [[monotrèmas]], los [[marsupials]] e los mamifèrs [[placentari]]s. Fragmentacion de [[Gondwana]]. | style="background:#DEF197" | 99.6±0.9 ^* |- | style="background:#B3DF7F" | [[Cretacèu inferior|Inferior]] | style="background:#B3DF7F" | 145.5 ± 4.0 |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#4DB47E" | [[Jurassic]] | style="background:#CCEBC5" | [[Juràssic superior|Superior]] | rowspan="3" | Los [[gimnospèrmes]] (especialament los [[conifèr]]s, los ''[[Benettitales]]'', e son comuns las [[cica]]s) e las [[falguièra]]s. I a fòrça tipes de dinosaure, coma los [[sauropòde]]s, [[carnosaure]]s o [[estegosaure]]s. Los mamifèrs son comuns mas pichons. Primièrs [[aucèl]]s e [[Lacertidae|lausèrts]]. Granda varietat d'[[ictiosaure]]s e [[plesiosaure]]s. Los [[bivalves]], los ammonits e belemnites son abondants. Los equinoïdeus, [[crinoïdeus]], las [[estèla de mar|estèlas de mar]], las espongas de mar e los [[braquiopòde]]s [[terebratulide]]s e [[rinconellide]]s son fòrça comuns. Division de [[Pangèa]] en [[Gondwana]] e [[Laurasia]]. | style="background:#CCEBC5" | 161.2 ± 4.0 |- | style="background:#7FCA93" | [[Jurassic mejan|Mejan]] | style="background:#7FCA93" | 175.6 ± 2.0 ^* |- | style="background:#66C292" | [[Jurassic inferior|Inferior]] | style="background:#66C292" | 199.6 ± 0.6 |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#67C3B7" | [[Triassic]] | style="background:#CCECE1" | [[Triassic superior|Superior]] | rowspan="3" | Los [[arcosaures]] dominan e se diversifican sus tèrra, inclusent de formas de granda talha; los [[cinodont]]s venon pus pichons e similars als mamifèrs. Primièrs [[dinosaures]], [[mamifèrs]], [[pterosaure]]s e [[crocodil]]s. Los ''[[Dicrodium]]'' son comuns sus tèrra. Fòrça grands [[anfibi]]s [[temnospondil]]s aquatics. Los [[ictiosaure]]s e [[notosaure]]s son comuns en mar. Las [[ammonita|ammonitas]] son extremament comunas. Los [[Scleractinia|coralhs modèrns]] e los peisses [[teleostei|teleosti]]s fan son aparicion, e tanben nombroses clades d'insèctes modèrns. | style="background:#CCECE1" | 228.0 ± 2.0 |- | style="background:#99D7BE" | [[Triassic mejan|Mejan]] | style="background:#99D7BE" | 245.0 ± 1.5 |- | style="background:#67B39F" | [[Triassic inferior|Inferior]] | style="background:#67B39F" | 251.0 ± 0.4 ^* |- | rowspan="22" style="background:#80B5D5" | [[Paleozoïc]] | rowspan="3" colspan="2" style="background:#67C6DE" | [[Permian]] | style="background:#B3E3EE" | [[Lopingian]] | rowspan="3"| Las massas continentalas s'unisson per formar [[Pangèa]]. Los [[reptil]]s [[sinapsid]]s ([[pelicosaures]] e [[terapsids]]) venon comuns, e los [[parareptil]]s e anfibis temnospondils son encara comuns. Los [[gimnospèrmes]] substituisson la flòra del Carbonifèr a la mitat del periòde. Evoluisson los [[coleoptera|escaravats]] e las [[Diptera|moscas]]. La vida marina prospera als coralhs d'aigas caudas. Los [[braquiopòde]]s [[espirifèrid]]s e [[productid]]s, los [[bivalvas]], los [[foraminifèrs]] e las ammonitas son abondantas. Fin de l'edat de glaç permianocarbonifèra. A la fin del periòde a luòc l'[[extincion Permian-Triassic]] - 95% de la vida a la Tèrra s'escantís. | style="background:#B3E3EE" | 260.4 ± 0.7 ^* |- | style="background:#99D8D8" | [[Guadalupian]] | style="background:#99D8D8" | 270.6 ± 0.7 ^* |- | style="background:#80CEC9" | [[Cisuralian]] | style="background:#80CEC9" | 299.0 ± 0.8 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#689FCA" | [[Carbonifèr|Carbo-<br />nifèr]]<ref name="Carbonifèr Am.Nord">En America del Nòrd, lo [[Carbonifèr]] se subdividís en [[Mississipian]] e [[Pennsylvanian]]</ref> '''/'''<br />[[Pennsylvanian]] | style="background:#689FCA" | [[Pennsylvanian superior|Superior]] | rowspan="3" | Los [[Pterygota|insèctes amb alas]] apareisson e prosperan lèu lèu, e d'unes (''[[Protodonata]]'' e ''[[Palaeodictyoptera]]'') atenhon de grandas dimensions. Los [[anfibi]]s son comuns e divèrses. Primièrs [[reptils]] e [[Bòsc|bòsques]] carbonifèrs (''[[Lepidodendron]]'', ''[[Sigillaria]]'', ''[[Anularia]]'', ''[[Calamites]]'', ''[[Cordaites]]'', etc.). Nivèl atmosferic d'[[oxigèn]] fòrça naut. Dins la mar, son comuns los goniatites, braquiopòdes, briozous, bivalves e coralhs. | style="background:#689FCA" | 306.5 ± 1.0 |- | style="background:#689FCA" | [[Pennsylvanian mejan|Mejan]] | style="background:#689FCA" | 311.7 ± 1.1 |- | style="background:#689FCA" | [[Pennsylvanian inferior|Inferior]] | style="background:#689FCA" | 318.1 ± 1.3 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#8091AD" | [[Carbonifèr|Carbo-<br />nifèr]]<ref name="Carbonifèr Am.Nord" /> '''/'''<br />[[Mississipià|Missis-<br />sipian]] | style="background:#8091AD" | [[Mississipian superior|Superior]] | rowspan="3" | Grands [[arbres]] primitius, primièrs [[tetràpode|vertebrats terrèstres]], [[aiga salabrosa]] e amfibis [[euriptèrid]]s; los [[rizodont]]s son los predadors d'aiga doça dominant. En mar, las [[làmia]]s primitivas son comunas e fòrça divèrsas, los [[equinodèrms]] (especialament los [[crinoïdèus]] e los [[blastoïde]]s) son abondants. Los [[coralhs]], [[briozou]]s e los [[braquiopòde]]s son fòrça comuns, atal com los [[goniatita|goniatites]]. Los [[trilobit]]s e los [[nautiloïde]]s se tòban en declini. [[Glaciacion]] a l'oèst de [[Gondwana]]. | style="background:#8091AD" | 326.4 ± 1.6 |- | style="background:#8091AD" | [[Mississipian mejan|Mejan]] | style="background:#8091AD" | 345.3 ± 2.1 |- | style="background:#8091AD" | [[Mississipian inferior|Inferior]] | style="background:#8091AD" | 359.2 ± 2.5 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#9999C9" | [[Devonian]] | style="background:#CBBDDC" | [[Devonian superior|Superior]] | rowspan="3"| Primièrs [[licòpsid]]s e [[equiset]]s, aparicion dels [[progimnosperma|progimnospermes]] (primièras plantas amb granas), primers arbres (''[[Archaeopteris]]''). Primièrs insèctes (sens alas). Dins la mar, los [[braquiopòde]]s [[strofomènid]]s e [[atrípid]]s, los coralhs [[rugosa|rugoses]] e [[tabulata|tabulats]], atal coma los [[crinoïdeus]], son abondants. Los [[ammonoïde]]s goniatitics son comuns e los [[coleoid]]s apareisson. Reduccion del nombre de trilobits. Los àgnats amb armadura declinan; las formas de vida importantas en mar son los [[placoderm]]s, [[sarcopterigi]]s e [[osteïcti]]s, atal coma las [[làmia]]s primitivas. Primièrs [[amfibis]]. [[Euramèrica]].) | style="background:#CBBDDC" | 385.3 ± 2.6 ^* |- | style="background:#9983BE" | [[Devonian mejan|Mejan]] | style="background:#9983BE" | 397.5 ± 2.7 ^* |- | style="background:#807DBA" | [[Devonian inferior|Inferior]] | style="background:#807DBA" | 416.0 ± 2.8 ^* |- | rowspan="4" colspan="2" style="background:#B172B6" | [[Silurian]] | style="background:#E9C7E2" | [[Pridoli]] | rowspan="4"| Primièras [[plantas]] vascularas terrèstras; [[centpeus]] e [[artroplèurid]]s, los primièrs [[peis]]ses amb mandibula e [[agnat]]s [[ostracoderm]]s. [[Eurypterida|Los escorpions de mar]] atenhon de grandas dimensions. Los [[coralh]]s tabulats e rugoses, los braquiopòdes e los crinoïdeus son abondants; los [[trilobit]]s e los [[mollusques]] son divèrses; los [[graptolit]]s pas tant. | style="background:#E9C7E2" | 418.7 ± 2.7 ^* |- | style="background:#CAA7D1" | [[Ludlow (epòca)|Ludlow]] | style="background:#CAA7D1" | 422.9 ± 2.5 ^* |- | style="background:#B189B3" | [[Wenlock (epòca)|Wenlock]] | style="background:#B189B3" | 428.2 ± 2.3 ^* |- | style="background:#9858A8" | [[Llandovery (epòca)|Llandovery]] | style="background:#9858A8" | 443.7 ± 1.5 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#F981A6" | [[Ordovician]] | style="background:#FBB4BD" | [[Ordovician superior|Superior]] | rowspan="3" | Los [[invertebrats]] son fòrça divèrses e incluisson fòrça tipes novèls. Los coralhs primitius, braquiopòdes, [[bivalves]], [[nautiloïde]]s, [[trilobit]]s, [[ostracòde]]s, [[briozou]]s, fòrça tipes d'[[equinodèrmes]] e [[graptolit]]s son comuns. Los [[conodont]]s foguèron de [[vertebrats]] primitius que s'alimentavan de [[plancton]] e qu'apareguèron al començament de l'Ordovician. Edat de glaç a la fin del periòde. Primièras plantas terrèstras, plan primitivas. | style="background:#FBB4BD" | 460.9 ± 1.6 ^* |- | style="background:#FA9AB1" | [[Ordovician mejan|Mejan]] | style="background:#FA9AB1" | 471.8 ± 1.6 |- | style="background:#E67DA4" | [[Ordovician inferior|Inferior]] | style="background:#E67DA4" | 488.3 ± 1.7 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#FB805F" | [[Cambrian]] | style="background:#FDCDB8" | [[Furongian]] | rowspan="3" | Granda diversificacion de las formas de vida a l'[[explosion cambriana]]; apareisson mas de la meitat dels filums modèrnes d'animals, atal coma de filums atudats e problematics. Los [[Archeocyatha]] foguèron abondants al començament del Cambrian. Son comuns los [[trilobit]]s, [[priapulid]]s, [[porifèr|espongas de mar]], [[braquiopòde]]s e nombrosas autras formas. Apareisson los primièrs [[cordat]]s. Los [[anomalocarid]]s son los predators dominants. La [[fauna vendiana]] entra en declin e s'escantís. | style="background:#FDCDB8" | 501.0 ± 2.0 ^* |- | style="background:#E8AE97" | [[Cambrian mejan|Mejan]] | style="background:#E8AE97" | 513.0 ± 2.0 |- | style="background:#E77C72" | [[Cambrian inferior|Inferior]] | style="background:#E77C72" | 542.0 ± 1.0 ^* |- | rowspan="10" style="background:#CCD891" | [[Proterozoïc|Proter-<br />ozoïc]]<br /><ref name="Precambrià">S'agrupar d'abituda lo [[Proterozoïc]], [[Arquean]] e [[Hadean]] dins lo [[Precambrian]], a vegades anomenat [[Criptozoïc]]</ref> | rowspan="3" style="background:#CAA595" | [[Neoproterozoïc|Neo-<br />proterozoïc]] | colspan="2" style="background:#EAD8BC" | [[Ediacarian]] | colspan="2" | Primièrs [[metazou|animals multicellulars]]. La [[fauna ediacariana]] prospera dins lo mond entièr. Primièrs [[porifèr]]s. | style="background:#EAD8BC" | 630 +5/-30 ^* |- | colspan="2" style="background:#DCABAA" | [[Criogenian]] | colspan="2" | Possible periòde de [[Tèrra bola de nèu]]; [[Rodinia]] comença de se fragmentar<br /> Primièras algas [[pluricellularas]] [~750ma] | style="background:#DCABAA" | 850<ref name="Edat absoluta">Definits per l'edat absoluda ([[GSSA]])</ref> |- | colspan="2" style="background:#CBA46C" | [[Tonian]] | colspan="2" | Primièra radiacion d'[[acritarc]]s | style="background:#CBA46C" | 1000<ref name="Edat absoluta" /> |- | rowspan="3" style="background:#DDC288" | [[Mesoproterozoïc|Meso-<br />proterozoïc]] | colspan="2" style="background:#DDC288" | [[Estenian]] | colspan="2" | De plataformas nautament [[metamorfisme|metamorficas]], coma ara [[Rodinia]], se fòrman pr'amor de l'[[orogenèsi]]<br />Primièrs [[rodofits]] [1.200ma] | style="background:#DDC288" | 1200<ref name="Edat absoluta" /> |- | colspan="2" style="background:#DDC288" | [[Ectasian]] | colspan="2" | Los sediments de las plataformas contunhan de s'espandir | style="background:#DDC288" | 1400<ref name="Edat absoluta" /> |- | colspan="2" style="background:#DDC288" | [[Calimmian]] | colspan="2" | Los sediments de las plataformas contunhan de s'espandir | style="background:#DDC288" | 1600<ref name="Edat absoluta" /> |- | rowspan="4" style="background:#B3B25E" | [[Paleoproterozoïc|Paleo-<br />proterozoïc]] | colspan="2" style="background:#B3B25E" | [[Estaterian]] | colspan="2" | Primièrs [[acritarcs]] ([[eukaryota|ecuariòtas]]?). [[Colúmbia (supercontinent)|Colúmbia]]. | style="background:#B3B25E" | 1800<ref name="Edat absoluta" /> |- | colspan="2" style="background:#B3B25E" | [[Orosirian]] | colspan="2" | L'[[atmosfèra terrèstra]] aumenta sa tenor en [[oxigèn]]. [[Cratèr de Vredefort]] e [[Bacin de Sudbury]]. Intensa [[orogenèsi]]. | style="background:#B3B25E" | 2050<ref name="Edat absoluta" /> |- | colspan="2" style="background:#B3B25E" | [[Riacian]] | colspan="2" | [[Formacion de Bushvekd]] [[Glaciacion uroniana]]. | style="background:#B3B25E" | 2300<ref name="Edat absoluta" /> |- | colspan="2" style="background:#B3B25E" | [[Siderian]] | colspan="2" | A la basa: abondància maximala de las ''[[banded iron formation]]s'' [2.500ma] | style="background:#B3B25E" | 2500<ref name="Edat absoluta" /> |- | rowspan="4" style="background:#99ADAC" | [[Arquean]]<br /><ref name="Precambrià" /> | style="background:#CBCDC8" | [[Neoarquean]] | colspan="4" | Estabilizacion dels [[craton|cratons]] mas moderns, possible eveniment d'inversion del [[mantèl terrèstre|mantèl]] | style="background:#CBCDC8" | 2800<ref name="Edat absoluta" /> |- | style="background:#B2B5AF" | [[Mesoarquean]] | colspan="4" | | style="background:#B2B5AF" | 3200<ref name="Edat absoluta" /> |- | style="background:#999791" | [[Paleoarquean]] | colspan="4" | Primièrs [[estromatolit]]s [∼3.300ma]<br />Primièras [[cianobacteria]]s [[fototròf|productrises d'oxigèn]] [∼3.400ma] | style="background:#999791" | 3600<ref name="Edat absoluta" /> |- | style="background:#809090" | [[Eoarquean]] | colspan="4" | [[Origina de la vida]]: [[procariòta|procariòtas]] [∼3.900ma] | style="background:#809090" | 3800 |- | style="background:#809090" rowspan="4" | [[Adean]]<br /><ref name="Precambrià" /><ref name="Hadeà">Pasmens son usatge comun, l'[[Hadean]] es pas un eon formal e s'acordèt pas sus un limit inferior de l'Eoarquean. L'Hadean recebèt tanben los noms de Priscoan o Azoïc</ref> | style="background:#809090" | [[Imbrian inferior]]<ref name="Escala geologica lunara">Aquestes noms venon de l'[[escala geologica lunara]]. Los termes e seqüències, encara no reconegudes oficialment per l'[http://www.stratigraphy.org/ ICS], foguèron prepausats pel geològ '''Preston Cloud'''. Pasmens se s'es pas trobat de mòstras d'aquestas ròcas en la Tèrra, '''Cloud''' prepausèt d'utilizar la sequéncia establida per la luna, ont se'n conservèt los afloraments</ref> | colspan="4" | Aquesta èra se cavalga amb la fasa finala del [[Formacion e evolucion del sistèma solar#Bombardament tardiu|Grand bombardament tardiu]] del [[Sistèma Solar]] interior. | style="background:#809090" | c.3850 |- | style="background:#809090" | [[Nectarian]]<ref name="Escala geologica lunara" /> | colspan="4" | Lo nom ven d'un periòde de l'[[escala geologica lunara]] que i se formèron fòrça dels grands cratèrs de la [[Luna]]. | style="background:#809090" | c.3920 |- | style="background:#809090" | [[Grops Basin]]<ref name="Escala geologica lunara" /> | colspan="4" | Les primièras formas de vida que duplican de moleculas d'[[ARN]] pòdon aver evolucionat sus tèrra ara fa 4.000 milions d'ans. | style="background:#809090" | c.3920 |- | style="background:#809090" | [[Criptic]]<ref name="Escala geologica lunara" /> | colspan="4" | 4400 Ma - Mineral pus ancian conegut, lo [[zircon]]; 4570 Ma - Formacion de la [[Tèrra]] | style="background:#809090" | c.4570 |} == Referéncias == <references /> [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] i5xdljo3fjv0t73bd04men2hn8bx34d 2499599 2499598 2026-05-03T17:28:24Z Jiròni 239 2499599 wikitext text/x-wiki [[File:Geological time spiral.png|thumb|Representacion dels tempses geologics.]] L''''escala dels tempses geologics''', (var. '''escala deus/deths/daus temps geologics''', '''eschala daus temps geologics''') s'utiliza en [[geologia]] per descriure e metre en relacion los eveniments de l'[[istòria de la Tèrra]]. S'estima que la [[Tèrra]] ten a l'entorn de {{unitat|4570}} milions d'ans. La taula dels tempses geologics es organizada en periòdes, normalament nomenats a partir d'eveniments geologics o [[paleontologia|paleontologics]] notables. Totes los quatre ans, l'[[Union internacionala de las sciéncias geologicas]] (UISG) organiza lo Congrès geologic internacional que la 34ena edicion s'es debanada del 2 al 10 d'agost de 2012<ref>[https://web.archive.org/web/20090522120423/http://www.iugs.org/index.html Union internacionala de las sciéncias geologicas]</ref> a [[Brisbane]], en [[Austràlia]]. A l'ocasion de la tenguda d'aquel congrès, la [[International Commission on Stratigraphy|Comission internacionala d'estratigrafia]], que depend de l’UISG, estatua oficialament sus la denominacion e lo calibratge de las diferentas divisions e subdivisions dels tempses geologics. {| class="wikitable" border="3" style="font-size:95%;" |- ! [[Eon]] ! [[Èra geologica|Èra]] ! colspan="2" | Periòde<ref name="Periòdes">Los paleontològs preferisson utilizar los [[Estatge faunistic|estatges faunistics]] que los periòdes geologics. La nomenclatura d'aquestes estatges es pro complèxa</ref> ! Seria/<br />Epòca ! Eveniments importants ! Data de començament<br />en milions d'ans dins lo passat<ref name="Dates imprecises">Las datas son leugièrament imprecisas, amb de pichonas diferéncias segon la font. Aquò es degut subretot a d'incertitud dins la [[datacion radiometrica]] e al fach que los sediments aptes per la datacion rarament se tròban al luòc que cal de la colomna geologica. Las datas e marges d'error indicats son aquelas la [[Comission Internacionala d'Estratigrafia]] ([http://www.stratigraphy.org/cheu.pdf International Stratigraphic Chart, 2004]). Las dates amb un asterisc indican las limitas ont s'es trobat un [[GPSSP]]</ref> |- | rowspan="37" style="background:#B3E2D1" | [[Fanerozoïc|Fane-<br />rozoïc]] | rowspan="7" style="background:#FFFF00" | [[Cenozoïc]] | colspan="2" style="background:#FDCC8A" rowspan="4" | [[Neogèn]]<ref name="Cenozoïc">Istoricament, lo [[Cenozoïc]] èra dividit en les sosèras lo [[Quaternari]] e lo [[Terciari]], atal coma dins los periòdes [[Neogèn]] e [[Paleogèn]]. Pasmens, la CIE a decidit recentament d'utilizar pas mai los tèrmes Quaternari e Terciari dins la nomenclatura formala</ref> | style="background:#FFFFB3" | [[Olocèn]] | Fin de l'[[glaciacion|edat de glaç]] mai recent e aparicion de la [[civilizacion]]. | style="background:#FFFFB3" | 0.011430 ± 0.00013<ref name="Holocè">Per mai d'informacions sus la datacion de l'[[Olocèn]], veire l'article principal</ref> |- | style="background:#FFFF62" | [[Pleïstocèn]] | Expansion e extincion posteriora de nombroses grands [[mamifèrs]] (megafauna del Pleïstocèn); evolucion dels [[uman]]s modèrns. | style="background:#FFFF62" | 1.806 ± 0.005 ^* |- | style="background:#FEEBAC" |[[Pliocèn]] | Intensificacion de l'[[glaciacion|edat de glaç]]. [[Clima]] fred e sèc; apareisson los [[australopitèc]]s, la pus granda part dels [[genre (biologia)|genres]] actuals de mamifèrs e los [[mollusques]] modèrns. | style="background:#FEEBAC" | 5.332 ± 0.005 ^* |- | style="background:#FFDE00" | [[Miocèn]] | Clima moderat; [[orogenèsi]] dins l'[[emisfèri nòrd]]; las familhas modèrnas de [[mamifèrs]] e d'[[aucèl]]s venon reconeissablas. Los [[caval]]s e los [[mastodònt]]s se diversifican. L'[[èrba]] s'espandís pertot. Apareisson los primièrs [[ominid]]s. | style="background:#FFDE00" | 23.03 ± 0.05 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#FFB300" | [[Paleogèn]]<br /><ref name="Cenozoïc" /> | style="background:#EAC672" | [[Oligocèn]] | Clima caud; la fauna [[evolucion|evoluís]] e se diversifica rapidament, especialament los [[mamifèrs]]. Evolucion e propagacion dels tipes modèrns d'[[angiospèrmes]]. | style="background:#EAC672" | 33.9±0.1 ^* |- | style="background:#EAAD43" | [[Eocèn]] | Los mamifèrs arcaïcs (e.g. [[creodont]]s, [[condilartre]]s, [[uintateris]], etc.) prospèran e contunhan de se desvolopar durant lo periòde. Aparicion de diversas familhas "modèrnas" de mamifèrs. Los [[cetacèus]] primitius se diversifican. Aparicion de l'[[èrba]]. Reglaciacion de l'[[Antartida]] e començament de l'[[edat de glaç]] actual. | style="background:#EAAD43" | 55.8±0.2 ^* |- | style="background:#EB9301" | [[Paleocèn]] | Clima tropical amb [[plantas]] modèrnas; los [[mamifèrs]] se diversifican en una seria de linhatges primitius après l'[[Extincion del Cretacèu-Paleogèn|escantiment dels dinosaures]]. Primièrs mamifèrs grands. | style="background:#EB9301" | 65.5±0.3 ^* |- | rowspan="8" style="background:#7FAD51" | [[Mesozoïc]] | rowspan="2" colspan="2" style="background:#7FC31C" | [[Cretacèu]] | style="background:#DEF197" | [[Cretaci superior|Superior]] | rowspan="2" | Aparicion de las [[angiospèrmes|plantas de flor]], conjuntament amb de nòus tipes d'[[insècte]]s. Apareisson los [[peis|peisses]] [[teleostei|teleostis]] modèrns. Los [[ammonita|ammonites]], [[belemnoidea|belemnites]], [[rudist]]s, [[Echinoidea|equinids]] e [[porifera|espongas marinas]] son comuns. Evoluisson nombroses tipes nòus de [[dinosaure]]s ([[tiranosaure]]s, [[titanosaure]]s, [[adrosaure]]s e [[Ceratopsidae|dinosaures banuts]]...) e apareisson los [[crocodil]]s modèrns; en [[mar]] evoluisson los [[mosasaure]]s e las [[làmia]]s modèrnas. Pauc a pauc, los [[aucèl]]s primitius substituisson los [[pterosaure]]s. Apareisson los [[monotrèmas]], los [[marsupials]] e los mamifèrs [[placentari]]s. Fragmentacion de [[Gondwana]]. | style="background:#DEF197" | 99.6±0.9 ^* |- | style="background:#B3DF7F" | [[Cretacèu inferior|Inferior]] | style="background:#B3DF7F" | 145.5 ± 4.0 |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#4DB47E" | [[Jurassic]] | style="background:#CCEBC5" | [[Juràssic superior|Superior]] | rowspan="3" | Los [[gimnospèrmes]] (especialament los [[conifèr]]s, los ''[[Benettitales]]'', e son comuns las [[cica]]s) e las [[falguièra]]s. I a fòrça tipes de dinosaure, coma los [[sauropòde]]s, [[carnosaure]]s o [[estegosaure]]s. Los mamifèrs son comuns mas pichons. Primièrs [[aucèl]]s e [[Lacertidae|lausèrts]]. Granda varietat d'[[ictiosaure]]s e [[plesiosaure]]s. Los [[bivalves]], los ammonits e belemnites son abondants. Los equinoïdeus, [[crinoïdeus]], las [[estèla de mar|estèlas de mar]], las espongas de mar e los [[braquiopòde]]s [[terebratulide]]s e [[rinconellide]]s son fòrça comuns. Division de [[Pangèa]] en [[Gondwana]] e [[Laurasia]]. | style="background:#CCEBC5" | 161.2 ± 4.0 |- | style="background:#7FCA93" | [[Jurassic mejan|Mejan]] | style="background:#7FCA93" | 175.6 ± 2.0 ^* |- | style="background:#66C292" | [[Jurassic inferior|Inferior]] | style="background:#66C292" | 199.6 ± 0.6 |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#67C3B7" | [[Triassic]] | style="background:#CCECE1" | [[Triassic superior|Superior]] | rowspan="3" | Los [[arcosaures]] dominan e se diversifican sus tèrra, inclusent de formas de granda talha; los [[cinodont]]s venon pus pichons e similars als mamifèrs. Primièrs [[dinosaures]], [[mamifèrs]], [[pterosaure]]s e [[crocodil]]s. Los ''[[Dicrodium]]'' son comuns sus tèrra. Fòrça grands [[anfibi]]s [[temnospondil]]s aquatics. Los [[ictiosaure]]s e [[notosaure]]s son comuns en mar. Las [[ammonita|ammonitas]] son extremament comunas. Los [[Scleractinia|coralhs modèrns]] e los peisses [[teleostei|teleosti]]s fan son aparicion, e tanben nombroses clades d'insèctes modèrns. | style="background:#CCECE1" | 228.0 ± 2.0 |- | style="background:#99D7BE" | [[Triassic mejan|Mejan]] | style="background:#99D7BE" | 245.0 ± 1.5 |- | style="background:#67B39F" | [[Triassic inferior|Inferior]] | style="background:#67B39F" | 251.0 ± 0.4 ^* |- | rowspan="22" style="background:#80B5D5" | [[Paleozoïc]] | rowspan="3" colspan="2" style="background:#67C6DE" | [[Permian]] | style="background:#B3E3EE" | [[Lopingian]] | rowspan="3"| Las massas continentalas s'unisson per formar [[Pangèa]]. Los [[reptil]]s [[sinapsid]]s ([[pelicosaures]] e [[terapsids]]) venon comuns, e los [[parareptil]]s e anfibis temnospondils son encara comuns. Los [[gimnospèrmes]] substituisson la flòra del Carbonifèr a la mitat del periòde. Evoluisson los [[coleoptera|escaravats]] e las [[Diptera|moscas]]. La vida marina prospera als coralhs d'aigas caudas. Los [[braquiopòde]]s [[espirifèrid]]s e [[productid]]s, los [[bivalvas]], los [[foraminifèrs]] e las ammonitas son abondantas. Fin de l'edat de glaç permianocarbonifèra. A la fin del periòde a luòc l'[[extincion Permian-Triassic]] que vegèt l'escantiment de 95% de las espècias marinas e 70% dels vertebrats terrèstres. | style="background:#B3E3EE" | 260.4 ± 0.7 ^* |- | style="background:#99D8D8" | [[Guadalupian]] | style="background:#99D8D8" | 270.6 ± 0.7 ^* |- | style="background:#80CEC9" | [[Cisuralian]] | style="background:#80CEC9" | 299.0 ± 0.8 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#689FCA" | [[Carbonifèr|Carbo-<br />nifèr]]<ref name="Carbonifèr Am.Nord">En America del Nòrd, lo [[Carbonifèr]] se subdividís en [[Mississipian]] e [[Pennsylvanian]]</ref> '''/'''<br />[[Pennsylvanian]] | style="background:#689FCA" | [[Pennsylvanian superior|Superior]] | rowspan="3" | Los [[Pterygota|insèctes amb alas]] apareisson e prosperan lèu lèu, e d'unes (''[[Protodonata]]'' e ''[[Palaeodictyoptera]]'') atenhon de grandas dimensions. Los [[anfibi]]s son comuns e divèrses. Primièrs [[reptils]] e [[Bòsc|bòsques]] carbonifèrs (''[[Lepidodendron]]'', ''[[Sigillaria]]'', ''[[Anularia]]'', ''[[Calamites]]'', ''[[Cordaites]]'', etc.). Nivèl atmosferic d'[[oxigèn]] fòrça naut. Dins la mar, son comuns los goniatites, braquiopòdes, briozous, bivalves e coralhs. | style="background:#689FCA" | 306.5 ± 1.0 |- | style="background:#689FCA" | [[Pennsylvanian mejan|Mejan]] | style="background:#689FCA" | 311.7 ± 1.1 |- | style="background:#689FCA" | [[Pennsylvanian inferior|Inferior]] | style="background:#689FCA" | 318.1 ± 1.3 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#8091AD" | [[Carbonifèr|Carbo-<br />nifèr]]<ref name="Carbonifèr Am.Nord" /> '''/'''<br />[[Mississipià|Missis-<br />sipian]] | style="background:#8091AD" | [[Mississipian superior|Superior]] | rowspan="3" | Grands [[arbres]] primitius, primièrs [[tetràpode|vertebrats terrèstres]], [[aiga salabrosa]] e amfibis [[euriptèrid]]s; los [[rizodont]]s son los predadors d'aiga doça dominant. En mar, las [[làmia]]s primitivas son comunas e fòrça divèrsas, los [[equinodèrms]] (especialament los [[crinoïdèus]] e los [[blastoïde]]s) son abondants. Los [[coralhs]], [[briozou]]s e los [[braquiopòde]]s son fòrça comuns, atal com los [[goniatita|goniatites]]. Los [[trilobit]]s e los [[nautiloïde]]s se tòban en declini. [[Glaciacion]] a l'oèst de [[Gondwana]]. | style="background:#8091AD" | 326.4 ± 1.6 |- | style="background:#8091AD" | [[Mississipian mejan|Mejan]] | style="background:#8091AD" | 345.3 ± 2.1 |- | style="background:#8091AD" | [[Mississipian inferior|Inferior]] | style="background:#8091AD" | 359.2 ± 2.5 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#9999C9" | [[Devonian]] | style="background:#CBBDDC" | [[Devonian superior|Superior]] | rowspan="3"| Primièrs [[licòpsid]]s e [[equiset]]s, aparicion dels [[progimnosperma|progimnospermes]] (primièras plantas amb granas), primers arbres (''[[Archaeopteris]]''). Primièrs insèctes (sens alas). Dins la mar, los [[braquiopòde]]s [[strofomènid]]s e [[atrípid]]s, los coralhs [[rugosa|rugoses]] e [[tabulata|tabulats]], atal coma los [[crinoïdeus]], son abondants. Los [[ammonoïde]]s goniatitics son comuns e los [[coleoid]]s apareisson. Reduccion del nombre de trilobits. Los àgnats amb armadura declinan; las formas de vida importantas en mar son los [[placoderm]]s, [[sarcopterigi]]s e [[osteïcti]]s, atal coma las [[làmia]]s primitivas. Primièrs [[amfibis]]. [[Euramèrica]].) | style="background:#CBBDDC" | 385.3 ± 2.6 ^* |- | style="background:#9983BE" | [[Devonian mejan|Mejan]] | style="background:#9983BE" | 397.5 ± 2.7 ^* |- | style="background:#807DBA" | [[Devonian inferior|Inferior]] | style="background:#807DBA" | 416.0 ± 2.8 ^* |- | rowspan="4" colspan="2" style="background:#B172B6" | [[Silurian]] | style="background:#E9C7E2" | [[Pridoli]] | rowspan="4"| Primièras [[plantas]] vascularas terrèstras; [[centpeus]] e [[artroplèurid]]s, los primièrs [[peis]]ses amb mandibula e [[agnat]]s [[ostracoderm]]s. [[Eurypterida|Los escorpions de mar]] atenhon de grandas dimensions. Los [[coralh]]s tabulats e rugoses, los braquiopòdes e los crinoïdeus son abondants; los [[trilobit]]s e los [[mollusques]] son divèrses; los [[graptolit]]s pas tant. | style="background:#E9C7E2" | 418.7 ± 2.7 ^* |- | style="background:#CAA7D1" | [[Ludlow (epòca)|Ludlow]] | style="background:#CAA7D1" | 422.9 ± 2.5 ^* |- | style="background:#B189B3" | [[Wenlock (epòca)|Wenlock]] | style="background:#B189B3" | 428.2 ± 2.3 ^* |- | style="background:#9858A8" | [[Llandovery (epòca)|Llandovery]] | style="background:#9858A8" | 443.7 ± 1.5 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#F981A6" | [[Ordovician]] | style="background:#FBB4BD" | [[Ordovician superior|Superior]] | rowspan="3" | Los [[invertebrats]] son fòrça divèrses e incluisson fòrça tipes novèls. Los coralhs primitius, braquiopòdes, [[bivalves]], [[nautiloïde]]s, [[trilobit]]s, [[ostracòde]]s, [[briozou]]s, fòrça tipes d'[[equinodèrmes]] e [[graptolit]]s son comuns. Los [[conodont]]s foguèron de [[vertebrats]] primitius que s'alimentavan de [[plancton]] e qu'apareguèron al començament de l'Ordovician. Edat de glaç a la fin del periòde. Primièras plantas terrèstras, plan primitivas. | style="background:#FBB4BD" | 460.9 ± 1.6 ^* |- | style="background:#FA9AB1" | [[Ordovician mejan|Mejan]] | style="background:#FA9AB1" | 471.8 ± 1.6 |- | style="background:#E67DA4" | [[Ordovician inferior|Inferior]] | style="background:#E67DA4" | 488.3 ± 1.7 ^* |- | rowspan="3" colspan="2" style="background:#FB805F" | [[Cambrian]] | style="background:#FDCDB8" | [[Furongian]] | rowspan="3" | Granda diversificacion de las formas de vida a l'[[explosion cambriana]]; apareisson mas de la meitat dels filums modèrnes d'animals, atal coma de filums atudats e problematics. Los [[Archeocyatha]] foguèron abondants al començament del Cambrian. Son comuns los [[trilobit]]s, [[priapulid]]s, [[porifèr|espongas de mar]], [[braquiopòde]]s e nombrosas autras formas. Apareisson los primièrs [[cordat]]s. Los [[anomalocarid]]s son los predators dominants. La [[fauna vendiana]] entra en declin e s'escantís. | style="background:#FDCDB8" | 501.0 ± 2.0 ^* |- | style="background:#E8AE97" | [[Cambrian mejan|Mejan]] | style="background:#E8AE97" | 513.0 ± 2.0 |- | style="background:#E77C72" | [[Cambrian inferior|Inferior]] | style="background:#E77C72" | 542.0 ± 1.0 ^* |- | rowspan="10" style="background:#CCD891" | [[Proterozoïc|Proter-<br />ozoïc]]<br /><ref name="Precambrià">S'agrupar d'abituda lo [[Proterozoïc]], [[Arquean]] e [[Hadean]] dins lo [[Precambrian]], a vegades anomenat [[Criptozoïc]]</ref> | rowspan="3" style="background:#CAA595" | [[Neoproterozoïc|Neo-<br />proterozoïc]] | colspan="2" style="background:#EAD8BC" | [[Ediacarian]] | colspan="2" | Primièrs [[metazou|animals multicellulars]]. La [[fauna ediacariana]] prospera dins lo mond entièr. Primièrs [[porifèr]]s. | style="background:#EAD8BC" | 630 +5/-30 ^* |- | colspan="2" style="background:#DCABAA" | [[Criogenian]] | colspan="2" | Possible periòde de [[Tèrra bola de nèu]]; [[Rodinia]] comença de se fragmentar<br /> Primièras algas [[pluricellularas]] [~750ma] | style="background:#DCABAA" | 850<ref name="Edat absoluta">Definits per l'edat absoluda ([[GSSA]])</ref> |- | colspan="2" style="background:#CBA46C" | [[Tonian]] | colspan="2" | Primièra radiacion d'[[acritarc]]s | style="background:#CBA46C" | 1000<ref name="Edat absoluta" /> |- | rowspan="3" style="background:#DDC288" | [[Mesoproterozoïc|Meso-<br />proterozoïc]] | colspan="2" style="background:#DDC288" | [[Estenian]] | colspan="2" | De plataformas nautament [[metamorfisme|metamorficas]], coma ara [[Rodinia]], se fòrman pr'amor de l'[[orogenèsi]]<br />Primièrs [[rodofits]] [1.200ma] | style="background:#DDC288" | 1200<ref name="Edat absoluta" /> |- | colspan="2" style="background:#DDC288" | [[Ectasian]] | colspan="2" | Los sediments de las plataformas contunhan de s'espandir | style="background:#DDC288" | 1400<ref name="Edat absoluta" /> |- | colspan="2" style="background:#DDC288" | [[Calimmian]] | colspan="2" | Los sediments de las plataformas contunhan de s'espandir | style="background:#DDC288" | 1600<ref name="Edat absoluta" /> |- | rowspan="4" style="background:#B3B25E" | [[Paleoproterozoïc|Paleo-<br />proterozoïc]] | colspan="2" style="background:#B3B25E" | [[Estaterian]] | colspan="2" | Primièrs [[acritarcs]] ([[eukaryota|ecuariòtas]]?). [[Colúmbia (supercontinent)|Colúmbia]]. | style="background:#B3B25E" | 1800<ref name="Edat absoluta" /> |- | colspan="2" style="background:#B3B25E" | [[Orosirian]] | colspan="2" | L'[[atmosfèra terrèstra]] aumenta sa tenor en [[oxigèn]]. [[Cratèr de Vredefort]] e [[Bacin de Sudbury]]. Intensa [[orogenèsi]]. | style="background:#B3B25E" | 2050<ref name="Edat absoluta" /> |- | colspan="2" style="background:#B3B25E" | [[Riacian]] | colspan="2" | [[Formacion de Bushvekd]] [[Glaciacion uroniana]]. | style="background:#B3B25E" | 2300<ref name="Edat absoluta" /> |- | colspan="2" style="background:#B3B25E" | [[Siderian]] | colspan="2" | A la basa: abondància maximala de las ''[[banded iron formation]]s'' [2.500ma] | style="background:#B3B25E" | 2500<ref name="Edat absoluta" /> |- | rowspan="4" style="background:#99ADAC" | [[Arquean]]<br /><ref name="Precambrià" /> | style="background:#CBCDC8" | [[Neoarquean]] | colspan="4" | Estabilizacion dels [[craton|cratons]] mas moderns, possible eveniment d'inversion del [[mantèl terrèstre|mantèl]] | style="background:#CBCDC8" | 2800<ref name="Edat absoluta" /> |- | style="background:#B2B5AF" | [[Mesoarquean]] | colspan="4" | | style="background:#B2B5AF" | 3200<ref name="Edat absoluta" /> |- | style="background:#999791" | [[Paleoarquean]] | colspan="4" | Primièrs [[estromatolit]]s [∼3.300ma]<br />Primièras [[cianobacteria]]s [[fototròf|productrises d'oxigèn]] [∼3.400ma] | style="background:#999791" | 3600<ref name="Edat absoluta" /> |- | style="background:#809090" | [[Eoarquean]] | colspan="4" | [[Origina de la vida]]: [[procariòta|procariòtas]] [∼3.900ma] | style="background:#809090" | 3800 |- | style="background:#809090" rowspan="4" | [[Adean]]<br /><ref name="Precambrià" /><ref name="Hadeà">Pasmens son usatge comun, l'[[Hadean]] es pas un eon formal e s'acordèt pas sus un limit inferior de l'Eoarquean. L'Hadean recebèt tanben los noms de Priscoan o Azoïc</ref> | style="background:#809090" | [[Imbrian inferior]]<ref name="Escala geologica lunara">Aquestes noms venon de l'[[escala geologica lunara]]. Los termes e seqüències, encara no reconegudes oficialment per l'[http://www.stratigraphy.org/ ICS], foguèron prepausats pel geològ '''Preston Cloud'''. Pasmens se s'es pas trobat de mòstras d'aquestas ròcas en la Tèrra, '''Cloud''' prepausèt d'utilizar la sequéncia establida per la luna, ont se'n conservèt los afloraments</ref> | colspan="4" | Aquesta èra se cavalga amb la fasa finala del [[Formacion e evolucion del sistèma solar#Bombardament tardiu|Grand bombardament tardiu]] del [[Sistèma Solar]] interior. | style="background:#809090" | c.3850 |- | style="background:#809090" | [[Nectarian]]<ref name="Escala geologica lunara" /> | colspan="4" | Lo nom ven d'un periòde de l'[[escala geologica lunara]] que i se formèron fòrça dels grands cratèrs de la [[Luna]]. | style="background:#809090" | c.3920 |- | style="background:#809090" | [[Grops Basin]]<ref name="Escala geologica lunara" /> | colspan="4" | Les primièras formas de vida que duplican de moleculas d'[[ARN]] pòdon aver evolucionat sus tèrra ara fa 4.000 milions d'ans. | style="background:#809090" | c.3920 |- | style="background:#809090" | [[Criptic]]<ref name="Escala geologica lunara" /> | colspan="4" | 4400 Ma - Mineral pus ancian conegut, lo [[zircon]]; 4570 Ma - Formacion de la [[Tèrra]] | style="background:#809090" | c.4570 |} == Referéncias == <references /> [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] 3jgno14v2utchoyejhp3hi1tcd9n15v 0 157521 2499612 1979720 2026-05-03T23:02:10Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Nuèviala]] 2499612 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Nuèviala]] e6xlrmfkkg7of49iuw80nqpejg1t3k1 0 161606 2499618 2282663 2026-05-04T01:31:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499618 wikitext text/x-wiki {{Nobel}} La '''Banca Grameen '''o''' ''Grameen Bank''''' (literalament, « Banca dels vilatges ») es una [[banca]] especializada dins lo [[microcredit]]. Foguèt creada oficialament en [[1976]] per [[Muhammad Yunus]] al [[Bangladèsh]]. Ten gaireben 1400 sucursalas e trabalha dins mai de 50000 vilatges. Dempuèi sa creacion, paguèt 4,69 miliard de dolars de prèss e dona de taus de remborsament de gaireben 96,54 %. L'organizacion e son fondator recebèron lo [[Prèmi Nobel de la Patz|prèmi Nobel de la patz]] en 2006<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2006/press.html prix Nobel de la paix 2006 sur le site officiel de la fondation Nobel]</ref>. Ole Danbolt Mjøs (president del Comitat Nobel norvegia) diguèt qu' "Una patz durabla se pòt pas obténer sens qu'una partida importanta de la populacion trapa los mejans per sortir de la pauretat" e "lo microcredit es un d'aqueles mejans". Son fondator, Muhammad Yunus, foguèt destituit de la Grameen Bank lo 2 de març de 2011, benlèu a causa pressions venent del govèrn de Bangladèsh. == Istòria == [[Fichièr:Grameen_Yunus_Dec_04.jpg|drecha|vinheta|Muhammad Yunus, lo fondator de la banca Grameen.]] Lo fondator de la banca es Muhammad Yunus, doctor en economia de la ''Vanderbilt University'' als Estats Units d'America. L'idèa li venguèt pendent una terribla famina al Bangladèsh en 1974. Lo prèst donat de 27 dolars americans (sens los riscs dels « prestaires sus gatge ») a un grop de 42 familhas lor permetèron de crear d'objetots per vendre. Yunus cresiá que prepausar de tals prèsts disponibles a granda escala poiriá melhorar la condicion de pauretat del mond rural de Bangladèsh. La ''Grameen Bank'' nasquèt de las idèas de Muhammad Yunus. La banca comença coma projècte de recerca de Yunus associat als Projèctes economics e rurals de l'universitat del Bangladèsh de Chittagong e aquò, per far lo tèst de sa metòda de credit e de servicis bancaris prepausats a las zonas ruralas pauras. En 1976, lo vilatge de Jobra e d'autres vilatges a l'entorn de l'universitat de [[Chittagong]] foguèron los primiers de profeichar dels servicis de la ''Grameen Bank''. La banca capitèt fòrça plan e lo projècte, amb l'ajuda del govèrn, foguèt espandit en 1979 al districte de Tangail (al nòrd de la capitala Dhaka). La capitada de la banca contiunha e s'espandís a d'autres districtes de Bangladèsh. En 1983, foguèt transformada en banca independenta pel govèrn de Bangladèsh. Al començament de sègle XXI, la banca contunha de créisser pel país, e contuha de prepausar de prèsts pichons als paures de las zonas ruralas. Mièg de 2006, la banca ten mai de 21000 agéncias. Sa capitada  inspirèt de projèctes similars pel mond. === Lo metòde del microcredit === Aqueles principis son la basa du microcredit e de la gestion de « gros d'autoajuda », aquel sistèma fonciona dins mai de 43 païses. Se prèsta d'argent a un grop de 5 personas, e es pas mai possible pel grop d'empruntar de nòu se una de las cinc personas fa fracas. Aquò crèa una dinamica de grop en tèrmes de responsabilitat (per que los autres membres del grop pòscan empruntar encara), aumentant atal la viabilitat economica de la ''Grameen Bank''. Dins un país ont pauc de femnas accedisson al credit pel biais de las bancas classicas, la ''Grameen Bank'' se focalizèt sus las femnas<ref name="Gilbert">[http://www.ieim.uqam.ca/IMG//pdf/Collection_memoire_VGilbert.pdf Étude de la Grammeen Bank- Le microcrédit au Bangladesh comme moyen d'''empowerment''] Valérie Gilbert, janvier 2009, Chaire C.A. Poissant de recherche sur la gouvernance et l'aide au développement, UQAM, janvier 2009</ref>. En efièt, representan 97 % dels empruntaires. Un estudi de la [[Banca Mondiala|Banc mondiala]] mostrèt que l'accès a la femna al microcredit lor permet d'aver un melhor accès a las fonts e una participacion melhora a las decisions. D'autres economistas pensan que lo ligam entre le microcredit e la liberacion de la femna es mens important. Segon d'autres vejaires, la ''Grameen Bank'' es tanben pro remarcabla, son taus de remborsaments passa los 98 %. Pasmens segon lo ''Wall Street Journal'', un cinquen dels remborsaments aurin al mens 1 an de retard en 2001. La ''Grameen Bank'' se defend declarant que mai de la mitat dels empruntaires al Bangladèsh (près de 50 milions) sortiguèro de la paureté mercé a lors emprunts. Concretament, totes los enfants en edat d'è!sser escolarizats son a l'escola, totes leo membres d'una familhan manjant 3 repais cada jorn, an de sanitaris, un ostal maison estanc a la pluèja, an accès a l'eaiga potabla, e son capables de remborsar 300 [[taka]] per setmana (unes  3 €). == Criticas == Un article du Comitat per l'Anullacion del Deute del Tèrç Mond (CADTM) apièja sus l’ambiguïtat veire lo cinisme de l'entrepresa de Muhammad Yunus<ref name="CADTM">[https://web.archive.org/web/20090929092938/http://www.cadtm.org/Muhammad-Yunus-Prix-Nobel-de-l Muhammad Yunus : Prix Nobel de l’ambiguïté ou du cynisme ?]</ref>. La feminista de Bangladèsh Edwige Peemans Poullet critica fòrça la Grameen Bank dins « La miniaturizacion de l’endeutament dels païses paures passa pe las femnas » febrièr de 2000<ref>[https://web.archive.org/web/20130515231754/http://www.afed.refer.org/textes/miniaturisation_endettement.pdf La miniaturisation de l’endettement des pays pauvres passe par les femmes]</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20140514014853/http://www.sosfaim.be/pdf/publications/defis_sud/68/08-10.pdf Interview d’Edwige Peemans Poullet effectuée par Défis Sud en 2002]</ref>. == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style=""> <references /> </div> == Vejats tanben == === Ligams extèrnes === * <cite class="ouvrage" id="site officiel"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>&#x20;[http://www.grameen-info.org/ Site officiel]</cite><cite class="ouvrage" id="site officiel"></cite> [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de la Patz]] 4rvzcgg49luxixlsjq15sp01556uj77 0 163980 2499623 2466293 2026-05-04T05:23:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499623 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Curcuma longa'' | Koeh-199.jpg | Curcuma }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Liliopsida }} {{Taxobox | òrdre | Zingiberales }} {{Taxobox | familha | Zingiberaceae }} {{Taxobox | genre | Curcuma (genre) | Curcuma }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Curcuma longa | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Zingiberales }} {{Taxobox | familha | Zingiberaceae }} {{Taxobox imatge |FleurDeCurcuma1.jpg }} {{Taxobox fin}} Lo '''curcuma''' (''Curcuma longa'') es una [[Èrba|planta erbacèa]] [[Rizòma|rizoamtosa]] vivaça du [[Genre (biologia)|genre]] Curcuma de la [[Familha (biologia)|familha]] dels Zingiberacèas originària del [[Asia del Sud|sud d'Asia]]. Dels sieus rizòmas reduchs en polvera es extracha l'èpècia omonima. Lo curcuma es fòrça present dins la vida socioculturala del soscontinent indian, ont es considerat coma une planta excepcionala al vejaire de sas nombrosas proprietats (espècias, conservator de noiritura, agent colorant, cosmetic e medicina). S'es espandit dins lo sud-èst d'Asia dempuèi l'antiquitat, lo curcuma es tanben l'objècte de nombrosas estudis scientifics dins lo mond entièr, per definir melhor sas proprietats alimentàrias e medicalas. Lo curcuma es tanben un enjòc economic per l'Índia, son primièr productor mondial, e per fòrça païses. == Descripcion botanica == === Aparéncia === [[Fichièr:Curcuma_longa_roots.jpg|esquèrra|vinheta|Rizòma, talhs e polvera de curcuma.]] Lo curcuma es una planta vivaça, [[Èrba|erbacèa]], de corta tijas que pòt aténher una talha de 1 mètre. Possedís fòrça [[Rizòma|rizòmas]] aromatics, ellipsoïds o cilindrics, de color jaune a irange a l'interior. Sas largas fuèlhas, oblongas o ellipticas, lanceoladas, son alternadas e repartidas en dos rengs. Son uniformament verdas, fins a 50 cm de long e larg de 7 a 25 cm. Sos espigs pòdon mesurar fins a 20 cm<ref name=":5">''Pharmacopée caribéenne'', Tramil {{ISBN|2-852-75026-0}}, Éditions Emile Désormaux, 1996.</ref>. Sas flors son esterilas, mas lo brocatge espontanèu dels rizòmas permet la propagacion. Lo ''Curcuma longa'' supòrta pas los sols gavats d'aiga, demanda un grand ensolelhament e un sol fòrça fertil. Es plan adaptat a las regions somesas a la [[monson]] e a las sèlva de folhats coma los bòcs de [[tèc]]. === Nomenclatura e sinonims === Lo nom binomial del curcuma est ''Curcuma longa ''([[Carl von Linné|Linné]] [[1753]])''. ''Segon Kew Garden{{Bioref|Kew liste|26 sept 2011}}, los sinonims son<span></span>: * ''Curcuma brog'' Valeton, Bull. Jard. Bot. Buitenzorg, II, 27: 48 (1918). * ''Curcuma domestica'' Valeton, Bull. Jard. Bot. Buitenzorg, II, 27: 31 (1918). * ''Curcuma ochrorhiza'' Valeton, Bull. Jard. Bot. Buitenzorg, II, 27: 45 (1918). * ''Curcuma soloensis'' Valeton, Bull. Jard. Bot. Buitenzorg, II, 27: 46 (1918). * ''Curcuma tinctoria'' Guibourt, Hist. Nat. Drog. Simpl. 2: 208 (1876). === Cultivars === Existís diferents cultivars de curcuma, que las composicions en curcumina, oleoresina e òlis essencialas varian<span></span>: * ''Survarna'' (curcumina = 4,3 % ; oleoresina = 13,5 %, òlis essencialas = 7,0 %) * ''Suguna'' (curcumina = 7,3 % ; oleoresina = 13,5 %, òlis essencialas = 6,0 %) * ''Sudarsana'' (curcumina = 5,3 % ; oleoresina = 15,0 %, òlis essencialas = 7,0 %) * ''IISR Prabha'' (curcumina = 6,5 % ; oleoresina = 15,0 %, òlis essencialas = 6,5 %) * ''IISR Prathibha'' (curcumina = 6,2 % ; oleoresina = 16,2 %, òlis essencialas = 6,2 %) * ''Co-1'' (curcumina = 3,2 % ; oleoresina = 6,7 %, òlis essencialas = 3,2 %) * ''BSR-1'' (curcumina = 4,2 % ; oleoresina = 4,0 %, òlis essencialas = 3,7 %) * ''Krishna'' (curcumina = 2,8 % ; oleoresina = 3,8 %, òlis essencialas = 2,0 %) * ''Sugandham'' (curcumina = 3,1 % ; oleoresina = 11,0 %, òlis essencialas = 2,7 %) * ''Roma'' (curcumina = 9,3 % ; oleoresina = 13,2 %, òlis essencialas = 4,2 %) * ''Suroma'' (curcumina = 9,3 % ; oleoresina = 13,1 %, òlis essencialas = 4,4 %) * ''Ranga'' (curcumina = 6,3 % ; oleoresina = 13,5 %, òlis essencialas = 4,4 %) * ''Rasmi'' (curcumina = 6,4 % ; oleoresina = 13,4 %, òlis essencialas = 4,4 %) * ''Rajendra Sonia'' (curcumina = 8,4 % ; oleoresina = -, òlis essencialas = 5,0 %) === Cultura === La culhida dels reizòmas de curcuma pòt començar quand la tija comença a secar. Aquò se realiza 7 o 8 mes après la plantacion. Los rizòmas son levats del sol e daissats al repaus unas oras per estabilizar lo taus d'umiditat. Son enseguida triats e netejats a l'aiga (per banh, agitacion o aspergiment)<ref>[https://web.archive.org/web/20141219005318/http://www.fao.org/fileadmin/templates/inpho/documents/CURCUMA.pdf Voir sur ''fao.org''.]</ref>. == Istòria e etimologias == === Istòria === Lo curcuma (''Curcuma longa'') es originari del sud o del sud-èst d'Asia. Es lo resultat de fòrça seleccions successivas al punt que l'existéncia quitament d'una espècai salvatja de curcuma ven doptosa, per exemple sus la basa de donadas geneticas. Lo curcuma es cultivat dempuèi l'Antiquitat en Índia. Es frequentament mencionada dins la literatura en sanskrit a partir del [[sègle IV]] [[Anno Domini|AD]], per exemple dins l'Atharva-Veda, ont es indicat qu'un massatge a la polvera de curcuma ajuda a curar los mals cardiacs<ref name=":12">{{ouvrage|langue=anglais|auteur1=P. N. Ravindran, K. Nirmal Babu, K. Sivaraman|titre=Turmeric: The genus Curcuma|lieu=|éditeur=CRC Press|année=2007|pages totales=|isbn=|lire en ligne=https://books.google.fr/books?id=P2ykHQi6RvMC|passage=In Sounakeeya Atharva Veda Samhita (an ancient treatise on Ayurveda), turmeric powder is proposed for dry massage in Hridroga (cardiac complaints).}}</ref>. Lo ''Curcuma longa'' sembla èsser conegut en China abans lo [[sègle VII]] [[Anno Domini|AD]]: es present dins lo ''Bencao gangmu'' de Li Shizhen<ref>{{lien web|langue=anglais|titre=Curcuma Longa (Turmeric, Jiang Huang)|url=http://www.chineseherbshealing.com/curcuma-longa/|site=Chinese Herbs Healing|date=|consulté le=20/12/2014}}</ref> e lo ''Xin Xiu Ben cao'' (659 EC)<ref name=":3">{{article|langue=anglais|auteur1=Yigang Feng, Ning Wang, Fan Cheung, Meifen Zhu, Hongyun Li and Yibin Feng|titre=Molecular and Cellular Mechanism Studies on Anticancer Effects of Chinese Medicine|périodique=Biomedical Engineering, Trends, Research and Technologies|numéro=|jour=08|mois=Janvier|année=2011|issn=|lire en ligne=http://cdn.intechweb.org/pdfs/12831.pdf|pages=5-7}}</ref>. Es conegut en [[Occident]] dempuèi l'[[Antiquitat]] e descriu per Dioscorid<ref>{{ouvrage|langue=ancien français|auteur1=Dodoens, Rembert|titre=Histoire des plantes, en laquelle est contenue la description entière des herbes… non seulement de celles qui croissent en ce païs, mais aussi des autres estrangères qui viennent en usage de médecine, par Rembert Dodoens… traduite de bas aleman en françois, par Charles de l'Escluse|lieu=Anvers|éditeur=impr. de J. Loe|année=1557|pages totales=|isbn=|lire en ligne=|passage=« Nous netrouuons en nul Auteur ancien le tempérament ne les vertus de cefte racine,finon en Diofcoride,lequel dit qu'il eft amer,& a vertu de foudain defnuer de poil le lieu fur lequel il eft in duit,ce qu'on a expérimenté aufsi au Curcuma des Boutiques. »}}</ref> dins sas ''Materia Medica''. Al [[sègle XVIII]], lo curcuma, jos son nom ''Terra merita'' o ''safran de las Índias'', es importat en Euròpa per las grandas poténcias navalas (Olanda, Reialme Unit, Portugal e França). Es utilizat tanben per sas proprietats tinctoralas e medicinalas{{,}}{{,}}. === Etimologias === Lo nom curcuma ven de l'[[Arabi|arab]] كركم, ''kourkoum'', que designa lo safran (la color jauna seriá a l'origina de la confusion originala entre safran e curcuma<ref name=":11">{{ouvrage|langue=français|auteur1=Ménage, Gilles|titre=Dictionnaire etymologique de la langue françoise|lieu=Paris|éditeur=Briasson|année=1750|pages totales=|isbn=|lire en ligne=http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb35153780d|passage=}}</ref>), que dona en latin ''crocus, crocum''. La transcripcion orientala ''corcum'' poirá venir d'una [[Metatèsi (lingüistica)|metatèsi]] de la primèra sillaba de ''crocum''<ref>''Dictionnaire étymologique des mots de la langue française dérivés de l'arabe, du persan ou du turc'', d'Antoine Paulin Pihan, Imprimerie Impériale, 1867 [https://books.google.fr/books?id=NhhudmEk0HgC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false], p. 133.</ref>. === Noms vernaculars locals === Espècia sacrada en [[Índia]], es donc normal que lo curcuma erita d'un grand nombre de nom en [[sanscrit]], amb de resson sovent religioss{{,}}<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=N.C. Shah|titre=Why the indian medicinal plants could not find their place in the modern medicine ?: An overview.|périodique=Chemistry, Biochemistry and Ayurveda of Indian Medicinal Plants|numéro=|jour=|mois=|année=2013|issn=|lire en ligne=https://books.google.fr/books?id=igREBAAAQBAJ|pages=}}</ref>. Dempuèi l'Índia, lo curcuma foguèt comercializada sus la rota de las espècias entre l'Orient e l'Occident. Travesèt alara los païses, amb de nom novèls, sovent donats al vejaire de sa color jauna o de sas proprietats. VaquÍ qualques exemples de noms vernaculars dins diferentas lengas<span></span>: * [[Anglés|Angles]]<span></span>: ''turmeric, golden spice'''', spice of life''{{,}}<ref name=":13">{{ouvrage|langue=anglais|auteur1=Dr. Kamala Krishnaswamy|titre=Turmeric - The Salt of the orient is the Spice of Life|lieu=Mumbai|éditeur=Allied Publishers|année=|pages totales=|isbn=81-8424-126-7|lire en ligne=https://books.google.fr/books?id=BoqZ26Z4UN0C|passage=}}</ref> ; * [[Arabi|Arab]]<span></span>: الكركم (''al-kourkoum'') ; * [[Catalan]]: Cúrcuma * [[Mandarin|Chines]]<span></span>: 姜黄 (''jianghuang)'' ; * Cmèr: រមៀត ou ល្មៀត ; * [[Francés]]: rhizome de curcuma, safran des Indes<ref name=":6">{{ouvrage|langue=français|auteur1=Andry, Charles-Louis-François|titre=Matière médicale extraite des meilleurs auteurs, et principalement du Traité des médicamens de M. de Tournefort, et des leçons de M. Ferrein. Tome 3 / ; par M***, docteur en médecine|lieu=Paris|éditeur=Debure fils jeune|année=1770|pages totales=|isbn=|lire en ligne=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k65533490|passage=}}</ref>, souchet des Indes{{,}}{{,}}<ref name=":9">{{ouvrage|langue=français|auteur1=Chomel, Pierre Jean Baptiste|titre=Abrégé de l'histoire des plantes usuelles, dans lequel on donne leurs noms différens françois et latins, la manière de s'en servir, la dose et les principales compositions de pharmacie dans lesquelles elles sont employées|lieu=Paris|éditeur=C. Osmont|année=1712|pages totales=|isbn=|lire en ligne=http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb302398074|passage=}}</ref>, souchet de Malabar, ''talmerital'', ''terre mérite'', racine de safran<ref name=":7">{{ouvrage|langue=français|auteur1=Ferme générale|titre=Tarif général des droits dus aux entrées de Paris sur les marchandises et denrées y arrivant par terre : avec une table indicative des objets y sujets|lieu=Paris|éditeur=impr. de Lamesle|année=1781|pages totales=|isbn=|lire en ligne=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k65412208|passage=« Racine de-Safran, ou Curcuma, ou Terra mérita, Racine couleur de Safran en dedans, qu'on emploie comme assaisonnement dans les Indes, & qui sert en Médecine en Europe »}}</ref>, saffran vert, culcuma (dans certains registres français); ** [[Reünion|La Reünion]]<span></span>: ''safran péi'' ; ** [[Nòva Caledònia]]<span></span>: safran calédonien; ** [[Polinesia Francesa|Polinesia francesa]] ([[Gambier]]) : ''ranga'' o ''rega'' ; * [[Ebrieu]]<span></span>: כרכֹם (''karkom'') ; * Indonesian: ''kunyit'' ; * [[Italian]]: ''curcuma'', ''zafferano delle indie'' o rarament ''turmerico'' * [[Japonés]]: ''ukon'' ウコン; * [[Malgash (lenga)|Malagash]]<span></span>: ''tamotamo'' ; * [[Persan]] (iranian) : زرچوبه (''zarchob'' o ''zardtchobe'') literalament « lenha menuda jauna » ; * [[Portugués]]<span></span>: ''curcuma, rizoma dos Índios, açafroeira da Índia, terra merita''{{,}}{{,}}{{,}} ; * [[Sanscrit]]<span></span>: ''kunkuma, ranjani'' (çò que dona la color), ''mangal prada'' (çò que fa bona fortuna), ''krimighni'' (contra los vèrms, los micròbis), ''mahaghni'' (qu'a de proprietats antidiabeticas), ''anestha'' (es pas ofèrt en sacrifici), ''haridra'' (çò qu'es plasent a Hari), ''varna-datri'' (que dona la color), ''hemaragi'' (qu'a una color dorada), ''bhadra'' (astruc), ''pavitra'' (sacrat), ''hridayavilasini'' (plasent al còr), ''shobhna'' (de color brilhanta) ; * [[Swahili]]<span></span>: ''mmanjano'' ; * [[Tibetan|Tibétain]]<span></span>: ''ལྒ་སེར། (lga-ser), yung-ba''. == Usatges e proprietats == === Compausants === Lo principe actiu del curcuma es la [[curcumina]]. Los compausants principals del rizòma de ''Curcuma longa'' sont : * de curcuminoïdes, que donan la coloracion jauna e qui son los principis actius màger: ** curcumina, ** desmetoxicurcumina, ** bidesmetoxicurcumina, ** diidrocurcumina. * de quinoïdes : * de sesquiterpènas : ** alfa e gammà alantonas, ** bisabolèn, ** bisacumòl, ** bisacuròna (molecula estudiada per sas proprietats antiinflammatòrias<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Dong-Il Sun ''et al.''|titre=Bisacurone inhibits adhesion of inflammatory monocytes or cancer cells to endothelial cells through down-regulation of VCAM-1 expression|périodique=International Immunopharmacology|numéro=Volume 8, Issue 9|jour=|mois=Septembre|année=2008|issn=|lire en ligne=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1567576908001598|pages=}}</ref>), ** cariofillèn (molecula que contribuís a la natura especiada del curcuma e avent de proprietats antiinflamatòrias), ** curcumèn, ** curcumenòna (supausat èsser un agent antivieilhiment<ref>{{lien web|langue=français|titre=Agent anti-vieillissement pour la peau (Brevet)|url=http://www.google.com/patents/WO2006118079A1?cl=fr|site=|date=2006|consulté le=23/12/2014}}</ref>). * d'[[Esteroïde|esteroïdes]] : ** [[colesteròl]], ** campesteròl (possedariá de proprietats antiinflammatòrias), ** estigmasteròl, * de monoterpènas<span> </span>: ** cineòla, ** camfèna, ** terpinèna, * de fenilpropanoïdes<span></span>: ** acid cafeïc, ** acid p-cumaric, ** 4-idroxi cinnamoolmetan. * de lignanas : ** iso-procurcumenòl, ** 4-idroxi-cinnamoil-(feruloxil)metan, * de benzenoïdes : ** curcumina e derivats, ** gaïacòl. * de [[Glucid|carboidrats]] : ** ukonana A. * d'[[Alcaloïde|alcaloïdes]], * d'òlis essencialas<span></span>: ** turmeròna (a las proprietats antidepressors estudiadas<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Jung-Chun Liao ''et al.''|titre=Antidepressant-like activity of turmerone in behavioral despair tests in mice|périodique=BMC Complementary and Alternative Medicine|numéro=13:299|jour=|mois=|année=2013|issn=|lire en ligne=http://www.biomedcentral.com/1472-6882/13/299|pages=}}</ref>), ** desidroturmeròna, ** gingiberèna (de proprietats antiulcerosas supausadas), ** atlantòna, ** curcuménol, ** borneòl (efièch epatoprotector), ** camfre, ** terpinèna. === Usatges en medecina umana === ==== Usatges tradicionals ==== La medecina tradicionala indiana ([[Ayurveda|medecina ayurvedica]]) utiliza lo rizòma de ''Curcuma longa'' dempuèi l'antiquitat, entre autre per sas proprietats antioxidantas e antiinflammatòrias. En medecina chinesa, lo rizòma de ''Curcuma longa'' es tradicionalament utilizada per tractar las dolors e las tumors induchas per le Qi{{précision nécessaire|[[Qi]]}} e la congescion sanguina. La medecina occidentala conéis, dempuèi al mens lo [[sègle XVII]], des usatges al rizòma de curcuma<span></span>: flatuléncia, nefretica{{,}}, inercia de la bila, jasilhas dificilas, amenorrèa{{,}}<ref name=":8">{{ouvrage|langue=français|auteur1=Honoré, André|titre=Agenda de santé, ou Nouveau recueil portatif des plantes, arbres et arbustes... rangées, non sous leur ordre alphabétique accoutumé, mais sous celui des maladies qu'elles concernent|lieu=Paris|éditeur=impr. de P.-D. Pierres|année=1777|pages totales=|isbn=|lire en ligne=http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb30615364w|passage=}}</ref>{{,}}, escorbut{{,}}{{,}}, o encara idropisia{{,}}, jaunissa{{,}}. En Euròpa, la raiça de safran es ela coneguda pels usatges en medecinas, alara que servís d'espècia per l'adobum dels plats dins las Índias. Al nivèl mondial, l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] identifica d'usatges tradicionals pel ''Curcuma longa''<span></span>: tractament d'un ulcèra gastroduodenal, dolors e inflamacions degudas a una artriti rematoïde, amenorrèa, dismenorrèa, diarrèa, epilepsia, dolor e malautiá de la pèl<ref name=":4">{{lien web|langue=anglais|titre=Rhizoma Curcumae Longae|url=http://apps.who.int/medicinedocs/fr/d/Js2200e/14.html|site=http://apps.who.int|date=|consulté le=21/12/2014}}</ref>. Le curcuma es reconegut dins las medecinas tradicionalas indianas e chinesas<ref>http://www.creapharma.ch/curcuma.htm</ref> e en Occident per sas proprietats antioxidantas. ==== Inibitor del desvelopament de càncers ==== Lo potentcial de las proprietats del ''Curcuma longa'' dins la prevencion del càncer foguèron estudiadas dempuèi 1985 amb Kuttan{{,}}<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Kuttan R., Bhanumathy P., Nirmala K. and George M.C.|titre=Potential Anticancer Activity of Turmeric (Curcuma longa)|périodique=Cancer Letters|numéro=29|jour=|mois=|année=1985|issn=|lire en ligne=http://dx.doi.org/10.1016/0304-3835(85)90159-4|pages=197-202}}</ref><span></span>: los resultats d'aquelas experiéncias ''in vitro'' e ''in vivo'' sus de mirgas mostrèron una reduccion del desvelopament de las tumors amb los extrachs de curcuma e son compausant actiu, la [[curcumina]]. Fòrça estudis foguèron menadas suls efièch enibitors del curcuma e de son principi actiu la [[curcumina]] sul desvelopament de fòrça [[Càncer|càncers]]{{,}}<ref>Article publié par {{dr}} Philippe Presles le 22/02/2010, lire sur [http://www.e-sante.fr/curcuma-epice-consommer-tous-jours/actualite/1643 Sources : Anticancer, David Servan-Schreiber, Éditions Robert Laffont.]</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20170724101558/http://www.rtflash.fr/potentiel-anticancereux-curcuma-confirme-par-science/article Le potentiel anticancéreux du curcuma confirmé par la science.]</ref><span></span>: colon<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Bo Ram Seo ''et al.''|titre=Curcumin Significantly Enhances Dual PI3K/Akt and mTOR Inhibitor NVP-BEZ235-Induced Apoptosis in Human Renal Carcinoma Caki Cells through Down-Regulation of p53-Dependent Bcl-2 Expression and Inhibition of Mcl-1 Protein Stability|périodique=Plos One|numéro=9(4)|jour=17|mois=avril|année=2014|issn=|lire en ligne=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0095588|pages=}}</ref>, fetge<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Mohammad Farazuddin ''et al.''|titre=Chemotherapeutic potential of curcumin-bearing microcells against hepatocellular carcinoma in model animals|périodique=International Journal of Nanomedicine|numéro=Volume 9, Issue 1|jour=3|mois=mars|année=2014|issn=|lire en ligne=http://www.dovepress.com/chemotherapeutic-potential-of-curcumin-bearing-microcells-against-hepa-peer-reviewed-article-IJN|pages=}}</ref>, palmon<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Po-Ming Chen ''et al.''|titre=MnSOD overexpression confers cisplatin resistance in lung adenocarcinoma via the NF-κB/Snail/Bcl-2 pathway|périodique=Free Radical Biology and Medicine|numéro=77|jour=11|mois=12|année=2014|issn=|lire en ligne=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0891584914013975|pages=}}</ref>, ovari, popa<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Padmamalini Thulasiraman ''et al.''|titre=Curcumin restores sensitivity to retinoic acid in triple negative breast cancer cells|périodique=BMC Cancer|numéro=14:724|jour=|mois=|année=2014|issn=|lire en ligne=http://www.biomedcentral.com/1471-2407/14/724|pages=}}</ref>, leucemia, prostata<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Choi HY, Lim JE, Hong JH.|titre=Curcumin interrupts the interaction between the androgen receptor and Wnt/β-catenin signaling pathway in LNCaP prostate cancer cells.|périodique=Prostate Cancer and Prostatic Diseases|numéro=Volume 13, Issue 4|jour=|mois=décembre|année=2010|issn=|lire en ligne=http://www.nature.com/pcan/journal/v13/n4/pdf/pcan201026a.pdf|pages=}}</ref>{{,}}<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Rakesh K. Srivastava, Qinghe Chen, Imtiaz Siddiqui, Krishna Sarva & Sharmila Shankar|titre=Linkage of Curcumin-Induced Cell Cycle Arrest and Apoptosis by Cyclin-Dependent Kinase Inhibitor p21/WAF1/CIP1|périodique=Cell Cycle|numéro=Volume 6, Issue 23|jour=|mois=|année=2007|issn=|lire en ligne=http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.4161/cc.6.23.4951|pages=}}</ref>, estomac<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Lu B, Yu L, Xu L, Chen H, Zhang L, Zeng Y.|titre=The effects of radix curcumae extract on expressions of VEGF, COX-2 and PCNA in gastric mucosa of rats fed with MNNG.|périodique=Current Pharmaceutical Biotechnology|numéro=11|jour=|mois=avril|année=2010|issn=|lire en ligne=http://www.eurekaselect.com/71268/article|pages=}}</ref>, pancreàs<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=R. P. Sahu, S. Batra and S. K. Srivastava|titre=Activation of ATM/Chk1 by curcumin causes cell cycle arrest and apoptosis in human pancreatic cancer cells|périodique=British Journal of Cancer|numéro=100|jour=28|mois=avril|année=2009|issn=|lire en ligne=http://www.nature.com/bjc/journal/v100/n9/full/6605039a.html|pages=}}</ref>. Totes aqueles estudis tendon tanben a mostrar que la curcumina a un fòrt potencial coma agent adjuvant en quimioterapia{{,}}<ref>{{article|langue=anglais|auteur1=Jeong YI ''et al.''|titre=Curcumin suppresses the induction of indoleamine 2,3-dioxygenase by blocking the Janus-activated kinase-protein kinase Cdelta-STAT1 signaling pathway in interferon-gamma-stimulated murine dendritic cells.|périodique=The Journal of Biological Chemistry|numéro=284|jour=6|mois=février|année=2009|issn=|lire en ligne=www.jbc.org/content/284/6/3700.long|pages=}}</ref>. Lo curcuma es identifica coma agent de quimioprevencion eficaç dels càncers colorectals pels [[Rodentia|rosegaires]] (ensag clinics pels volontaris en cors<ref>''Chemoprévention, base de données'' et [https://web.archive.org/web/20161123225748/http://alzheimer.neurology.ucla.edu/Curcumin.html]</ref>). Las primièras conclusons d'aqueles estudis menèron d'organismes (coma l'American Cancer Society) a presicar l'utilizacion del curcuma de biais preventiu contra lo càncer<ref>{{lien web|langue=anglais|titre=Turmeric|url=http://www.cancer.org/treatment/treatmentsandsideeffects/complementaryandalternativemedicine/herbsvitaminsandminerals/turmeric|site=http://www.cancer.org|date=|consulté le=21/12/2014}}</ref>{{,}}<ref>{{lien web|langue=anglais|titre=Can turmeric prevent or treat cancer?|url=http://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/cancers-in-general/cancer-questions/can-turmeric-prevent-bowel-cancer|site=|date=|consulté le=}}</ref>{{,}}<ref>{{lien web|langue=français|titre=Curcuma|url=http://www.cancer.be/complementsalimentaires/curcuma|site=http://www.cancer.be|date=|consulté le=21/12/2014}}</ref>. La turmerina, autre compausant de l'espècia, sembla tanben aver de proprietats antioxidantas<ref>Srinivas L, Shalini VK, Shylaja M, [http://www.mendeley.com/research/turmerin-water-soluble-antioxidant-peptide-turmeric-curcuma-longa/ ''Turmerin: a water soluble antioxidant peptide from turmeric [Curcuma longa'']''], Archives of Biochemistry and Biophysics, 1992;292:617-623''</ref>. ==== Fitoterapia ==== Lo curcuma es utilizat en [[fitoterapia]] (dins lo tractament de l'ipercolesterolamia per exemple<ref>{{Lien web|langue=|titre=Plantes médicinales et hypercholestérolémie|url=http://www.phytomania.com/cholesterol.htm|site=|date=|consulté le=20/12/2014}}</ref>, o encara en tractament alternatiu per l'espondilartriti anquilosanta). L'European Medicines Agency  identifiquèt lo ''Curcuma longa'' coma una planta podent èsser utilizat en tisana per solaçar las digestions dificilas<ref>[https://web.archive.org/web/20170321112107/http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_Community_herbal_monograph/2010/02/WC500070703.pdf European Medicines Agency / Evaluation of Medicines for Human Use], London, 12 November 2009.</ref>. Lo chuc de curcuma obtenguèt a partir dels rizòmas frescs, garda los fitonutriments fixes (curcumina, turmerina…) e volatils (l'òli essenciala presenta dins lo chuc de curcuma fresc sembla favorizar la biodisponibilitat de las curcuminas dins l’organisme). ==== Autres efièches notables ==== Lo curcuma es considerat coma un alicament natural. Son activitat terapeutica es decuplada en preséncia de [[pebre]] ([[Pipérine|piperina]]), sa biodisponibilitat essent tanben aumentada<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17999464 Anand P, Kunnumakkara AB, Newman RA, Aggarwal BB, Bioavailability of Curcumin : Problems and Promises], Mol. </ref>. Los efièchs del curcuma son estudiats dins son ròtle protector contra la [[malautiá d'Alzheimer]]{{,}}<ref><span class="ouvrage" id="Mishra_S.2C_Palanivelu_K2008">Mishra S, Palanivelu K, « <cite style="font-style:normal;">The effect of curcumin (turmeric) on Alzheimer's disease: An overview</cite> », ''Ann Indian Acad Neurol'', <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;11, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;1,&#x200E; jan–march 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;13–9 <small style="line-height:1em;">([//fr.wikipedia.org/wiki/PubMed PMID]&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19966973 19966973]</span>, [//fr.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central PMCID]&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/2781139 2781139]</span>, [//fr.wikipedia.org/wiki/Digital_Object_Identifier DOI]&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[[doi:10.4103/0972-2327.40220|10.4103/0972-2327.40220]]</span>, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc2781139/ lire en ligne])</small></span>{{article|auteur=Mishra S, Palanivelu K|titre=The effect of curcumin (turmeric) on Alzheimer's disease: An overview|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc2781139/|date=Jan–March 2008|journal=Ann Indian Acad Neurol|pmid=19966973|doi=10.4103/0972-2327.40220|volume=11|numéro=1|pages=13–9|pmc=2781139}}</ref>, contra lo Diabèti de tipe 2<ref><span class="ouvrage" id="Boaz_M.2C_Leibovitz_E.2C_Bar_Dayan_Y.2C_Wainstein_J2011">Boaz M, Leibovitz E, Bar Dayan Y, Wainstein J, « <cite style="font-style:normal;">Functional foods in the treatment of type 2 diabetes: olive leaf extract, turmeric and fenugreek, a qualitative review</cite> », ''Func Foods Health Dis'', <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;1, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;11,&#x200E; <time>2011</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;472–81 <small style="line-height:1em;">([http://www.functionalfoodscenter.net/files/49461330.pdf lire en ligne])</small></span>{{article|auteur=Boaz M, Leibovitz E, Bar Dayan Y, Wainstein J|titre=Functional foods in the treatment of type 2 diabetes: olive leaf extract, turmeric and fenugreek, a qualitative review|journal=Func Foods Health Dis|vol=1|no=11|pages=472–81|année=2011|pmid=|doi=|url=http://www.functionalfoodscenter.net/files/49461330.pdf}}</ref>{{,}}<ref><span class="ouvrage" id="Lizbeth_M._Jim.C3.A9nez-Flores_et_al.2014"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Lizbeth M. Jiménez-Flores ''et al.'', <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">A PPARγ, NF-κB and AMPK-Dependent Mechanism May Be Involved in the Beneficial Effects of Curcumin in the Diabetic db/db Mice Liver</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Molecules</span>'', <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;19, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;6,&#x200E; <time>2014</time> <small style="line-height:1em;">([http://www.mdpi.com/1420-3049/19/6/8289 lire en ligne])</small></span>{{article|langue=anglais|auteur1=Lizbeth M. Jiménez-Flores ''et al.''|titre=A PPARγ, NF-κB and AMPK-Dependent Mechanism May Be Involved in the Beneficial Effects of Curcumin in the Diabetic db/db Mice Liver|périodique=Molecules|vol=19|no=6|jour=|mois=|année=2014|issn=|lire en ligne=http://www.mdpi.com/1420-3049/19/6/8289|pages=}}</ref> e d'autres trebles clinics<ref><span class="ouvrage" id="Henrotin_Y..2C_Clutterbuck_AL..2C_Allaway_D..2C_et_al.2010">Henrotin Y., Clutterbuck AL., Allaway D., ''et al.'', « <cite style="font-style:normal;">Biological actions of curcumin on articular chondrocytes</cite> », ''Osteoarthr. ''</span></ref>{{,}}<ref><span class="ouvrage" id="Gregory_PJ.2C_Sperry_M.2C_Wilson_AF2008">Gregory PJ, Sperry M, Wilson AF, « <cite style="font-style:normal;">Dietary supplements for osteoarthritis</cite> », ''Am Fam Physician'', <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;77, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;2,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2008-01">janvier 2008</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;177–84 <small style="line-height:1em;">([//fr.wikipedia.org/wiki/PubMed PMID]&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18246887 18246887]</span>)</small></span>{{article|auteur=Gregory PJ, Sperry M, Wilson AF|titre=Dietary supplements for osteoarthritis|journal=Am Fam Physician|volume=77|numéro=2|pages=177–84|date=janvier 2008|pmid=18246887}}</ref>. En efièch, la curcumina poiriá tanben ajudar a estimular las cellulas del [[sistèma immunitari]] qui englolisson las [[Proteïna|proteïnas]] del cervèl que marcan la [[Malautiá d'Alzheimer|malautiá d’Alzheimer]]<ref>Étude du {{dr}} Milan Fiala de l’[//fr.wikipedia.org/wiki/Université_de_Californie_à_Los_Angeles Université de Californie à Los Angeles] - ''Journal Proceedings of the National Academy of Sciences'', voir notamment : [https://web.archive.org/web/20100801084930/http://www.adtherapy.med.ucla.edu/JAD%202006.pdf], [http://www.biomedcentral.com/1471-2202/9/S2/S13]</ref>. Lo curcuma poiriá melhorar la memòria de las personas presentant un risc de deca cognitiva ligada al diabèti<ref>[http://www.airitilibrary.com/Publication/alDetailedMesh?DocID=09647058-201303-PP201303130005-PP201303130005-1-11-0079 Meei-Shyuan Lee ''et al.'']</ref>. ====Efficacitat==== Cal relativisar los efièits positius atribuïts al curcuma pr'amor de las paucas capacitats del còs uman per absorbir la curcumina. En 2017, una meta-analisi aprigondida sus la quimia de la curcumina mòstra qu'es un compausat instable, reactiu e non biodisponible, per tant a plan pauc de possibilitats d'aver una eficacitat concreta abans que siá degradada <ref>Kathryn M. Nelson, Jayme L. Dahlin et alii, ''The Essential Medicinal Chemistry of Curcumin'' (en anglés), Journal of Medicinal Chemistry, 11 de genièr 2017, legir en linha http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/acs.jmedchem.6b00975</ref>. Segon los autors, la curcumina a tendéncia a se ligar a totas las moleculas al moment dels tèsts ''in vitro'' quand se tracta de trobar s'una substància interagís ambe las proteïnas implicadas dins las malautiás, çò qu'explica los resultats prometeires nombroses dins las fasas de tèst preliminaris sense que i aja pr'aquò d'action terapeutica especifica dins lo còs uman. De mai, los autors explican que demest los nombroses estudis disponibles, a l'entorn de 15 000 al moment de l'analisi, sonque una febla proporcion, 120 apr'aquí, son confòrmes al [[metòde scientific]]. Solament, entre aquels 120 estudis, cap mòstra pas que lo curcuma a un efièit superior à l'efièit ''placebo''. Aquí permet son comercializats de complements alimentaris ambe d'adjuvants qu'an per visada de potencializar los efièits de la curcumina, sovent ambe una argumentacion publicitària dobtosa, coma lo polisorbat 80 (sospeitat d'èsser cancerigèn e toxic pels intestins), la glicerina o gliceròl associat a la goma ghatti, la lecitina de [[sòja]] associada a la cellulòsa microcristallina o simplament lo [[pebre]] negre. La preséncia de graissa facilita l'absorpcion del curcuma <ref>https://www.julienvenesson.fr/pourquoi-le-curcuma-ne-marche-pas/</ref>, aquí perqué val mai prene lo complement a basa de curcuma al repais. === Usatges alimentaris === ==== Espècia ==== Lo [[rizòma]] de curcuma es une tija sosterrenha vivaça, gaireben orizontala, donat cada an de raices e de tijas aerianas. Pasmens, eissut e redusit en polvera, es utilizat coma [[Espècia (cosina)|espècia]]. Sa sabor es pebrada e fòrça aromatica. La preparacion de la polvera consistís a esperbolir los rizòmas pendent 1 a 3 minutas (per levar los eventuals mycotas e mosiduras; las malas odors e gosts; per levar l'aire dels rizòmas per evitar l'oxidacion pendent l'estocatge), los far secat al solelh pendent 10 a 15 jorns (o dins un secador a 65&nbsp;{{tmp|65|°C}}), puèi los moúre<ref>[https://web.archive.org/web/20141219020415/http://www.fao.org/fileadmin/templates/inpho/documents/GROUND%20CURCUMA.pdf Voir sur ''fao.org''.]</ref>. Dintra dins la composicion de mescalas d'espècia de la cuosina indiana<span></span>: * lo [[curri]] que n'es l'espècia principala<ref><span class="ouvrage" id="Food_and_Agriculture_Organization_of_the_United_Nations_.28FAO.29.2C_AGST2004"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), AGST, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Turmeric: Post-harvest Operations</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">FAO - INPhO</span>'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2004-04-22">22 avril 2004</time> <small style="line-height:1em;">([http://www.fao.org/fileadmin/user_upload/inpho/docs/Post_Harvest_Compendium_-_Turmeric.pdf lire en ligne])</small></span>{{article|langue=Anglais|auteur1=Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), AGST|titre=Turmeric: Post-harvest Operations|périodique=FAO - INPhO|numéro=|jour=22|mois=04|année=2004|issn=|lire en ligne=http://www.fao.org/fileadmin/user_upload/inpho/docs/Post_Harvest_Compendium_-_Turmeric.pdf|pages=}}</ref>, * lo [[Tandori (mescla d'espècias)|tandori]], * lo ''mukhavas'' (mescla indiana de granas pres en fin de repai per favorizar la digestion, * le ''vadovan''. Le curcuma dintra tanben dins la composicion de mescalas despècias dins: * le colombo antillhés; * lo garam masala reünionés; * lo ras-el-hanot duel [[Magrèb]]<ref>''Curcuma en cuisine'' de Garance Leureux {{ISBN|978-2-84221-223-0}} Éditions La Plage, 2010.</ref>, * lo ''tabil'', * lo curri japonés. ==== Plats cosinats a basa de curcuma ==== Lo curcuma es tanben largament utilizat dins las cosinas del mond<span></span>: * Cosina indiana: achards, pickles, samossa, ''batata vada'', ''thoran, bojé, linguiça''. * Cosina malaisiana e indonesiana: dintra dins la composicion de l'<nowiki/>''ayam bakar'', del ''gulai'', l'<nowiki/>''ayam goreng'', lo ''soto'', lo ''soto ayam'', l'''ikan bakar'', lo ''rendang'', lo ''tumpeng'', lo ''nasi kuning''. * Cosina de Tailàndia e cambòtja (ont se nomena ''rimiet'', រមៀត o ល្មៀត), dins la confeccion dels curris, subretot lo celèbre ''amok'' (អាម៉ុក), e d'autres condiments. * Am [[Cambòtja]], dins de boletas per exemple de pòrc amb espècias (''brahet'', ប្រហិតគ្រឿង). * Cosina vietnamiana<span></span>: dins lo ''bánh xèo''. * Cosina japonesa<span></span>: lo ''karēman.'' * Cosina botanesa. * Cosina nepalesa: lo ''pulao''<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [https://web.archive.org/web/20121029030500/http://nepal.saarctourism.org/nepal-food.html « <cite style="font-style: normal">Nepal Food</cite> »] <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">20 décembre 2014</span>)</small>{{lien web|langue=Anglais|titre=Nepal Food|url=http://nepal.saarctourism.org/nepal-food.html|site=|date=|consulté le=20/12/2014}}</ref>. * [[Magrèb|Cosian del Magrèb]] : dins lo ''makrod'', de l'''osban'', la ''segdida'' e lo ''mkheter''. * Cosina maliana. * Cosina paquistanesa<span></span>: dins l'''aloo gobi''. * Cosina iraniana. * Cosina reünionesa: dins la composicion del carri, del ''zembrocal'' e del bonbon piment. * Cosina mauriciana. * Cosina belga: lo Piccalilli. * Cosina anglesa: dins lo condiment Savora. * Cosina alemanda<span></span>: dins o condiment ''Süßer Senf''. * Cosina italiana: la liqcor Amaro. * Cosina occitana: [[dòba comtadina]]. * Cosina dels EUA<span></span>: dins lo condiment ''Yellow mustard''. ==== Colorant alimentari ==== L'oleoresina de curcuma es extracha per solvant dels tumeròls (rizòmas de Curcuma Longa L. trissats en polvera) e purificat per cristallizacion. Dona dos colorants alimentaris: E100(i) (curcumina) e E100(ii) (curcuma)<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">TURMERIC OLEORESIN</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">FAO Food and Nutrition (FNP)</span>'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;49,&#x200E; <time>2002</time> <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20171118221327/http://www.fao.org/ag/agn/jecfa-additives/specs/Monograph1/Additive-484.pdf lire en ligne])</small>{{article|langue=anglais|auteur1=|titre=TURMERIC OLEORESIN|périodique=FAO Food and Nutrition (FNP)|numéro=49|jour=|mois=|année=2002|issn=|lire en ligne=http://www.fao.org/ag/agn/jecfa-additives/specs/Monograph1/Additive-484.pdf|pages=}}</ref>. L'usatge del curcuma coma colorant alimentari se conéis dempuèi al mens lo sègle XVIII, ont es utilizat pels droguistas per falsificar de substéncias (òli de palma, òli d'uòus, siròp de cicorèa)<ref><span class="ouvrage" id="Baum.C3.A9.2C_Antoine1762">Baumé, Antoine, <cite class="italique">Élémens de pharmacie théorique et pratique ... avec une table des vertus et doses des médicamens</cite>, Paris, Vve Damonneville et Musier fils, <time>1762</time> <small style="line-height:1em;">([http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb30068488w lire en ligne])</small></span>{{ouvrage|langue=français|auteur1=Baumé, Antoine|titre=Élémens de pharmacie théorique et pratique ... avec une table des vertus et doses des médicamens|lieu=Paris|éditeur=Vve Damonneville et Musier fils|année=1762|pages totales=|isbn=|lire en ligne=http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb30068488w|passage=}}</ref>. ==== Conservator alimentari ==== Lo curcuma longtemps foguèt utilizat coma conservator alimentari pels Indians. Lo pigment jaune del rizòma de curcuma possedís entre autras de proprietats per reduire le nombre de bacterias e de suprimir l'oxidacion de las grassas<ref><span class="ouvrage" id="Abdeldaiem_M._H.2014"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Abdeldaiem M. H., <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Use of Yellow Pigment Extracted from Turmeric (Curcuma Longa) Rhizomes Powder as Natural Food Preservative</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">American Journal of Food Science and Technology</span>'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;2 (1),&#x200E; <time>2014</time> <small style="line-height:1em;">([http://pubs.sciepub.com/ajfst/2/1/6/ lire en ligne])</small></span>{{article|langue=anglais|auteur1=Abdeldaiem M. H.|titre=Use of Yellow Pigment Extracted from Turmeric (Curcuma Longa) Rhizomes Powder as Natural Food Preservative|périodique=American Journal of Food Science and Technology|numéro=2 (1)|jour=|mois=|année=2014|issn=|lire en ligne=http://pubs.sciepub.com/ajfst/2/1/6/|pages=}}</ref>. === Usatges textils === Essent una planta tinctoriala coneguda, lo curcuma es utilizat dins l'industria textila coma [[tencha]] jauna iranjat. Tinta lo coton, la lana e la seda, sens mordent, quitament se son pigment es fòrça sensible a la lutz e se desclora aisidament<ref><span class="ouvrage" id="J._Chr_Leuchs.2C_Eug.C3.A8ne_P.C3.A9clet1829">J. Chr Leuchs, Eugène Péclet, <cite class="italique">Traité complet des propriétés, de la préparation et de l'emploi des matières tinctoriales et des couleurs, Volume 1</cite>, Paris, Malher et Cie, <time>1829</time> <small style="line-height:1em;">([https://books.google.fr/books?id=JsMPAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=false lire en ligne])</small>, Propriétés tinctoriales. </span></ref>. La tencha de curcuma es tradicionalament utilizada pel vestit safran dels sados o dels monges bodistas.{{refnec|La teinture de curcuma est traditionnellement utilisée pour le costume ''safran'' des [[sâdhu]]s ou des moines [[bouddhisme|bouddhistes]].}} En Grècia antica, los [[peplos]] portats pendent las [[Panatenèas]] essent tintat amb de curcuma. === Autres usatges === En Índia, pendent las fèstas de Divali<span></span>: * Lo ''tilaka'', marca roja pausada al front de la persona de benesir, se realiza amb una mescma de polvera de curcuma e de calç; * Le curcuma es una dona per la divinitats. Lo curcuma es utilizat dins las ceremonias de maridage: * En [[Índia|Índa]] ; * Dins unas illas del Pacific. Le curcuma es tanben utilizat coma pintura corporala sus la femnas prensas e suls enfants<span></span>: * En [[Polinesia Francesa|Polinesia francesa]], èra per exemple aplicat sul ventre de las femna prensas a partir de sièis meses; * Dins d'autres païses asiatics ([[Birmania]], [[Cambòtja]], anciana [[Cochinchina]]), èra utilizat en pasta o en polvera pendent las jasilhas<ref name=":2">{{article|langue=|auteur1=David E. Sopher|titre=Indigenous Uses of Turmeric (Curcuma domestica) in Asia and Oceania|périodique=Anthropos|numéro=59|jour=|mois=|année=1964|issn=|lire en ligne=www.jstor.org/discover/4045628|pages=93-127}}</ref>. Lo curcuma foguèt utilizat dins de rites funeraris: * En [[Índia]]; * En [[Polinesia Francesa|Polinesia francesa]]: mesclat a l'aiga e associat a de noirritura, èra pausat près dels mòrts. Aquel rite èra supausat alimentar los mòrts a cors de lor darrièr viatge; * Dins lo sud-èst asiatic ([[Cambòtja]], [[Birmania]]), los còrs èran fregats amb de curcuma. Lo [[jaune]] vegetal curcuma es identificat amb lo còde NY3 dins lo Colour Index. A l'Edat Mejana, lo curcuma èra utilizat<span></span>: * Coma colorant per sagelar las letras; * Coma color per realizar d'nluminaduras, o de pinturas (coma dins l'art indian Patta Chitra). Lo curcuma es un indicator de pH natural (color jauna en miltan acid, color brun-iranjat en miltan basic). En cosmetica, los shampós indians contenent de curcuma, entre autras espècias. En Euròpa, lo curcuma essent utilizat per la tencha dels sabons (mesclat a de l'indi per obténer de sabons de color verda)<ref><span class="ouvrage" id="Arcet.2C_Jean_d.27_.2F_Leli.C3.A8vre.2C_Claude-Hugues_.2F_Pelletier.2C_Bertrand1795">Arcet, Jean d' / Lelièvre, Claude-Hugues / Pelletier, Bertrand, <cite class="italique">Rapport sur la fabrication des savons, sur leurs différentes espèces, suivant la nature des huiles et des alkalis qu'on emploie pour les fabriquer ; et sur les moyens d'en préparer par-tout, avec les diverses matières huileuses et alkalines, que la nature présente, suivant les localités.</cite>, Paris, imprimerie de R. Vatar et ass., <time>1795</time> <small style="line-height:1em;">([http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb31075627v lire en ligne])</small></span>{{ouvrage|langue=français|auteur1=Arcet, Jean d' / Lelièvre, Claude-Hugues / Pelletier, Bertrand|titre=Rapport sur la fabrication des savons, sur leurs différentes espèces, suivant la nature des huiles et des alkalis qu'on emploie pour les fabriquer ; et sur les moyens d'en préparer par-tout, avec les diverses matières huileuses et alkalines, que la nature présente, suivant les localités.|lieu=Paris|éditeur=imprimerie de R. Vatar et ass.|année=1795|pages totales=|isbn=|lire en ligne=http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb31075627v|passage=}}</ref>. Existís d'òlis essencialas de curcuma. En [[Índia]], alara que las fuèlhas de palmièr de Palmira servisiá de supòrt per l'escritura, èran enduchas de polvera de curcuma per aparar las atacas d'insèctes. == Economia == L'[[Índia]] es lo primièr productor, consomator e exportator mondial de curcuma. En efièch, es una de las espècias principalas del curri. Lo curcuma es tanben utilizat per de rites religioses, coma cosmetic o tencha, e fa partir de la composicion de fòrça medecinas tradicionalas. Los autres productors asiatics son lo [[Bangladèsh]], lo [[Paquistan]], lo [[Sri Lanka]], [[Republica de China (Taiwan)|Taïwan]], la [[China]], la [[Birmania]] e l'[[Indonesia]]<ref name=":0">Jansen, P.C.M., 2005. </ref>. Dins una mesura mendre, lo curcuma es tanben produch dins de païses d'America Latina e Caribe<span></span>: la [[Jamaica]]<ref>[http://www.fao.org/agronoticias/agro-noticias/detalle/es/c/123293/ « <cite style="font-style: normal">Jamaica quiere aumentar la producción de jengibre y cúrcuma</cite> »],&#x200E; <time>2002</time>{{lien web|langue=|titre=Jamaica quiere aumentar la producción de jengibre y cúrcuma|url=http://www.fao.org/agronoticias/agro-noticias/detalle/es/c/123293/|site=|date=2002|consulté le=}}</ref>, [[Haití (estat)|Haití]], le [[Còsta Rica|C€sta Rica]], lo [[Peró]] e lo [[Brasil]]. De païses d'Africa an una produccion e son exportators<span></span>: l'[[Etiopia]]<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [http://www.intracen.org/uploadedFiles/intracenorg/Content/Exporters/Sectoral_Information/Agricultural_Products/Spices/Market%20Profile%20on%20Spices-%20Ethiopia.pdf « <cite style="font-style: normal">Market Profile on Spices - Ethiopia</cite> »],&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2010-11">novembre 2010</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">26 décembre 2014</span>)</small>{{lien web|langue=anglais|titre=Market Profile on Spices - Ethiopia|url=http://www.intracen.org/uploadedFiles/intracenorg/Content/Exporters/Sectoral_Information/Agricultural_Products/Spices/Market%20Profile%20on%20Spices-%20Ethiopia.pdf|site=|date=Novembre 2010|consulté le=26/12/2014}}.</ref>. Los mai grosses importators de curcuma indian son los [[Emirats Arabis Units|EAU]], los [[Estats Units d'America|EUA]], le [[Japon]], lo [[Reialme Unit|RU]], l'[[Iran]], [[Singapor]], [[Sri Lanka]] e l'[[Sud-Africa|Africa del Sud]]. L'Índia produch entre 2,5 e 3 millions de tonas d'èspècia per an, e lo curcuma compta per gaireben 57 % de la produccion. Gaireben 90 % de la produccion de curcuma indian es destinat a la consomacion intèrna. A la lutz de fòrça estudis sus las proprietats medicalas del curcuma, la planta beneficia d'un aument de sa demanda pel mond entièr dins l'encastre de las terapias naturalas. Alara, l'International Trade Center estimèt un aument de la demanda mondiala annala en curcuma a 10 %, en 2007. Segon l'American Botanical Council, lo curcuma es en cap de classament de las plantas que se vendon melhor als EUA dins los complements alimentaris a basa de plantas, amb per exemple un aument de 26 % de las ventas en 2013<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [https://web.archive.org/web/20160912083155/http://cms.herbalgram.org/press/2014/2013_Herb_Market_Report.html « <cite style="font-style: normal">Herbal Dietary Supplement Retail Sales Up 7.9% in 2013</cite> »], sur ''American Botanical Council'',&#x200E; <time>2014</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">26 décembre 2014</span>)</small>{{lien web|langue=anglais|titre=Herbal Dietary Supplement Retail Sales Up 7.9% in 2013|url=http://cms.herbalgram.org/press/2014/2013_Herb_Market_Report.html|site=American Botanical Council|date=2014|consulté le=26/12/2014}}</ref>. Aquel aument de la demanda mondiala (e de crompas especulativas), combinada a de fenomèns meteorologics desfavorables sus las culhidas, provòca una auçade cors dels preses del curcuma, coma en 2009<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [http://www.intracen.org/uploadedFiles/intracenorg/Content/Exporters/MNS/Spices_Report_sample.pdf « <cite style="font-style: normal">Spice Report</cite> »],&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-12">décembre 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">26 décembre 2014</span>)</small>{{lien web|langue=anglais|titre=Spice Report|url=http://www.intracen.org/uploadedFiles/intracenorg/Content/Exporters/MNS/Spices_Report_sample.pdf|site=|date=Decembre 2009|consulté le=26/12/2014}}</ref>. Las espècias e subretot lo curcuma son percebuts coma d'escasença de desvelopament de l'economia locala. Es per exemple lo cas d'un país coma l'Africa del Sud qu'expòrta la totalitat de las espècias consomidas sus son territòri, alara qu'una partida de la populacion consomís de granda quantitat de curcuma<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [http://www.intracen.org/uploadedFiles/intracenorg/Content/Exporters/Sectoral_Information/Agricultural_Products/Fruits_and_Vegetables/final%20agri-food%20products%2013-12-10.pdf « <cite style="font-style: normal">South Africa - A potential market for agri-food products from Africa</cite> »], sur ''International Trade Center'',&#x200E; <time>2010</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">26 décembre 2014</span>)</small>{{lien web|langue=anglais|titre=South Africa - A potential market for agri-food products from Africa|url=http://www.intracen.org/uploadedFiles/intracenorg/Content/Exporters/Sectoral_Information/Agricultural_Products/Fruits_and_Vegetables/final%20agri-food%20products%2013-12-10.pdf|site=International Trade Center|date=2010|consulté le=26/12/2014}}</ref>. === Patrimòni genetic del ''Curcuma longa'' === L'Índia, via son Institut agronomic nacional, vòl monopolizar la produccion du curcuma. Per consequent, l'Institut agronomic nacional decretèt l'interdiccion d'expeitar los cultivars de ''Curcuma longa'' e apara atal lors patrimònis genetics<ref><span class="ouvrage" id="Donald_L._Plucknett_et_al.1990">Donald L. Plucknett ''et al.'', <cite class="italique">Banques de gènes et alimentation mondiale</cite>, INRA, <time>1990</time> <small style="line-height:1em;">([//fr.wikipedia.org/wiki/International_Standard_Book_Number ISBN]&nbsp;[//fr.wikipedia.org/wiki/Spécial:Ouvrages_de_référence/2738002447 <span class="nowrap">2738002447</span>], [https://books.google.fr/books?id=eR3GE3YEox4C lire en ligne])</small></span>{{ouvrage|langue=français|auteur1=Donald L. Plucknett ''et al.''|titre=Banques de gènes et alimentation mondiale|lieu=|éditeur=INRA|année=1990|pages totales=|isbn=2738002447|lire en ligne=https://books.google.fr/books?id=eR3GE3YEox4C|passage=}}</ref>. === L'afar del brevet sul curcuma === Lo 28 de març de 1995, l'<nowiki/>''University of Mississippi Medical Center'' obtient un brevet (174363) sul curcuma per la cura de nafras<ref>[http://www.google.com/patents/US5401504 « <cite style="font-style: normal">Brevet US5401504 A</cite> »]{{lien web|langue=|titre=Brevet US5401504 A|url=http://www.google.com/patents/US5401504|site=|date=|consulté le=}}</ref>. Aquel brevet es contestat en 1997 per l'''India's Council of Scientific and Industrial Research'' al motiu qu'aquelas proprietats son conegudas de sempre en Índia, per exemple dins l'[[Ayurveda]]. L'Ofici american dels brevets anulla aquel brevet en 1997<ref><span class="ouvrage" id="Bruno_Dorin.2C_Fr.C3.A9d.C3.A9ric_Landy2002">Bruno Dorin, Frédéric Landy, <cite class="italique">Agriculture et alimentation de l'Inde: les vertes années (1947-2001)</cite>, Paris, INRA, <time>2002</time> <small style="line-height:1em;">([//fr.wikipedia.org/wiki/International_Standard_Book_Number ISBN]&nbsp;[//fr.wikipedia.org/wiki/Spécial:Ouvrages_de_référence/2-7380-1032-6 <span class="nowrap">2-7380-1032-6</span>], [https://books.google.fr/books?id=KzHcj5sniQQC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false lire en ligne])</small>, « Fort heureusement, le Conseil de la recherche scientifique et industriel indien (CSIR) est ici en mesure de fournir une multitude de documents écrits, antérieurs au brevet, pour démontrer le contraire. </span></ref>. Aquel afar mòstra un dels problèmas pausats per la brevetabilitat del vivent<span></span>: la biopirateria. === Lo Sudan dins lo curcuma === L'analisi d'escandalhs de curcuma del comèrci avent mostrat la presénca de [[Sudan (colorants)|Sudan]] I, Sudan IV e de jaune de metil<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [http://science.naturalnews.com/2008/260555_A_simple_2_directional_high_performance_thin_layer_chromatographic_method.html « <cite style="font-style: normal">A simple 2 directional high performance thin layer chromatographic method for the simultaneous determination of curcumin, metanil yellow, and sudan dyes in turmeric, chili, and curry powders</cite> »],&#x200E; <time>2008</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">19 décembre 2014</span>)</small>{{lien web|langue=Anglais|titre=A simple 2 directional high performance thin layer chromatographic method for the simultaneous determination of curcumin, metanil yellow, and sudan dyes in turmeric, chili, and curry powders|url=http://science.naturalnews.com/2008/260555_A_simple_2_directional_high_performance_thin_layer_chromatographic_method.html|site=|date=2008|consulté le=19/12/2014}}</ref>, la Comission Europèa decidís d'espandre sos contraròtle per déetectar la preséncia de colorant Sudan dins las polveras de curcuma en 2005<ref>[http://europa.eu/rapid/press-release_IP-05-385_fr.htm?locale=fr « <cite style="font-style: normal">La Commission étend les mesures relatives aux colorants Soudan et rappelle leurs responsabilités aux opérateurs du secteur alimentaire</cite> »], sur ''Europa.eu'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2005-04-04">4 avril 2005</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">19 décembre 2014</span>)</small>{{lien web|langue=Français|titre=La Commission étend les mesures relatives aux colorants Soudan et rappelle leurs responsabilités aux opérateurs du secteur alimentaire|url=http://europa.eu/rapid/press-release_IP-05-385_fr.htm?locale=fr|site=Europa.eu|date=04/04/2005|consulté le=19/12/2014}}</ref>. == Notas e referéncias == <references/> [[Categoria:Cosina japonesa]] [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] [[Categoria:Planta tintoriala]] [[Categoria:Espècia (Cosina)]] mn0r1ka8j2mxhqxozhnpo9kazldhxpm 0 168245 2499593 2388111 2026-05-03T16:13:03Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499593 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lenede e Orsonede | nom2 = ''Nonette-Orsonnette'' | imatge = Saint Nicholas Church of Nonette 08.jpg | descripcion = Glèisa de Sent Nicolàs vèrs Lenede | lògo = | escut = | escais = | divèrs = Regropament de las comunas de [[Lenede]] e d'[[Orsonede]]. NB. La pop. sobre l'infobox es la de [[Lenede]], la densitat e l'altitud moiana son faussas tanben, a causa d'automatismes (8 de mai 2018). | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region =[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small> | departament = [[departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] | arrondiment = Arrondiment de [[Soire]] | canton = Canton de [[Braçac de las Minas|Braçac]] | insee = 63255 | cp = 63340 | cònsol = Pierre Ravel | mandat = [[2016]]-[[2020]] | intercom = Comunautat d'aglomeracion Aglo País de Soire SIREN 200070407 | gentilici = | latitud = 45.4780555556 | longitud = 3.27972222222 | alt mej = 478 ? | alt mini = 379 | alt maxi = 577 | km² = 10.65 }} '''Lenede e Orsonede''' (''Nonette-Orsonnette'' en francés) es, despuèi le 1èir de janvèir [[2016]] una comuna novèla d'[[Occitània]], dins la region istorica d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnha]], administrada per le [[departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] de la [[region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. La comuna novèla ven de la fusion de las ancianas comunas de [[Lenede]] e d'[[Orsonede]] que vènon de comunas delegadas. Le [[Capluòc|chapluòc]] es '''Lenede'''. ==Geografia== ==Toponimia== Per luòcs : * '''Nonede''' : La forma ''Nonede'' es atestada en [[1287]] dins los Comptes daus Cònsols de Montferrand . Las autras fòrmas ancianas son ''vicaria Nonatensis'' en latin, au sègle IX, ''apud Nonetam'' en 1188, ''Nonede'' en 1373 e ''Noneta'', en 1392<ref name=":0">Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 380.</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], en 1931, explicava la finala per un sufixe inaccentuat d'origina preceltica e que los gallés adoptèron, ''-ate'', que formava donc de proparoxitòns; posteriorament, ''-a-'' pòsttonic venguèt ''-e-'' ancianament, puèi le nom chamgèt d'accentuacion e venguèt paroxitòn a la fin dau [[Edat Mejana|Moian Atge]] ; le passatge de l'iniciala de ''Nonede'' a la de ''Lenede'' es una dissimilacion consonantica ; le radicau seriá escur ; la fòrma francesa ''Nonette'' seriá deguda a l'atraccion paronimica de ''nonne'', ''nonnette'', « monja » en francés, a l'origina d'una legenda e d'una etimologia populara ; Dauzat resumiguèt son explicacion dins son diccionari<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''La toponymie gauloise de l'Auvergne et du Velay,'' 1931, p. 362-363 e 367.</ref><ref>[[Albèrt Dauzat]], Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 500.</ref> ; sembla pasmens que l'atraccion siá pustòst la dau sufixe ''-ette'' (''eta'' en occitan), mai productiu e d'origina latina ; en efèit, [[Orsonede]] es tanben vengut en francés ''Orsonnette'' (mas, una atraccion de la finala dau nom d'un vialatge per la d'un vialatge près es tanben possibla) e le toponime e antroponime francés ''Bessette'' sembla venir de ''Beceda'' per le mèma mecanisme. Delamarre, qu'a tendença a privilegiar las explicacions per de noms de personas e doncas de proprietats, explica ''Nonede'' ( > ''Lenede'') per un nom gallic d'òme, ''Nonnos'', embei le sufixe ''-ate'' . Per aquò, Dauzat, mas èra en 1931, considerava que ''-ate''<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 206, 303 e 359.</ref>, productiu davant la romanizacion, s'aplicava a de noms d'aglomeracions mai o mens importantas o a de regions (los noms de pòbles gallés, per exemple, son en ''-ates'') e rarament a de bens ruraus; le sufixe ''-ates'' representava especificament le nom daus abitants de l'aglomeracion o de la region<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''La toponymie gauloise de l'Auvergne et du Velay,'' 1931, p. 362-363.</ref>. Los Féniés explican ''Nonede'' (vengut ''Lenede'') per un mot occitan, ''nòna'' o ''nona'', « ròc en fòrma d'obelisque », que representariá le chastèl jucat sobre son pic<ref name=":0" /> ; mas coma l'atestacion dau sègle IX conten le sufixe ''-ate'', chaudriá supausar qu'aquel mot es d'origina celtica o preceltica. Vèrs [[Bançac]] la comuna se ditz [ləˈnədə]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, p. 435.</ref> e localament [ləˈnydə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. * '''Orsonede''' : ''Orsonede'' z-es citat dins le Cartulari de [[Sausselenjas]] (que datariá dau sègle XII) embei le nom d'<nowiki/>''Orsonide'' (i representariá un ''e'' barrat). Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] en 1931, aquò es un nom format embei un radicau escur e le sufixe inaccentuat d'origina preceltica e que los gallés adoptèron, ''-ate'', que formava doncas de proparoxitons; après, ''-a-'' pòsttonic venguèt ''-e-'' a data anciana, puèi le nom chamgèt d'accentuacion e venguèt paroxiton a la fin dau [[Edat Mejana|Moian Atge]]; Dauzat considerava que ''-ate'', productiu davant la romanizacion, s'aplicava a de noms d'aglomeracions mai o mens importantas o a de regions (los noms de pòbles gallés, per exemple, son en ''-ates'') e rarament a de bens ruraus ; le sufixe ''-ates'' representava especificament le nom daus abitants de l'aglomeracion o de la region ; la sola chausa segura z-es que le nom s'achabava en ''-onate'', mas se sap pas si l'iniciala z-èra ''O-'' o ''U-'', si ''s'' representava ''s'', ''ci'' o ''ti'', ni si lai aviá pas una vocala (autra que ''-a-'') entre ''r'' e ''s'' . Dauzat se garda de parlar d' ''Orsonede'' dins son diccionari e Delamarre ne'n ditz pas ren dins le sieune, çò que z-es tipic d'una granda indecision. Delamarre cita pasmens le nom de persona ''Orcios'', a l'origina d'[[Orsay]] ; mas per un nom de persona d'aquela epòca, n'òm pòt pas evitar la question de son sens concret, benliau derivat d'''orco-'', « petiòt pòrc » , çò que permetriá d'utilizar un nom comun pusliau qu'un nom de proprietari, que Dauzat refusa mai o mens per de noms achabats per ''-ate''. Mas l'incertituda demòra totala. Vèrs [[Bançac]] le vialatge se ditz [ʀsʉˈnədə]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, p. 251.</ref> e localament [rsuˈnydə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2016]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Pierre Ravel <ref>https://www.eterritoire.fr/territoires/auvergne-rhone-alpes/puy-de-dome/nonette-orsonnette/63255/26046</ref> |Partit= |Qualitat= c. delegat de [[Lenede]] }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== Per la demografia de chasca anciana comuna, veire a [[Lenede]] e a [[Orsonede]]. {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Intercomunalitat !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion <small> (darrèra populacion legala)</small> !Densitat (<small>ab/km²</small>) |- |[[Lenede]] <small>(chapluòc)</small> |63P03 |CC del Lembron Val d'Alèir |7,6 |344 <small>(2013)</small> |45 |- |[[Orsonede]] |63266 |CC del Lembron Val d'Alèir |3,05 |193 <small>(2013)</small> |63 |- |''ensemble'' |63255 |Com. d'aglomeracion Aglo País de Soire 200070407 |10,65 |550 <small>(2015)</small> |52 |- |} ==Lòcs e monuments== Per chasca anciana comuna, veire a [[Lenede]] e a [[Orsonede]]. ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma|Lenede]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] rbosl44ev2rskxhoumucx5oeilcxuwc 0 170136 2499637 2159056 2026-05-04T08:56:03Z Trigenibinion 58963 cat 2499637 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Bloque Nacionalista Galego.svg|vinheta|Logotipe oficial.]] Lo '''Bloque Nacionalista Galego''' (en [[occitan]] ''Blòc Nacionalista Galician''), abreujat '''BNG''', es una organizacion [[Nacionalisme|nacionalista]] e independentista [[Galícia|galiciana]] d'esquèrra. Fondat en [[1982]] coma una coalicion dels partits galicianas. Es membre de l'[[Aliança Liura Europèa]]. == Ligams extèrnes == * [https://www.bng.gal/ Site oficial] {{Politica}} [[Categoria:Galícia]] [[Categoria:Partits nacionalistas galècs]] [[Categoria:Partit politic nacionalista]] qqw78lnay4qfd6cj6dkp28429zw5z3k 2499639 2499637 2026-05-04T08:57:48Z Trigenibinion 58963 cat 2499639 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Bloque Nacionalista Galego.svg|vinheta|Logotipe oficial.]] Lo '''Bloque Nacionalista Galego''' (en [[occitan]] ''Blòc Nacionalista Galician''), abreujat '''BNG''', es una organizacion [[Nacionalisme|nacionalista]] e independentista [[Galícia|galiciana]] d'esquèrra. Fondat en [[1982]] coma una coalicion dels partits galicianas. Es membre de l'[[Aliança Liura Europèa]]. == Ligams extèrnes == * [https://www.bng.gal/ Site oficial] {{Politica}} [[Categoria:Galícia]] [[Categoria:Partits nacionalistas galècs]] f3gasz58gf9lyjjfser2vbhyedy1v95 0 170469 2499617 2339937 2026-05-04T00:43:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499617 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Typical_cnn.png|drecha|vinheta|Un ret de neurònas convolutius (CNN) es une metòde d'aprendissatge automatic repausant sus l'aprendissatge prigond.]] L''''aprendissatge prigond'''<ref>Une source pour la traduction en ''apprentissage profond'' : {{Ligam web}}.</ref> (en anglés '''''{{Lang|en|deep learning}}''''', '''''{{Lang|en|deep structured learning}}''''', '''''{{Lang|en|hierarchical learning}}''''') es un ensemble de metòdes d'[[aprendissatge automatic]] volent modelizar amb un naut nivèl d’abstraccion de donadas mercé a d’arquitecturas articuladas de diferentas transformacions non lineàrias. Aquestas tecnicas permetèron de progrès importants e rapids dins los domènis de l'analisi del senhal sonor o visual e per exemple la [[reconeissença faciala]], de la [[reconeissença vocala]], de la [[vision per ordinator]], del [[tractament automatizat del lengatge]]. Dins las annadas 2000, auquestes progrès provoquèron d’investiments privats, universitaris e publics importants, per exemple fachs pels gigants de l’internet (Google, Apple, Facebook, Amazon, Microsoft)<ref name="Futurible2015">[https://www.futuribles.com/fr/base/document/deep-learning-les-dessous-dune-technologie-de-rupt/ ''"Deep learning" : les dessous d'une technologie de rupture''], analyse prospective, Futurible.</ref>. == Descripcion e contèxte == Lo « deep learning » fa partit d’una familha de metòdes d'[[Aprendissatge automatic|aprendissatges automatics]] fondats su l’aprendissatge de modèls de donadas. Una observacion (un imatge, p. ex.) se pòt representar de diferents biais per un [[Espaci vectoriau|vector]] de donadas, Per exemple segon: * l’intensitat dels pixèls qu’es constituit; * sas diferentas arèstas; * sas diferentas regions, de formas particularas. Unas representacions e una bona capacitat d'analisi automatic de las diferenciacions<ref>A. G. Baydin, B. A. Pearlmutter, A. A. Radul et J. M. Siskind (2015), « ''{{Lang|en|Automatic differentiation in machine learning: a survey}}'' », arXiv preprint arXiv:1502.05767 . 185.</ref> fasent lo pretzfach d’aprendissatge mai eficaç. Una de las perspectivas de las tecnicas de l'aprendissatge prigond es lo remplaçament d’unas òbras, encara pro laboriosas, per de modèls algoritmics d’aprendissatge supervisat, non supervisat (es a dire demandan pas de coneissença especificas al subjècte del problèma estudiat) o alara per de tecnicas d’extraccion ierarquica de las caracteristicas. Las recercas dins aqueste domèni s’esfòrça de bastir de representacions melhoras de real e de crear de modèls capables d’aprene aquestas representacions a partir de donadas non labelizadas a granda escalas. Unas d’aquestas representacions s’inspiran de las darrièras avançadas en neurosciéncia. S'agís, grosso modo, d'interpretacions del tractament de l’informacion e dels modèls de comunicacion del sistèma nerviós, a l'imatge del biais que lo sistèma nerviós establís de ligamss segon los messatges recebuts, de la responsa neuronala e del pes dels ligams entre las neurònas del cervèl. Las diferentas arquitecturas de ''« {{Lang|en|deep learning}} »'' coma lo « ''{{Lang|en|deep neural networks}}'' », los ''« {{Lang|en|convolutional deep neural networks}}'' », e los « ''{{Lang|en|deep belief network}}'' » an diferents camps d’aplicacion: * la [[vision per ordinator]] (reconeissença de formas); * la [[reconeissença automatica de la paraula]]; * lo [[tractament automatic del lengatge natural]]; * la reconeissença audio e la [[bioinformatica]]<ref name="PredictingGenomics2015">J. Zhou et O. G. Troyanskaya (2015), « ''{{Lang|en|Predicting effects of noncoding variants with deep learning-based sequence model}}'' », ''{{Lang|en|Nature Methods}}'', 12(10), 931-934 ([http://www.nature.com/nmeth/journal/v12/n10/abs/nmeth.3547.html résumé]).</ref>,<ref name="ADN2015">B. Alipanahi, A. Delong, M. T. Weirauch et B. J. Frey (2015), « ''{{Lang|en|Predicting the sequence specificities of DNA-and RNA-binding proteins by deep learning}}'' », ''{{Lang|en|Nature Biotechnology}}'' ([http://www.nature.com/nbt/journal/vaop/ncurrent/full/nbt.3300.html résumé]).</ref>. Dins aquestes dos darrièrrs domènis, per exemple, obtenguèron de resultats plan prometeires. == Definicion == Las tecnicas d'aprendissatge prigond constituisson una classa d’algoritmes d'aprendissatge automatic que: * utilizan diferentas sisas d’unitat de tractament non linear per l’extraccion e la transformacion de las caracteristicas; cada sisa prend a la dintrada la sortida de la precedenta; los algoritmes pòdon èsser supervizadas o non supervizadas, e lors aplicacions comprenon la reconeissença de modèls e la classificacion estatistica; * foncionan amb un aprendissatge de diferents nivèls de detalh o de representacion de donada; per las diferentas sisas, se passa de paramètres de bas nivèls a de paramètres de naut nivèl, o los diferents nivèls correspondon a difarents nivèls d’abstraccion de las donadas. Aquestas arquitecturas permeta, uèi de conferir de « sens » a de donadas en lor donant la forma d’imatges, de sons o de tèxtes. L'aprendissatge prigond utiliza de sias amagadas de rets de neurònas artificialas, de « [[maquinas de Boltzmann restrenchas]] », e de serias de calculs propositionals complèxes. Los algoritmes d'aprendissatge prigond s’opausan als algoritmes d’aprendissatge pauc prigonds a causa del nombre de transformacions realizadas sus las donadas entre la sisa de dintrada e la sisa de sortida, ont una transformacion correspond a una unitat de tractament definida per de peses e de lindals. == Istoric == Lo concèpte d'aprendissatge prigond prend forma dins las annadas 2010, amb la convergéncia de quatre factor: * de rets de neurònas artificialas<ref>J. Schmidhuber (2015), [https://arxiv.org/pdf/1404.7828 « ''{{Lang|en|Deep learning in neural networks: An overview}}'' »], ''{{Lang|en|Neural Networks}}'', 61, 85-117.</ref> multisisas (d’espereles eissits entre autres del concèpte de [[perceptron]], datant de la fin de las annadas 1950) ; * d’algoritmes d'[[analisi discriminant]]<ref>Collobert, R. (2011). ''{{Lang|en|Deep learning for efficient discriminative parsing}}''. In AISTATS'2011 . 95.</ref> e aprenents<ref>D. H. Ackley, G. E. Hinton et T. J. Sejnowski (1985), « ''{{Lang|en|A learning algorithm for Boltzmann machines}}'' », ''{{Lang|en|Cognitive Science}}'', 9, 147{169. 590.</ref> (que l'emergéncia ven de las annadas 1980) ; * de maquinas que la poténcia de tractament permet de tractar de las [[donnadas massissas]]; * de basas de donnadas pro grandas, capablas de menar de sistèmas de grandas talhas<ref>{{Ligam web}}</ref>. En octobre de 2015, lo programa [[AlphaGo]], que se li aprenguèt a jogar al [[Go|jòc de go]] mercé al metòde de l'aprendissatge prigond, venç lo campion europèu [[Fan Hui]]<ref>https://www.lemonde.fr/pixels/article/2016/01/27/premiere-defaite-d-un-professionnel-du-go-contre-une-intelligence-artificielle_4854886_4408996.html.</ref> per 5 partidas a 0. En març de 2016, lo mèsme programa venç lo campion del mond [[Lee Sedol]] per 4 partidas a 1<ref>{{Revista|nom1=Audureau|issn=1950-6244}}.</ref>. == Domènis d'aplicacion == L'aprendisstage prigond s'aplica a diferents sectors de las [[Tecnologias de l'informacion e de la comunicacion|NTIC]], coma: * la reconeissença visuala — per exemple, d'un panèl de signalizacion per un robot o una [[veitura autonòma]]<ref>D. Ciresan, U. Meier, J. Masci et J. Schmidhuber (2012), « ''{{Lang|en|Multi-column deep neural network for traffic sign classiffication}}'' », ''{{Lang|en|Neural Networks}}'', 32, 333-338. 22, 195.</ref> — e vocala<ref>M. Cai, Y. Shi et J. Liu (2013), « ''{{Lang|en|Deep maxout neural networks for speech recognition}}'' » dans ''{{Lang|en|Automatic Speech Recognition and Understanding}}'' (''ASRU''), 2013 IEEE Workshop on, pages 291-296. IEEE. 198.</ref>) ; * la [[robotica]] ; * la [[bioinformatica]]<ref>P. Baldi et S. Brunak (1998), « ''{{Lang|en|Bioinformatics, the Machine Learning Approach}}'' », {{Lang|en|MIT Press}}, 579.</ref>, p. ex., per l'estudi de l'[[Acid desoxiribonucleïc|ADN]]<ref name="ADN2015"/> e dels segments non codificants del genòm<ref name="PredictingGenomics2015"/> ; * la reconeissença o la comparason de formas<ref>D. Held, S. Thrun et S. Savarese (2015), [https://arxiv.org/pdf/1507.08286 « ''{{Lang|en|Deep Learning for Single-View Instance Recognition}}'' »], arXiv preprint arXiv:1507.08286.</ref> ; * la seguretat ; * la santat<ref name="Futurible2015"/> ; * la pedagogia assistida per l'informatica<ref>W. Y. Lim, A. Ong, L. L. Soh et A. Sufi (2016), « ''{{Lang|en|Teachers’ Voices and Change: The Structure and Agency Dialectics that Shaped Teachers’ Pedagogy Toward Deep Learning}}'' », dans ''{{Lang|en|Future Learning in Primary Schools}}'' (pp. 147-158), Springer Singapore.</ref> ; * l'art * l'[[intelligéncia artificiala]] en general. * La traduccion Lo metòde del ''Deep Learning'' es uèi utilizat per realizar de motors de traduccion automatica. L'aprendissatge prigond pòt, per exemple, ajudar a: * reconéisser melhor d’objèctes nautament desformables<ref>I. Mariolis, G. Peleka, A. Kargakos, et S. Malassiotis (juillet 2015). ''Pose and category recognition of highly deformable objects using deep learning''. In Advanced Robotics (ICAR), 2015 International Conference on (pp. 655-662). IEEE ([http://ieeexplore.ieee.org/xpls/abs_all.jsp?arnumber=7251526 résumé]).</ref> ; * analizar las [[Emocion|emocions]] reveladas per una [[cara]] fotograficada o filmada<ref>S. E. Kahou, X. Bouthillier, P. Lamblin, C. Gulcehre, V. Michalski, K. Konda, … et Y. Bengio (2015). ''[https://arxiv.org/pdf/1503.01800 EmoNets: Multimodal deep learning approaches for emotion recognition in video]''. arXiv preprint arXiv:1503.01800.</ref> ; * analizar los movements e posicion dels dets d'una man, util per ex. per traduire las lengas de signes<ref>M. Oberweger, P. Wohlhart et V. Lepetit (2015), [https://arxiv.org/pdf/1502.06807 « ''{{Lang|en|Hands Deep in Deep Learning for Hand Pose Estimation}}'' »], arXiv preprint arXiv:1502.06807.</ref> ; * Melhorar lo posicionament automatic d'una camèra, etc.<ref>A. Kendall et R. Cipolla (2015), [https://arxiv.org/pdf/1509.05909 « ''{{Lang|en|Modelling Uncertainty in Deep Learning for Camera Relocalization}}'' »], arXiv preprint arXiv:1509.05909 ([[arxiv:1509.05909|résumé]]).</ref> ; * pausa, dins unes cas, un diagnostic medical (ex. : reconeissença automatica d'un [[càncer]] en imatgeria medicala<ref>A. Halpern et J. R. Smith (octobre 2015), « ''{{Lang|en|Deep Learning, Sparse Coding, and SVM for Melanoma Recognition in Dermoscopy Images}}'' », dans ''{{Lang|en|Machine Learning in Medical Imaging: 6th International Workshop}}'', MLMI 2015, organisé en conjunction avec MICCAI 2015, Munich, Allemagne, {{date-|5 octobre 2015}}, {{Lang|en|Proceedings}} (Vol. {{Nombre amb unitat|9352}}, p. 118), Springer ([https://books.google.fr/books?hl=fr&lr=&id=65-oCgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA118&dq=deep+learning&ots=yhcgWhS-_t&sig=mChwXEa69ShB4ElTzfXyrecj-jk résumé]).</ref>), o de prospectiva o de prediccion (ex. : prediccion de las proprietats d'un sol filmat per un robot<ref>M. Veres, G. Lacey et G. W. Taylor (juin 2015), [https://web.archive.org/web/20180127215433/http://www.uoguelph.ca/~gwtaylor/publications/veres2015deep.pdf « ''{{Lang|en|Deep Learning Architectures for Soil Property Prediction}}'' »] {{Pdf}}, dans ''{{Lang|en|Computer and Robot Vision}}'' (''CRV''), 2015 {{Lang|en|12th Conference on}} (pp. 8-15), IEEE ([http://ieeexplore.ieee.org/xpls/abs_all.jsp?arnumber=7158315 résumé]).</ref>). * reproduire una òbra artistica a partir d'una fotografia a l’ordinator<ref>{{Ligam web}}</ref> Una aplicacion del ''deep learning'' per la santat publica es lo projècte Horus de la societat Eyra<ref>{{Ligam web}}.</ref>. S’agís d’un aparelh portable utilizant la plataforma NVidia Jetson, qu’ajuda los malvesents o los cecs a s’orientar e a reconeisser de personas o d’objèctes, tornant transcriure en audio un imatge captat per una camèra. En [[fisica]], l'aprendissatge prigond es utilizat per la recerca sus la [[matèria exotica]]<ref>P. Baldi, P. Sadowski et D. Whiteson (2014), « ''{{Lang|en|Searching for exotic particles in highenergy physics with deep learning}}'' », ''{{Lang|en|Nature Communications}}'', 5. 23.</ref>. == Reaccions == De personalitats, d’esperelas eissidas de la comunautat dels conceptors e fornisseires en [[Tecnologia|tecnologias]], manifestèron lor crenta de veire, de mai a mens long tèrme, l'[[intelligéncia artificiala]] passar las performanças de l'intelligéncia umana<ref>[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2015/07/24/comment-le-deep-learning-revolutionne-l-intelligence-artificielle_4695929_4408996.html Comment le ''deep learning'' révolutionne la recherche en intelligence artificielle], Morgane Tual, ''Le Monde'', {{date-|24 juillet 2015}}.</ref>. Se pòt far mencion de l'[[Astrofisica|astrofisician]] britanic [[Stephen Hawking]]<ref>[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2014/12/03/hawking-l-intelligence-artificielle-pourrait-mettre-fin-a-l-humanite_4533135_4408996.html Hawking : « L'intelligence artificielle pourrait mettre fin à l'humanité »], ''Le Monde'', {{date-|3 décembre 2014}}.</ref>, un dels fondators de [[Microsoft]], [[Bill Gates]]<ref>[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2015/01/29/bill-gates-est-preoccupe-par-la-super-intelligence-artificielle_4566394_4408996.html « Bill Gates est « préoccupé par la superintelligence » artificielle »], journal ''Le Monde'', {{date-|29 janvier 2015}}.</ref>, lo PDG de [[Tesla, Inc.|Tesla]], [[Elon Musk]]<ref>[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2015/07/06/les-37-projets-d-elon-musk-contre-les-dangers-de-l-intelligence-artificielle_4672361_4408996.html « Les 37 projets d’Elon Musk contre les dangers de l’intelligence artificielle »], ''Le Monde'', {{date-|6 juillet 2015}}.</ref> e l’especialista en [[Intelligéncia artificiala|IA]]<ref>[http://reinformation.tv/professeur-stuart-russell-intelligence-artificielle-danger-humanite-39536/ « Le professeur Stuart Russell, scientifique reconnu, craint que l’intelligence artificielle ne devienne un danger pour l’humanité »], Reinformation.tv, {{date-|20 juillet 2015}}.</ref> e l’informatician [[Stuart Russell]]. D'autres, coma [[Raymond Kurzweil]], se reclamant de la filosofia [[Transumanisme|transumaniste]], se’n gausisson al contrari, qualificant aquesta avançada de [[singularitat tecnologica]]. Aquestas crentas sont relativizadas per de cercaires en intelligéncia artificiala, coma [[Yoshua Bengio]]. Aqueste darrièr estima en efièch que se foguèt largament exagerat los progrès recents de l'IA e sosestimat la lentor del procediment de melhoracion<ref name="Bengio" />. Aqueste sector reconegut estima que l'IA es encora luènh de l’estadi ont se pòt dire que l'ordinator « compren » es a dire: soslinha que ''percebre'' e crear de concèptes, es pas veraiment ''comprende'', e afirma que manca encara quicòm de fondamental per passar lo pas<ref name="Bengio">[https://www.technologyreview.com/s/546301/will-machines-eliminate-us/ Will Machines Eliminate Us?] Will Knight, MIT Technology Review, {{date-|29 janvier 2016}}.</ref>. Enfin, la crenta que l'IA poiriá melhorar d'esprela per escapar possiblament al contraròtle dels umans li sembla infondada per tres rasons: primièra, las tecnicas actualas, fòrça especializadas, exigissent de fòrça longs temps d'aprendissatge <ref>[http://searchbusinessanalytics.techtarget.com/feature/Deep-learning-algorithms-demand-nearly-limitless-supplies-of-data Exigence de volumes grandissants de données], ''Search Business Analytics'', 2017.</ref>; segonda, repausan pas sus una forma d'autoprogramacion; e tresena, l'autoprogramacion es pas un axe de recerca<ref name="Bengio"/>. Son tanben evocats de possibles usatges malvolent de ''deep learning''. Ven alara possible d'incrustar la cara d'una persona sus una autra, e a l’amagat, e de li far far o dire de causa que faguèt pas o diguèt pas, le ''deep learning'' tornant crear los movements de cara fasent l'incrustacion realista. Atal, diferntas actriças coma Gal Gadot, Emma Watson, Cara Delevingne, Emma Stone, Natalie Portman o Scarlett Johansson trobèron lor cara incrustada sus aqueste d'una actriça pornografica amb un logicial accessible al grand public nomeant ''Deepfakes'', creant de crentas al subjècte de la generalizacion d'un tal usatge, permetent qui que siá de noire a la reputacion d'una autra persona<ref>{{Revista}}</ref>. Fàcia al dangièr, diferentas plataformas coma PornHub, Twitter e Reddit interdiguèron la publicacion de talas vidèos. == Nòtas e referéncias == <references group=""></references> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === '''Nocions'''{{Colomnas| * [[Algoritme emergissent]] * [[Aprendissatge]] * [[Aprendissatge automatic]] (''machine learning'') * [[Aprendissatge non supervizat]] * [[Aprendissatge supervizat]] * [[Automacion]] * [[Connexionisme]] * [[Cibernetica]] * [[istòria de l'intelligéncia artificiala]] * [[Informatica]] * [[Intelligéncia artificiala]] * [[Reconeissença automatica de la paraula]] * [[Ret de neurònas artificialas]] * [[Revolucion numerica]] * [[Robotica]] * [[Tractament automatic del lengatge natural]] * [[Vision artificiala]] * [[Extreme learning machine]]|talha=20}} ==== Logicials ==== * [[PyTorch]] * [[Theano (logicial)]] * [[TensorFlow]] * [[Keras]] ==== Teoricians ==== * [[Yoshua Bengio]] * [[Geoffrey Hinton]] * [[Yann LeCun]] === Ligams extèrnes === * Yoshua Bengio, « Introduction aux algorithmes d’apprentissage profonds », sur Université de Montréal, hiver 2012. * [https://web.archive.org/web/20160430180139/http://www.college-de-france.fr/site/yann-lecun/inaugural-lecture-2016-02-04-18h00.htm L'apprentissage profond : une révolution en intelligence artificielle]. === Bibliografia === * (en) Ian J. Goodfellow, Yoshua Bengio et Aaron Courville, Deep Learning, MIT Press, 2016 (<nowiki>ISBN 0262035618</nowiki>, lire en ligne) [détail des éditions] * Y. Bengio (2009), ''{{Lang|en|Learning Deep Architectures for AI}}'', {{Lang|en|Now Publishers}}, 149, 195. [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] fwg6f6wmzjwm8a5oh7pqk5p58xo8lji 0 173099 2499624 2152538 2026-05-04T07:21:12Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499624 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:EuriborChart12m3m1w.svg|vinheta|350x350px| Euribor 1 setmana (verd), 3 meses (blau), 12 meses (roge)]] L''''''Euribor''''' designa un grop de [[Taus d’interès|taus d'interès]] de la devisa [[Èuro]] largament utilizat en Euròpa. Son, amb l'Eonia, los principals taus de referéncia del mercat monetari de la [[Zona Èuro|zona èuro]]. Lo nom Euribor es format a partir de la contraccion dels mots angleses ''Euro interbank offered rate'', (taus interbancari ofèrt en [[èuro]], '''''Tibeur'''''). Aquesta designacion foguèt retenguda a causa de sa similitud de sa desinéncia -''bor'' amb l'[[apocòpa]] del vèrb ''to borrow'', manlevar. Fa partit dels nombroses tauses IBOR. L’Euribor de tres meses sevís de basa al segon mai grand mercat de [[Taus d’interès|taus d'interès]] de la zona èuro (ont se tractan de las maturitats podent anar fins a 50 ans), lo mercat dels [[Swap (finança)|swaps]]. <br /> == Caracteristicas tecnicas == === Definicion === L'Euribor èra publicat per la Federacion bancària de l'Union europèa (FBE) dempuèi sa creacion lo 30 de decembre de 1998 fins a 2015, abans qu’aquesta publicacion jornalièra siá presa en carga per l'EMMI. L'Euribor foguèt publicat, per un tèrme donat, per un <nowiki><i>fixing</i></nowiki> calculat cada jorn obrat a 11h (GMT+1) a partir d'un taus mejan qu’un escapolon de cinquanta e set grandas bancas establidas en Euròra, que prèsta '''en blanc''' (es a dire sens que lo prèst siá gatjat per de títols) a d'autras grandas bancas per un periòde de tres meses. Per exemple, per un tèrme de tres meses (oficialament notat EUR3M), cada grandas bancas d'Euròpa anòncia un taus mejan pel prètz de l'Èuro abans 11h (GMT+&) a l'EMMI, (anciaana FBE). Lo cors de l'Euribor es tanben fixat pel tèrme EUR3M. === Tèrmes === Los tèrme publicats son: * 1 setmana, * 2 setmanas, * 3 setmanas, * 1 mes, * 2 meses, * 3 meses, * e seguent atal fins a 12 meses. Unes tèrmes an mai d'importança que d'autras. Cada banca decidís del tèrme oficial per sos calculs de taus de referéncia intèrne. === Modalitats de calcul === Los taus son per una debuta comptant (''spot''), es a dire dos jorns obrats après la data de calcul, establís amb un descompte de jorns exacte e sus una basa annala de tres cent e seissenta jorns. La lista de las bancas constituent l'escapolon es coneguda a l'avança, e es puslèu establa dins lo temps. Los taus rmarcats mai extrèms son levats del calcul, per protegir l'indici d'eventualas errors o d'una crisi de liquiditat que poiriá tocar tala o tala banca de l'escapolon. De remembre que lo taus EURIBOR cotat es un taus lineari, es a dire que la valor de {{Nombre amb unitat|1|€}} uèi es de (1+R*T) al tèrme T. == Escapolon de las bancas == L’esapolon de las bancas contribuent a Euribor èra compausat de 44 bancas lo 1èr setembre de 2012, e es compausat de 18 bancas al 1èr de setembre de 2019: * Las bancas dels païses de l'UE participant a l'èuro a la debuta. * Las bancas dels païses de l'UE participant pas a l'èuro a la debuta. * Grandas bancas internacionalas de païses tèces mas avent d'importantas operacions dins la zona èuro. === Bancas contribuissent a l'''Euribor'' === {| class="wikitable sortable collapsible" border="1" style="float:center;" ! colspan="3" |Lista de las bancas contribuissent a l'Euribor |- !Pays !Nom |- |{{Belgica}} |Belfius |- |{{FrançaAmbBandièra}} |BNP-Paribas |- |{{FrançaAmbBandièra}} |HSBC France |- |{{FrançaAmbBandièra}} |Natixis |- |{{FrançaAmbBandièra}} |Crédit Agricole |- |{{FrançaAmbBandièra}} |Société Générale |- |{{Alemanha}} |Deutsche Bank |- |{{Alemanha}} |DZ Bank |- |{{Itàlia}} |Intesa Sanpaolo |- |{{Itàlia}} |UniCredit |- |{{Luxemborg}} |Banque et Caisse d'Épargne de l'État |- |{{Païses Basses}} |ING Bank |- |{{Portugal}} |Caixa Geral De Depósitos |- |{{Espanha}} |Banco Bilbao Vizcaya Argentaria |- |{{Espanha}} |Banco Santander |- |{{Espanha}} |Cecabank (es) |- |{{Espanha}} |CaixaBank |- |{{Reialme Unit}} |Barclays |- |} === Ancianas bancas === {| class="wikitable sortable collapsible" border="1" style="float:center;" ! colspan="3" | Lisa de las bancas contribuissent a l'Euribor |- ! País ! Nom ! Data de sortida |- | {{Alemanha}} | Landesbank Berlin Holding | |- | {{Alemanha}} | Landesbank Baden-Württemberg | |- | {{Alemanha}} | [[Helaba]] | |- | {{Alemanha}} | [[Norddeutsche Landesbank]] | |- | {{Alemanha}} | [[Commerzbank]] | |- | {{Alemanha}} | [[DZ Bank]] | |- | {{Alemanha}} | Bayerische Landesbank Girozentrale | |- | {{Àustria}} | [[Erste Group]] | |- | {{Àustria}} | [[Raiffeisen Bank]] | |- | {{Belgica}} | [[Belfius]] | |- | {{Belgica}} | [[KBC Bank]] | |- | {{Danemarc}} | [[Danse Bank]] | |- | {{Estats Units}} | [[Citibank]] | |- | {{Estats Units}} | [[JPMorgan Chase]] | |- | {{Finlàndia}} | [[Nordea]] | |- | {{Finlàndia}} | [[OP Financial Group]] | |- | {{França}} | [[Banque Postale]] | |- | {{França}} | [[Crédit industriel et commercial]] | |- | {{Grècia}} | [[National Bank of Greece]] | 28 de mai de 2019<ref>https://www.emmi-benchmarks.eu/assets/files/D0207A-2019%20-%20Withdrawal_NBG_Euribor.pdf</ref> |- | {{Itàlia}} | [[Monte dei Paschi di Siena]] | 7 de genièr de 2019}}<ref>https://www.emmi-benchmarks.eu/assets/files/D0001A-2019%20-%20Withdrawal_MPS_Euribor_final.pdf</ref> |- | {{Itàlia}} | [[UBI Banca]] | |- | {{Irlanda}} | [[Bank of Ireland]] | 14 de febrièr de 2014<ref>https://www.emmi-benchmarks.eu/assets/files/D0065A-2014-%20revised%20Minutes%20of%20the%2040th%20Euribor%20Steering%20Committee-clean.pdf</ref> |- | {{Irlanda}} | [[Allied Irish Banks]] | |- | {{Japon}} | [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ]] | |- | {{Luxemborg}} | [[UBS]] Luxembourg | |- | {{Païses Basses}} | [[Rabobank]] | |- | {{Suècia}} | [[Handelsbanken]] | |- |} == Utilizacion e corba Euribor == Los Euribor mai utilizats son aquestes compreses entre 1 setmana e 3 meses, que servisson de basa e de referéncia màger: * sul mercat dels contracte de tèrme Euribor del LIFFE, verai mercat director dels tauses d'interès de cort tèrme de la zone èuro, que lo volum mejan èra en 2004 de 840 miliards d'èuros negociats cada jorn. S'agís de tèrmes d'Euribor 3 meses anant fins a 5 ans; * sul mercat dels ''swaps'', segon mercat director dels tauses d'interès de long tèrme, rèire lo mercat dels manlevaires d'Estat ; * als manlèus de taus variable ofèrts als particulars e a las entrepresas (que lo taus d'interès es exprimit coma la soma de l'Euribor causit (per exemple, l'Euribor 3 meses) e del marge del manlevaire). Puèi l'experiéncia mòstra que las donadas provesidas per las bancas participantas pels tèrmes superiors de sèis meses pòdon èsser aproximativas e s'escartar d’unes punts de basa de çò que dona un calcul precís basat suls contractes de tèrme. == Manipulacion de l'Euribor == Los rapòrts dels regulators revèlan que los tauses de l'Euribor foguèron manipulats segon los interesses d’unas bancas a la pujada o a la davalada per generar mai de profièchs, pendent lo periòde 2005-2009,. En decembre de 2013, 6 bancas foguèron sanccionadas per Brussèlas mejans una plan fòrta multa globala de 1,7 miliard d'èuros (multa menorada après collaboracion a l'enquèsta de consens de responsabilitat al subjècte dels cartèls e ententas sus l'Euribor). Bancas concernidas: Deutsche Bank (725 milions), Société Générale (446 milions), RBS (391 milions), JPMorgan, Citigroup, lo cortièr RP Martin. L'enquèsta de la Comission Europèa contunha,. Lo 7 de decembre de 2016 la [[Comission Europèa|Comission europèa]] anòncia aver infligir una multa per 485 milions d’èuros al Crédit agricole, HSBC e JPMorgan Chase per aver participat a una ententa de manipulacion de tauses d’interès en èuro. == Autres tauses de referéncia == Cal pas confondre l'Euribor amb l'Eonia (''European overnight index average''), tanben publicat per la FBE e que las donadas son provesidas pel mèsme escapolon de bancs. L'Eonia es una mesura del taus al jorn lo jorn (TJJ), lo taus interbancari aplicat d'un jorn sus l‘endeman. Suls mercats non europèus, en particuliar aqueste del [[Dolar american|dolar EUA]] lo taus de referéncia es sovent lo [[Libor]] — ''London Interbank Offered Rate'' — publicat per la ''British Bankers' Association''. Aquesta publica un Libor Euro, fòrça pròche de l'Euribor, mas es pauc utilizat. == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Ibor]] * [[Èuro]] * [[Eonia]] * [[Feferacion bancària de l'Union europèa]] == Nòtas e referéncias == <references /> == Ligams extèrnes == * [http://www.ecb.int/ Banca Centrala Europèa] * [https://web.archive.org/web/20070609141603/http://www.euribor.org/ Euribor homepage] * [http://www.euribor-ebf.eu/euribor-org/euribor-rates.html Donadas istoricas Euribor] [[Categoria:Èuro]] r18utxhppthrwvp8pu96l3eh1z46zdo 0 182642 2499610 2412465 2026-05-03T23:02:00Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Noalhac (Puèi de Doma)]] 2499610 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Noalhac (Puèi de Doma)]] ou7o50zddbw9r9h28fri16o638rhab5 0 190589 2499605 2439710 2026-05-03T19:33:31Z Niegodzisie 37588 2499605 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Europe the band in Stockholm 2016.jpg|right|200px|thumb|'''Europe''' sus l'empont en Suècia (Estocòlme) en 2016]] '''Europe''' (''Euròpa'') es un grop [[Anglés|anglofòn]] [[Suècia|suedés]] de ''hard ròck'', originari d'[[Estocòlme]] ([[Suècia]]). '''Euròpa''' s'inspira de mantuns grops emblematics del ''hard ròck'' coma [[Deep Purple]], [[Led Zeppelin]], [[Kiss]], [[AC/DC]], [[Scorpions]] o encara [[Iron Maiden]]. '''Euròpa''' s'es format de caps 1979 en banlèga d'[[Estocòlme]] ([[Suècia]]) e èra inicialament compausat de Joey Tempest (cant), de John Norum (guitarra), de John Levén (bassa) e de Tony Reno (batariá). A l'epòca, lo nom del grop es ''Force''. Lo cambiament del nom en '''Europe''' seriá en ligason ambe lo nom de l'album ''Made in Europe'', enregistrat en concèrt de [[Deep Purple]], un album d'un grop plan aimat dels musicians. Mai tard, '''Euròpa''' es tostemps compausat de Joey Tempest au cant, John Norum a la guitarra e de John Levén a la bassa, mas ambe aqueste còp Mic Michaeli als clavièrs e Ian Haugland a la batariá. Après dos primièrs albums [[heavy metal]] qu'an agut de succès en [[Escandinàvia]] e al [[Japon]] tre la debuta de las annadas 1980, '''Euròpa''' ven mondialament celèbra en 1986 ambe son tresen album, ''The Final Countdown''. Aqueste tresen album s'aluenha del [[heavy metal]] dels dos primièrs e se sarra puslèu del ''hard ròck melodic'' dels grops [[Estats Units d'America|americans]] d'aquel estili comercial dich [https://fr.wikipedia.org/wiki/Glam_metal hard fm] (o [https://fr.wikipedia.org/wiki/Glam_metal glam metal]) caracteristic del mieg de las annadas 80 coma per exemple [[Bon Jovi]] : aital, ''The Final Countdown'' ven una capitada considerabla en se vendent a mai de 3 milions d'exemplars als [[Estats Units d'America|Estats Units]] e a mai de 15 milions capvath lo monde entièr. '''Euròpa''' es l'un dels grops de ''hard ròck'' los mai populars de las annadas 1980 ambe [[Bon Jovi]], [[Van Halen]], [[Def Leppard]], [[AC/DC]], [[Guns N' Roses]], [[Aerosmith]] e [[Scorpions]], vendent mai de 25 milions de disques dins lo monde. Als [[Estats Units d'America|Estats Units]], lo grop atenh lo ''Top 20'' dels albums dins lo ''Billboard 200'' ambe dos albums, ''The Final Countdown'' e ''Out of This World'', e lo ''Top 10'' dels singles dins lo ''Billboard Hot 100'' gràcias a dos títols, ''The Final Countdown'' (que demòra la cançon la mai coneguda del grop)<ref>https://hardrock80fr.wordpress.com/2022/10/24/lhistoire-de-the-final-countdown-europe/comment-page-1/</ref> e la balada ''Carrie''. ==Discografia== * 1983 : ''Europe'' * 1984 : ''Wings of Tomorrow'' * 1986 : ''The Final Countdown'' * 1988 : ''Out of This World'' * 1991 : ''Prisoners in Paradise'' * 2004 : ''Start from the Dark'' * 2006 : ''Secret Society'' * 2009 : ''Last Look at Eden'' * 2012 : ''Bag of Bones'' * 2015 : ''War of Kings'' * 2017 : ''Walk the Earth'' * 2026 : ''Come This Madness'' ==Cançons mai conegudas== * ''The Final Countdown'' (1986)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Europe/The-Final-Countdown-s362.html</ref> * ''Rock the night'' (1987)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Europe/Rock-The-Night-s431.html</ref> * ''Carrie'' (1987)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Europe/Carrie-s480.html</ref> * ''Cherokee'' (1987) * ''Superstitious'' (1988)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Europe/Superstitious-s701.html</ref> * ''Open Your Heart'' (1989) ==Referéncias== [[Categoria:Grop de musica suedés]] [[Categoria:Grop de rock suedés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de hard rock]] [[Categoria:Heavy metal]] [[categoria:grop de heavy metal]] [[Categoria:Grop de rock]] ih95vtlq9m9eoen8cqyp24pw997nhfw 0 191325 2499614 2372351 2026-05-03T23:02:20Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sausselenjas]] 2499614 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sausselenjas]] 7qogb769pb75zycj1xcdflibqd3wdig 1 191326 2499613 2372353 2026-05-03T23:02:15Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Sausselenjas]] 2499613 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Sausselenjas]] 1qa8g3bbifv922djlmgggt813xszwdk 0 191777 2499608 2412466 2026-05-03T23:01:50Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Noanenc]] 2499608 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Noanenc]] 8wamz7zz5s7d1lsdee23rrzekzwa30e 0 194643 2499609 2412173 2026-05-03T23:01:55Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Noanenc]] 2499609 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Noanenc]] 8wamz7zz5s7d1lsdee23rrzekzwa30e 0 194644 2499611 2412178 2026-05-03T23:02:05Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Noalhac (Puèi de Doma)]] 2499611 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Noalhac (Puèi de Doma)]] ou7o50zddbw9r9h28fri16o638rhab5 0 201085 2499574 2026-05-03T12:28:46Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Trilobit]] cap a [[Trilobita]] 2499574 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Trilobita]] 5y8ty3gdc3b075uu3qav46tx38kxprq 0 201086 2499579 2026-05-03T12:43:09Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Neuviala]] cap a [[Nuèviala]] 2499579 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Nuèviala]] e6xlrmfkkg7of49iuw80nqpejg1t3k1 0 201087 2499582 2026-05-03T12:44:14Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Nulhat]] cap a [[Noalhac (Puèi de Doma)]] 2499582 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Noalhac (Puèi de Doma)]] ou7o50zddbw9r9h28fri16o638rhab5 0 201088 2499586 2026-05-03T12:57:01Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Nonenc]] cap a [[Noanenc]] 2499586 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Noanenc]] 8wamz7zz5s7d1lsdee23rrzekzwa30e 0 201089 2499592 2026-05-03T16:10:15Z Trigenibinion 58963 Traduire en partida dempuèi la Wikipèdia galivciana 2499592 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic |nom_oficial = Partido Galego |acronim = PG |ideologia = [[Nacionalisme galèc]]<br>[[Centrisme|Centre]]<br>[[Proeuropeïsme]] |orientacion = [[Centrisme|Centre]] |creacion = 2020 |president = Francisco Villanueva de Lugo |estat = [[Galicia]] |secretari = Miguel Míguez }} Lo '''Partido Galego''' ('PG') es un partit politic [[nacionalisme galèc|nacionalista galèc]] centrista, creat en 2020 amb l'objectiu de representar totas las personas que s'identifican coma galèc e espanhòl e que considèran Galícia coma una [[comunautat autonòma]] amb sa pròpria lenga e cultura. ==Resultats de las eleccions== === Eleccions municipalas === {| class="wikitable sortable" |- ! align=center | Eleccions ! align=center | Coalicion ! align=center | Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! align=center | Conselièrs ! align=center | Majoritat<br/>absoluda ! align=center | Majoritat<br/>simple |- ! align=center |[[Eleccions municipaus gallegas de 2023|2023]]<ref>{{Ref-web|obra=El País|títol=Resultados Electorales en Lugo: Elecciones Municipales 2023|url=https://elpais.com/espana/elecciones/municipales/11/27/|lenga=es|consulta=2023-08-01|data=2023-07-23}}</ref> | align="center" colspan="1"| Membre de [[Contamos]] | align=center |4.589&nbsp;{{Profit}} | align=center |0,32%&nbsp;{{Profit}} | align=center |18 / 3705 | align=center |[[File:Arrow Blue Right 001.svg|10px]]0 | align=center |2&nbsp;{{Profit}} |} ===Eleccions al Parlament Europèu=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! colspan="8" align="center" | [[Parlament Europèu]] |- ! colspan="1" rowspan="2" | Eleccions ! colspan="3" | Total ! colspan="3" | Galicia |- ! Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! Sèdis ! Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! Sèdis |- ! [[Eleccion al Parlament Europèu de 2024|2024]]<ref>https://www.juntaelectoralcentral.es/cs/jec/documentos/resultados_UE_280624.pdf</ref> | align=center | 5.719&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0,03%&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0 / 54 | align=center | 2.074&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0,18%&nbsp;{{Profit}} | align=center | [[File:Arrow Blue Right 001.svg|10px]]0 |} == Referéncias == {{reflist}} {{Autoritats}} [[Categoria:Partit politic espanhòl]] bskgxdzr95m6d2qqkwvwnd2f2cbvsrz 2499630 2499592 2026-05-04T07:45:50Z Trigenibinion 58963 2499630 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic |nom_oficial = Partido Galego |acronim = PG |ideologia = [[Nacionalisme galèc]]<br>[[Centrisme|Centre]]<br>[[Proeuropeïsme]] |orientacion = [[Centrisme|Centre]] |creacion = 2020 |president = Francisco Villanueva de Lugo |estat = [[Galicia]] |secretari = Miguel Míguez }} Lo '''Partido Galego''' ('PG') es un partit politic [[nacionalisme galèc|nacionalista galèc]] centrista, creat en 2020 amb l'objectiu de representar totas las personas que s'identifican coma galèc e espanhòl e que considèran Galícia coma una [[comunautat autonòma]] amb sa pròpria lenga e cultura. ==Resultats de las eleccions== === Eleccions municipalas === {| class="wikitable sortable" |- ! align=center | Eleccions ! align=center | Coalicion ! align=center | Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! align=center | Conselièrs ! align=center | Majoritat<br/>absoluda ! align=center | Majoritat<br/>simple |- ! align=center |[[Eleccions municipaus gallegas de 2023|2023]]<ref>{{Ref-web|obra=El País|títol=Resultados Electorales en Lugo: Elecciones Municipales 2023|url=https://elpais.com/espana/elecciones/municipales/11/27/|lenga=es|consulta=2023-08-01|data=2023-07-23}}</ref> | align="center" colspan="1"| Membre de [[Contamos]] | align=center |4.589&nbsp;{{Profit}} | align=center |0,32%&nbsp;{{Profit}} | align=center |18 / 3705 | align=center |[[File:Arrow Blue Right 001.svg|10px]]0 | align=center |2&nbsp;{{Profit}} |} ===Eleccions al Parlament Europèu=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! colspan="8" align="center" | [[Parlament Europèu]] |- ! colspan="1" rowspan="2" | Eleccions ! colspan="3" | Total ! colspan="3" | Galicia |- ! Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! Sèdis ! Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! Sèdis |- ! [[Eleccion al Parlament Europèu de 2024|2024]]<ref>https://www.juntaelectoralcentral.es/cs/jec/documentos/resultados_UE_280624.pdf</ref> | align=center | 5.719&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0,03%&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0 / 54 | align=center | 2.074&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0,18%&nbsp;{{Profit}} | align=center | [[File:Arrow Blue Right 001.svg|10px]]0 |} == Referéncias == {{reflist}} {{Autoritats}} [[Categoria:Partits politics a Galícia]] sik83wohda2d1rg7c6jc3lk8yzuvq2s 2499632 2499630 2026-05-04T07:54:41Z Trigenibinion 58963 2499632 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic |nom_oficial = Partido Galego |acronim = PG |ideologia = [[Nacionalisme galèc]]<br>[[Centrisme|Centre]]<br>[[Proeuropeïsme]] |orientacion = [[Centrisme|Centre]] |creacion = 2020 |president = Francisco Villanueva de Lugo |estat = [[Galicia]] |secretari = Miguel Míguez }} Lo '''Partido Galego''' ('PG') es un partit politic [[nacionalisme galèc|nacionalista galèc]] centrista, creat en 2020 amb l'objectiu de representar totas las personas que s'identifican coma galèc e espanhòl e que considèran Galícia coma una [[comunautat autonòma]] amb sa pròpria lenga e cultura. ==Resultats de las eleccions== === Eleccions municipalas === {| class="wikitable sortable" |- ! align=center | Eleccions ! align=center | Coalicion ! align=center | Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! align=center | Conselièrs ! align=center | Majoritat<br/>absoluda ! align=center | Majoritat<br/>simple |- ! align=center |[[Eleccions municipaus gallegas de 2023|2023]]<ref>{{Ref-web|obra=El País|títol=Resultados Electorales en Lugo: Elecciones Municipales 2023|url=https://elpais.com/espana/elecciones/municipales/11/27/|lenga=es|consulta=2023-08-01|data=2023-07-23}}</ref> | align="center" colspan="1"| Membre de [[Contamos]] | align=center |4.589&nbsp;{{Profit}} | align=center |0,32%&nbsp;{{Profit}} | align=center |18 / 3705 | align=center |[[File:Arrow Blue Right 001.svg|10px]]0 | align=center |2&nbsp;{{Profit}} |} ===Eleccions al Parlament Europèu=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! colspan="8" align="center" | [[Parlament Europèu]] |- ! colspan="1" rowspan="2" | Eleccions ! colspan="3" | Total ! colspan="3" | Galicia |- ! Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! Sèdis ! Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! Sèdis |- ! [[Eleccion al Parlament Europèu de 2024|2024]]<ref>https://www.juntaelectoralcentral.es/cs/jec/documentos/resultados_UE_280624.pdf</ref> | align=center | 5.719&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0,03%&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0 / 54 | align=center | 2.074&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0,18%&nbsp;{{Profit}} | align=center | [[File:Arrow Blue Right 001.svg|10px]]0 |} == Referéncias == {{reflist}} {{Autoritats}} [[Categoria:Partits nacionalistas galècs]] irgsgekj0g7y185b6gy8d9iromvhdut 2499644 2499632 2026-05-04T11:11:07Z Bertault34 59124 2499644 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic |nom_oficial = Partido Galego |acronim = PG |ideologia = [[Nacionalisme]] galèc<br>[[Centrisme|Centre]]<br>[[Proeuropeïsme]] |orientacion = [[Centrisme|Centre]] |creacion = 2020 |president = Francisco Villanueva de Lugo |estat = [[Galícia]] |secretari = Miguel Míguez }} Lo '''Partido Galego''' ('PG') es un [[partit politic]] [[nacionalisme galèc|nacionalista galèc]] centrista, creat en 2020 amb l'objectiu de representar totas las personas que s'identifican coma galèc e espanhòl e que considèran [[Galícia]] coma una [[comunautat autonòma]] amb sa pròpria lenga e cultura. ==Resultats de las eleccions== === Eleccions municipalas === {| class="wikitable sortable" |- ! align=center | Eleccions ! align=center | Coalicion ! align=center | Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! align=center | Conselièrs ! align=center | Majoritat<br/>absoluda ! align=center | Majoritat<br/>simple |- ! align=center |[[Eleccions municipaus gallegas de 2023|2023]]<ref>{{Ref-web|obra=El País|títol=Resultados Electorales en Lugo: Elecciones Municipales 2023|url=https://elpais.com/espana/elecciones/municipales/11/27/|lenga=es|consulta=2023-08-01|data=2023-07-23}}</ref> | align="center" colspan="1"| Membre de [[Contamos]] | align=center |4.589&nbsp;{{Profit}} | align=center |0,32%&nbsp;{{Profit}} | align=center |18 / 3705 | align=center |[[File:Arrow Blue Right 001.svg|10px]]0 | align=center |2&nbsp;{{Profit}} |} ===Eleccions al Parlament Europèu=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! colspan="8" align="center" | [[Parlament Europèu]] |- ! colspan="1" rowspan="2" | Eleccions ! colspan="3" | Total ! colspan="3" | Galicia |- ! Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! Sèdis ! Vòtes ! align=center | Percentatge (%) ! Sèdis |- ! [[Eleccion al Parlament Europèu de 2024|2024]]<ref>https://www.juntaelectoralcentral.es/cs/jec/documentos/resultados_UE_280624.pdf</ref> | align=center | 5.719&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0,03%&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0 / 54 | align=center | 2.074&nbsp;{{Profit}} | align=center | 0,18%&nbsp;{{Profit}} | align=center | [[File:Arrow Blue Right 001.svg|10px]]0 |} == Referéncias == {{reflist}} {{Autoritats}} [[Categoria:Partits nacionalistas galècs]] gvfedu3fx1dnchonpr7q2np9wj4kcu5 14 201090 2499626 2026-05-04T07:38:55Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [[Partits politics]] de [[Galícia]] [[Categoria:Partit politic espanhòl|Galicia]] » 2499626 wikitext text/x-wiki [[Partits politics]] de [[Galícia]] [[Categoria:Partit politic espanhòl|Galicia]] 3h3636izonhilkg4b6nbes92grwruw4 2499627 2499626 2026-05-04T07:40:46Z Trigenibinion 58963 2499627 wikitext text/x-wiki [[Partits politics]] de [[Galícia]] [[Categoria:Partit politic espanhòl|Galicia]] [[Categoria:Politica de Galicia]] afdy7jkc9xqxp6jkx2dhxlwzebs9f4b 2499629 2499627 2026-05-04T07:44:51Z Trigenibinion 58963 2499629 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic espanhòl|Galicia]] [[Categoria:Politica de Galicia]] l9ooqw4ioqta3woq84f5kuhf10md107 2499633 2499629 2026-05-04T08:17:25Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Categoria:Partits politics a Galícia]] cap a [[Categoria:Partits politics en Galícia]] 2499629 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic espanhòl|Galicia]] [[Categoria:Politica de Galicia]] l9ooqw4ioqta3woq84f5kuhf10md107 14 201091 2499628 2026-05-04T07:43:10Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{catmore}} [[Categoria:Politica d'Espanha]] » 2499628 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Politica d'Espanha]] 4alx6ddak5vl5e5gg3appvdth4a2nza 14 201092 2499631 2026-05-04T07:53:55Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [{{catmore}} [[Categoria:Partits politics a Galícia]] » 2499631 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partits politics a Galícia]] iae47uij857g3qlkzpe5tp4v4dfo3pq 2499636 2499631 2026-05-04T08:54:13Z Trigenibinion 58963 2499636 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partits politics en Galícia]] akayi5792yrgsezldw56bs6xn40sqoi 2499638 2499636 2026-05-04T08:56:32Z Trigenibinion 58963 cat 2499638 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partits politics en Galícia]] [[Categoria:Partit politic nacionalista]] p4i4pkzqrbsw3576wgd669hjyjfzz9m 14 201093 2499634 2026-05-04T08:17:25Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Categoria:Partits politics a Galícia]] cap a [[Categoria:Partits politics en Galícia]] 2499634 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[:Categoria:Partits politics en Galícia]] kbzqqgfd5je0180cmrnmv15zga36u5b