Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 341 2500599 2111893 2026-05-15T01:51:09Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Helmut Schmidt]]: d. en 2015 2500599 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{decembre}} == Eveniments == * [[619]] - [[Bonifaci V]] deven [[papa]]. == Naissenças == * [[1636]] - [[Gregório de Matos Guerra]], escrivan poèta brasilièr (m. [[1696]]) * [[1777]] - Tsar [[Alexandre Ièr de Russia]] (m. [[1825]]) * [[1790]] - [[Jean-François Champollion]], egiptològ francés (m. [[1832]]) * [[1807]] - Sant [[Antoni Maria Claret]], missioner catalan (m. [[1870]]) * [[1896]] - [[Giuseppe Tomasi di Lampedusa]], escrivan italian (m. [[1957]]) * [[1902]] - [[Choudhary Charan Singh]], primièr ministre d'Índia (m. [[1987]]) * [[1911]] - [[Niels Kaj Jerne]], mètge danés, Prèmi Nobel (m. [[1994]]) * [[1912]] - [[Anna J. Harrison]], quimista americana (m. [[1998]]) * [[1916]] - [[Dino Risi]], director de cinèma italian (m. [[2008]]) * [[1918]] - [[Helmut Schmidt]], cancelièr alemand (m. [[2015]]) * [[1925]] - [[Albert Jacquard]], cercaire e ensagista francés (m. [[2013]]) * [[1929]] - [[Chet Baker]], musician de [[jazz]] american (m. [[1988]]) * [[1933]] - [[Akihito]], emperaire de Japon * (o [[2 de març]]) [[1940]] - [[Mamnoon Hussain]], entrepreneire e president de Paquistan * [[1962]] - [[Stefan Walter Hell]], fisicoquimista alemand, Prèmi Nobel * [[1963]] - [[Lars Ulrich]], musician danés ([[Metallica]]) * [[1964]] - [[Eddie Vedder]], compositor, musician e cantaire american ([[Pearl Jam]]) * [[1966]] - [[Badi Assad]], cantaira e guitarrista brasiliana * [[1967]] - [[Carla Bruni]], cantaira italiana * [[1985]] - [[Danny MacAskill]], ciclista escocés == Decèsses == * [[1763]] - [[Antoine François Prévost]], escrivan francés (n. [[1697]]) * [[1771]] - [[Marie-Marguerite d'Youville]], santa catolica (n. [[1701]]) * [[1831]] - [[Emília Plater]], revolucionària de la noblesa lituanopolonesa (n. [[1806]]) * [[1834]] - [[Thomas Malthus]], economista britanic (n. [[1766]]) * [[1872]] - [[Théophile Gautier]], escrivan francés (n. [[1811]]) * [[1948]] - [[Hideki Tojo]], primièr ministre de [[Japon]] (executat) (n. [[1884]]) * [[2001]] - [[Jelle Zijlstra]], primièr ministre dels Païses Basses (n. [[1918]]) * [[2003]] - [[Kriangsak Chomanan]], primièr ministre de Tailàndia (n. [[1917]]) * [[2004]] - [[Pamulaparti Venkata Narasimha Rao]], primièr ministre d'Índia (n. [[1921]]) * [[2007]] - [[Oscar Peterson]], musician canadian (n. [[1925]]) * [[2013]] - [[Mikhaïl Kalàshnikov]], engenhaire e luòctenent-general rus (n. [[1919]]) *[[2015]] - [[Hocine Aït Ahmed]], òme politic argerian (n. [[1926]]) ---- Veire tanben : * [[22 de decembre]] | [[24 de decembre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 2q9qwrov1yglsh3gae86odcbslavaz5 0 8345 2500529 2500526 2026-05-14T11:59:10Z Jiròni 239 /* Administracion */ 2500529 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=frp | nomcomuna=Grenòble | nomcomuna2= Grenoblo | imatge= Pano Grenoble.JPG | descripcion= Panorama de Gren&ograve;ble | escut=Blason ville fr Grenoble (Isere).svg | escais= | region ist ={{Daufinat}}<br/>{{Arpitània}} | parçan= | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament de [[Ròse-Aups]]</small> | canton= 4 cantons | intercom = Grenoble-Alpes Métropole | insee = 38185 | sitweb= [http://www.grenoble.fr/ grenoble.fr] | cp = 38000, 38100 | cònsol = Laurence Ruffin | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Grenoblois (en [[francés]]) | longitud= 5.726945 | latitud= 45.187778 | alt mini = 204 | alt mej = 212 | alt maxi = 475 | km² = 18.13 |departament={{Isèra}}<br />([[prefectura]]) | arrondiment= [[Arrondiment de Grenoble|Grenoble]] ([[capluòc]]) }} '''Grenòble''' (''[[Gracian|Grasan]]<nowiki/>obol'' en arpitan medievau, ''Grenoblo'' en [[francoprovençau|arpitan]] modèrne, ''Grenoble'' en francés) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Arpitània|arpitana]] situaa dins lo [[departament francés|departament]] d'[[Isèra (departament)|Isèra]] e la [[region francesa|region]] d’{{AuvèrnheRòseAups}}. Anciana capitala dau [[Daufinat]], es la tresena comuna pus importanta de la region Ròse-Aups, après [[Lion]] e [[Sant Estève]]. Grenòble es tanben la pus granda metropòli aupenca davant [[Innsbruck]] e [[Bolzano]]. ==Geografia== [[File:Grenoble de nuit by Matthieu Riegler.jpg|thumb|left|378x||Grenòble vist dau [[Mont Jalla]]. Au primièr plan, Grenòble enluminaa amb lo Cors Joan Jaurés. De senèstra a drecha, vista sus los massís de [[Belledonne]], de [[Taillefer]], [[Mataisina]], la val de [[Drac]] e [[Vercòrs]].]] La comuna de Grenòble es situaa entre los massís de [[Vercòrs]] (a l'oèst e au sud-oèst), de [[Chartrosa]] (au nòrd), de [[Taillefer]] (au sud-èst) e la [[cadena de Belledonne]] (a l'èst). L'aglomeracion es situaa a relativament febla distància de las termièras [[Itàlia|italiana]] ({{unitat|70|quilomètres}}) e [[soïssa]] ({{unitat|110|quilomètres}}) ai [[jonhent]] actual de [[Drac (riu)|Drac]] e d'[[Isèra (riu)|Isèra]]. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 38185 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit|Debuta=[[2026]]|Fin=[[2032]]|Identitat=Laurence Ruffin}} {{Elegit |Debuta= abril de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Éric Piolle |Partit=[[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Destot |Partit= [[Partit Socialista (França)|PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 38185 |1793=20019 |1800=20654 |1806=22129 |1821=23602 |1831=24888 |1836=28969 |1841=30824 |1846=27963 |1851=31340 |1856=32799 |1861=34726 |1866=40489 |1872=42660 |1876=45426 |1881=51371 |1886=52484 |1891=60439 |1896=64002 |1901=68615 |1906=73022 |1911=77438 |1921=77409 |1926=85621 |1931=90748 |1936=95806 |1946=102161 |1954=116440 |1962=156707 |1968=161616 |1975=166037 |1982=156637 |1990=150758 |1999=153317 |2004= |2005= |2006=156107 |2007=156793 |2008=156659 |2009=155632 |cassini=16147 |senscomptesdobles=1962}} ==Luecs e monuments== ==Personalitats ligaas amb la comuna== *Sant [[Ugues de Grenòble]] (nascut ''de Chasteunuòu''), evesque de Grenòble, mòrt en [[1132]].<ref>[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=UGUE Tresaur dau Felibritge].</ref> ==Véser tanben== * [[Université Grenoble-Alpes]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Clr}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Portal|Arpitània|Daufinat}} {{Comunas de| insee = 38185 }} [[Categoria:Comuna arpitana dau Daufinat]] [[Categoria:Comuna d'Isèra|Grenòble]] [[Categoria:Vila francesa de mai de 100 000 abitants]] [[Categoria:Prefectura]] [[Categoria:Comuna Companh de la Liberacion|Grenòble]] [[Categoria:Sèti d'una Cort d'apèl]] [[Categoria:Sit nuclear]] [[Categoria:Vila universitària francesa]] [[Categoria:Vila olimpica]] 8hclcwexfwn9r3vjwrtifbq6qvoexk4 0 20877 2500594 2471830 2026-05-14T20:57:07Z Xocolatl 41815 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Spiderman warner.jpg]] → [[File:Spider-Man warner.jpg]] [[c:COM:FR#FR6|Criterion 6]] (maintenance or bug fix) · minor spelling error 2500594 wikitext text/x-wiki [[File:Spider-Man warner.jpg|thumb|right|250px|Spider-Man]] {{BesonhTraduccion}} Simbòl dels ''[[nerd]]'', figura tipica dels licèus [[american]]s e a l'encòp de las personas correntas qu'ensajan de melhorar la vida dels autres, aquí '''Spider-Man''' (l'Òme Aranha), lo primièr ''[[supereròi]] qu'a de superproblèmas''. Prepausat en [[1962]] dins las paginas del darrièr numèro d'''[[Amazing Fantasy]]'' (lo numèro quinze), ''Spider-Man'', concebut per [[Stan Lee]] e [[Steve Ditko]], èra, abans d'obtenir sos fantastics poders d'[[aranha]], un jove adolescent: Peter Parker. Se trufavan d'el los camaradas pr'amor qu'èra malbiaissut e l'[[estereotipe]] de l'estudiant intellectual. Viviá en cò de sos oncles Ben e May ja que sos parents èran mòrts dins un accident d'avion. Aquel [[comic]], doncas, se presentava coma un produch pensat e destinat subretot pels adolescents, qu'èran a venir cada còp mai los lectors principals dels comics. Stan Lee ensajava de recuperar de brigalhs del succès de [[DC Comics]], que amb la reedicion del Flash-Barry Allen de 1954 aviá marcat la debuta de la renaissença dels comics sonada l'Edat d'Argent (Silver Age). Pendent aquesta nòva e daurada epòca dels supereròis, un d'aqueles personatges que mai capitèron foguèt l'Òme Aranha, que lucha de longa contra mantuna menaça en gardar pr'aquò sa dimension vertadièra d'''amistós Òme Aranha del barri'', amb sa tièra de problèmas quotidians (la malautiá de sa tanta, los examens, las amors), çò que lo fa tan simpatic pel public, en facilitar l'identificacion amb Peter malgrat sos superpoders subreumans. A tot aquò cal apondre que sovent èra a combatre sos adversaris dins de condicions dificilas (lo braç deslogat, un raumàs o a mai de fèbre), o d'afrontar de menaças misticas en companhiá del [[Doctor Strange]] o d'enemics cosmics amb los [[Quatre Fantastics]]. Pasmens dins cap d'aquelas situacions, jamai a pas perdut sas caracteristicas peculiaras de simplicitat e espontaneïtat. == La naissença del personatge == La version oficiala de la naissença del personatge es pro simpla e fin finala banala. Mentre que Stan Lee, dins son estudi, pensava a un personatge novèl a prepausar a [[Martin Goodman|Goodman]], vegèt un [[insècte]] que se passejava sus las parets. Li venguèt a la memoria sa joventut quand, demest los divèrses eròis del genre ''[[pulp]]'' de las [[annadas trenta]] e de las [[annadas quaranta]], se publicava ''The Spider, Master of Men'', son eròi preferit. Expausèt, alara, l'idèa a Goodman, en i apondre los problèmas caracteristics de Peter, e amb l'acòrd de l'editor de las edicions [[Marvel]], lo personatge foguèt fisat a las mans expèrtas de [[Jack Kirby]], que li dessenhèt lo costum. Lo problèma, pr'aquò, èra que l'Òme Aranha de Kirby èra tròp forçut e s'adaptava mal a l'idèa de Lee d'un personatge fraile e delicat, que se trobava a tombar sulcòp dins lo mond violent dels supereròis. Lo primièr episòdi foguèt doncas balhat a Ditko, en [[agost]] de [[1962]], amb lo títol simple de ''Spider-Man''. Son succès de public foguèt tal que, sa segonda aventura foguèt publicada sus una revista dirèctamente dedicada a el: ''[[Amazing Spider-Man]]''. === Silver Spider === En realitat la naissença de l'Òme Aranha es plan mai complèxa e neblosa de çò qu'èra estat contat fins ara. En [[1962]] Stan Lee contactèt son collaborador mai pròche e preciós, Jack Kirby, per tal de s'assabentar se avesse entre mans un qualche novèl personatge pas jamai utilizat. Kirby, alara, prepausèt sa version de Spiderman, un personatge ideat en [[1953]] per [[Jack Oleck]] e [[Charles Clarence Beck]] en cò de [[Harvey Comics]], qu'èra alara supervisionada da [[Joe Simon]], vièlh collaborador de Kirby. A causa de la proliferacion del sufixe ''-man'' ([[Superman]], [[Batman]], ...), Simon decidiguèt de cambiar lo nom del personatge, que venguèt doncas '''Silver Spider''': un còp cambiat aital foguèt prepausat a [[Sid Jacobson]], que suggeriguèt qualques cambiaments, coma l'agilitat aranhesca e la possibilitat de volteggiare entre los gratacèls gràcias a una telaranha. Malgrat aquelas modificacions, que successivament bastirián las caracteristicas de l'Òme Aranha, lo personatge foguèt pas publicat jamai e calguèt esperar l'annada [[1959]] quand lo quite Simon, aqueste còp per [[Archie Comics]], prepausèt a Kirby '''The Fly'''(la mosca), una adaptacion del concèpte basa de Silver Spider. En sintèsi lo personatge, un adolescent de nom '''Tommy Troy''', orfanèl, èra capable, gràcias a sa possession d'un anèl [[magia|magic]], de se transformar en un supereròi adulte dotat de poders mistics e fantastics. Mentre que dins lo cas de Silver Spider se limitavan a una super-fòrça e a la possibilitat d'efectuar de sauts grands (un pauc coma lo Superman de la debuta, o coma lo [[Capitan Marvel]] de [[Fawcett Comics]], que es un personatge ambe lo qual ten un deute enòrme d'inspiracion), Fly ajustèt tamben l'agilitat de l'aranha, la possibilitat de se arrapar als murs e un seisen sens que li permetiá d'èsser assabentat dels perilhs. Kirby, que per aqueste personatge aviá ja realizat [[cinc]] espròvas, decidiguèt alara de prepausar tornarmai aquela vièlha temptativa, en portar qualques modificas, coma lo botarets, similaire au pistolet de '''Spider Spry''', enemic de Fly, e per l'ocasion ne diguèt encara un còp: Spiderman. Coma lo quite Ditko diguèt dins un article de [[1990]], aquelas primièras cinc esprovas (per cert presentas dins los archius Marvel fins a la fin de las [[annadas 1970]]) representavan l'eròi tipic de Kirby, ''supèrb e magestuós, amb un dessenh abstracte sul pitre, semblable a lo d'[[Ant-Man]].'' L'istòria se dobrissiá amb Spiderman vestit (basicament lo vestit actual, mas amai ambe un cinturon pòrta-objectes e sense la part inferiora de la mascara, aital se rassemblava un pauc a l'autre vielh personatge kirbyan, [[Capitan America]]). L'istòria doncas, racontava sus un adolescent, encora un còp orfelin, que demorava amassa ambe la tanta, una simpatica e gentil sinhora, e son oncle, un capitan de [[policia]] en pension, calcat sul modèl de [[Thunderbolt Ross]] del las istorias de [[Hulk]]. La pichona familha demorava al costat d'un scientific, que aviá un ostal, misteriós e escur, e que era lo but del drolle a la fin de las 5 paginetas. Lo personatge concebut aital foguet aprovat per Lee, çaquela sostituiguèt la parelha d'oncles prepausada per Kirby con una que aviá fach il suo esordio alcuni [[mese|mesi]] abans dins las paginas de ''[[Strange Tales]]'': '''tanta May''' e '''oncle Ben'''. Finalament l'ultimo passatge creatiu, l'efectiva realizacion de l'istòria, venne affidato a Ditko, al quale saltò subito als uèlhs l'estrema somiglianza entre lo personatge kirbyan e lo de Simon. A questo punto Lee e Kirby rimisero mano alla trama, riconsegnando il tutto a Ditko, che per prima cosa diede al personaggio una maschera completa, ''per aggiungere mistero al personaggio e permettere al lettore di immaginare l'espressione preferita della faccia di Peter Parker''; quindi, su consiglio di [[Eric Stanton]], trasformò la pistola spara-ragnatele nella coppia di '''lanciaragnatele''' attualmente utilizzata dall'Uomo Ragno; infine ideò il '''ragnosegnale''' con il quale l'eroe illumina i criminali, impaurendoli per il suo prossimo arrivo. L'Uomo Ragno era così pronto all'esordio sulle pagine di ''Amazing Fantasy'', rivista disegnata dallo stesso Ditko sin dal numero 7, diventando il più tipico e genuino prodotto dello spirito collaborativo della Marvel degli [[anni 1960|anni sessanta]], che applicava gli insegnamenti raccolti durante le esperienze nei primi, pionieristici anni degli studi grafici, come l'Eisner-Iger: nessuno aveva un compito veramente specifico e tutti erano indispensabili alla buona riuscita d'un nuovo projècte. == Las originas == Aprèp aver parlat de la fasa creativa qu'es a l'origina de la naissença de l'Òme Aranha (e comuna a fòrça autres personatges), es necessari de dire qualques paraulas sus las ''originas secretas'' del personatge, ovvero sus cossí a obtengut sos extraordinaris poders d'aranha. Coma es estat ja dich Peter Parker, lo ''[[nerd]]'' protagonista del comic de Lee-Ditko, èra un escolan seriós e fasendièr, mas a l'encòp timid e pauruc. Preso in giro per sos companhs, e particularament per bullo [[Flash Thompson]] e per sa fidanzata [[Liz Allen]], vegèt sa vida cambiar lo jorn d'una visita escolara a un stabilimento [[sciéncia|scientific]] poco fuori la sa vila, [[Nòva York]]. Nello stabilimento venivano se menavan de recèrcas [[nucleo atomico|nuclearas]] e pendent una demostracion de l'[[energia]] que podiá èsser producha dins d'experiéncias d'aquesta mena, una aranha foguèt somesa a las radiacions espelidas de doas immensas electrodi e, sconvolto e spaventato, tombèt sus la man de Peter e lo mosseguèt abans de morir. Aprèp qualques [[jorno]]s Peter comencèt a s'avisar qu'aviá aquesit de poders fantastics, passatigli de l'aranhz [[radiacion|radioactiva]]: l'agilitat e la fòrça proporcionalas a las de l'[[aracnid]], la capacitat d'aderir a las parets, un ''sens d'zranha'' que lo rende capable de percebre anticipatamente una menaça. Peter, alara, decidit a sfruttare queste sue capacità, affronta, con una maschera sulla faccia, il ''[[wrestling|wrestler]]'' Crusher Hogan, battendolo e vincendo il premio in [[denaro]] messo in palio. Notato da un produttore cinematografico viene lanciato quindi nel mondo dello spettacolo, con qualche piccolo problema da affrontare (come l'impossibilità di ritirare soldi dal suo conto, in quanto persona mascherata senza documento d'identità). Peter, in questo modo, voleva riuscire a guadagnare abbastanza soldi da aiutare gli zii, ma una sera, all'uscita dalla sua ultima esibizione, fece la scelta di non fermare un ladro in fuga, asserendo che fosse compito della guardia degli studi televisivi. Dopo alcuni giorni, in un tentativo di rapina in casa (poi verrà rivelato che il rapinatore cercava un tesoro nascosto nella casa dei Parker), viene ucciso lo zio Ben: Peter, sconvolto dal dolore, indossa il suo costume e corre a catturare il malvivente, che si era asserragliato in un magazzino in disuso, per scoprire che è lo stesso furfante che solo pochi giorni prima aveva lasciato scappare senza intervenire. A quel punto, con in mente le parole dello zio Ben (''Da un grande potere derivano grandi responsabilità''), Peter decide di ritirarsi dal mondo dello spettacolo e diventare un paladino della giustizia e della lotta al crimine. == La storia == === L'aranha de Ditko === [[Fichièr:Octopus e Spidey.jpg|thumb|right|250px|Dessenh de Spidey colpito pel [[Doctor Octopus]], un dei maggiori enemics del supereròi]] L'èra Ditko, que representa la primièra fasa creativa del personatge, dura [[trentotto|38]] numèros, oltre a quello iniziale apparso su ''Amazing Fantasy'' e ad alcuni ''Annual''. Se graficamente Ditko si ispira, come detto, a Gould e a Sprang, la sua idea del personatge es per contra molto mai vicina a [[Dick Tracy (fumetto)|Dick Tracy]] qu'a Batman: Peter, infatti, doveva vivere in un ambiente il più reale possible, per poterne guidare in maniera coerente e logica il passaggio verso l'età adulta. Così i suoi primi grandi avversari, come il [[Camaleonte (fumetto)|Camaleonte]] o l'[[Avvoltoio (fumetto)|Avvoltoio]], erano piuttosto degli abili ingegneri e non fantastici personaggi con poteri pari a quelli di Peter. E dopo la deriva nella fantascienza con il [[Riparatore (fumetto)|Riparatore]], si ritorna alla tecnologia ed alla scienza con [[Otto Octavius]], meglio noto come Dr.Octopus, il più letale nemico del Ragno delle origini. Dotato di quattro braccia meccaniche, è un abile scienziato che, a causa dell'incidente che lo ha fuso con quelle stesse braccia artificiali, ha acuito la sua latente follia (recentemente approfondita da [[Paul Jenkins]] sulle pagine di ''[[Spectacular Spider-Man]]''), facendolo diventare un [[supercriminale]] perfetto per le storie dell'Uomo Ragno. È il protagonista di una delle storie del ragnetto più appassionanti dell'epoca: ''Il capitolo finale'', la cui scena madre è stata citata centinaia di volte in diversi altri fumetti. Successivamente Ditko e Lee proposero molti altri avversari: dal drammatico [[Lizard (fumetto)|Lizard]], all'ingenuo [[Cervello vivente]], dall'elettrico [[Electro (fumetto)|Electro]], fino ai gouldiani [[Duri]], guidati da [[Frederick Foswell]], giornalista del ''Bugle'', senza dimenticare l'[[Uomo Sabbia]], ex-galeotto, e [[Kraven]], famoso cacciatore giunto in città con l'unico intento di catturare l'Uomo Ragno. Di questa prima infornata però i due avversari più interessanti, anche per le loro potenzialità future, furono [[Mysterio]], maestro delle illusioni dietro il quale si nascondeva Quentin Beck, esperto [[hollywood]]iano di effetti speciali, e il [[Goblin (fumetto)|Goblin]], ignoto criminale che, dotato di una scopa volante (poi sostituita da un aliante) e di [[bomba|bombe]] [[zucca]], cerca fin dal primo approccio di uccidere l'Uomo Ragno, assoldando allo scopo addirittura i Duri. Nel frattempo, oltre a questi elementi supereroici tipici di ogni prodotto seriale, Ditko sviluppa anche i personaggi di contorno, dando sempre più spazio alla fragile [[May Parker|zia May]], la cui malattia subisce periodici peggioramenti anche nell'era ''post''-Ditko, al burbero [[J. Jonah Jameson]], direttore del ''Daily Bugle'', [[quotidiano]] per il quale Peter lavora come [[fotografo]] ''free-lance'' vendendo le foto dei suoi combattimenti, e deciso a screditare il nuovo eroe, alla dolce ed insicura [[Betty Brant]], segretaria di Jameson e prima fidanzata di Peter. Senza dimenticarsi anche dei compagni di scuola o dell'esordio della bella [[Mary Jane Watson|Mary Jane]], apparsa per la prima volta, col volto coperto, su ''Amazing Spider-Man'' n.[[venticinque|25]] de [[junh]] de [[1965]]: Ditko crea, così, intorno a Peter un mondo coerente ed attendibile, in cui ogni criminale spesso non è mai un volto noto a Peter, ma una persona qualunque: la sua scelta narrativa, però, non è sempre gradita a Lee, sovente accusato di cambiare i suoi soggetti. Questa situazione di tensione, acuita anche dal fatto che Lee figurava come autore delle storie anche del [[Dottor Strange]], personaggio quasi completamente concepito e realizzato da Ditko, venne poi risolta con la nota questione sulla vera identità di Goblin. Secondo Ditko, dietro la maschera si sarebbe nascosto [[Ned Leeds]], rivale in amore di Peter per la conquista del cuore di Betty, destinato successivamente a morire in una drammatica battaglia con l'Uomo Ragno, che avrebbe avuto come conseguenza la morte di Betty stessa investita da un [[camion]], o, vistosi bocciata questa prima proposta, da un ignoto criminale. Questa ''querelle'', però, era solo la punta dell'iceberg, rappresentato da alcuni problemi di gestione di Goodman con i suoi autori, su tutti Ditko e Kirby, che pretendevano un esplicito riconoscimento del loro apporto creativo e maggiori introiti (soprattutto Kirby) dai successi commerciali ottenuti dai personaggi che ideavano per Goodman stesso. Dopo l'ennesima promessa non mantenuta, Ditko decide di lasciare la testata, facendo alla fine un favore a Goodman che, così, poté chiedere a Lee una nuova direzione al personaggio, molto più solare e leggera della visione, probabilmente molto autobiografica, di Ditko. === John ''Jazzy'' Romita === [[Immagine:Spidey.gif|thumb|left|250px|La versione di '''Spidey''' di John ''Jazzy'' Romita sr.]] Per sostituire il partente Ditko, Lee decise di prendere a bordo il già collaudato [[John Romita Sr.]]. L'autore, diventato simbolo stesso dell'Uomo Ragno proprio grazie alla sua lunga militanza su ''Amazing'', aveva accumulato esperienza soprattutto con i fumetti rosa della DC Comics, in cui i sentimenti e le interazioni tra i personaggi erano di grande importanza. Poiché, quindi, era necessario dare una svolta leggera alla rivista, Lee pensò bene di utilizzare un autore abile in questo genere, che poi sarebbe diventato il genere tipico delle sottotrame di ''Amazing Spider-Man'', ottenendo un duplice effetto: abbandonare le trame troppo ''[[noir]]'' di Ditko, cancellando molte delle sue sottotrame, e presentare al pubblico storie più romantiche, ma disegnate con uno stile molto più realistico. Così, con la prima storia di Romita, Lee non solo fece riappacificare Peter con Ned, ma diede finalmente volto a Mary Jane, finora tenuta nascosta da Ditko, ed un volto a Goblin, ora diventato ufficialmente [[Norman Osborn]], padre di [[Harry Osborn|Harry]], che con Romita sarebbe diventato il miglior amico di Peter. Con il passare dei numeri, poi, l'affiatamento tra Lee e Romita si fa sempre più stretto: ciò consente al duo di realizzare delle storie non solo sempre più realistiche, ma sempre vicine al mondo giovanile e studentesco, nel cui ambito si muove il Peter Parker in borghese e la sua dolce fidanzata [[Gwen Stacy]]. Lee, però, non dimentica il successo di storie urbane come quelle con i Duri ed utilizza, per l'occasione, [[Kingpin (fumetto)|Kingpin]], il mafioso newyorkese, solitamente avversario di [[Devil (fumetto)|Devil]] (l'unico, almeno in questa prima fase della sua vita, a conoscere la vera identità dell'Uomo Ragno). Diventano, poi, ricorrenti le perdite di memoria di Norman Osborn ed ogni volta che il magnate ritrova la memoria sulla sua identità supercriminale e su quella di Peter, nascono saghe letali e terribili, nelle quali l'Uomo Ragno ha una nuova limitazione, poiché sa di affrontare il padre del suo migliore amico, Harry. Comunque è di questo periodo l'inizio dell'indipendenza di Peter da zia May: inizia a frequentare l'[[università]], va a vivere con Harry in un appartamento in città, inizia a frequentare Gwen, la dolce figlia del capitano di polizia George Stacy. Il capitano Stacy (e qui siamo nel periodo dei successori e, in un certo senso, allievi di Lee e Romita), valente poliziotto, troverà la morte durante un terribile scontro contro il dottor Octopus nel tentativo di salvare un bambino dalle macerie di un camino gettato dai tentacoli impazziti del letale avversario dell'Uomo Ragno, che aveva spruzzato su di essi una speciale sostanza che li rendeva incontrollabili. Questa prima morte inizia ad introdurre l'Uomo Ragno, come personaggio, in un nuovo periodo di età adulta, anticipando anche la morte di Gwen, ancora una volta durante uno scontro terribile contro un suo folle avversario: il Goblin. === La morte di Gwen === [[Immagine:Peter&Gwen.jpg|thumb|Peter e Gwen nell'interpretazione di John Romita Sr.]] La morte di '''Gwen Stacy''' anticipa di poco quello che poi [[Alan Moore]] sia con [[Capitan Bretagna]] sia con ''[[Watchmen]]'' e quindi [[Frank Miller]] con ''[[Il ritorno del Cavaliere Oscuro]]'' applicarono al fumetto: atmosfere oscure e drammatiche che calarono i supereroi nella realtà e nella quotidianità, come già era avvenuto per lo [[Spirit (fumetto)|Spirit]] di [[Will Eisner|Eisner]]. Gwen Stacy, il primo grande amore di Peter rimane vittima di uno scontro fra il nostro supereroe e la sua nemesi Goblin. Dopo una furiosa battaglia fra i due, Goblin fa cadere Gwen dal ponte di Brooklyn; Peter la afferra con la sua tela, ma tira su, tra le sue braccia, un corpo ormai morto, molto probabilmente proprio a causa della tela, che fermando improvvisamente la sua caduta ne ha provocato la rottura dell'osso del collo. Inutile dire che all'epoca la morte della ragazza provocò reazioni molto dure da parte dei lettori, ancora non abituati a leggere eventi così drammatici in un fumetto (alcuni arrivarono a scrivere lettere di minaccia all'autore della storia [[Gerry Conway]], che fu soprannominato ''Killer Conway''). Successivamente, e più precisamente durante la saga ''Evolutionary War'', e durante la successiva ''Saga del Clone'', ''Spidey'' si è imbattuto in un clone della bella Gwen, creazione di un professore di Peter, ''Miles Warren'' [[pseudonimo|alias]] il criminale noto come lo [[Sciacallo (fumetto)|Sciacallo]], che innamorato di Gwen, ha sempre addebitato a Peter, del quale conosceva la doppia identità, la morte della giovane. Inutile dire come l'incontro con il clone di Gwen, abbia riaperto nel nostro beniamino vecchie ferite e sensi di colpa, superati solo grazie alla nuova fiamma, nonché attuale moglie Mary Jane. [[Fichièr:Spider122.jpg|right|135px|thumb|left|Copertina di ''Amazing Spider-Man'' n. 122, il numero in cui muore Gwen. Disegno di [[John Romita Sr.]].]] È interessante notare come Gwen Stacy, personaggio amatissimo dagli appassionati del Ragno, sia uno dei pochissimi (insieme a zio Ben, il primo Capitan Marvel e pochi altri) a non essere stato ''resuscitato'' dagli autori della Casa delle Idee, che spesso e volentieri a fronte dei malumori dei ''fan'', hanno fatto rivivere diversi personaggi (a titolo di esempio si indicano la stessa zia May, il grande nemico Goblin, o altri personaggi come [[Wonderman]], [[Magneto]], [[Wolverine]], [[Guardian]], il [[Gufo (Marvel Comics)|Gufo]], il [[Dottor Octopus]]), trovando a tal fine espedienti più o meno convincenti. Tuttavia ultimamente la bionda Gwen è stata riportata alla ribalta nella saga ''Peccati del passato'' dello scrittore [[Joseph Michael Straczynski|J.M. Straczynski]], che sconvolge il personaggio soprattutto a livello morale. Il povero Peter s'imbatte in due ragazzi dalle capacità straordinarie che tentano di ucciderlo, ma ben presto scopre che sono i figli del suo primo vero amore, Gwen. Ma il colpo di scena è che il padre dei ragazzi altri non è che Norman "Goblin" Osborn..la sua nemesi principale! Ovviamente Peter quasi impazzisce all'idea del tradimento, tuttavia capisce che i ragazzi contaminati dal sangue geneticamente potenziato di Osborn, invecchiano velocemente e rischiano di morire in breve tempo, quindi tenta di salvarli nonostante tutto. Sicuramente con questa mossa, l'autore ha stravolto decisamente l'idea che i [[fan]] avevano della dolce Gwen Stacy, vista prima come la ragazza perfetta di cui innamorarsi, ma che alla fine mostra debolezza e forse una maggiore umanità. === La saga dei cloni === Nel corso di questa saga viene recuperata una vecchia storia (su ''Amazing Spider-Man'' I serie n. 148-150, prima traduzione italiana L'Uomo Ragno [[Editoriale Corno]] n. 189-191) in cui ''Lo Sciacallo'' aveva clonato Peter, e poi lo aveva sostituito con il clone, creandogli anche qualche problema di identità. Alla fine il clone viene sconfitto e gettato nella ciminiera di un altoforno. Così si credeva che il clone fosse andato distrutto. Questa trama fu "dimenticata" per diversi anni. Ma dopo molti anni il clone riaffiorò dal passato, rivelando di portare il nome di ''Ben Reilly'', un omaggio allo zio Ben e alla Zia May (Reilly è il suo cognome da nubile) e di non essere affatto lui il clone, bensì Peter. Naturalmente la sconvolgente rivelazione darà conseguenze determinanti, stravolgendo la vita del protagonista che non sa più chi è. Nascerà anche un'amicizia con il clone, che assumerà l'identità del [[Ragno Rosso]] (''Scarlet Spider''), che collaborerà con Peter nella lotta ai malvagi. Dopo numerose e complesse traversie (i cloni incrementeranno di numero), tutta la vicenda si rivelerà essere una macchinazione dell'arcinemico Norman Osborn, cioè [[Goblin (fumetto)|Goblin]], il quale aveva anche falsificato gli esami del [[DNA]] di Peter, per indurlo a credere di essere lui il clone. Si ritornerà così allo status quo tradizionale, Peter riassumerà il possesso della sua vita e Ben verrà ucciso da Norman Osborn salvando Peter. === Poder totemic === Recentament, lo scenarista [[J. M. Straczynski]] ha aggiunto un ulteriore nivèl de lectura alla figura de l'eròi. Il morso de l'aranha radioactiva que gli ha donato los poders potrebbe non esser stato del tutto casuale, anzi: lo Dieu-aranha [[africa]]n [[Anansi]] èra a la recèrca de son representant, un [[totem]] vivente que facesse da ponte tra las aranhas e los òmes, più en general entre lo mond animal e lo mond uman, tròp separati dal progresso. La scelta sarebbe ricaduta sus Peter Parker non tanto per las circonstàncias excepcionalas (una aranha banhada de radiacions, quindi un presupposto scientific a la conseguente mutacion), mas perché un ''[[nerd]]'' coma Peter, "preda" degli eventi e delle angherie d'una vida, avrebbe più facilmente incarnato l'ideal di aranha coma "predatore", per reaccion a tot lo risentimento acumulat. Questa valenza [[soprannaturale]] es un dels motius per cui l'Òme Aranha s'es trobat sovent coinvolto dins de batalhas amb d'enemics inspirats agli animals (lo [[Dr. Octopus]] - la [[piovra]] -, l'[[Avvoltoio (fumetto)|Avvoltoio]] , [[Rhino]] - il [[Rhinocerotidae|rinoceronte]] -, [[Lizard (fumetto)|Lizard]] - la [[lucertola]] -, la [[Mosca (Marvel Comics)|Mosca]], lo [[Camaleonte (Marvel Comics)|Camaleonte]], e così via). Un rebat de la [[cadena alimentara]], fin finala. Per encausa de la darrièra transformacion de Peter Parker en una aranha giganta, Spidey a aquesit de poders novèls: ara pòt parlar amb los insèctes, lançar de rantèlas organicas e son "sens d'aranha" s'es notablament afinat. === Civil War === Durant la saga ''[[Civil War]]'' viene emanata una lei (''Super-human Registration Act'') che impone als supereròis, se vogliono continuar ad operare, di svelare la propria identitat segreta. Si creano due fazioni opposte: una a favore dello smascherarsi, l'altra contro che giudica anche una violazione dei [[diritti civili]] la promulgazione del provvedimento. Peter Parker si schiera a favore e decide di svelare la sua identità pubblicamente (''Civil War'' n. 2). L'evento ha suscitato molto scalpore dal momento che l'Uomo Ragno è sempre stato uno dei personaggi che maggiormente ha custodito gelosamente la sua identità, ed ha avuto notevole risonanza mondiale, amb d'articles divèrses dins las primièras paginas dels quotidians, anche en Itàlia.<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/06_Giugno/15/spiderman.shtml La notizia sul Corriere della sera online]</ref> === Le strisce sindacate === Le strisce giornaliere cominciarono a comparire sui quotidiani il [[3 gennaio]] [[1977]] scritte da ''Stan Lee'' e disegnate da [[John Romita Sr.]], uno dei creatori e uno tra i principali artefici del successo de l'Òme Aranha dins lo mond entièr. In un periòde in cui le strisce di genere avventuroso e realistic avevano scarsa difusion, queste ebbero un sorprendente successo. La striscia crebbe lentament sa difusion e es encara en cors de publicacion. Lo fraire de Lee, [[Larry Lieber]], la scrisse e dessenhèt en bèla part de sa durada. Mentre le strisce e gli albi presentavano gli stessi personatges, non condividevano la stessa [[continuity]], e nelle strisce si ebbe una demesida de l'importància dels supercriminals. Una excepcion rara si ebbe en [[1987]], a l'ocasion del maridatge de Peter Parker amb Mary Jane Watson, que avvenne sia negli albi che nelle strisce. === Cinèma === {{vedi anche|Spider-Man (filme)|Spider-Man 2|Spider-Man 3}} [[Fichièr:Copertina Spider-Man il filme a fumetti.png|thumb|La locandina di ''[[Spider-Man (filme)|Spider-Man]]'' sus la copertina dell'adattamento a fumetti.]] Il personaggio es estat lo protagonista de 3 [[filme]]s: ''[[Spider-Man (filme)|Spider-Man]]'' ([[2002]]) e ''[[Spider-Man 2]]'' ([[2004]]), entrambe dirette de [[Sam Raimi]] ed interpretate da [[Tobey Maguire]] nel ruolo di Peter Parker/Spider-Man. È già previsto per il [[mai]] [[2007]] la sortida de ''[[Spider-Man 3]]'' (títol susceptible de modificacions). === Television === Una altra incarnacion [[live action|dal vivo]] fu quella dei filmes e telefilmes degli [[anni 1970|anni settanta]], dove l'Òme Aranha era interpretat per [[Nicholas Hammond]]. Il soggetto era solo vagamente aderente al suo omonimo cartaceo ed gli episodi erano caratterizzati da una oggettiva povertà di realizzazione (la ragnatela era una corda di notevoli dimensions!). Nonostante questo, in un epoca di efièches digitals, il (necessario) realisme di determinate scene vale un certo apprezzamento. Si notino, per esempio, le scene dove l'eroe in calzamaglia, saliva le pareti di edifici. Certo talvolta èra visible il trucco, ma l'effetto risultava godibile ugualmente proprio perché era un'attore in carne ed ossa a calarsi su e giù per le pareti dei grattacieli e non era frutto di effetti digitali belli ma, se vogliamo, a volte, freddi e quasi da "cartone animato". È stata realizzato, nel [[1977]], l'episodio pilota alla serie di telefilmes e proposto sulle tv americane dalla CBS. Oltreoceano è uscito nelle sale cinematografiche, col titolo ''The Amazing Spiderman'' (in Italia ''[[L'Uomo Ragno (filme)|L'Uomo Ragno]]'', [[1977]]). In seguito, tra il [[1978]] e il [[1979]], è stata prodotta una serie de telefilmes (due stagioni), con l'omonimo titolo ''The Amazing Spiderman'', mai proposta sul mercato italiano. I primi due episodi hanno poi contribuito a comporre il secondo filme per le sale, chiamato in Italia ''[[L'Uomo Ragno colpisce ancora]]'' (1978). Con le medesime modalità è stato prodotto anche un tresen e ultimo filme : ''[[L'Uomo Ragno sfida il drago]]'' (1979). I filmes hanno agut alcune fugaci aparicions televisualas, e son disponiblas dins lo mercat home video. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20061110235110/http://www.comicus.it/view.php?section=news&id=2100 La novèla del desemmascarament a ComicUS] == Nòtas == <references/> [[Categoria:Spider-Man]] [[Categoria:Supereròis Marvel]] [[Categoria:Benda dessenhada]] ctq1raraht3x2hwkr3ynobjn1bssee4 0 22310 2500621 2500124 2026-05-15T09:35:19Z Raymond Trencavel 26125 > Véser "Guillaume Lopez" 2500621 wikitext text/x-wiki {{Multi bendèl|portal musica|portal Occitània}} {{Infobox |tematica= |carta= }} Dins la '''lista çai-jos de grops e cantaires contemporanèus utilizant la lenga [[occitan|occitana]]''' dins lors cançons, cèrts grops o cantaires se pòdon tanben trobar dins la lista de la [[Cançon tradicionala en occitan|cançon tradicionala]] en occitan. En efièch, fòrça grops actuals causissent la lenga occitana, se servisson de cants o ritmes tradicionals que mesclan amb d'autres estils de musicas. Qualques grops e cantaires: * [[Claudi Martí]] qu'a festejat sos 50 ans de carrièra * [[Joan-Pau Verdier]] † * [[Nadau (grop)|Nadau]] que cèrtas de sas cançons son uèi vengudas de classics coma "[[De cap tà l'immortèla]]", "Mon Dieu que j'en suis à mon aise" o encara "L'encantada". * [[Lou Dalfin|Lo Dalfin]] [http://www.loudalfin.it/ sit oficial], grop de las Valadas Occitanas. * [[ABAL|Abal]], tradicional * [[Alidé Sans]], cantaira aranesa de reggae, soul, romba e fòlc. * [[Allegria]], grop polifonic gascon miat per Bastien Miquèu. * [[Marcèu Amont|Marcèu Amont]] †, sustot conegut per sas cançons en francés, mès cantava tanben en [[Bearnés|bearnés]]. * [[Anal Decapitation]], grop [[Metal (musica)|metal]] de la region de [[Tolosa]]. * [[Aorlhac (grop de musica)|Aorlhac]], grop [[Metal (musica)|metal]] d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]. * [[Aqueles]] * [[Arnapi]] [http://www.arnapi.com/ sit oficial], grop punk de Gasconha. * '''Arredalh'''<ref>https://www.petiterepublique.com/2022/11/08/montrejeau-arredalh-un-joli-concert-aux-varietes/?fbclid=IwAR3fJ7CsmJddgkBBXeS94Jil_LV_dktFlS9Wg02HwulBDbUQdPTVPwZQeI8</ref> * '''Arvei. T''', musician e cantaire provençal que las influéncias vàrian entre [[Musica electronica|musica electrò]] e [[ròck gotic]]. * '''Luc Aussibal'''<ref>https://www.centrepresseaveyron.fr/2021/02/26/rodez-luc-aussibal-du-rock-des-champs-a-loc-des-villes-9396265.php</ref> * [[Azalaís (grop de musica)|Azalaís]] * [[Biscam Pas]], '''Corne d'Auròc''' (Felip Carcassés)<ref>https://www.midilibre.fr/2021/07/14/sete-brassens-chante-en-occitan-lopus-5-bientot-a-ecouter-9671299.php</ref>, represas en occitan de cançons de [[Georges Brassens]]. * [[Pèire Boissière]] † * [[Boisson Divine]]<ref>https://www.breizh-info.com/2020/11/29/154557/adrian-gilles-boisson-divine-une-langue-qui-est-parlee-ne-meurt-pas-interview/</ref>, grop [[gasconha|gascon]] de [[Metal (musica)|metal]] * [[Bombes 2 bal]] [https://web.archive.org/web/20070205085434/http://www.bombes2bal.com/ sit oficial] * [[Gui Bonnet|Gui Bonnet]] † * '''Brama''' * [[Brick a Drac]]<ref>https://www.leprogresstaffricain.fr/actualite-2902-saint-affrique-brick-a-drac-dans-l-emission-viure-al-pais-de-france-3</ref> * '''Gui Broglia'''<ref>https://fresques.ina.fr/borbolh-occitan-fr/fiche-media/Occita00099/gui-broglia-chante-lafont.html</ref> * '''Emilien Buffa et Les Ardéchois'''. En 2022, aquel grop, quitament mai que mai francofòn, a fach sa pròpria version del [[Se canta]], "L'Ardécho (Hymne de l'Ardèche) Se Canto". * [[Francis Cabrel]] canta tanben un pauc en occitan (cançon [[Rockstars du Moyen Âge]], 2020) * '''Arnaud Cance'''<ref>https://www.ladepeche.fr/2020/08/10/un-stage-de-chant-avec-arnaud-cance-9013981.php</ref> (Tres a Cantar) * [[Fulbert Cant]] † * [[Laurent Cavalié]] <ref>https://www.ladepeche.fr/2022/06/12/occitanada-concert-de-laurent-cavalie-10353460.php</ref> * [[Chin Na Na poun|Chin Na Na poun]] ([[Manú Teron]], [[Patric Valent|Patrick Vaillant]] e [[Danièl Malavèrnhe|Daniel Malavergne]]) * '''Andrieu Chiron''' * '''Les Cigales Engatsées''', [[punk rock]] [[provençau]]. * [[Cocanha (grop)|Cocanha]] * [[Lo Còr de la Plana]] * [[Coriandre (musica)|Coriandre]], grop de [[Lengadòc]]. * '''Corou de Berra'''<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2015/03/31/quand-francis-cabrel-fait-chanter-loccitan-in-extremis.html</ref> * '''CxK''' ([[Paulin Courtial]] e Dimitri Kogane)<ref>https://actu.fr/occitanie/mauvaisin_31332/lauragais-trois-groupes-en-concert-au-premier-festival-rural-rock-in-mauvaisin_44361752.html</ref><ref>https://www.centrepresseaveyron.fr/2022/08/11/paulin-courtial-le-paysan-du-rouergue-qui-chante-dans-le-desert-californien-10477309.php</ref> * [[Francesa Daga|Dague]], [[Musica tradicionala occitana|musica tradicionala]] * [[D'Aquí Dub]] * '''Daniel Daumas'''<ref>https://www.laprovence.com/article/edition-alpes/2872387/quand-daniel-daumas-conte-et-chante-la-provence-en-occitan.html</ref> * [[Jan dau Melhau]] * [[Pèir-Andriu Delbeau]], cantaire [[Gasconha|gascon]]. * '''De Maire en Filha''' (Marie-Ange Bouzinac-Gacherieu e Béatrice Lalanne)<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2001/02/22/302663-telle-maire-telle-filha.html</ref> * [[Rosina de Pèira|Rosina de Pèira † e Martina]] * '''DJ Balpore's''' * [[Doctors de Trobar]] (Yellow)<ref>https://www.midilibre.fr/2018/06/22/lunellois-les-doctors-de-trobar-secouent-le-festival-total-festum,1690587.php</ref> * [[Du Bartàs|Du Bartàs]] * '''Bernat Dubarri''' * [[Dupain]] (Sam Karpiena) [https://web.archive.org/web/20070209183939/http://www.dupainweb.com/ sit oficial] * [[Enlòc]] * [[Eydolon]] * [[Eyes of Simurgh]], grop [[Metal (musica)|metal]] format a [[Tolosa]] en 2013 * [[Estar|Esta]]<ref>https://www.sudouest.fr/culture/fetes-de-bayonne/esta-replie-son-r-10161336.php</ref>, grop [[Gascon|gascon]] * [[Fai Lum]]<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2002/08/09/406791-l-emouvant-fai-lum.html</ref>, [[Rosalina Cortial]]<ref>https://www.millavois.com/2022/06/18/le-festenal-de-la-musa-vous-attend-a-castelnau-pegayrols/</ref><ref>https://www.centrepresseaveyron.fr/2022/08/19/roselyne-courtial-comble-les-amateurs-de-poesie-occitane-10496535.php</ref> * [[Eric Fraj]] * [[Fabulous Trobadors]] ([[Claudi Sicre|Claudi Sicre]], Ange B) * [[Familha Artús]] [http://familha.artus.free.fr/ sit oficial] * [[Femmouzes T]] [https://web.archive.org/web/20070621035905/http://femmouzest.free.fr/ sit oficial] * [[Feràmia]] * [[Fireblade]], grop d'[[Heavy metal]] de [[Perigòrd]] que canta en [[anglés]] e en [[occitan]]. * [[Gacha Empega]] * [[Gai Saber (grop)|Gai Saber]] [http://www.gaisaber.it sit oficial] mesclant cançons tradicionalas e musica electronica. * [[Galip]] * [[Gigi de Nissa]] (Loís Pastorelli) * '''Gofannon'''<ref>https://lejournaldugers.fr/article/31615-les-groupes-occitans-gofannon-et-eydolon-seront-en-concert</ref> * [[Gojats of Hédas]] * '''Henri Gougaud''' † * [[Goulamas'K]] [http://www.goulamas-k.com sit oficial], "ska rock d'energia bruta e rabiosa de trublions occitans internacionalistas" coma se presentan eles meteisses sus lor sit. * [[Gric de Prat]] * '''Grop Rosamonda''' (Gérard Zuchetto, Patrick Font, Renat Sipra, Jacques Khoudir, Patrice Brient) * [[Hantaoma]] e '''Stille Volk''', sòcis tanben del collectiu '''Ockvlt''', [[folk metal]] * [[Jacmelina]] † * [[Joanda]] [http://www.joanda.net/ sit oficial] * '''Les Jumeaux'''. Los bessons [[Departament d'Avairon|avaironeses]] Gilles e Jérôme Noël an fach en 2023 una adaptacion [[francés|francesa]]-occitana del [[Se canta|Se Canta]].<ref>https://dis-leur.fr/region-avec-se-canto-les-jumeaux-aveyronnais-reinventent-lhymne-de-loccitanie/</ref> * [[Rodin Kaufmann]] * '''Kbek''', rap gascon * [[La Mal Coiffée]] * '''La Meute Rieuse''', '''Camille en Bal''' (Camille Simeray)<ref>https://www.lindependant.fr/2012/11/14/la-meute-rieuse,1702078.php</ref> * '''L'Art à Tatouille''' (ambe Roland Ramade<ref>https://www.lindependant.fr/2018/08/14/lart-a-tatouille-et-la-tournee-dadieu-de-roland-ramade-a-la-maison-gibert,4676540.php</ref>, ex-cantaire de [[Regg'Lyss]]) * [[La Sauze]] †<ref>https://www.jornalet.com/nova/15794/nos-a-quitat-la-sauze-figura-de-la-nova-cancon-occitana</ref> * '''Las Mondinas''' * [[La Talvera]] * [[Joan-Marc Leclercq]]<ref>https://www.francebleu.fr/emissions/conta-monde/toulouse/les-invites-jean-marc-leclercq-et-jean-lus-brunel-du-teatre-del-platanier</ref> * '''Les Irètges'''<ref>https://www.ladepeche.fr/2022/06/28/lisle-jourdain-les-iretges-debarquent-a-escota-e-minja-10400832.php</ref>, grop d'[[Departament d'Arièja|Arièja]] * [[Lhi Jarris]] [https://web.archive.org/web/20070208203809/http://www.jari.it/ sit oficial], encara un grop de las Valadas Occitanas. * [[Liza]] * [[Lo Barrut]]<ref>https://www.lindependant.fr/2022/04/18/le-concert-de-lo-barrut-a-attire-une-belle-assistance-10243971.php</ref> * [[Lo Còr de la Plana]] * '''Lo Mago d'en Casteu''' * [[Longamai]] * [[Guillaume Lopez]], [[Duo Brotto-Lopez]], Somi de Granadas... * [[Los Caps Negues]] * '''Los Pagalhós'''<ref>https://www.sudouest.fr/2019/05/04/ardents-defenseurs-de-la-langue-occitane-6038723-4294.php?nic</ref>, grop [[Gasconha|gascon]]. * [[Lo Seriòl]] [https://web.archive.org/web/20061212060118/http://www.louseriol.it/ sit oficial], originari de las Valadas Occitanas. * '''Los Tresbadors'''<ref>https://www.ladepeche.fr/2020/11/09/les-trois-troubadours-dariege-un-trio-de-lyceens-adeptes-de-la-musique-traditionnelle-9190603.php</ref> * [[Lou Quinse]], grop [[Metal (musica)|metal]] ambe d'unes musicians que son eissits de las [[Valadas Occitanas|Valadas Occitanas]], ara establit a [[Turin]] dins lo [[Piemont]]. * '''Lou Tapage''', grop de las [[Valadas Occitanas|Valadas Occitanas]] * [[Bernat Lubat]] <ref>https://www.sudouest.fr/gironde/bazas/quand-le-jazz-epouse-l-occitan-9877116.php</ref> * [[Mans de Breish]] * [[Massilia Sound System]] e los grops que ne son eissits : [[Moussu T e lei Jovents]] [http://moussut.ohaime.com/ sit oficial], [[Oai Star]] [http://www.oaistar.fr/ sit oficial], [[Papet J]] [https://web.archive.org/web/20061205070300/http://www.papet-j.com/ sit oficial]. * [[Mauresca Fracàs Dub]] [https://web.archive.org/web/20080706134509/http://www.mauresca.com/ sit oficial] * [[Mauris]] † * [[André Minvielle]] * '''Miquela e Chapacans'''<ref>https://web.archive.org/web/20220705190736/https://passadoc.fr/trio-bramerie-roquebrune/</ref> * '''Mont-Jòia''' ([[Jan Mària Carlotti]]) * '''Christian Moulié'''<ref>https://www.ladepeche.fr/2022/06/05/christian-moulie-en-concert-pour-leducation-occitane-10339302.php</ref> * '''Naviòl'''<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2014/10/24/1978588-le-groupe-naviol-en-concert.html</ref> * los niçards de [[Nux Vomica]] [https://web.archive.org/web/20070317234635/http://www.nuxvomica.org/ sit oficial] * [[Groupe OC|Lo grop '''ÒC''']] (Christian Salès)<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2012/09/09/1435729-christian-sales-le-nouveau-troubadour.html</ref> * '''Occitània''' (Gérard Zuchetto, Isabelle François, Jean Falissard)<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2001/11/07/284639-nouveaux-troubadours.html</ref> * [[Marilís Orionaa]] * '''Paradiso big band''', orquèstra de Niça * '''Parpalhon'''<ref>https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/e31c-montagne/2017/12/05/concert-arredalh-et-bal-occitan-avec-parpalhon/#gsc.tab=0</ref>, musica [[Gascon|gascona]], ròck occitan festiu * [[Patric]] * [[Peiraguda]] * '''Perlinpinpin Fòlc''', grop de [[Musica tradicionala occitana|musica tradicionala]]. * '''Jean-Bernard Plantevin'''<ref>https://www.francebleu.fr/emissions/portrait-de-vauclusien/vaucluse/portrait-de-vauclusien-40</ref> * [[Primaël Montgauzi|Primaël]], '''Noubalòtcha''', '''Los del Tiwizi'''. * L'acordeonista [[Sylvie Pullès]] canta tanben de còps en occitan<ref>https://www.centrepresseaveyron.fr/2021/12/04/occitan-un-double-cd-de-sylvie-pulles-en-fables-et-chansons-9971853.php</ref>. * '''Qual sap''', trio trad occitan de [[Vilafranca de Roergue]]. * [[Maria Roanet]] * '''Los d'a Roier''' * '''Salvatjonas''' * [[Danís Sampieri]] * '''Sarabat''', grop trad occitan de la Val d'Aran. * [[Joan Luc Sauvaigo]] * '''Los del Sauveterre''' * '''Renat Sette'''<ref>https://web.archive.org/web/20220705190900/https://www.hauteprovenceinfo.com/article-38006-redortiers-le-contadour-a-vos-agendas.html</ref> * [[Singlar Blou]], ''ròck agricòla'' de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]<ref>https://www.lamontagne.fr/saint-mexant-19330/actualites/grand-succes-pour-la-soiree-concert-rockn-chass-de-la-societe-de-chasse_14148002/</ref>. * [[Sonoloco]] * '''Tarabastar''', fanfara occitana festiva de [[Limós]] ([[Lengadòc]]), grop actiu dempuèi 2015 * [[Manú Teron]] * Lo grop [[Test]], e en solo, [[Test|Christian Almerge]]<ref>https://www.ladepeche.fr/2022/05/14/lappel-aux-dons-de-christian-almerge-pour-produire-son-nouvel-album-10294484.php</ref>. * [[Joan Francés Tisnèr]] ([[Verd e Blu]]) * '''Tocabiòl'''<ref>https://web.archive.org/web/20220808215827/http://www.lefolkfrancaisnexistepas.fr/?p=4331</ref> * '''Didier Tousis'''<ref>https://www.sudouest.fr/landes/messanges/un-collectif-d-artistes-landais-autour-de-l-occitan-8767159.php</ref> * '''Treize''', duò [[Musica electronica|electrò synthpop]] francofòn fondat en 2018 a Tolosa. En 2023, an représ en version electrò lo repic del [[Se canta]]. * [[Tric Trac (rock occitan)|Tric Trac]]<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2016/10/21/2443866-masta-kill-tric-trac-concert-soir-jeu-mail.html</ref>, grop ròck d'[[Departament d'Arièja|Arièja]]. * [[Ulhart]], [[black metal]] * [[Patric Valent|Patrick Vaillant]]<ref>https://www.letelegramme.fr/local/finistere-sud/ouest-cornouaille/douarnenez/liviou-deux-matinees-d-echanges-breton-occitan-09-08-2013-2197592.php</ref> * '''Philippe Vialard'''<ref>https://lemouvement.info/2021/09/14/mende-apres-30-ans-le-festival-national-du-felibrige-fait-son-grand-retour/</ref> * '''Josiana Vicenzuto''' * '''Vox Bigerri''' ([[Pascau Caumont|Pascal Caumont]]) * [[Xarnege]] [https://web.archive.org/web/20070506131715/http://www.xarnege.com/ sit oficial] * [[Zine]] <ref>https://lejournaldugers.fr/article/27104-zine-la-femme-troubadour</ref> == Ligams extèrnes == * [http://www.radiofrance.fr/chaines/france-bleu/?nr=e8ee6dd7c3e76dcec9835a8a82cc738d&33eef024c5627a85fde727ae0955b01b_container_id=1880&33eef024c5627a85fde727ae0955b01b_container_tid=2271 Emission "Cançons d'òc e d'aquí" per Joan Pau Verdièr] * [https://web.archive.org/web/20080307212821/http://www.radio-occitania.com/oc-l-artistes.php Lista de grops e cantaires occitans] * [http://www.paraulas.net Sit amb un annuari dels grops occitans] == Referéncias == [[Categoria:Lista en rapòrt amb la musica]] [[Categoria:Musica occitana]] 61zsr9d8tywzlsxf4g53wtl1hz9jjd3 0 22811 2500550 2500524 2026-05-14T13:53:36Z Trigenibinion 58963 /* Ligams extèrnes */ cat 2500550 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[imatge:Scottish National Party Ribbon.png|thumb|Lògo del Partit Nacional Escocés]] Lo '''Partit Nacional Escocés''' (en [[gaelic escocés]] ''Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba'', en [[anglés]] ''Scottish National Party'', en [[scòts]] ''Scottis Naitional Pairtie'') (SNP) es un [[partit politic]] [[Escòcia|escocés]] de tendéncia nacionalista e [[Socialdemocracia|socialdemocrata]], fondat en [[1934]] en resulta d'una fusion d’autres gropusculs. Es actualament coordenat per [[Alex Salmond]] e dirigit per [[Ian Hudghton]] (president) e [[Duncan Ross]] (secretari nacional). Es membre de l'[[Aliança Liura Europèa]]. Son partisans de l’autonomia escocesa coma primièr pas cap a l'independéncia dins l'encastre de l'[[Union Europèa]], a mai s'es amb qualques resèrvas, e de mantenir un estat del benèsser tot en distribuir los beneficis del petròli. Tenon pas una postura clara en favor de las lengas minoritàrias, coma lo [[gaelic d'escòcia|gaelic]] o lo [[scòts]], encara que siá estada adoptada la devisa gaelica ''Alba heatha snein o reo'' (Independéncia e futur d’Escòcia). == Ligams extèrnes == *[http://www.snp.org/ Lo sit del SNP] {{en}} [[Categoria:Escòcia]] [[Categoria:Partits nacionalistas escoceses]] l9o4lz2k1engn6hd8d1a6j766u2xmov 2500574 2500550 2026-05-14T15:47:56Z Trigenibinion 58963 /* Ligams extèrnes */ cat 2500574 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[imatge:Scottish National Party Ribbon.png|thumb|Lògo del Partit Nacional Escocés]] Lo '''Partit Nacional Escocés''' (en [[gaelic escocés]] ''Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba'', en [[anglés]] ''Scottish National Party'', en [[scòts]] ''Scottis Naitional Pairtie'') (SNP) es un [[partit politic]] [[Escòcia|escocés]] de tendéncia nacionalista e [[Socialdemocracia|socialdemocrata]], fondat en [[1934]] en resulta d'una fusion d’autres gropusculs. Es actualament coordenat per [[Alex Salmond]] e dirigit per [[Ian Hudghton]] (president) e [[Duncan Ross]] (secretari nacional). Es membre de l'[[Aliança Liura Europèa]]. Son partisans de l’autonomia escocesa coma primièr pas cap a l'independéncia dins l'encastre de l'[[Union Europèa]], a mai s'es amb qualques resèrvas, e de mantenir un estat del benèsser tot en distribuir los beneficis del petròli. Tenon pas una postura clara en favor de las lengas minoritàrias, coma lo [[gaelic d'escòcia|gaelic]] o lo [[scòts]], encara que siá estada adoptada la devisa gaelica ''Alba heatha snein o reo'' (Independéncia e futur d’Escòcia). == Ligams extèrnes == *[http://www.snp.org/ Lo sit del SNP] {{en}} [[Categoria:Escòcia]] [[Categoria:Partits independentistas escoceses]] su83o7c6xc5ti7tj965gqoavbbuel7l 0 22812 2500537 2281194 2026-05-14T12:38:36Z Trigenibinion 58963 /* Ligams extèrnes */ 2500537 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Lo '''Plaid Cymru''' (que significa en [[galés]]: Partit Galés), es un [[partit politic]] [[nacionalisme|nacionalista]] [[Galas|galés]] fondat en [[1925]] jol nom ''Plaid Glendlathol Cymru'' (Partit Nacionalista Galés), dirigit entre d'autres per [[Leanne Wood]] (lider) e [[Helen Mary Jones]] (presidenta). A la debuta sonque reclamava l'autonomia e la reconeissença de la [[galés|lenga galesa]] coma cooficiala al [[País de Galas]]. Uèi reclama l'[[independéncia]], e tanben la reconeissença de la diferéncia del País de Galas a nivèl internacional (representacion separada a l'[[Union Europèa]]), que lo galés siá la sola lenga oficiala dins lo principat e un modèl economic e social de tipe socialdemocrata, semblable al del [[Partit Nacionalista Escocés]]. Es fòrça present dins tot lo país gràcias a sa division efectiva en ''cangen'' (seccions) e ''pwylgor ethnovaeth'' (comitats de circonscripcion). Pendent lo periòde d'entreguèrras se mostrèt fòrtament pacifista e dispausa d'un supòrt electoral gaireben incondicional dins las partidas nòrd e èst del país. == Origina == Se formèt en 1925 jol nom de ''Plaid Glendlathol Cymru'' de la convergéncia d'autres grops coma [[Y Mudiad Cymraeg]] (Movement Galés) d'[[Ambrose Bebb]], [[Saunders Lewis]], [[E. T. John]], la [[Cymdeithas Werin Cymraeg]] (Societat Nacional Galesa) e la ''Welsh Autonomy Army'' (Armada de l'Autonomia galesa) de H.R. Jones. Sos fondaires foguèron [[Lewis Valentine]], [[H. R. Jones]], [[Moses Gruffydd]], D. E. Williams, [[Saunders Lewis]] e [[Fred Jones]]. A la debuta sonque i aviá sièis membres; foguèt presidit per Lewis Valentine (1925-1926) amb J.E. Jones coma secretari general, Saunders Lewis (1926-1939) e J. Daniel, e voliá reculhir la tradicion del radicalisme non conformista amb lo [[catolicisme]]; sas reivindicacions principalas foguèron d'obtenir un Parlament Autonòm pel País de Galas, que los galeses obtenguèssen una representacion a la [[Societat de Nacions]] e que lo [[galés]] foguèsse la sola lenga oficiala del país. Fins a 1932 la reivindicacion principala foguèt bastida suls dreches lingüistics, pasmens tre aquel moment se reclamèt amb veeméncia l’autogovèrn dins l’Empèri e aprèp dins lo [[Commonwealth]], aital coma la pertinença a la SDN (un primer europeisme). En 1929 se presentèron a las eleccions del comtat de [[Carnavon|Caernafon]], mas obtenguèron pas que 609 vòtes, çò que metèt en evidéncia sa flaquesa politica. Cap a 1929 lo partit ja teniá 500 membres. Inicialament, sas activitats se limitavan a organizar de conferéncias annadièras, a crear una escòla d'estiu e a editar dos organs de premsa mesadièrs. Aquela meteissa annada decidiguèron de se presentar per primièr còp a las eleccions generalas en anonciar que se obtenián lo sèti l'ocuparián pas, coma o fasiá lo [[Sinn Féin]]; Foguèron ganhadas pel partit laborista (s'emportèron 25 dels 35 sètis galeses), dirigit pels galeses [[James Griffiths]] e [[Aneurin Bevan]]. Lewis Valentine obtenguèt lo '1,1 % a Caernafon, e 0,05 % de pertot dins lo País de Galas. Aprèp aqueste fracàs, anoncièron qu'ocuparián los sètis se per cas n'obtenián, çò que lor permetèt de melhorar las resultas, vist que per las eleccions de 1931 obtenguèron 0,3 % dins tota Galas, amb de parcialas de 2,2 % a Caernafon e 17,9 % dins lo districte University of Wales. == Ligams extèrnes == *[http://www.plaidcymru.org/ Plaid Cymru] — Pagina oficiala *[https://web.archive.org/web/20061003050236/http://www.historylearningsite.co.uk/key_dates_for_plaid_cymru.htm Donadas del Plaid Cymru] *[https://web.archive.org/web/20060720174922/http://www.www2007.info/ Plaid Cymru] — Pagina preelectoral 2007 [[Categoria:Partits nacionalistas galés]] pmuputyjqur7kwtuz0yukapefasku3x 2500576 2500537 2026-05-14T15:55:35Z Trigenibinion 58963 /* Ligams extèrnes */ cat 2500576 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Lo '''Plaid Cymru''' (que significa en [[galés]]: Partit Galés), es un [[partit politic]] [[nacionalisme|nacionalista]] [[Galas|galés]] fondat en [[1925]] jol nom ''Plaid Glendlathol Cymru'' (Partit Nacionalista Galés), dirigit entre d'autres per [[Leanne Wood]] (lider) e [[Helen Mary Jones]] (presidenta). A la debuta sonque reclamava l'autonomia e la reconeissença de la [[galés|lenga galesa]] coma cooficiala al [[País de Galas]]. Uèi reclama l'[[independéncia]], e tanben la reconeissença de la diferéncia del País de Galas a nivèl internacional (representacion separada a l'[[Union Europèa]]), que lo galés siá la sola lenga oficiala dins lo principat e un modèl economic e social de tipe socialdemocrata, semblable al del [[Partit Nacionalista Escocés]]. Es fòrça present dins tot lo país gràcias a sa division efectiva en ''cangen'' (seccions) e ''pwylgor ethnovaeth'' (comitats de circonscripcion). Pendent lo periòde d'entreguèrras se mostrèt fòrtament pacifista e dispausa d'un supòrt electoral gaireben incondicional dins las partidas nòrd e èst del país. == Origina == Se formèt en 1925 jol nom de ''Plaid Glendlathol Cymru'' de la convergéncia d'autres grops coma [[Y Mudiad Cymraeg]] (Movement Galés) d'[[Ambrose Bebb]], [[Saunders Lewis]], [[E. T. John]], la [[Cymdeithas Werin Cymraeg]] (Societat Nacional Galesa) e la ''Welsh Autonomy Army'' (Armada de l'Autonomia galesa) de H.R. Jones. Sos fondaires foguèron [[Lewis Valentine]], [[H. R. Jones]], [[Moses Gruffydd]], D. E. Williams, [[Saunders Lewis]] e [[Fred Jones]]. A la debuta sonque i aviá sièis membres; foguèt presidit per Lewis Valentine (1925-1926) amb J.E. Jones coma secretari general, Saunders Lewis (1926-1939) e J. Daniel, e voliá reculhir la tradicion del radicalisme non conformista amb lo [[catolicisme]]; sas reivindicacions principalas foguèron d'obtenir un Parlament Autonòm pel País de Galas, que los galeses obtenguèssen una representacion a la [[Societat de Nacions]] e que lo [[galés]] foguèsse la sola lenga oficiala del país. Fins a 1932 la reivindicacion principala foguèt bastida suls dreches lingüistics, pasmens tre aquel moment se reclamèt amb veeméncia l’autogovèrn dins l’Empèri e aprèp dins lo [[Commonwealth]], aital coma la pertinença a la SDN (un primer europeisme). En 1929 se presentèron a las eleccions del comtat de [[Carnavon|Caernafon]], mas obtenguèron pas que 609 vòtes, çò que metèt en evidéncia sa flaquesa politica. Cap a 1929 lo partit ja teniá 500 membres. Inicialament, sas activitats se limitavan a organizar de conferéncias annadièras, a crear una escòla d'estiu e a editar dos organs de premsa mesadièrs. Aquela meteissa annada decidiguèron de se presentar per primièr còp a las eleccions generalas en anonciar que se obtenián lo sèti l'ocuparián pas, coma o fasiá lo [[Sinn Féin]]; Foguèron ganhadas pel partit laborista (s'emportèron 25 dels 35 sètis galeses), dirigit pels galeses [[James Griffiths]] e [[Aneurin Bevan]]. Lewis Valentine obtenguèt lo '1,1 % a Caernafon, e 0,05 % de pertot dins lo País de Galas. Aprèp aqueste fracàs, anoncièron qu'ocuparián los sètis se per cas n'obtenián, çò que lor permetèt de melhorar las resultas, vist que per las eleccions de 1931 obtenguèron 0,3 % dins tota Galas, amb de parcialas de 2,2 % a Caernafon e 17,9 % dins lo districte University of Wales. == Ligams extèrnes == *[http://www.plaidcymru.org/ Plaid Cymru] — Pagina oficiala *[https://web.archive.org/web/20061003050236/http://www.historylearningsite.co.uk/key_dates_for_plaid_cymru.htm Donadas del Plaid Cymru] *[https://web.archive.org/web/20060720174922/http://www.www2007.info/ Plaid Cymru] — Pagina preelectoral 2007 [[Categoria:Partits independentistas galés]] 57pu2ue847et56kpssa41yab615wq3l 0 34774 2500582 2500502 2026-05-14T16:21:50Z Trigenibinion 58963 /* Ligams */ cat 2500582 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Flag_of_the_Puerto_Rican_Independence_Party.svg|thumb|205px|[[Bandièra]] del PIP.]] Lo '''Partit Independentista Puertorican''' (''Partido Independentista Puertorriqueño'' en [[espanhòl]]) (PIP) es un partit [[Puerto Rico|puertorican]] membre de l'[[Internacionala Socialista]] e de la [[Conferéncia Permanenta dels Partits Politics d'America Latina e de las Caribas|COPPPAL]] que milita per l'independéncia de [[Puerto Rico]] a respècte dels [[Estats Units d'America]]. Son president actual es [[Rubén Berríos]]. == Direccion politica == * [[Ruben Berrios Martinez]], president, ancian senator, president de l'Internacionala Socialista * [[Maria de Lourdes Santiago]], vicepresidenta, senatritz * [[Manuel Rodriguez Orellana]], secretari a las relacions amb l'America del Nòrd * [[Fernando Martin Garcia]], president executiu * [[Juan Dalmau Ramirez]], secretari general e comissari electoral * [[Roberto Ivan Aponte Berrios]], secretari a l'organizacion municipala * [[Edwin Irizarry Mora]], secretari als afars economics * [[Jessica Martinez]] * [[Jorge Fernandez Porto]] * [[Luis Roberto Piñero]] * [[Victor Garcia San Inocencio]] * [[Juan Rodriguez]] * [[Vance Thomas]] * [[Hector Gonzalez Pereira]] == Ligams == *[https://web.archive.org/web/20190904211325/https://xn--partidoindependentistapuertorriqueo-hmd.com/ Lo sit oficial] [[Categoria:Partit politic portorican]] [[Categoria:Internacionala Socialista]] [[Categoria:Partits politics independentistas en Estats Units]] cmxgfdw1374ugkvl3dtru0dotcsipfk 0 35542 2500597 2468630 2026-05-15T01:37:10Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en 1973 2500597 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Image:Mariza 2.jpg|thumb|right|Mariza (2007)|200px]] '''Mariza Reis Nunes''' ([[Moçambic]], [[1973]]) es una celèbra cantaira de [[fado]] de [[Portugal]]. Sa votz tan particulara li a valgut una reputacion mondiala. {{stub}} [[Categoria:Fado]] [[Categoria:Naissença en 1973]] izjl3samen6epuwmv8n8la3j19ograz 0 45413 2500583 2425878 2026-05-14T17:01:49Z Geoffroi 59498 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Windows Vista.png]] → [[File:Windows Vista Spanish.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · forgot to add prefix "Spanish" 2500583 wikitext text/x-wiki {{Sistèma operatiu |nom = Windows Vista |lògo = [[Fichièr:Windows Vista Spanish.png|300px]] |descripcion = Captura d'ecran del burèu de Windows Vista |sit_web = [http://www.microsoft.com/france/windowsvista/default.aspx http://www.windowsvista.fr] |desvolopaire = [[Microsoft]] |familha = [[Microsoft Windows]] |sosfamilha = [[Windows NT]] |estat_de_las_fonts = [[Font tampada]] |darrièra_version = 6.0 (Build 6001) |data_de_darrièra_version = {{Data|18|març|2008}} |tipe_de_nuclèu = [[Nuclèu ibrid]] |interfàcia_utilizaire = |licéncia = Microsoft |estat_del_projècte = |plataformas_possiblas = |metòde_de_maj = [[Windows Update]] |gestionari_de_paquet = }} '''Windows Vista''' es un [[sistèma operatiu]] de [[Microsoft]] lançat lo 30 de genièr de 2007, de la seria dels [[Windows]], de la branca NT. Lo sistèma es lo remplaçant de [[Windows XP]]. Lo desvolopament foguèt especialament long; comencèt en mai de 2001 e a l'origina la sortida de Vista foguèt prevista a la fin de l'an 2003. L'interfàcia existís en 35 lengas mas pas en occitan. En cambi, èra la purmèira version de Windows permetent la seleccion d'una ''locale'' occitana, es díser, una traduccion occitana dau calendari. {{Paleta|Microsoft Windows}} [[Categoria:Microsoft Windows‎]] h21wbhalvp1b49l2sthm87fy0y1gupw 2500586 2500583 2026-05-14T17:30:34Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Windows_Vista_Spanish.png es estat escafat coma o es estat sus Commons per Elcobbola (Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]])) 2500586 wikitext text/x-wiki {{Sistèma operatiu |nom = Windows Vista |lògo = |descripcion = Captura d'ecran del burèu de Windows Vista |sit_web = [http://www.microsoft.com/france/windowsvista/default.aspx http://www.windowsvista.fr] |desvolopaire = [[Microsoft]] |familha = [[Microsoft Windows]] |sosfamilha = [[Windows NT]] |estat_de_las_fonts = [[Font tampada]] |darrièra_version = 6.0 (Build 6001) |data_de_darrièra_version = {{Data|18|març|2008}} |tipe_de_nuclèu = [[Nuclèu ibrid]] |interfàcia_utilizaire = |licéncia = Microsoft |estat_del_projècte = |plataformas_possiblas = |metòde_de_maj = [[Windows Update]] |gestionari_de_paquet = }} '''Windows Vista''' es un [[sistèma operatiu]] de [[Microsoft]] lançat lo 30 de genièr de 2007, de la seria dels [[Windows]], de la branca NT. Lo sistèma es lo remplaçant de [[Windows XP]]. Lo desvolopament foguèt especialament long; comencèt en mai de 2001 e a l'origina la sortida de Vista foguèt prevista a la fin de l'an 2003. L'interfàcia existís en 35 lengas mas pas en occitan. En cambi, èra la purmèira version de Windows permetent la seleccion d'una ''locale'' occitana, es díser, una traduccion occitana dau calendari. {{Paleta|Microsoft Windows}} [[Categoria:Microsoft Windows‎]] mxm2zssiltopqfvcjq6ewcynn84nyu4 0 62245 2500601 2415327 2026-05-15T02:00:20Z Alaric 506 44932 2500601 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Dialècte Gascon}} {{Riu |nom= Sava |imatge=[[Imatge:Grenade - pont sur la save.jpg|300px|Sava a Granada]] |longor=148 |Debit mejan=632 |comuna= |superf. bacin=1 152 |regim=Pluviau |Se geta dins=Garona |bacin fluv. coll= Garona |país= [[Occitània]] }} La '''Sava''' qu'ei ua aiga occitana [[afluent]]a de [[Garona]] ; que neish dens los Pirenèus près de [[Lanamesa]] e que's vueita dens Garona en aval de [[Granada (Nauta Garona)|Garona]]. == Parçans, departaments e vilas traucats == * Parçans: Bigòrra, Armanhac, Comenge * Departaments : [[Hauts Pirenèus]], [[Gers]], [[Hauta Garona]] * Vilas : [[Lanamesa]], [[Pinars]], [[Lombers]], [[Samatan (Gers)]], [[L'Isla de Baish]], [[Sent Blancat (Nauta Garona)|Sent Blancat]], [[Sent Laurenç (Comenge)|Sent Laurenç]], [[L'Isla de Haut]], [[Sent Pau de Sava]], [[Larran]] e [[Granada (Nauta Garona)|Garona]]. ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei ['sawɔ] (['saβɔ] per error, a distància, per confusion probabla dambe la saba deths arbes) <ref name = alaric>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth nom qu'ei atestat ''Sava'' ath sègle XII. Qu'ei tanben eth nom d'un afluent de [[Danubi]]. Segon [[Xavier Delamarre]], ''Sauos'', ''Saua'' qu'ei ua denominacion preceltica, « vielha europèa », compréner indoeuropèa anciana, shens precision, e non pas preindoeuropèa <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 230</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Aiga de Comenge]] [[Categoria:Aiga de Nauta Garona]] et3y25nu8pw8sl3icngpeldqd0h9vze 0 63096 2500602 2486518 2026-05-15T02:39:54Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500602 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montmaurin | nom2 = ''Montmaurin'' | imatge = Aile_thermale_(Villa_gallo-romaine_de_Montmaurin).JPG | descripcion = Era ''villa'' romana de Las Salas a Montmaurin. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Montmaurin (Haute-Garonne).svg |ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |insee= 31385 |cp= 31350 |cònsol= Bertrand Miro |mandat=[[2026]]-[[2032]] |longitud= 0.638055555556 |latitud= 43.225 |alt mini= 284 |alt mej=379 |alt maxi= 430 |km²= 8.45 |gentilici= Montmaurinois (en [[francés]]) |}} [[Imatge:VistaMontmaurin.jpg|thumb|center|400px|Vista de Montmaurin]] '''Montmaurin''' (''Montmaurin'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], en [[Nebosan]], situada en [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Qu'ei tanhenta de [[Bolonha de Gessa]] e traucada per un arriu, las Aiguadas (dab ua grafia aberranta en francés, ''La Seygouade''). [[Imatge:Map commune FR insee code 31385.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montmaurin | nòrd = [[Blajan]] | nòrd-èst = | èst = [[Era Espuga|L'Aspuga]] | sud-èst = [[Sarremesan]] | sud = [[Era Arròca|La Ròca]] | sud-oèst = | oèst = [[Nisan de Gessa]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [mummaw'rin], [munmaw'rin] (en descompausant) <ref name = alaric>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Eras fòrmas ancianas que son ''Montemauranno'', ''Montemaurano'' en 1291 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1869 e 1882, cercar sus Gallica</ref> (se i a pas d'error d'atribucion o auta). </br> ''Montmaurin'' qu'ei format deth latin ''mons'' [''montem''] e deth nom latin d'òme ''Maurinus'', o de ''mont'' e deth nom d'òme ''Maurin'' (ahar d'epòca) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465 e 471</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 29 868</ref>. Mès, se eras fòrmas ancianas corresponden ath lòc, que i a ''-Mauran'' e pas ''-Maurin'' : nom latin d'òme ''Maurus'', sufixe ''-anum'', puish ajustèr de ''mont'', donc « eth castèth de Mauran », puish modificacion deth nom de persona (atraccion probabla de [[Poimaurin]], qui èra ua vila). ==Istòria e patrimòni== [[Imatge:MonmaurinRoman.jpg|thumb|200px|left|Rèstas de la Villa romana de Montmaurin]] Situat au ras de las [[Gòrjas de Sava]], lo lòc de Monmaurin qu'es ric de mantuas estratas istoricas qui pujan au pregon dera preïstòria ; que i an trobat mantuas restas dont ua mandibula deth ''òme de Montmaurin''. Montmaurin qu'es tanben eth lòc on e ho bastida la [[villa romana de Montmaurin]] (la màger de las qui hon conservadas) qui las soas restas e hon horucadas en [[1946]]. Eras descobèrtas arqueologicas divèrsas que son expausadas dens eth musèu de la vila. Era villa, en dehòra deth vilatge, que's visita tanben. Eth patrimòni preïstoric qu'es totun miaçat per projèctes industriaus d'expletacion minièra. Pendent er Ancian Regime, Montmaurin qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Montmaurin qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 32 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==[[Heraudica|Eraldica]]== [[Imatge:Blason ville fr Montmaurin (Haute-Garonne).svg|100px|thumb|left|Escut de Monmaurin]]L'escut de Montmaurin que's blasona atau : ''escartierat, en purmèr d'aur deths tres paus de gules, ath dusau e ath tresau de sable cargat d'ua crotz Malta d'argent, en quautau d'aur dab duas vacas de gulas coletadas e clarinadas d'azur ; suu tot de sable dab ua colomna d'argent''. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31385 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bertrand Miro |Partit= |Qualitat= agricultor sus grana espleita}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Gabriel Amiel |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Silvia Belair |Partit= |Qualitat= emplegada }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Daniel Gaspin |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31385 |1793=425 |1800=419 |1806=434 |1821=502 |1831=496 |1836=519 |1841=525 |1846=515 |1851=570 |1856=500 |1861=484 |1866=475 |1872=453 |1876=444 |1881=427 |1886=437 |1891=391 |1896=349 |1901=323 |1906=307 |1911=291 |1921=254 |1926=244 |1931=253 |1936=259 |1946=206 |1954=227 |1962=186 |1968=178 |1975=191 |1982=225 |1990=205 |1999=198 |2005=213 |cassini=23695 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|385}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|385}}/8.45) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Montmaurin_-_Entrée.jpg Musee_montmaurin_entree.JPG|Entrada der ancian musèu. Musée_archéologique_de_Montmaurin_-_Vue_intérieure_E.jpg|Sala deth musèu navèth inaugurat en 2020 dens era capèra ND dera Hilhèra. Musée_archéologique_de_Montmaurin_-_Vue_intérieure_A.jpg|Musèu arqueologic. Musée_archéologique_de_Montmaurin_-_Buste_d'adolescent.jpg Musée_archéologique_de_Montmaurin_-_Crânes_A.jpg Montmaurin_-_Eglise_10.jpg|Era glèisa dera Assompcion. Panthera_leo_spelaea_MHNT.PAL.2009.0.1_Montmaurin_Pléistocène.jpg|Leon deras tutas trobat dens ua deras espuga. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31385 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] mw5d9qh0rz6jdo66lf82c0ncnwz1tq4 0 71047 2500605 2486736 2026-05-15T04:55:03Z Alaric 506 44932 2500605 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Pegulhan |nom2 = <i>''Péguilhan''</i> |imatge = Péguilhan_kerk_1.jpg |legenda = Era glèisa dera Nativitat dera Senta Verge. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Gasconha}} {{Comenge}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = {{Occitània (Region)}} |nom de division5 = Departament |division5 = {{Hauta Garona}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Pegulhan]] |còda = 31412 |ehess = |cp = 31350 |mapa = |imatge de mapa = | latitud = 43.3155555556 | longitud = 0.708055555556 |estatut = | altmin = 218 | altitud = | altmax = 345 |superfícia = 23.58 |populacion = {{popfr31|412}} |annada-pop = {{popfr31|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|412}}/23.58) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada e caplòc |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Pegulhan'''<ref>[https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm Toponimia occitana]</ref> (''Peguihan'', ''Peguilha'' ([[lengadocian|l.]])<ref name=TdF>[[Frederic Mistral]], ''[https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Peguihan%22&pg=PA518#v=onepage&q=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Peguihan%22&f=false Lo Tresaur dau Felibritge]''.</ref>; ''Péguilhan'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Qu'ei despuish lo 1èr de genèr de 2017 ua comuna navèra après que fusionè damb [[Lunats]]. Senglas comunas que vengón delegadas<ref>https://www.legifrance.gouv.fr/jo_pdf.do?id=JORFTEXT000033478315.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31412.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Pegulhan <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte</ref> | nòrd = [[Nenigan]] | nòrd-èst = [[Sent Harriòu]] | èst = [[Montesquiu de Guitaud]] | sud-èst = [[Montbernard]] | sud = [[Mondilhan]] | sud-oèst = [[Bolonha de Gessa]] | oèst = [[La Lana Arquèr]]<br>([[Gers (departament)|Gers]]) | nòrd-oèst = [[Lunats]] }} == Toponimia == Era prononciacion que sembla pertot [pegi'ʎan], [pegi'jan], [pygi'ʎan] (localament). I a pas de *[pegy'ʎan] relevat, mès... <ref name = alaric>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Le nom es atestat ''Pegulano'' en 1202 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 2057, cercar sus Gallica</ref> (eths escribas penavan a representar era palatalizacion, mèi que mèi dens un contèxte latin). </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Pegulhan'' que poiré representar un producte de ''podium'' [> ''puèg'' en lengadocian, sovent prononciat ''Pe-'' en ligason damb un nom o un adjectiu] e deth nom ancian deth vilatge, ''Aculianum'', format deth nom latin d'òme ''Aculius'' e deth sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 523</ref>. Era dificultat qu'ei dobla : eth resultat de ''podium'' qu'ei ''poi'' localament, non pas ''puèg'', e eth nom d'[[Aimeric de Peguilhan]] qu'en deuré guardar era marca clara, ath començament deth sègle XIII, quina que sia era fòrma. </br> Poderén eventualament pensar a un derivat de ''pecus'', « tropèth, bestiar », com los ''Peguilhèir''s <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 223</ref>citats per Bénédicte e Jean-Jacques Fénié , qui tractan pas de ''Pegulhan''. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Pegulhan'' que ven deth nom « romanic » de persona ''Paculianus'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 11 205</ref>. [[Imatge:Péguilhan_-_Panorama_du_village.jpg|thumb|500px|center|Panorama deth vilatge]] ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Pegulhan qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de [[Gasconha]], de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'es Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Pegulhan qu'èra deu [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 35 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31412 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]]|Fin= ([[2032]]) |Identitat=Céline Laurenties-Barrère |Partit= Orizonts |Qualitat= conselhèra departamentala}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat=Michel Brocas |Partit= |Qualitat=retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin=2008 |Identitat=Alex Castex |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1972]] |Fin=1977 |Identitat=Jean Cestac |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin=1972 |Identitat=Marcel Carrère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin=1965 |Identitat=Aimé Adam |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin=1959 |Identitat=Marcel Teulé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'es ara deu [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Composicion dera comuna navèra== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion <small> (darrèra populacion legala)</small> !Densitat (<small>ab/km²</small>) |- |[[Lunats]] |31307 |align=right|5,10 |align=right|{{popfrs31|307}} ({{popfrs31|0}}) |align=right|{{formatnum:{{#expr:({{popfrs31|307}}/5.1) round 2}}}} |- |Pegulhan ([[caplòc]]) |31412 |align=right|18,48 |align=right|{{popfrs31|412}} ({{popfrs31|0}}) |align=right|{{formatnum:{{#expr:({{popfrs31|412}}/18.48) round 2}}}} |- |''total'' |31412 |align=right|23,58 |align=right|{{popfr31|412}} ({{popfr31|0}}) |align=right|{{formatnum:{{#expr:({{popfr31|412}}/23.58) round 2}}}} |- |} == Demografia == {{Demografia |insee=31412 |1793=672 |1800=650 |1806=647 |1821=669 |1831=805 |1836=763 |1841=785 |1846=800 |1851=810 |1856=780 |1861=675 |1866=655 |1872=688 |1876=669 |1881=644 |1886=631 |1891=600 |1896=551 |1901=532 |1906=527 |1911=512 |1921=409 |1926=439 |1931=441 |1936=427 |1946=403 |1954=364 |1962=355 |1968=334 |1975=259 |1982=250 |1990=232 |1999=221 |2004=222 |cassini=26431 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|412}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|412}}/23.58) round 2}}}} ab/km². * 2018 : 212 (shens [[Lunats]]); 276 (calculat damb Lunats). 2022 : 255. ==Lòcs e monuments== <gallery> Péguilhan_kerk_2.jpg|Interior dera glèisa. Péguilhan_-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna Péguilhan_-_Monument_aux_morts.jpg Moulin_de_Péguilhan_3.jpg|Eth molin de Pegulhan Péguilhan_kasteel.jpg|Eth castèth de Vilanava Péguilhan_-_Chapelle_du_cimetière.jpg|Era capèra Senta Germana. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== * Lo trobador [[Aimeric de Peguilhan]]. ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha }} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] aqffscnamjjv34ca8k2x0yxi50yzy3t 0 74025 2500543 2215818 2026-05-14T13:32:26Z JackyM59 60827 Photograph updated 2500543 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Bouchain | nomcomuna2=Bouchain | imatge=Etang du Grand Large à Bouchain.jpg | descripcion=<!-- facultatif --> | lògo=<!-- facultatif --> | escut=<!-- facultatif --> | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Valenciennes|Valenciennes]] | canton=[[Canton de Bouchain|Bouchain]] | insee =59092 | sitweb= | cp =59111 | cònsol =Jacques-Pierre Boltz | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud=3.31777777778 |latitud=50.2844444444 | alt mini =31 | alt mej = | alt maxi =100 | km² =12.39 }} '''Bouchain''' es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais. Sa populacion en {{popfr59|0}} . ==Geografia== ==Istòria== {{Apertium|fr}} {{Original|fr}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59092 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jacques-Pierre Boltz|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59092 |1793= |1800=1128 |1806=1102 |1821=1198 |1831=1183 |1836=1148 |1841=1401 |1846=1463 |1851=1577 |1856=1632 |1861=1501 |1866=1504 |1872=1607 |1876=1685 |1881=1763 |1886=1859 |1891=1405 |1896=1527 |1901=1760 |1906=1716 |1911=2214 |1921=1732 |1926=2076 |1931=2434 |1936=2402 |1946=2421 |1954=2812 |1962=3505 |1968=3916 |1975=4826 |1982=4543 |1990=4317 |1999=4282 |2004= |2005= |2006=4187 |2007=4174 |2008=4126 |2009=4085 |cassini=5046 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59092 }} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] m0bykg1172eqej4op4ob64j8349rn3b 0 80461 2500563 2500268 2026-05-14T15:12:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* Principis de foncionament */ 2500563 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> jil0rnzdn2kzfu660echwa6rbs5prsl 2500565 2500563 2026-05-14T15:22:50Z Nicolas Eynaud 6858 /* Caracteristicas e tipes de resisténcia */ 2500565 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== ==== Poissança nominala ==== ==== Coeficients de temperatura ==== ==== Tension maximala ==== === Tipes de resisténcia === ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== ==== Resisténcia de jaç metallic ==== ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 61hduv5dq7jud6747tml1wvjpqd7uhm 2500569 2500565 2026-05-14T15:31:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Aplicacions */ 2500569 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== ==== Poissança nominala ==== ==== Coeficients de temperatura ==== ==== Tension maximala ==== === Tipes de resisténcia === ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== ==== Resisténcia de jaç metallic ==== ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> r6xu2kenc170ojdygqplk3sa3sq027l 2500588 2500569 2026-05-14T18:27:12Z Nicolas Eynaud 6858 /* Caracteristicas */ 2500588 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96. ==== Poissança nominala ==== ==== Coeficients de temperatura ==== ==== Tension maximala ==== === Tipes de resisténcia === ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== ==== Resisténcia de jaç metallic ==== ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 1p3vovm70sfqca3hthfngbhkz9q96fu 2500589 2500588 2026-05-14T18:35:31Z Nicolas Eynaud 6858 2500589 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== ==== Coeficients de temperatura ==== ==== Tension maximala ==== === Tipes de resisténcia === ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== ==== Resisténcia de jaç metallic ==== ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> m6l1mfrm6984gp61hv8e54adm9aud5r 2500590 2500589 2026-05-14T18:37:29Z Nicolas Eynaud 6858 /* Caracteristicas e tipes de resisténcia */ 2500590 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== ==== Coeficients de temperatura ==== ==== Tension maximala ==== === Tipes de resisténcia === ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== ==== Resisténcia de jaç metallic ==== ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> lh9vaneb8qqaeu86abxjkw1610ynvla 2500591 2500590 2026-05-14T18:43:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* Poissança nominala */ 2500591 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== ==== Tension maximala ==== === Tipes de resisténcia === ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== ==== Resisténcia de jaç metallic ==== ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8q162a1h5nyiy04kjamyrkdkzt56ekh 2500592 2500591 2026-05-14T18:52:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Coeficients de temperatura */ 2500592 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== === Tipes de resisténcia === ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== ==== Resisténcia de jaç metallic ==== ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> lpewd83rgt2sldkp2zfirrnr84bdyp9 2500607 2500592 2026-05-15T07:23:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Tension maximala */ 2500607 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== ==== Resisténcia de jaç metallic ==== ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> a0w69sze1syq9sy2nj2ij93defhmigr 2500608 2500607 2026-05-15T07:38:42Z Nicolas Eynaud 6858 /* Tipes de resisténcia */ 2500608 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== ==== Resisténcia de jaç metallic ==== ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> dh7l474pet8t3m2k6ghq80rkj1lr82d 2500609 2500608 2026-05-15T07:46:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç de carbòni */ 2500609 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> poe8rwjoqt7pxrb4m7g1yh68z00czrx 2500610 2500609 2026-05-15T07:52:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç metallic */ 2500610 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ii6pthmwlt5pjtbvpmucy93cucs4amu 2500611 2500610 2026-05-15T07:53:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Tipes de resisténcia */ 2500611 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 6wsh76ccwf5il7ko6wjrcoyuvs0ggir 2500612 2500611 2026-05-15T08:00:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç d'oxid metallic */ 2500612 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 99y45rru2lw7gvxzxuq3kowipw5qjjr 2500615 2500612 2026-05-15T09:04:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias bobinadas */ 2500615 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> mxusqcuhh6k6dcvcnzzc4u8q5944izh 2500616 2500615 2026-05-15T09:10:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias CMS */ 2500616 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ajpkak3hwbbpiuv7wzwgt3dscok7i0w 2500617 2500616 2026-05-15T09:21:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias variablas */ 2500617 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> izq0c8k5tu26xbvpu6fd9rx7nocjlk4 2500618 2500617 2026-05-15T09:22:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias variablas */ 2500618 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> auq7oajzuolxiahtnb29reew632sy2t 2500620 2500618 2026-05-15T09:32:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Còdi color */ 2500620 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> q4bp6tip48emw7islpfdfo3n7q0a8ap 2500622 2500620 2026-05-15T09:38:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Aplicacions */ 2500622 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran ami d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 4uww8eh7nqfi59fnpuq42xs06539t1g 2500623 2500622 2026-05-15T09:40:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* Aplicacions */ 2500623 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran ami d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electrolumiscent|electrolumiscent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 4csgz2dmrvl0fh2o90lsgz1en7fyf5a 2500624 2500623 2026-05-15T09:41:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* Limitacion dau corrent */ 2500624 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran ami d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 242vfwsns1uz90oofkx1tbkqlo41137 2500625 2500624 2026-05-15T09:45:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Divisor de tension */ 2500625 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran ami d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> l8hgmndwdzti6s4pmbm74sxerpgqypc 2500626 2500625 2026-05-15T09:59:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* Polarizacion de compausants actius */ 2500626 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran ami d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent une etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> bbpb1a81b6e0k68ucsr80msfq82dc4j 2500627 2500626 2026-05-15T10:00:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Polarizacion de compausants actius */ 2500627 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran ami d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent une etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC === === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 4peyuaikhcfnb2g6yk0ee9d60szad2d 2500628 2500627 2026-05-15T10:13:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Filtres RC */ 2500628 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran ami d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent une etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 5m1mxpsia6755zvrs9kkaw5ajpuwkx9 2500629 2500628 2026-05-15T10:15:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Mesura */ 2500629 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran ami d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent une etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcia per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 6841k28nh2x0mlb9uocezmb7wcprwpx 2500630 2500629 2026-05-15T10:17:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Aplicacions */ 2500630 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/+C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent une etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcia per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 2wpycb1opi09u382pgcw4kjk5d0trk9 2500631 2500630 2026-05-15T10:17:25Z Nicolas Eynaud 6858 /* Coeficients de temperatura */ 2500631 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb de frequéncias bassas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent une etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcia per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 3238c6sshr7offlzxu7ecqpck8hsm0y 2500632 2500631 2026-05-15T10:19:56Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias bobinadas */ 2500632 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent une etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcia per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 76jdwnl9ye97i06jik74nt40tszb2hn 2500633 2500632 2026-05-15T10:20:47Z Nicolas Eynaud 6858 2500633 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 6y5kbw41zrx5ix69wl8ncyo38kvo7zh 2500634 2500633 2026-05-15T10:30:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'efiech Joule */ 2500634 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]], que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 2uqbekjy9eri6tifnm5ofqhofrzp13n 2500635 2500634 2026-05-15T10:45:03Z Nicolas Eynaud 6858 2500635 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]], que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 7a74gawbkq6rplxsxfgzzm0wdshd2bo 2500639 2500635 2026-05-15T10:55:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo bruch electric */ 2500639 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> kykuvxbb5lxfsxny79bebzzp6z4z7p5 2500641 2500639 2026-05-15T11:06:23Z Nicolas Eynaud 6858 /* Filtres RC e RLC */ 2500641 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 7xrigvjw6vn0y1tymtrah52avcaxmu8 2500642 2500641 2026-05-15T11:06:41Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2500642 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> f63hqarbryxcaiael0h47x9uq2yr6v7 2500643 2500642 2026-05-15T11:08:12Z Nicolas Eynaud 6858 /* Filtres RC e RLC */ 2500643 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8wlf7ci9vyh5pgbip9bxyrusg7pgqre 2500644 2500643 2026-05-15T11:18:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* Principis de foncionament */ 2500644 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 7u0fywztlodqd7i7gz72vymnlyl41wv 2500645 2500644 2026-05-15T11:19:50Z Nicolas Eynaud 6858 /* Poissança nominala */ 2500645 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ), indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> nwhw2anvjhf559ey3iovzv0ccq9xp0h 2500646 2500645 2026-05-15T11:20:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Valor nominala e tolerància */ 2500646 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 2msg56eh32oangfh2xl6rgffzbganj5 2500647 2500646 2026-05-15T11:22:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Divisor de tension */ 2500647 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simple d'una resisténcia. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 56j3iih4n0xyxs3656fww55ujhgcrx1 2500648 2500647 2026-05-15T11:31:54Z Nicolas Eynaud 6858 /* Limitacion dau corrent */ 2500648 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> kefk7vpznxwi40kiaf7pma1qriykb36 0 103384 2500596 2500478 2026-05-15T01:27:29Z Alaric 506 44932 + clar 2500596 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cardelhac | nom2 = ''Cardeilhac'' | imatge = 055_Cardeilhac_(31350).jpg | descripcion = Glèisa Sent Vincenç. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31108 | cp = 31350 | cònsol = Raymond Boyer | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.6844 | latitud = 43.2983 | alt mini = 335 | alt mej = | alt maxi = 488 | km² = 18.41 }} '''Cardelhac'''{{RepTopMP}} (''Cardeilhac'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31108.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Cardelhac | nòrd = [[Charlàs]] | nòrd-èst = [[Sent Lari e Bojan]] | èst = [[Sent Marcèth]] | sud-èst = [[Laloret e era Fitau]] | sud = [[Lòdas]] | sud-oèst = | oèst = [[Era Arròca|La Ròca]] | nòrd-oèst = [[Sarremesan]] }} ==Toponimia== Era prononciacion dens divèrsas comunas a l'entorn qu'ei [karde'ʎak] o mei sovent [karde'jak] (degradacion recenta de la lenga, probable) <ref>contributor Alaric, 11 e 12 de mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], Astor, ''Cardelhac'' que ven deth nom gallic d'òme ''Cardelia'', damb eth sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 147, a ''Cardaillac''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 954</ref>. ''Cardelia'' ei vertadèrament atestat ? </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], los Féniés, ''Cardelhac'' que ven deth nom gallic d'òme ''Caratilius'', damb eth sufixe ''-acos'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 3 206</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 121</ref>. Segon [[Xavier Delamarre]], er etime qu'ei ''*caratiliācon'', deth nom celtic d'òme ''Caratilios'', derivat en ''-ācon'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 105, 291, 334</ref>. Totis eths autors que reproduseishen era error de Dauzat e que plaçan Cardelhac en [[Gironda (departament)|Gironda]] ! ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Cardelhac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Vincenç. En 1790, Cardelhac qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 9 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31108 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Raymond Boyer |Partit= shens |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Claude Dubernard|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31108 |1793=544 |1800=574 |1806=550 |1821=593 |1831=679 |1836=755 |1841=745 |1846=702 |1851=772 |1856=796 |1861=725 |1866=742 |1872=656 |1876=685 |1881=631 |1886=627 |1891=577 |1896=516 |1901=521 |1906=546 |1911=532 |1921=514 |1926=512 |1931=510 |1936=512 |1946=390 |1954=361 |1962=363 |1968=310 |1975=264 |1982=232 |1990=251 |1999=230 |cassini=6920 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|108}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|108}}/18.41) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> 117_Cardeilhac_(31350).jpg|Er ostau de comuna. Cardeilhac_-_Entrée.jpg|Ua entrada deth vilatge. 112_Cardeilhac_(31350).jpg|Eth monument aths mòrts. Cardeilhac_-_Le_lavoir.jpg|Eth lavader. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31108 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] nxdae5smofl9axfdhhh40w271bjoitm 0 103402 2500570 2500495 2026-05-14T15:36:23Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500570 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Charlàs | nom2= ''Charlas'' | imatge=061_Charlas_(31350).jpg | descripcion= Era maison comuna | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31138 | cp = 31350 | cònsol = Jean-Pierre Duclos | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.6942 | latitud= 43.2278 | alt mini = 267 | alt mej = | alt maxi = 447 | km² = 11.32 }} '''Charlàs'''{{RepTopMP}} (''Charlas'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31138.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Comunas limitròfas | comuna = Charlàs | nòrd = [[Sent Pèr deth Bòsc]] | nòrd-èst = [[Montgalhard de Sava]] | èst = [[Saman (Nauta Garona)|Saman]] | sud-èst = [[Sent Lari e Bojan]] | sud = [[Cardelhac]] | sud-oèst = [[Sarremesan]] | oèst = [[Era Espuga|L'Aspuga]] | nòrd-oèst = [[Blajan]] }} ==Toponimia== ===Avesac=== Era prononciacion qu'ei [awe'zak] (informators nombroses) <ref name = alaric/>. Eth nom d'Avesac que vienerè deth nom d'òme latin ''Avitius'' damb eth sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 40, a ''Auzas''</ref>. Avesac qu'èra probablament ua grana propietat antica. Segon [[Xavier Delamarre]], eths noms de tipe ''Avesac'', ''Ausac'', ''Avesa'', ''[[Aidac]]'', ''[[Avesan]]'' que son, o pòden estar, formacions purament celticas, basadas sus un nom celtic d'òmi ''Auitos'' o (com ací) ''Auitios'', qui mian aths medishs resultats qu'eths noms latins corresponents. L'autor que cita noms atestats com ''Avitianomara'', a [[Dijon]], e ''Avito-ri(x)'', en [[Granda Bretanha|Grana Bretanha]], qui pòden dificilament estar compausats mixtes latin-celtic, damb un prumèr element qui seré latin<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 67, 286, 326-327</ref>. ===Charlàs=== Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni Astor, nimèi eths Féniés, non diden arren de ''Charlàs''. Eras fòrmas ancianas mancan per i véder clar sus aqueth toponime d'aparéncia en partida francesa. Era prononciacion qu'ei [ʃar'las] e non pas [tʃar'las] (informators de divèrsas comunas <ref name = alaric>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. ===Hoeganac=== La prononciacion aproximativa qu'ei [hoega'nak] a [[Era Espuga|L'Aspuga]] <ref name = alaric/>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Charlàs qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Pèr. Tanlèu 1790, Charlàs qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 12 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent eth Ancian Regime, era parròpia d'Avezac (en francés, probablament ''Avesac'' en gascon) qu'èra dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Montgalhard de Sava|Montgalhard]], qu'ei Nòsta Dauna <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p.3 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31138 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean Pierre Duclos |Partit= shens |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Cambus|Partit= [[Partit Radical d’Esquèrra]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31138 |1793=575 |1800=553 |1806=519 |1821=510 |1831=596 |1836=619 |1841=594 |1846=610 |1851=609 |1856=567 |1861=558 |1866=556 |1872=525 |1876=516 |1881=522 |1886=539 |1891=543 |1896=507 |1901=431 |1906=483 |1911=507 |1921=509 |1926=409 |1931=402 |1936=327 |1946=307 |1954=301 |1962=286 |1968=249 |1975=222 |1982=221 |1990=196 |1999=189 |2004=201 |cassini=8438 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|138}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|138}}/11.32) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Imatge:031_Charlas_(31350).jpg|thumb|left|300px|Glèisa Sent Pèr e Sent Pau]] ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31138 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 1udl70ggl05gsruw92kvpkdvb8fho88 0 103420 2500577 2486382 2026-05-14T15:59:19Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500577 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Escanacraba | nom2 = ''Escanecrabe'' | imatge = Escanecrabe_-_Eglise_C.jpg | descripcion = Era glèisa Sent Macari. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Escanecrabe (Haute-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31170 | cp = 31350 | cònsol = Jean-Claude Arseguet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Escanécrabais'' (en [[francés]]) | longitud = 0.749722222222 | latitud = 43.2738888889 | alt mej = | alt mini = 240 | alt maxi = 376 | km² = 16.07 |}} '''Escanacraba'''{{RepTopMP}} (''Escanecrabe'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], situada en lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31170.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Escanacraba | nòrd = [[Montbernard]] | nòrd-èst = [[Casterar e Vinhòlas]] | èst = [[Esparron (Nauta Garona)|Esparron]] | sud-èst = [[Cassinhabèra e Tornàs]] | sud = | sud-oèst = [[Siadors]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Mondilhan]] }} == Toponimia == [[Imatge:Escanecrabe - Entrée.jpg|300px|thumb|centre|Panèu d'entrada a Escanacraba.]] Era prononciacion qu'ei pertot [es,kanɔ'krabɔ] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Escanacraba'' que designa un lòc o un passatge perilhós, arrabent, escalabrós, quitament per eras crabas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 269</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 22 363</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 765</ref>. == Istòria == Pendent l'Ancian Regime, Escanacraba o Sent Sabin d'Escanacraba qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de [[Gasconha]], de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable de la glèisa qu'ei Sent Macari. Tanlèu 1790, Escanacraba qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 14 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31170 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]]) |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Claude Arseguet |Partit= shens |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Émile Gares|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat=Amédée Vincent |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1968]] |Fin= 1989 |Identitat= Albert Belloc|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1968 |Identitat=Armand Rançon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deu [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31170 |1793=708 |1800=740 |1806=786 |1821=851 |1831=805 |1836=345 |1841=821 |1846=826 |1851=852 |1856=786 |1861=753 |1866=791 |1872=714 |1876=685 |1881=662 |1886=640 |1891=575 |1896=572 |1901=526 |1906=504 |1911=503 |1921=398 |1926=431 |1931=398 |1936=393 |1946=370 |1954=352 |1962=304 |1968=278 |1975=226 |1982=211 |1990=225 |1999=240 |cassini=12908 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|170}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|170}}/16.07) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Escanecrabe_-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Escanecrabe_-_Panorama.jpg Escanecrabe_-_Le_monument_aux_morts_B.jpg|Eth monument aths mòrts. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31170}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] m5egh23662j7rdzmf45kdvk1jc9wgp1 0 103442 2500578 2486444 2026-05-14T16:10:14Z Alaric 506 44932 2500578 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Gençac de Bolonha | nom2 = ''Gensac-de-Boulogne'' | imatge = Gensac-de-Boulogne_-_Eglise_de_La_Nativité_13.jpg | descripcion = Era glèisa dera Nativitat. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31218 | cp = 31350 | cònsol = Daniel Sabathé | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2539 | longitud = 0.5875 | alt mini = 289 | alt mej = | alt maxi = 438 | km² = 10.96 }} '''Gençac de Bolonha'''{{RepTopMP}} (''Gensac-de-Boulogne'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31218.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Gençac | nord = | nord-est = [[Bolonha de Gessa]] | est = [[Blajan]] | sud-est = | sud = [[Nisan de Gessa]] | sud-ouest = [[Sent Lop de Comenge]] | ouest = [[Jalamur]] <br /><small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nord-ouest = [[La Lana (Hauts Pirenèus)]] <br /><small>([[Hauts Pirenèus]])</small> }} [[Imatge:Gensac-de-Boulogne_-_Panorama.jpg|thumb|center|600px]] ==Toponimia== Era prononciacion dens divèrsas comunas a l'entorn qu'ei [ʒen'sak] <ref>contributor Alaric, 11 e 12 de mai de 2026</ref>. </br> Eth nom de Gençac que ven deth nom d'òme latin ''Gentius'', damb eth sufixe ''-acu(m)'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 315</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 929</ref>, latinizacion d'un sufixe celtic ''-ācon''. Que's tracta doncas d'ua anciana proprietat galloromana. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], eth nom ''Gentios'' qu'ei [probablament ?] celtic. Noms de persona celtics qu'i son aparentats (''Ad-gentius'', ''Ate-genta'', ''Bitu-gentus'', etc <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 157, 298 e 348</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Gençac d'Aurinhac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Gençac qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]. Era comuna que pren oficiaument eth nom de ''Gensac-de-Boulogne'' per decret deth 31 de deceme de 1929 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 18 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31218 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Daniel Sabathé |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31218 |1793=343 |1800=314 |1806=365 |1821=341 |1831=432 |1836=485 |1841=442 |1846=482 |1851=465 |1856=403 |1861=420 |1866=402 |1872=394 |1876=379 |1881=409 |1886=370 |1891=360 |1896=402 |1901=366 |1906=347 |1911=298 |1921=265 |1926=239 |1931=217 |1936=205 |1946=210 |1954=200 |1962=196 |1968=172 |1975=147 |1982=122 |1990=117 |1999=141 |max=400 |cassini=15426 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|218}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|218}}/10.96) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Gensac-de-Boulogne_-_La_mairie.jpg Gensac-de-Boulogne_-_Eglise_de_La_Nativité_14.jpg Gensac-de-Boulogne_-_Eglise_de_La_Nativité_12.jpg Gensac-de-Boulogne_-_Entrée.jpg Gensac-de-Boulogne_-_Le_monument_aux_morts.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31218 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] l9ejsys9w83lh96i1wyca0hubjv4gh6 0 103482 2500579 2486469 2026-05-14T16:16:24Z Alaric 506 44932 2500579 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Lunats |nom2 = <i>''Lunax''</i> |imatge = Lunax_1.JPG |legenda = Vista generala. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Gasconha}} {{Comenge}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = {{Occitània (Region)}} |nom de division5 = Departament |division5 = {{Nauta Garona}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Sent Gaudenç ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Pegulhan]] |còda = 31307 |ehess = |cp = 31350 |mapa = |imatge de mapa = | latitud = 43.3403 | longitud = 0.6878 |estatut = | altmin = 217 | altitud = 292 | altmax = 298 |superfícia = 5.01 |populacion = {{popfrs31|307}} |annada-pop = {{popfrs31|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs31|307}}/5.01) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Lunats'''{{RepTopMP}} o '''Lunacs''' (''Lunax'' en [[francés]]) qu'ei ua anciana [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Qu'ei dempuèi eth 1èr de genèr de 2017 ua comuna delegada après que fusionè damb [[Pegulhan]]<ref>https://www.legifrance.gouv.fr/jo_pdf.do?id=JORFTEXT000033478315.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31307.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | élision = | commune = Lunats | nord = [[Nenigan]] | nord-est = | est = [[Pegulhan]] | sud-est = | sud = [[Pegulhan]] | sud-ouest = [[La Lana Arquèr]]<br>([[Gers (departament)|Gers]]) | ouest = [[Sent Blancat]]<br>([[Gers (departament)|Gers]]) | nord-ouest = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [ly'naks] <ref>contributor Alaric, 11 de mai de 2026</ref>, degradacion probablament recenta per [lynats]. </br> Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Lunats'' que ven deth nom gallic d'òme ''Lunus'' damb eth sufixe ''-ate'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 416, a ''Luë''</ref>. Aquera solucion qu'explica mau ua finala en ''-ats'', qui deuré meilèu estar ''-aç'' (o ''-at'' eventualament). Que i a pr'aquò ua auta solucion. Una fòrma d'origina que devèva estar ''*Lunac''. La fòrma actuala qu'es ath plurau, çò qui se pòt explicar, ar imatge de fenomèns coneishuts mèi ar oèst, on eths gentilicis se hasèn sovent shens sufixe <ref>Miquèu Audoièr, ''Ua solucion unica a un problèma doble : lo grop -ts, fonetica istorica e toponimia'', País Gascons n°269, pp. 8-9, Ortès, Noveme-Deceme de 2013</ref>. Eths ''*Lunacs'' qu'èran donc probablament er ensemble deths poblants de ''*Lunac'', puish aqueth collectiu que's seré con-honut damb eth nom deth vilatge e dera parròpia. Cf. [[Leujac]] ([[Tarn e Garona]]) e [[Leujats|Leujacs]] ([[Gironda (departament)|Gironda]]). Cau pas donar tròp d'importància aths gentilicis en francés, sovent artificials, mès aqueste, ''Lunacaise, Lunacais'', que sembla marcar un sentiment que ''Lunac'' es ua varianta de ''Lunacs''. Era grafia occitana que poiré donc estar logicament ''Lunacs''. Que demòra ua dificultat : dens ''Lunac'', ''-n-'' etimologica que s'amudeish en gascon.</br> [[Ernèst Negre|Negre]] que tempta ua solucion : ''Licinacius'', puish era atraccion deth latin ''lunatus'', « en mieja lua ». Era suposicion qu'ei arbitrària e règla pas eth problèma : ''lunatus'' > ''*luat''. Astor e eths Féniés que's calan. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Lunacs qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Senta Margalida. Tanlèu 1790, Lunacs qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 27 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31307 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= deceme de [[2016]] |Identitat= Marc Castex|Partit=[[UMP|LR]] |Qualitat= retirat d'agricultor; cònsol delegat 2017-2020 }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth canton de [[Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31307 |1793=228 |1800=167 |1806=205 |1821=253 |1831=256 |1836=233 |1841=237 |1846=166 |1851=210 |1856=237 |1861=210 |1866=200 |1872=183 |1876=180 |1881=195 |1886=186 |1891=164 |1896=193 |1901=167 |1906=168 |1911=159 |1921=125 |1926=124 |1931=130 |1936=131 |1946=122 |1954=94 |1962=99 |1968=104 |1975=80 |1982=73 |1990=67 |1999=56 |cassini=20347 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfrs31|0}} la populacion èra de {{popfrs31|307}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfrs31|307}}/5.1) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Lunax kasteel.jpg|Eth castèth de Lunacs. Lac_de_la_Gimone_dam.jpg|Lac de Gimona. D41_(Haute-Garonne)_1.jpg|Entrada deth vilatge. L'église_de_Lunax.JPG|Era glèisa Senta Margalida. Lunax.JPG|Interior deth vilatge. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31307}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] hqmhru09feg5whkl3u4d831oeqe9npa 0 103507 2500595 2486470 2026-05-15T01:05:42Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500595 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mondilhan | nom2 = ''Mondilhan'' | imatge = Mondilhan_straat.jpg | descripcion = Carrèra en direccion de Bolonha. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Comenge}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31350 | cp = 31350 | cònsol = Christelle Gilloux | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud = 0.7092 | latitud = 43.295 | alt mini = 244 | alt mej = | alt maxi = 390 | km² = 10.02 }} '''Mondilhan'''{{RepTopMP}} (''Mondilhan'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], situada en lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31350.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Mondilhan | nòrd = [[Pegulhan]] | nòrd-èst = [[Montbernard]] | èst = [[Escanacraba]] | sud-èst = [[Siadors]] | sud = [[Sent Pèr deth Bòsc]] | sud-oèst = | oèst = [[Bolonha de Gessa]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [mundi'jan], (degradacion recenta de la lenga, probable, per [mundi'ʎan]). </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Mondilhan'' que ven benlèu deth nom galloroman d'òme ''*Monetilius'', inatestat, derivat deth gallic ''Moneta'', damb eth sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 464</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Mondilhan'' que ven benlèu deth nom romanic de persona ''Mundilo'', tractat com ''*Mundilius'', damb eth sufixe ''-anum'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 9842, p. 603</ref>. ===Taurinhan=== Ath nòrd-èst de Mondilhan. Escrit ''Taurignan'' sus era mapa de Cassini, ''Tourignan'' sus eras mapas seguentas. Es ua tecoèra, un quartièr <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2736, cercar sus Gallica</ref>. Qu'ei un nom meilèu corrent ar entorn : [[Taurinhan deth Castèth]], [[Taurinhan eth Vielh]], [[Taurinyà]], explicable per un nom latin d'òme ''Taurinius'', damb eth sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 670</ref> (se eth nom es pas un transferiment). ==Istòria== Pendent Er Ancian Regime, Mondilhan qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Bertomiu. Tanlèu 1790, Mondilhan qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 30 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31350 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christelle Gilloux|Partit= |Qualitat= foncion publica}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Joseph Gaspard|Partit= divèrs esquèrra|Qualitat= retirat d'agricultor}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deu [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31350 |1793=386 |1800=368 |1806=410 |1821=415 |1831=501 |1836=462 |1841=457 |1846=457 |1851=434 |1856=415 |1861=382 |1866=336 |1872=347 |1876=300 |1881=321 |1886=365 |1891=306 |1896=282 |1901=281 |1906=266 |1911=251 |1921=222 |1926=231 |1931=222 |1936=217 |1946=200 |1954=183 |1962=193 |1968=173 |1975=139 |1982=123 |1990=107 |1999=80 |2004=90 |max=501 |cassini=24155 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|350}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|350}}/10.02) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Mondilhan_kerk.jpg|Era glèisa Sent Bertomiu. Mondilhan_-_Le_monument_aux_morts.jpg Mondilhan_-Entrée.jpg Mondilhan_oriëntatiefafel.jpg|Taula d'orientacion. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31350 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 95jhe8j5k6nu00fhudqmlbdvxve2bq3 0 103521 2500598 2486497 2026-05-15T01:42:16Z Alaric 506 44932 2500598 wikitext text/x-wiki {{omon|Montgalhard (omonimia)}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Montgalhard de Sava | nom2= ''Montgaillard-sur-Save'' | imatge=Montgaillard-sur-Save_-_L'église_A.jpg | descripcion= Era glèisa Sent Laurenç | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31378 | cp = 31350 | cònsol = Jérôme Maleplate | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.73 | latitud= 43.255 | alt mini = 255 | alt mej = | alt maxi = 363 | km² = 4.13 }} '''Montgalhard de Sava'''{{RepTopMP}} (''Montgaillard-sur-Save'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31378.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montgalhard | nòrd = | nòrd-èst = [[Siadors]] | èst = | sud-èst = | sud = [[Saman (Nauta Garona)|Saman]] | sud-oèst = | oèst = [[Charlàs]] | nòrd-oèst = [[Sent Pèr deth Bòsc]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [munga'ʎar] o [munga'jar]. Eth nom de l'aiga ''Sava'' qu'ei ['sawɔ] (['saβɔ] per error, a distància, per confusion probabla dambe la saba deths arbes). </br> Eth nom qu'ei atestat ''Montgalhard'' ath sègle XII <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1874, cercar sus Gallica</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Montgalhard'' que ven deth latin ''mons'' [''montem''] e de ''galhard'' qui representa era valor militara de la hortalessa <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-473</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], eth sens de ''galhard'' qu'ei « gai, valent, excellent, hòrt » <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 823</ref>. </br> Jacques Astor qu'atribueish a ''galhard'' eth sens de « vigorós, hòrt » <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 516</ref>. </br> Per [[Montgalhard (Tarn e Garona)|er omonime lomanhòu]], Burgan e Lafon que donan a ''galhard'' eth sens de « solidament fortificat » e tanben de « gai, gaujós, audaciós, valent, coratjós, adret, vigorós » e que brembran era etimologia gallica (segon P.Y. Lambert e J. Lacroix), ''*galia'', qui representava la fòrça; eths derivats celtics que significan era fòrça, era furor guerrèra, eth poder, era poténcia, damb ua connotacion d'origina d'efervescéncia, de furor. Eth nom ''mont'' qu'ei derivat de ''montem'' <ref>Paul Burgan, André Lafon, ''Toponymie du Tarn-et-Garonne'', Association Antonin Perbosc, 2006, p. 187-188</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Montgalhard o Montgalhard d'Aurinhac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Laurenç. Tanlèu 1790, Montgalhard qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]. Per decret deu 31 de deceme de 1929, era comuna que prengó eth nom oficiau de ''Montgaillard-sur-Save'' <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 32 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31378 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jérôme Maleplate |Partit= |Qualitat= foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat=Julien Chainet |Partit= [[PS]] |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2014 |Identitat= Thérèse Leroy|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31378 |1793=187 |1800=285 |1806=187 |1821=208 |1831=216 |1836=226 |1841=213 |1846=209 |1851=211 |1856=190 |1861=184 |1866=179 |1872=150 |1876=149 |1881=147 |1886=156 |1891=143 |1896=131 |1901=126 |1906=131 |1911=149 |1921=120 |1926=118 |1931=121 |1936=115 |1946=96 |1954=91 |1962=98 |1968=83 |1975=64 |1982=63 |1990=69 |1999=66 |cassini=23443 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|378}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|378}}/4.13) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Montgaillard-sur-Save-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Montgaillard-sur-Save-_Entrée.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31378 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] c5lz5otq4cuol1r7d8rbmv415z8rgq8 2500600 2500598 2026-05-15T01:58:30Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2500600 wikitext text/x-wiki {{omon|Montgalhard (omonimia)}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Montgalhard de Sava | nom2= ''Montgaillard-sur-Save'' | imatge=Montgaillard-sur-Save_-_L'église_A.jpg | descripcion= Era glèisa Sent Laurenç | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31378 | cp = 31350 | cònsol = Jérôme Maleplate | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.73 | latitud= 43.255 | alt mini = 255 | alt mej = | alt maxi = 363 | km² = 4.13 }} '''Montgalhard de Sava'''{{RepTopMP}} (''Montgaillard-sur-Save'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31378.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montgalhard | nòrd = | nòrd-èst = [[Siadors]] | èst = | sud-èst = | sud = [[Saman (Nauta Garona)|Saman]] | sud-oèst = | oèst = [[Charlàs]] | nòrd-oèst = [[Sent Pèr deth Bòsc]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [munga'ʎar] o [munga'jar]. Eth nom de l'aiga ''Sava'' qu'ei ['sawɔ] (['saβɔ] per error, a distància, per confusion probabla dambe la saba deths arbes) <ref name = alaric>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Eth nom qu'ei atestat ''Montgalhard'' ath sègle XII <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1874, cercar sus Gallica</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Montgalhard'' que ven deth latin ''mons'' [''montem''] e de ''galhard'' qui representa era valor militara de la hortalessa <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-473</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], eth sens de ''galhard'' qu'ei « gai, valent, excellent, hòrt » <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 823</ref>. </br> Jacques Astor qu'atribueish a ''galhard'' eth sens de « vigorós, hòrt » <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 516</ref>. </br> Per [[Montgalhard (Tarn e Garona)|er omonime lomanhòu]], Burgan e Lafon que donan a ''galhard'' eth sens de « solidament fortificat » e tanben de « gai, gaujós, audaciós, valent, coratjós, adret, vigorós » e que brembran era etimologia gallica (segon P.Y. Lambert e J. Lacroix), ''*galia'', qui representava la fòrça; eths derivats celtics que significan era fòrça, era furor guerrèra, eth poder, era poténcia, damb ua connotacion d'origina d'efervescéncia, de furor. Eth nom ''mont'' qu'ei derivat de ''montem'' <ref>Paul Burgan, André Lafon, ''Toponymie du Tarn-et-Garonne'', Association Antonin Perbosc, 2006, p. 187-188</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Montgalhard o Montgalhard d'Aurinhac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Laurenç. Tanlèu 1790, Montgalhard qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]. Per decret deu 31 de deceme de 1929, era comuna que prengó eth nom oficiau de ''Montgaillard-sur-Save'' <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 32 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31378 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jérôme Maleplate |Partit= |Qualitat= foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat=Julien Chainet |Partit= [[PS]] |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2014 |Identitat= Thérèse Leroy|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31378 |1793=187 |1800=285 |1806=187 |1821=208 |1831=216 |1836=226 |1841=213 |1846=209 |1851=211 |1856=190 |1861=184 |1866=179 |1872=150 |1876=149 |1881=147 |1886=156 |1891=143 |1896=131 |1901=126 |1906=131 |1911=149 |1921=120 |1926=118 |1931=121 |1936=115 |1946=96 |1954=91 |1962=98 |1968=83 |1975=64 |1982=63 |1990=69 |1999=66 |cassini=23443 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|378}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|378}}/4.13) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Montgaillard-sur-Save-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Montgaillard-sur-Save-_Entrée.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31378 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] ojpi0xcwg65obln1jeugm93u01v1m8d 0 103527 2500603 2486556 2026-05-15T04:00:40Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500603 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Nenigan | nom2= Nénigan | imatge= Nénigan kerk.jpg | descripcion= Era glèisa Sent Cristau. | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31397 | cp = 31350 | cònsol = Damien Crespin | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.7033 | latitud= 43.3583 | alt mini = 213 | alt mej = | alt maxi = 297 | km² = 2.38 }} '''Nenigan'''{{RepTopMP}} (''Nénigan'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada en lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31397.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Nenigan | nòrd = [[Poimaurin]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Harriòu]] | sud-èst = | sud = [[Pegulhan]] | sud-oèst = | oèst = [[Sent Blancat (Astarac)|Sent Blancat]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | nòrd-oèst = [[Sarcòs]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion dens eras comunas vesias qu'ei [neni'gan], mès i a de fòrmas dissimiladas, [nani'gan] e [lani'gan] a Nenigan <ref name = alaric>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Era dissimilacion consonantica en ''n-n'' > ''l-n'' qu'ei completament normala puish que era succession de duas ''n'' ei vocalament malaisida, era dissimilacion vocalica ''e-i'' > ''a-i'' que's compren tanben (''a'' qu'ei pas tan prèp de ''i'' com ''e''). Çò qui estona mei qu'ei era abséncia de dissimilacion dens eras comunas vesias; i a pas agut de suggestion de l'enquistaire. </br> Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni Astor, nimèi eths Féniés, non disen arren de Nenigan.</br> ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Nenigan qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de [[Gasconha]], de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'ei Sent Cristau. Tanlèu 1790, Nenigan qu'èra deu [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 33 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31397 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Damien Crespin |Partit= shens |Qualitat= profession liberala }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Louis Gautier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 2001 |Identitat=Charles Lafforgue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31397 |1793=122 |1800=123 |1806=145 |1821=164 |1831=161 |1836=141 |1841=143 |1846=146 |1851=175 |1856=155 |1861=161 |1866=153 |1872=130 |1876=121 |1881=124 |1886=120 |1891=117 |1896=117 |1901=108 |1906=123 |1911=92 |1921=81 |1926=68 |1931=61 |1936=60 |1946=55 |1954=63 |1962=63 |1968=64 |1975=61 |1982=59 |1990=59 |1999=55 |2005=56 |cassini=24676 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|397}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|397}}/2.38) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Nénigan_1.jpg|Era D 84. Mairie_de_Nénigan.JPG|Er ostau de comuna en 2015. Salles_des_fêtes_de_Nénigan.JPG|Era sala deras hèstas. Nénigan_-_Eglise_10.jpg|Era glèisa Sent Cristau. Nénigan_-_Eglise_11.jpg Monument_aux_morts_de_Nénigan.JPG </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31397 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 12jstgavtpm6wg0go1npmlvs286rip5 0 103528 2500604 2486580 2026-05-15T04:11:27Z Alaric 506 44932 2500604 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom = Nisan de Gessa | nom2 = Nizan-Gesse | imatge= Nizan_-_Eglise_14.jpg | descripcion= Era glèisa Sent Pèr e Pau. | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31398 | cp = 31350 | cònsol = Mathieu Solle | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.598333333333 | latitud= 43.2341666667 | alt mini = 320 | alt mej = | alt maxi = 476 | km² = 8.64 }} '''Nisan de Gessa'''{{RepTopMP}} (''Nizan-Gesse'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31398.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Nisan de Gessa | nòrd = [[Gençac de Bolonha]] | nòrd-èst = [[Blajan]] | èst = [[Montmaurin]] | sud-èst = [[Era Arròca|La Ròca]] | sud = [[Sarracauva]] | sud-oèst = [[Belestar (Nauta Garona)|Belestar]] | oèst = [[Bajordan]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = [[Sent Lop de Comenge]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei pertot [ni'zan] <ref name = alaric>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Eras fòrmas ancianas que son ''de Anisano'' en 1387, ''de Anizan'' en 1543 <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 9 843</ref>. </br> ''Nisan'' que ven deth nom latin d'òme ''Anitius'', damb eth sufixe ''-anum'', puish l'iniciala ''A-'' qu'estó presa per la preposicion e amudida per aferèsi <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 498</ref>{{,}}<ref name = erne/>. Que i a tanben era possibilitat deth nom celtic d'òme ''Nitios'', qui a pas besonh d'aferèsi. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Nisan qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Pèr e Sent Pau. Tanlèu 1790, Nisan qu'èra deu [[canton de Bolonha de Gessa]]. Era comuna que pren oficiaument eth nom de ''Nizan-Gesse'' per decret deth 22 de junh de 1921 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 33 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31398 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Mathieu Solle |Partit= [[PS]] |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2014 |Identitat= Serge Solle|Partit= shens |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31398 |1793=241 |1800=172 |1806=256 |1821=367 |1831=390 |1836=350 |1841=346 |1846=377 |1851=325 |1856=322 |1861=327 |1866=324 |1872=296 |1876=296 |1881=278 |1886=286 |1891=305 |1896=297 |1901=278 |1906=243 |1911=224 |1921=222 |1926=201 |1931=204 |1936=213 |1946=199 |1954=163 |1962=138 |1968=132 |1975=116 |1982=103 |1990=88 |1999=84 |cassini=25059 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|398}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|398}}/8.64) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Nizan_-Entrée.jpg Nizan_-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Nizan_-_Le_monument_aux_morts.jpg Nizan_-_Borne_de_nivellement_sur_l'église_-_Altitude_369_m.jpg Nizan_-_Eglise_-_Blason.jpg|Blason sus era façada dera glèisa. Nizan_-_Ancienne_plaque_directionnelle.jpg Nizan_-_Boîte_à_livres.jpg|Anciana cabina telefonica reciclada en bóstia de libes. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31398 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 1u5wmbxk02ahbmm4nekp8n9qm4blmyr 0 103560 2500619 2486739 2026-05-15T09:24:41Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500619 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Harriòu | nom2 = Saint-Ferréol-de-Comminges | imatge = Mairie de Saint-Ferréol-de-Comminges.JPG | descripcion = Er ostau de comuna | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Comenge}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31479 | cp = 31250 | cònsol = Daniel Carsalade | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.7403 | latitud = 43.3383 | alt mini = 213 | alt mej = | alt maxi = 335 | km² = 5.88 |}} '''Sent Harriòu'''{{RepTopMP}} (''Saint-Ferréol-de-Comminges'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]] situada dens eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31479.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes |commune = [[Sent Harriòu]] |nord = |nord-est = |est = [[Montesquiu de Guitaud]] |sud-est = [[Montbernard]] <small> ''per un qüadripunt''</small> |sud = [[Pegulhan]] |sud-ouest = |ouest = [[Nenigan]] |nord-ouest = [[Poimaurin]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sent a'rriɔ] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Eth nom de Sent Harriòu, ''Ferreolus'' en latin, que pòt correspóner ath nom de tres sents diferents : un avesque de [[Limòtges]] ath sègle VI (eth mèi probable benlhèu), un martir a [[Besançon]] ath sègle III, un martir a [[Viana (Isèra)]] ath sègle IV <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 598, a ''Saint-Fargeau''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 379</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 289</ref>. En occitan, eth grope ''-err-'' abans er accent tonic que passa sovent a ''-arr-'' ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Sent Harriòu qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Pegulhan]], qu'ei Sent Harriòu. Eth nom revolucionari qu'estó ''Bellevue'' ener an II. Tanlèu 1790, Sent Harriòu qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 41 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31479 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Daniel Carsalade |Partit= |Qualitat= cap d'entrepresa}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat=Thierry Bouas |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Lacour |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31479 |1793=225 |1800=197 |1806=206 |1821=236 |1831=262 |1836=229 |1841=250 |1846=206 |1851=309 |1856=320 |1861=325 |1866=325 |1872=326 |1876=317 |1881=269 |1886=231 |1891=224 |1896=190 |1901=248 |1906=245 |1911=160 |1921=141 |1926=119 |1931=118 |1936=121 |1946=112 |1954=103 |1962=92 |1968=85 |1975=71 |1982=67 |1990=63 |1999=53 |cassini=31746 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|479}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|479}}/5.88) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Saint-Ferréol-de-Comminges_-_Entrée_de_la_commune.jpg Saint-Ferréol-de-Comminges_-_Monument_aux_morts.jpg Eglise_Saint-Ferréol_de_Saint-Ferréol-de-Comminges_27.jpg|Glèisa Sent Harriòu. Eglise_Saint-Ferréol_de_Saint-Ferréol-de-Comminges_10.jpg Eglise_Saint-Ferréol_de_Saint-Ferréol-de-Comminges_12.jpg Eglise_Saint-Ferréol_de_Saint-Ferréol-de-Comminges_23.jpg Eglise_Saint-Ferréol_de_Saint-Ferréol-de-Comminges_21.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] i36jskfr8fx0b7sv08zqna189y0p5ug 0 103563 2500636 2486744 2026-05-15T10:45:20Z Alaric 506 44932 2500636 wikitext text/x-wiki {{Omon|Sent Lari}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Lari e Bojan | nom2 = ''Saint-Lary-Boujean'' | imatge = Saint-Lary-Boujean_-_Vue_du_village.jpg | descripcion = Vista deth vilatge. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Comenge}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31493 | cp = 31350 | cònsol = Régis Farré | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = sentlariés | latitud = 43.2297 | longitud = 0.7367 | alt mini = 315 | alt mej = | alt maxi = 431 | km² = 8.39 |}} '''Sent Lari e Bojan'''{{RepTopMP}} (''Saint-Lary-Boujean'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31493.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Lari e Bojan | nòrd = [[Saman (Nauta Garona)|Saman]] | nòrd-èst = [[Siadors]] | èst = [[Cassinhabèra e Tornàs]] | sud-èst = | sud = [[Sent Marcèth]] | sud-oèst = | oèst = [[Cardelhac]] | nòrd-oèst = [[Charlàs]] }} ==Toponimia== De Sent Ilari, amb una aferèsi, que fa passar a Sent Lari. Era prononciacion qu'ei [sen'lari] (Bojan es pas citat) <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, Astor, ''Sent Lari'' que representa en latin ''Hilarius'', qui èra mèi que mèi un avesque de [[Peitieus]], [[Sant Alari de Peitieus]], al sègle IV (dedicatari dera glèisa, segon Astor), un papa, ath sègle V, o un avesque d'[[Arle]], ath sègle V<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 595</ref>{{,}}<ref>http://nominis.cef.fr/contenus/saint/421/Saint-Hilaire-de-Poitiers.html</ref>{{,}} <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1052</ref>.</br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Sent Lari'' que representa ''Lazarus'', eth leprós ders Evangèlis, patron deras leproserias, ditas espitaus de Sent Lari (diccionari Palay) <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 698-699</ref>. Mès eth vocable qu'ei Sent Alari (Hilarius). ===Bojan=== Que i a ''Bojan Dessús'' e ''Bojan Devath'', ath sud-oèst de Sent Lari. S'eth nom ei pas un transferiment (nom de persona, per exemple), qu'ei, com [[Bojan (Erau)]], eth resultat deth nom celtic d'òme ''Boios'' (''Boius''), derivat en ''-ānon'' (o sufixat en ''-anum'') <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 82, 288, 330 e 19-20</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 103</ref>. Bojan qu'èra donc benlhèu ua grana proprietat antica. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sent Lari d'Aurinhac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Saman (Nauta Garona)|Saman]], qu'ei Sent (a)Lari. Tanlèu 1790, Sent Lari e Bojan qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]. Per decret deth 22 de junh de 1921, era comuna que pren eth nom de ''Saint-Lary-Bonjean'', rectificat en ''-Boujean'' per decret deth 1èr d'agost de 1955 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 42 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31493 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=març de [[2008]] |Fin=([[2032]]) |Identitat= Régis Farré |Partit= |Qualitat= emplegat}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Charles Barthe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31493 |1793=344 |1800=126 |1806=330 |1821=389 |1831=420 |1836=446 |1841=430 |1846=428 |1851=444 |1856=447 |1861=410 |1866=381 |1872=375 |1876=365 |1881=349 |1886=349 |1891=344 |1896=332 |1901=310 |1906=286 |1911=265 |1921=233 |1926=200 |1931=194 |1936=182 |1946=179 |1954=186 |1962=152 |1968=129 |1975=129 |1982=127 |1990=137 |1999=116 |2005=112 |cassini=32787 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|493}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|493}}/8.39) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> Saint-Lary-Boujean_-_La_mairie_A.jpg|Er ostau de comuna. Saint-Lary-Boujrean_-_Résulata_du_plébicite_de_1852.jpg|Resultats deth plebiscite de 1852 escriuts sus er ostau de comuna. Saint-Lary-Boujean_-_Eglise_13.jpg|Era glèisa Saint-Lary-Boujean_-_Eglise_10.jpg Saint-Lary-Boujean_-_Le_monument_aux_morts.jpg Saint-Lary-Boujean_-_Statue_de_la_Vierge.jpg|Era Santa Verge. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] n9kq50tq0rz1d56zcej3z09wp74esuh 0 103566 2500637 2486750 2026-05-15T10:52:14Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500637 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Sent Lop de Comenge | nom2= Saint-Loup-en-Comminges | imatge=Saint-Loup-en-Comminges_-_La_mairie.jpg | descripcion= Er ostau de comuna. | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31498 | cp = 31350 | cònsol = Denis Bouzigues | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.5839 | latitud= 43.2458 | alt mini = 325 | alt mej = | alt maxi = 466 | km² = 4.73 }} '''Sent Lop de Comenge'''{{RepTopMP}} (''Saint-Loup-en-Comminges'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31498.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Lop de Comenge | nòrd = | nòrd-èst = [[Gençac de Bolonha]] | èst = | sud-èst = [[Nisan de Gessa]] | sud = | sud-oèst = [[Bajordan]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | oèst = | nòrd-oèst = [[Jalamur]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sen lup] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Sent Lop qu'ei atestat ''Sant Lop'' en 1428 <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 710</ref>. </br> ''Sent Lop'' que representa ''Lupus'', avesque de [[Tròias]] ath sègle V, o avesque de [[Sens (Yonne)|Sens]] ath sègle VII <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 611, a ''St-Leu-d'E-''</ref>{{,}}<ref name = erne/>, er avesque de Sens segon Astor <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1046</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Sent Lop qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Gençac de Bolonha]], qu'ei Sent Lop. Tanlèu 1790, Sent Lop qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]. Eth nom revolucionari qu'es ''Salut'' en eth an II. Era comuna que pren eth nom oficiau de ''Saint-Loup-en-Comminges'' per decret deth 31 de deceme de 1929 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 42 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31498 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Denis Bouzigues |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Henri Dupuy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31498 |1793=211 |1800=151 |1806=243 |1821=247 |1831=244 |1836=252 |1841=264 |1846=257 |1851=249 |1856=265 |1861=241 |1866=264 |1872=225 |1876=207 |1881=191 |1886=186 |1891=162 |1896=147 |1901=146 |1906=135 |1911=138 |1921=117 |1926=117 |1931=110 |1936=117 |1946=110 |1954=99 |1962=109 |1968=84 |1975=46 |1982=46 |1990=36 |1999=40 |cassini=33011 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|498}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|498}}/4.73) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Saint-Loup-en-Comminges_-_Entrée.jpg Saint-Loup-en-Comminges_-_Monument_aux_morts.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31498 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 0fhbuf4o039kytby6lebscob76glbh6 2500638 2500637 2026-05-15T10:52:45Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2500638 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Sent Lop de Comenge | nom2= Saint-Loup-en-Comminges | imatge=Saint-Loup-en-Comminges_-_La_mairie.jpg | descripcion= Er ostau de comuna. | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31498 | cp = 31350 | cònsol = Denis Bouzigues | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.5839 | latitud= 43.2458 | alt mini = 325 | alt mej = | alt maxi = 466 | km² = 4.73 }} '''Sent Lop de Comenge'''{{RepTopMP}} (''Saint-Loup-en-Comminges'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31498.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Lop de Comenge | nòrd = | nòrd-èst = [[Gençac de Bolonha]] | èst = | sud-èst = [[Nisan de Gessa]] | sud = | sud-oèst = [[Bajordan]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | oèst = | nòrd-oèst = [[Jalamur]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sen'lup] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Sent Lop qu'ei atestat ''Sant Lop'' en 1428 <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 710</ref>. </br> ''Sent Lop'' que representa ''Lupus'', avesque de [[Tròias]] ath sègle V, o avesque de [[Sens (Yonne)|Sens]] ath sègle VII <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 611, a ''St-Leu-d'E-''</ref>{{,}}<ref name = erne/>, er avesque de Sens segon Astor <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1046</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Sent Lop qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Gençac de Bolonha]], qu'ei Sent Lop. Tanlèu 1790, Sent Lop qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]. Eth nom revolucionari qu'es ''Salut'' en eth an II. Era comuna que pren eth nom oficiau de ''Saint-Loup-en-Comminges'' per decret deth 31 de deceme de 1929 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 42 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31498 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Denis Bouzigues |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Henri Dupuy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31498 |1793=211 |1800=151 |1806=243 |1821=247 |1831=244 |1836=252 |1841=264 |1846=257 |1851=249 |1856=265 |1861=241 |1866=264 |1872=225 |1876=207 |1881=191 |1886=186 |1891=162 |1896=147 |1901=146 |1906=135 |1911=138 |1921=117 |1926=117 |1931=110 |1936=117 |1946=110 |1954=99 |1962=109 |1968=84 |1975=46 |1982=46 |1990=36 |1999=40 |cassini=33011 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|498}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|498}}/4.73) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Saint-Loup-en-Comminges_-_Entrée.jpg Saint-Loup-en-Comminges_-_Monument_aux_morts.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31498 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 48mhjtryezpfw252u0e58ag98831bdf 0 103574 2500640 2486825 2026-05-15T10:59:28Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500640 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Pèr deth Bòsc | nom2 = ''Saint-Pé-Delbosc'' | imatge = Saint-Pé-Delbosc.JPG | descripcion = La maison comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31510 | cp = 31350 | cònsol = Jean-Pierre Fortassin | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2706 | longitud = 0.6972 | alt mini = 255 | alt mej = | alt maxi = 347 | km² = 5.51 }} '''Sent Pèr deth Bòsc'''{{RepTopMP}} (''Saint-Pé-Delbosc'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31510.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Pèr deth Bòsc | nòrd = [[Mondilhan]] | nòrd-èst = | èst = [[Siadors]] | sud-èst = [[Montgalhard de Sava]] | sud = [[Charlàs]] | sud-oèst = [[Blajan]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Bolonha de Gessa]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sen'pɛ], mès eth lòc mei coneishut dera comuna qu'ei [re,birɔʃiw'let], nom d'un gran cairehorc <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Sent Pèr'' que representa eth latin ''Petrus'', deth grèc ''Petros'', traduccion deth nom ebrèu der apòstol <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 622</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 733</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sent Pèr deth Bòsc qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Blajan]], qu'ei Sent Pèr. Tanlèu 1790, Sent Pèr deth Bòsc qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 44 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31510 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Pierre Fortassin|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1995 ? |Identitat=Louis Larrieu |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31510 |1793=189 |1800=178 |1806=175 |1821=214 |1831=209 |1836=209 |1841=211 |1846=223 |1851=250 |1856=305 |1861=253 |1866=265 |1872=297 |1876=280 |1881=260 |1886=259 |1891=254 |1896=245 |1901=230 |1906=229 |1911=211 |1921=177 |1926=195 |1931=188 |1936=182 |1946=166 |1954=156 |1962=147 |1968=149 |1975=147 |1982=135 |1990=132 |1999=121 |cassini=34033 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|510}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|510}}/5.51) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31510 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] fnvwmg18i3ucpocqcqodkv10p8zxqj4 0 103582 2500613 2486682 2026-05-15T08:20:55Z Alaric 506 44932 2500613 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Saman | nom2= Saman | imatge= Saman_-_La_mairie.jpg | descripcion= Er ostau de comuna | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31528 | cp = 31350 | cònsol = Julien Lacroix | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.7208 | latitud= 43.2375 | alt mini = 266 | alt mej = 386 | alt maxi = 391 | km² = 5.54 }} '''Saman '''{{RepTopMP}} (''Saman'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31528.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Saman | nòrd = [[Montgalhard de Sava]] | nòrd-èst = | èst = [[Siadors]] | sud-èst = | sud = [[Sent Lari e Bojan]] | sud-oèst = | oèst = [[Charlàs]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sa'man] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Saman'' que ven deth nom gallic d'òme ''Samos'', damb eth sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 641</ref>. </br> [[Xavier Delamarre]] que presenta autament, e damb prudéncia, era medisha proposicion, er etime ''Samānon'' o ''Sāmānon'', era proprietat de Samos o Sāmos, nom celtic derivat en ''-ānon'' (derivacion celtica, non pas latina) <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 227, 305, 364</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Saman'' que ven benlhèu deth nom gallic de persona ''Sama(n)'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 3 555</ref> (nom atestat ?). ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Saman qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Fabian e Sent Sebastian. Tanlèu 1790, Saman qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31528 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Julien Lacroix |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Claude Ariès |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31528 |1793=375 |1800=375 |1806=389 |1821=444 |1831=436 |1836=441 |1841=395 |1846=400 |1851=399 |1856=401 |1861=390 |1866=408 |1872=367 |1876=377 |1881=359 |1886=360 |1891=340 |1896=326 |1901=305 |1906=300 |1911=256 |1921=224 |1926=230 |1931=223 |1936=219 |1946=198 |1954=171 |1962=174 |1968=174 |1975=149 |1982=117 |1990=139 |1999=142 |cassini=35210 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|528}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|528}}/5.54) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Saman_-_Entrée.jpg Saman_-_Monument_aux_morts.jpg Saman_-Eglise_16.jpg|Era glèisa Sent Fabian. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31528 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] kf8h08qgvom39qeh4mgswc3ojdhfhdg 0 103585 2500614 2486718 2026-05-15T09:03:36Z Alaric 506 44932 2500614 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sarracauva | nom2 = ''Sarrecave'' | imatge = Sarrecave_-_Entrée_du_village.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Comenge}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31531 | cp = 31350 | cònsol = Sandrine Duplan | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2158 | longitud = 0.5967 | alt mini = 339 | alt mej = | alt maxi = 470 | km² = 2.49 |}} '''Sarracauva'''{{RepTopMP}} (''Sarrecave'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31531.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sarracauva | nòrd = [[Nisan de Gessa]] | nòrd-èst = | èst = | sud-èst = [[Era Arròca|La Ròca]] | sud = | sud-oèst = [[Belestar (Nauta Garona)|Belestar]] | oèst = | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Eths autors que coneishèvan generalament pas de fòrma anciana. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, [[Ernèst Negre|Negre]] e los Féniés que pensan, pr'amor deth francés, ''Sarracauva'' representa ''sèrra'', « autura, montanha alongada, mont non rocós » e ''cava'', « cava, curada » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 655, a ''Serra-''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 22 295</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 192</ref>. </br> J. Astor que cita era fòrma anciana ''ecclesia... de Serracauba'' (1388) e era prononciacion ''sarrakawbo'' descobèrtas per [[Jacques Boisgontier]] (NRO 25-26, p. 239). Era sèrra ei (èra) pas cava mès pelada <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 394</ref>, desprovesida d'arbes. Que's tracta dera tuca situada ath nòrd deth vilatge. </br> Era prononciacion qu'ei [,sarrɔ'kawɔ] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Dens ''*Sarracauua'', ''u'' deth diftongue e ''u'' consonantic ([w]) que fusionèn, en balhant l'impression qu'eth nom èra ''(sèrra) caua'', « sèrra curada ». Non sabèm on Jacques Astor a trobat era prononciacion ''sarrakawbo''. </br> ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sarracauva qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Nisan de Gessa|Nisan]], qu'ei Sent Jòrdi. Tanlèu 1790, Sarracauva qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. [[Imatge:Sarrecave_-_Panorama_A.jpg|thumb|600px|center|Panorama sud]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31531 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sandrine Duplan |Partit= |Qualitat= foncion publica }} {{Elegit |Debuta=març de [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat=Evelyne Boubée |Partit= shens |Qualitat= salariada deu sector medicau}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Louis Ollé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31531 |1793=183 |1800=156 |1806=190 |1821=172 |1831=178 |1836=220 |1841=275 |1846=310 |1851=281 |1856=312 |1861=282 |1866=269 |1872=209 |1876=186 |1881=174 |1886=168 |1891=166 |1896=135 |1901=144 |1906=150 |1911=143 |1921=133 |1926=131 |1931=125 |1936=129 |1946=122 |1954=91 |1962=90 |1968=86 |1975=63 |1982=57 |1990=59 |1999=61 |cassini=35386 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|531}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|531}}/2.49) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Sarrecave_14.jpg|Era glèisa Sent Jòrdi. Sarrecave_-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Sarrecave_20.jpg|Era sala deras hèstas. Sarrecave_23.jpg|Placa commemorativa peths deportats josius. Sarrecave_22.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31531}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 78uq14hqm878ewpfy8su644fz8naije 0 107281 2500606 2465310 2026-05-15T07:07:51Z Culex 7477 màj maire 2500606 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna catalana | carta=cat | nom2=L’Albère | nom comuna=L'Albera | ligam imatge=St Jean l'Albere-village.JPG|290px | Comarca={{Valespir}} | arrondiment=[[Arrondiment de Ceret|Ceret]] | canton=[[Canton de Ceret|Ceret]] | cp=66480 |insee=66001 |cònsol= Marc de Besombes Singla |mandat=[[2026]]-[[2032]] | alt mej= | longitud=2.89472222222 | latitud=42.4836111111 |alt mini=266 |alt maxi=1116 |km²=17.10 |gentilici= alberenc, alberenca (en [[catalan]]) |sitweb= }} '''L'Albera''' en [[catalan]] (''L’Albère'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Païses Catalans|catalana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=66001 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2013]] |Fin= 2032 |Identitat= Marc de Besombes-Singla |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 2013 |Identitat= Pierre de Besombes-Singla|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1971 |Identitat= Antoine de Besombes-Singla |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1934|Identitat= Justin Besombes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1904 |Identitat= Auguste Vinyes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1885]] |Fin= 1887 |Identitat= Gustave Tarres |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1884 |Identitat= Albert Oriol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1835]] |Fin= 1877 |Identitat= Joseph Reste filh |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1831]] |Fin= 1834|Identitat= Jacques Oriol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1813]] |Fin= 1830 |Identitat= Joseph Reste |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1802]] |Fin= 1813 |Identitat= Jacques Oriol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1801 |Identitat= Sylvestre Vilallongue <ref>[http://lalbere.net/queconnaitre/Maires%20de%20l%20Albere.htm Liste des maires de l'Albere depuis l'An III de la République]</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1795 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=66001 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=359 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=60 |1968=61 |1975=62 |1982=50 |1990=54 |1999=69 |2004= |2005= |2006=69 |2007=74 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna de Valespir]] [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] 4zuuextpnh6bxae38jjuzftrt7tzv35 0 116880 2500593 2458655 2026-05-14T20:06:22Z ~2026-29112-40 63538 2500593 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Lo '''parlar negue''' ({{AFI|[parˈla ˈnøɣrə, parˈla ˈnøɣə]}}) o '''gascon landés''' es un sosdialècte de l'[[occitan]] [[gascon]] pròpri de las [[Lanas]], dens la partida occidentau de Gasconha. Constituís la màger partida deu [[gascon maritime|gascon maritim]]; s'estend de la Lana girondina o País de [[Bòrn]] estant dinc au parçan [[Baiona]] (au mijorn), en passant per [[Senhans]], [[Marensin|Maransin]], [[Maremna|Maremne]], fins a la [[Lana Gran]]. Que's caracteriza subretot per un biaish particular de prononciar lo gascon. Lo gascon negre èra la lenga dels notables e letrats bascos del parçan de [[Sent Sebastian]] ancianament (R. Cierbide)<ref>https://web.archive.org/web/20210125032221/http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/riev/31/3108610875.pdf</ref>. == Fonetica == La caracteristica principala d'aqueste sosdialècte, que li dona son nom (''negue'' vòl dire 'fosc'), es la prononciacion [ə] de la letra ''e'', prononciada [e] alhurs. Per contra, la letra ''è'' damòra totjamèi prononçada [ɛ]. Una particularitat es tanben la prononciacion [lə] de l'article ''la''. Coma auts trèits especifics: la realizacion en ''d'' deu ''c'' latin intervocalic (''dicere'' > ''d&iacute;der'') ; lo diftòng ''uu'' (''puu'', ''luvar''...) ; la prononciacion [w] deu ''v'' intervocalic ; los pronoms ''iths'', ''iras'', ''aquiths'', ''aquiras'' (que se retròban mèi lunh en [[Bordalés]]) ; los pronoms ''nes'', ''ves'' (vs ''nos'', ''vos'') ; la prononciacion [əh] de ''es-'' precedent una consonanta ; lo femenin en ''-èira'' deus noms e adjectius en ''-èr'' ; la disparicion deu ''-va'' de las finalas de l'imperfèit taus vèrbes deu grope -ER. ==Literatura== * [[Bernat Manciet]] * [[Fèlix Arnaudin]] * [[Halip Lartiga]] == Bibliografia == *BOURCIEZ, Édouard 1897, ''Contribution à l’étude du son œ landais''. Comunicacions hèitas au congrés internationau de las lenguas romanicas. Bordèu : Féret et fils, p. 93-104. *BOURCIEZ, Édouard 1922 ''La langue gasconne''. Pau : Princi Néguer Editor, 2000, 48 p. ==Referéncias == {{Referéncias}} iafoum78qq4gavtnsnqtsftflmkseoh 0 151913 2500558 2378687 2026-05-14T14:53:55Z ~2026-29264-65 63533 /* Istoric */ qualques decas corregidas 2500558 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} Situat dins lo quartièr de Bosca Montplaser, dins lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], lo '''Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa''' a una superfícia de gaireben {{unitat|6000|m²}} e abriga une colleccion de mai de dos milions e mièg de pèças<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120402155145/http://www.toulouse-tourisme.com/sites-et-visites-le-museum-d-histoire-naturelle,1218504,1,59 ''Le Muséum de Toulouse''] sul [https://web.archive.org/web/20120624113229/http://www.toulouse-tourisme.com/accueil/index_fr.php site oficial de l'Ofici de torisme de Tolosa]</ref>. Es lo màger en [[Occitània]] e lo segon mai grand de França. == Istoric == Foguèt creat en [[1796]] pel naturalista [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]], dins los ancians bastits del monastari dels Carmes Descauçats. Reservat a l'epòca pels sols naturalistas, foguèt obèrt al public en 1865 per decision del conselh municipal amb per nòva mission l’acuèlh del public. [[Edoard filhòl]] foguèt lo primièr director de la nòva institucion. A la meteissa epòca, lo jardin botanic de l’Universitat installat dins lo quartièr de Sant Sarnin foguèt transferit dins aquel ancian monastèri. En 1887, per l’Exposicion Internacionala de Tolosa, lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]] se transformèt dins la topografia actuala comptava des centenats d'espècias de plantas e d'arbres. Dempuèi 1950, amb 19 salas accessiblas al public, lo Musèu venguèt un pòl scientific. S'enrequissèt entre las doas guèrras mercé a fòça dons: las colleccions d’[[ornitologia]] del Dr. Victor Besaucèle (1847-1924), las colleccions d’[[etnologia]] e de [[coquilhum]] de [[Gaston de Ròcamaurèl]] (1804-1878) e la colleccion Dupuy en [[malacologia]]. En 1971, amb Claudine Sudre, lo Musèu se dotèt d’un servici pedagogic e d'una bibliotèca pels enfants. A causa de la descobèrta de flaquesa del bastit del musèu, foguèt tancat al public en [[1997]]. En 1999, una nòva concepcion de l’establiment foguèt propausada. Lo site foguèt en òbras pendent d'ans e s'organizan amb d'autres luòcs a l'entorn de [[Tolosa]]. En 2010, lo musèu de Tolosa obriguèt una galariá de [[preïstòria]]: la « galariá de las caunas », mercé a la collaboracion d'Emili Cartalhac, [[Joan Baptista Nolet]] e [[Eugèni Trutat]]<ref>{{fr}}''Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire'', 2010 {{ISBN|978-2-906702-18-9}}.</ref> . === Lista dels directors e conservators del musèu === * [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]] (1744-1818) qu'es a l'origina de las primièras colleccions (erbièrs, minerals e fossils) del musèu * [[Edoard filhòl]] (1814-1883), primier director del Musè en 1865 e cónsol de Tolosa de 1867 a 1870. * [[Joan Baptista Nolet]] (1802-1890), director del Musèu, preïstorian. * [[Eugèni Trutat]] (1840-1910), primièr conservator (1865-1890), director del Musèu (1890-1901), naturalista e fotografe. * [[Francis Duranthon]] (1961-), conservator en cap e director del Musèu dempuèi lo 1{{èr}} de genièr de 2011. == Lo musèu a l'ora d'ara == Aprèp dètz ans de tancadura, lo musèu tornèt obrir en decembre de 2007<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140719063134/http://blog.museum.toulouse.fr/ Blòg del musèu]</ref>. La superfícia del bastit foguèt doblada ({{unitat|6000|m²}}) utilizant de terrens vesins. La superfícia dedicada a las exposicions es de {{unitat|3000|m²}} sus tres estatges. Lo jardin botanic de l’[[Universitat Pau Sabatièr]], d’una superfícia de {{unitat|5500|m²}}, fa tanben partit de la nòva organizacion. Lo nòu musèu s'apièja sus una scenografia contemporanèa, concebuda e realizada per l’arquitècte e scenograf Xavier Leroux-Cauche. Lo projècte que foguèt elaborat per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]] unifica las tres compausantas del programa d’exposicion: partida istorica, partida modèrna e jardin botanic. La vila de Tolosa voliá far del musèu un esplèch d’educacion, de reflexion e de debat sus l’istòria naturala, l’òme e l’environament. Son comitat scientific, animat pel professor Georges Larrouy, amb d'especialistas franceses e europèus segon los domènis. Lo musèu foguèt tot inventat de nòu, que siá pel projècte intellectual o per son arquitectura fisica. Centrat sul visitor, lo musèu fa lo ligam entre los sabers scientifics e son apropriacion ciutadana. Prepausa un itinerari de presa de consciéncia de las grandas questions de nòtre temps. Aquela ambicion orienta l’ensems de sas exposicions, de sas activitats, e de sas animacions. Lo site web del musèu s’inscriu tanben dins aquel sens: es un veiral del musèu mas tanben un « autre » luòc del musèu que las visitas fisicas pòdon èsser perlongadas e enriquesidas, los debats e escambis se pòdon contunhar. == Organizacion del musèu == Lo Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa venguèt lo '''Museum de Tolosa'''. Aquel nòu nom designa l'ensems de las ofèrtas d'exposicions e d'animacions repartidas sus tres sites geografics<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120607023124/http://www.museum.toulouse.fr/index.php?lang=fr Muséum de Toulouse, ed:Muséum de Toulouse]</ref>: * lo site istoric, lo quite Musèu d'Istòria Naturala, situat al còr del Jardin de las Plantas de Tolosa constituit: ** dels bastits renovats del musèu<ref>{{fr}}''Guide découverte Muséum d'histoire naturelle de Toulouse Jardin botanique Henri-Gaussen', 2009 {{ISBN|978-2-906702-09-7}}</ref>. : Lo Grand Carrat (en accès liure) amb la ''Ketzal Boutik'', lo restaurant Lo ''Moaï'' : Los espacis d'exposicions: Tèrra Activa, Classificar per conéisser, Òrdre del vivent, Trencaduras e contunhs, Grandas Foncions, Tablèu d'interpelacion. : La Paret dels esqueletas [https://web.archive.org/web/20130910001509/http://museumv1.toulouse.fr/IMG/bornes/murdessquelettes/ En linha] :: Dins l'encastre de la renovacion del Musèu en 2008, foguèt creat un immens veiral corb de 120 mètres de long per formar « una mena d’immensa èrsa » Aquel veiral faciada foguèt concebut per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]]. A l’interior i son integrats d'esqueletas en postura dinamica: l’ensems foguèt numerizat e mes en scèna. :: Aqueles esqueletas netejats, desmontats puèi montats de nòu per lor donar l’actitud dinamic esperat foguèron plaçats dins un paret de veire. Sont visibles de l’interior pendent de la visita e de l’exterior a jorn falit. Se n'i vei de predators e carnassièrs en plena « caça ». :: Camps Liures: espaci de debats e d'encontres : Servici Bibliotèca e documentacion :: La bibliotèca Emili Cartalhac. Prepausa uns 3000 obratges de vulgarizacion en liure accès, 8000 liures d'estudi. 160 abonaments a de revistas de vulgarizacion e de recerca. :: La Mediatèca Joventut Perque non? (pels 3-14 ans). Prepausa uns 2000 obratges (documentaris, ficcions e BD), 12 títols de periodics, 4 pòstes multimedia. D'activitats pels escolans. :: Lo Servici Bibliotèca e documentacion [https://web.archive.org/web/20140331102122/http://www.museum.toulouse.fr/les-bibliotheques en linha {{fr}}] ** del jardin botanic Henri-Gaussen ** del Jardin de las plantas <gallery mode=packed> Grand carré MHNT.jpg|<center>Le Grand Carrat, L'elefant e lo [[Quetzalcoatlus]] MHNT Mur des squelettes.jpg|<center> Lo "Paret dels esqueletas" Bibliothèque Cartailhac MHNT.jpg|<center>La bibliotèca Emili Cartalhac Médiathèque pourquoi pas MHNT.jpg|<center>La Mediatèca Joventut Perque non? MHNT Jardin Henri Gaussen.jpg|<center>Lo Jardin botanic [[Henri Gaussen]] - L'espirala etnobotanica. </gallery> * lo site de la [[pargue de la Maurina|Maurina]] a [[Bòrdaroja]], los [[Jardins del Museum]], amb : l'ombrina (en accès liure) amb lo restaurant ''la Noria'' : l'esplanada de las nimfèas : los [[òrt]]s del Mond: exposicion viventa illustrant la diversitat de las plantas alimentàrias del mond, organizada en carrats tematizats: òrt d’Asia, carrat de las Americas, carrat d’Africa e Mediterranèa, carrat d’Euròpa, carrat tropical, carrat de las sabors, de las sucreria, de Bacus, risièra. : lo carrairon obliat: un carrairon d’interpretacion e l’observatòri dels aucèls. : la canelièra e l'estanh de la Maurina * la passa dels peisses del [[Illa del Ramièr|Ramièr]]: un espaci d’exposicion e un pòste d’observacion sus las aigas de Garona. == Colleccions == === Exposicions permanentas === L'exposicion permanenta compren cinc tèmas ligats ; Sequéncia 1 - Sentir la poténcia de la Tèrra. :Natura del [[Sistèma Solar]] e sa formacion. Natura de la Tèrra - la [[tectonica de las placas]], activitat sismica e volcanica e l'erosion, la [[petrologia]] e la [[mineralogia]]. ;Sequéncia 2 - Far desaparéisser las nocions d'ierarquia :La natura de la vida - La [[biodiversitat]], classificacion e organizacion. :Lo percors d'aquela sequéncia met en abant lo ligam entre l'òme e los animals mejans « L'arbre de la vida filogenetica » e las diferentas installacions que permeton de classificar e d'organizar la diversitat de las espècias. Al començament del parcors, sus la drecha es prepausada una introduccion al vivent que pausa las basas de çò que lo visitor a besonh per plan comprene las animacions venentas de la sequéncia: Triar – Recaptar – Classificar – Reconéisser – Nomenat<ref>{{fr}}[http://fr.calameo.com/read/0000046956694d890bf70 calameo.com]</ref>. ; Sequéncia 3 - Se familiarizar amb la granda escala del temps. : Istòria de la Tèrre de 3,8 miliards d'ans. Introduch lo temps, la [[paleontologia]] e l'evolucion de la vida ; Sequéncia 4 - Admetre l'evidéncia :Las principalas foncions dels èssser vivents - alimentacion, la respiracion, la locomocion, la reproduccion, la proteccion e de la comunicacion. ; Sequéncia 5 - Inventar l'avenidor. :L'impacte de l'activitat umana suls [[ecosistèma]]s, pression demografica e las ressorgas naturalas == Botanica == <gallery mode="packed"> Mauritia flexuosa MHNT.BOT.2005.0.974.jpg|<center>''[[Mauritia flexuosa]]'' – Fruch Capsicum annuum var. Fiesta - MHNT.jpg|<center>''[[Capsicum annuum]]'' – Fruch Gleditsia triacanthos MHNT.BOT.2006.0.1274.JPG|<center>''[[Gleditsia triacanthos]]'' - fusta Erodium cicutarium MHNT.jpg|<center>[[Erodium cicutarium]] – Granas </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of botany of the Muséum de Toulouse|les collections de botanique du Muséum}} == Etnologia == Las colleccions d'etnografia extra-europèas conservadas al Musèu comptan {{unitat|5000|pèças}} venent de quatre zonas geograficas principalas: [[Oceania]], [[Africa]], [[America]] e [[Asia]]. Coma d’autras colleccions francesas e europèas, la constitucion del fons ancian es fortament ligada a las nombrosas missions d'exploracions e d’espandiment que se multipliquèron pendent lo [[sègle XIX]], e al passat colonial de França, alara que l’enriquiment de las colleccions contemporanèas fa l’objète de missions d’estudis e de reculhidas de terren dempuèi qualques ans. * Oceania representa prèp de 40 % del fons amb una majoritat d'objèctes venent de l'airal melanesian ([[Nòva Guinèa]], [[Nòva Caledònia]], [[Vanuatu]], [[Illas Salamon]], [[Nòva Irlanda]], Nòva Bretanha…). Las colleccions polinesianas son tanben pro importantas (Illas Fiji, Illas Samoa, Illas Tonga, Illas de la Societat, Illas Marquesas e Illa de Pascas). Lo quite [[Gaston de Ròcamaurèl]], segond de [[Dumont d'Urville]] e grand navigator foguèt un un dels donators mai importants al musèu de la vila de Tolosa (a partir de 1841). * Africa representa uns 30 % del fons amb d'objètes venent subretot de las ancienas colonias de l'Africa de l'Oèst (Mali, Senegal, Còsta d'Evòri…) e de Madagascar. Aqueles objètes venon de missions etnograficas, de colleccions personalas d'administrators colonials o de militats. Las notabilitats localas alimentèron d'en primièr en objètes africans las colleccions coma lo General [[Joseph Gallieni]]. Una de las pèças majoras de la colleccion africana es una masqueta baga « nimba » de Guinèa collectat per Henri Labouret dins los ans 1930. <gallery mode="packed"> Akan MHNT.ETH.2010.25.041.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.065.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.078.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. </gallery> * Lo fons american es en espandiment amb las missions de reculhidas se debanant dempuèi 2010 al Brasil Central a cò de las populacions amerindianas (Karajà, cultura xinguano…) e representa ara uns 20 % de las colleccions. Lo fons e fons ancian compren un ensems representatiu de ceramicas precolombianas, un pichon ensemble de Nordamerica, e una partida d'objèts collectats pendent la mission de Cessac. * Las colleccions asiaticas son las mens nombrosas, mas comptan un ensems d’objèctes remarcables venent del Laos e del Cambòtja d'unes collectats per [[Gaston de Ròcamaurèl]]. == Mineralogia == <gallery mode="packed"> Celestite MHNT.MIN.1998.252.jpg|<center>[[Celestina]] - Turcmenistan Fluorine Peyrebrun.jpg|<center>[[Fluorita]] - França Népouite MHNT.MIN.2005.0.63.jpg|<center>[[Nepoïta]] - Nòva Caledònia Scheelite MHNT.MIN.2004.0.88 (p).jpg|<center>[[Scheelita]] - China Blende MHNT.MIN.1998.81.jpg|<center>[[Sphalerita]] – Romania </gallery> {{Commons-gallery|Category:Minerals in the Muséum de Toulouse|les collections de minéralogie du Muséum}} == Paleontologia == Los especimens de la colleccion de paleontologia se comptan en desenas de milièrs. S'i pòt trapar de fossils anant de l'[[arquean]] fins ara. Lor talha varia de qualques milimètres a qualques mètres pel Megaceros per exemple. La colleccion compòrta tanben de motlages que d'unes pòdon mesurar fins a dètz mètres de long. Existisson mai d'uns [[olotipe]]s e [[paratipe]]s. === Invertebrats === <gallery mode="packed"> Stromatolithe Paléoarchéen - MNHT.PAL.2009.10.1 .jpg|<center>Una de las mai ancianas formas de vida conegudas Pseudoasaphus praecurrens MHNT.PAL.2003.439.jpg|<center>''Pseudoasaphus'' Ordovicien MHNT - Ogygopsis canadense.jpg|''Ogygopsis canadense'' </gallery> === Vertebrats === <gallery mode="packed"> Coelodonta antiquitatis .jpg|<center>Rinoceròs lanós esqueleta complèt Coelodonta antiquitatis Crane.jpg|<center>Rinoceròs lanós crani MHNT - Whiteia woodwardi.jpg|<center>Whiteia woodwardi </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of paleontology of the Muséum de Toulouse|les collections de paléontologie du Muséum}} == Preïstòria == <gallery mode="packed"> Sépulture de Teviec Global.jpg|<center>Sepultura de [[Teviec]] - [[Mesolitic]] (-6740 ; -5680) Diorite-Reims-Damour 2.jpg|<center>Pigassa polida en [[diorita]] periòde [[neolitic]]a – [[Rems]] França – Colleccion d’[[Alexis Damour]] Hache_Plagne_Global.jpg|<center> Pigassa polida periòda [[neolitic]]a – [[Planha]] Volvèstre Collier de Penne.jpg|<center> Ornament de pèrlas de bronze - [[Olocèn]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of prehistory of the Muséum de Toulouse|les collections de préhistoire du Muséum}} == Zoologia == === Entomologia === Su mai de centenars de milièrs d'especimens, sols 1200 son expausats de biais permanent. ==== [[Coleoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Cerapterus pilipennis (Male).jpg|<center>''Cerapterus pilipennis'' - Zambia</center> Chrysochroa rajah thailandica MHNT.ZOO.2004.0.520 .jpg|<center>''Chrysochroa rajah thailandica ''- [[Chiang Mai]], Tailàndia</center> Hiperantha testacea MHNT.ZOO.2004.0.561.jpg|<center>''Hiperantha testacea'' <br />Bupèstre de Colómbia </center> Metaxymorpha gloriosa MHNT.ZOO.2004.0.535.jpg|<center>''Metaxymorpha gloriosa'' Bupèstre del Nòrd Queensland, Colómbia </center> </gallery> ==== [[Lepidoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Historis odius.jpg|<center>''Historis odius'' - [[Colómbia]] </center> Charaxes varanes vologeses (Mâle).jpg|<center>''Charaxes varanes vologeses'' - [[Malawi]] </center> Morpho menelaus didius Male MHNT.jpg|<center>''Morpho didius'' - Peró</center> Prepona licomedes Bresil Global.jpg|<center>''Prepona licomedes'' - [[Brasil]] </center> </gallery> ==== [[Ortoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Oedipoda caerulescens MHNT.jpg|<center>''Oedipoda caerulescens'' - Estanh de la Maorina Tolosa</center> Titanacris Albipes Vol.jpg|<center>''Titanacris Albipes''- Guyane </center> Titanacris picticrus picticrus MHNT.jpg|<center>''Titanacris picticrus''- Guaiana </center> Aeolacris caternaulti MHNT dos.jpg|<center>''Aeolacris caternaulti''- Guaiana </center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of entomology|les collections d'entomologie du Muséum}} === Ornitologia === * La colleccion d’ornitologia del MINT compta mai de {{unitat|30000|especimens}} que {{unitat|20000|uóus}} e gaireben {{unitat|10000|aucèls}}, naturalizats ({{formatnum:8500}}) o « mes en pel » ({{formatnum:1500}}); sols 480 especimens son en exposicion permanenta. * D'entre las colleccions d’aucèls naturalizats la colleccion Besaucèle amb {{formatnum:5000}} especimens constituís una de las colleccions istoricas mai importantas en Euròpa. <gallery mode="packed"> Harfang des neiges MHNT.jpg|<center>[[Harfang de las nèus]], la ma anciana pèça naturalizada (1807) Mino dumontii - MHNT STV 2002 1.jpg|<center> [[Mainata de fàcia jauna]] Semnornis_ramphastinus_-_MHNT_PIC_2004_1.jpg|<center>[[Cabezon tocan]] </gallery> * La colleccion d’uóus de [[Jacques Perrin de Brichambaut]] (1920-2007) acquerida en 2010 pel musèu ven de reculhidas personalas, completadas per aquelas d’ornitològs conegut coma Guichard, [[Henri Heim de Balsac]] e [[René de Naurois]]. Compren totas las espècias [[palearctic]]as (Euròpa, Africa del Nòrd e Asia), gaireben {{formatnum:1000}} espècias e {{formatnum:15000}} uòus, per aquò constituís una de las des colleccions d’uòus palearctics mai complètas e melhor documentadas d’Euròpa. <gallery mode="packed"> Aigle d'Australie MHNT.jpg|<center>[[Agla d'Austràlia]] Perdrix rouge MHNT.jpg|<center>[[Perdritz roja]] Prinia molleri MHNT.jpg|<center> Uóus de ''Prinia molleri'' Pétrel géant MHNT.jpg|<center>[[Petrèl gigant]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of ornithology|les collections d'ornithologie du Muséum}} === Osteologia === <gallery mode="packed"> Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg|<center>[[Taupa d'Európa]]</center> Avahi 5 face noir.jpg|<center>[[Avahi lanós]]</center> Alouatta seniculus 5perspective.jpg|<center>[[Alouatta seniculus]]</center> Cynocephalus Perspective.jpg|<center>[[Baboïn jaune]]</center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of osteology|les collections d'ostéologie du Muséum}} === Tipe === Lo Musèu de Tolosa es depositari de fòrça [[Tipe (biologia)|olotipes]], en paleontologia botanica e zoologia. <gallery mode="packed"> Marocaster coronatus MHNT.PAL.2010.2.2 (Close up).jpg|<center>''Marocaster coronatus'' [[Olotipe]] Furca mauritanica Pièce entière.jpg|<center>''Furca mauritanica'' [[Olotipe]] Cadurcotherium nouleti MHNT.PAL.2012.0.90 Paratype.jpg|''Cadurcotherium nouleti'' [[Paratipe]] </gallery> == Conservacion e renovacion de las colleccions == [[Fichièr:Taxidermie.jpg|thumb|upright 1.1|Un dels laboratòris de preparacion. Aicí se realizan los d’animals naturalizats, los molatges o encora las despresas dels fossils.]] * Lo musèu emplega fòrça equipas tecnicas per la concervacion de las pèças, coma un grand laboratòri de preparacion, per la [[taxidermia]], que servís tanben per las despresas e la concervacion de las pèças de [[paleontologia]] e de [[mineralogia]]. * Un elefant d'Asia del Musèu d'istòria naturala foguèt renovat per la reovertura del musèu. Aquel elefant, nomenat ''Punch'', aviá estat donat l'11 de decembre de 1907 pel [[circ Pinder]]. Èra una atraccion màger de l'establiment. Foguèt naturalizat per Philippe Lacomme qu'inventèt una procedura de naturalizacion que fa encara referéncia fins ara. Consistís a realizar un bastit, garnit de ressegum, que dessenha lo contorn de l’elefant. L'ensems es desmontable en dotze troces. Enseguida la pel de l’animal es plaçada sul bastit un còp montat dins l’exposicion, ont se poiriá mirar. L'elefant es ara expausat dins lo nòu hall del musèum<ref>[https://web.archive.org/web/20120310222359/http://blog.museum.toulouse.fr/index.php/post/2011/02/21/Lhistoire-particuliere-de-Punch-lelephant-dAsie {{fr}} blog sus L’istòria particulara de ''Punch'', l’elefant d’Asia]</ref>. == Divers == == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Muséum de Toulouse|Musèu d'Istòria de Tolosa}} === Articles connèxes === * Emili Cartalhac, creator de la galariá consacrada a la [[preïstòria]] * [[Jacques Perrin de Brichambaut]], colleccion d'[[oologia]] * [[Gaston de Ròcamaurèl]], qu'es a l'origina de la colleccion d'[[etnografia]] === Ligams extèrnes === * [http://www.museum.toulouse.fr/ site web del musèu] [[Categoria:Musèu de Tolosa]] e3uw6w54xmvvatydp6d12st6krpyi1r 2500564 2500558 2026-05-14T15:12:48Z Marqnt98 5483 /* Organizacion del musèu */ correccion de decas e estructura 2500564 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} Situat dins lo quartièr de Bosca Montplaser, dins lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], lo '''Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa''' a una superfícia de gaireben {{unitat|6000|m²}} e abriga une colleccion de mai de dos milions e mièg de pèças<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120402155145/http://www.toulouse-tourisme.com/sites-et-visites-le-museum-d-histoire-naturelle,1218504,1,59 ''Le Muséum de Toulouse''] sul [https://web.archive.org/web/20120624113229/http://www.toulouse-tourisme.com/accueil/index_fr.php site oficial de l'Ofici de torisme de Tolosa]</ref>. Es lo màger en [[Occitània]] e lo segon mai grand de França. == Istoric == Foguèt creat en [[1796]] pel naturalista [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]], dins los ancians bastits del monastari dels Carmes Descauçats. Reservat a l'epòca pels sols naturalistas, foguèt obèrt al public en 1865 per decision del conselh municipal amb per nòva mission l’acuèlh del public. [[Edoard filhòl]] foguèt lo primièr director de la nòva institucion. A la meteissa epòca, lo jardin botanic de l’Universitat installat dins lo quartièr de Sant Sarnin foguèt transferit dins aquel ancian monastèri. En 1887, per l’Exposicion Internacionala de Tolosa, lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]] se transformèt dins la topografia actuala comptava des centenats d'espècias de plantas e d'arbres. Dempuèi 1950, amb 19 salas accessiblas al public, lo Musèu venguèt un pòl scientific. S'enrequissèt entre las doas guèrras mercé a fòça dons: las colleccions d’[[ornitologia]] del Dr. Victor Besaucèle (1847-1924), las colleccions d’[[etnologia]] e de [[coquilhum]] de [[Gaston de Ròcamaurèl]] (1804-1878) e la colleccion Dupuy en [[malacologia]]. En 1971, amb Claudine Sudre, lo Musèu se dotèt d’un servici pedagogic e d'una bibliotèca pels enfants. A causa de la descobèrta de flaquesa del bastit del musèu, foguèt tancat al public en [[1997]]. En 1999, una nòva concepcion de l’establiment foguèt propausada. Lo site foguèt en òbras pendent d'ans e s'organizan amb d'autres luòcs a l'entorn de [[Tolosa]]. En 2010, lo musèu de Tolosa obriguèt una galariá de [[preïstòria]]: la « galariá de las caunas », mercé a la collaboracion d'[[Emili Cartalhac]], [[Joan Baptista Nolet]] e [[Eugèni Trutat]]<ref>{{fr}}''Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire'', 2010 {{ISBN|978-2-906702-18-9}}.</ref> . === Lista dels directors e conservators del musèu === * [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]] (1744-1818) qu'es a l'origina de las primièras colleccions (erbièrs, minerals e fossils) del musèu * [[Edoard filhòl]] (1814-1883), primier director del Musèu en 1865 e cònsol de Tolosa de 1867 a 1870. * [[Joan Baptista Nolet]] (1802-1890), director del Musèu, preïstorian. * [[Eugèni Trutat]] (1840-1910), primièr conservator (1865-1890), director del Musèu (1890-1901), naturalista e fotografe. * [[Francis Duranthon]] (1961-), conservator en cap e director del Musèu dempuèi lo 1{{èr}} de genièr de 2011. == Lo musèu a l'ora d'ara == Aprèp dètz ans de tancadura, lo musèu tornèt obrir en decembre de 2007<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140719063134/http://blog.museum.toulouse.fr/ Blòg del musèu]</ref>. La superfícia del bastit foguèt doblada ({{unitat|6000|m²}}) utilizant de terrens vesins. La superfícia dedicada a las exposicions es de {{unitat|3000|m²}} sus tres estatges. Lo jardin botanic de l’[[Universitat Pau Sabatièr]], d’una superfícia de {{unitat|5500|m²}}, fa tanben partit de la nòva organizacion. Lo nòu musèu s'apièja sus una scenografia contemporanèa, concebuda e realizada per l’arquitècte e scenograf Xavier Leroux-Cauche. Lo projècte que foguèt elaborat per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]] unifica las tres compausantas del programa d’exposicion: partida istorica, partida modèrna e jardin botanic. La vila de Tolosa voliá far del musèu un esplèch d’educacion, de reflexion e de debat sus l’istòria naturala, l’òme e l’environament. Son comitat scientific, animat pel professor Georges Larrouy, amb d'especialistas franceses e europèus segon los domènis. Lo musèu foguèt tot inventat de nòu, que siá pel projècte intellectual o per son arquitectura fisica. Centrat sul visitor, lo musèu fa lo ligam entre los sabers scientifics e son apropriacion ciutadana. Prepausa un itinerari de presa de consciéncia de las grandas questions de nòtre temps. Aquela ambicion orienta l’ensems de sas exposicions, de sas activitats, e de sas animacions. Lo site web del musèu s’inscriu tanben dins aquel sens: es un veiral del musèu mas tanben un « autre » luòc del musèu que las visitas fisicas pòdon èsser perlongadas e enriquesidas, los debats e escambis se pòdon contunhar. == Organizacion del musèu == Lo Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa venguèt lo '''Museum de Tolosa'''. Aquel nom novèl designa l'ensems de las ofèrtas d'exposicions e d'animacions repartidas sus quatre sites geografics<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120607023124/http://www.museum.toulouse.fr/index.php?lang=fr Muséum de Toulouse, ed:Muséum de Toulouse]</ref>: * lo sèti istoric, lo quite Musèu d'Istòria Naturala, situat al còr del Jardin de las Plantas de Tolosa compren los bastiments renovats del musèu<ref>{{fr}}''Guide découverte Muséum d'histoire naturelle de Toulouse Jardin botanique Henri-Gaussen', 2009 {{ISBN|978-2-906702-09-7}}''</ref>. ** Lo Grand Carrat (en accès liure) amb la ''Ketzal Boutik'', lo restaurant Lo ''Moaï'' ** Los espacis d'exposicions: Tèrra Activa, Classificar per conéisser, Òrdre del vivent, Trencaduras e contunhs, Grandas Foncions, Tablèu d'interpelacion. ** La Paret dels esqueletas [https://web.archive.org/web/20130910001509/http://museumv1.toulouse.fr/IMG/bornes/murdessquelettes/ En linha] ** Dins l'encastre de la renovacion del Musèu en 2008, foguèt creat un immensa veirina corba de 120 mètres de long per formar « una mena d’immensa èrsa » Aquela veirina foguèt concebuda per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]]. A l’interior i son integrats d'esqueletas en postura dinamica: l’ensems foguèt numerizat e mes en scèna. Aqueles esqueletas netejats, desmontats puèi montats de nòu per lor donar l’actitud dinamic esperat foguèron plaçats dins un paret de veire. Sont visibles de l’interior pendent de la visita e de l’exterior a jorn falit. Se n'i vei de predators e caronhassièrs en plena « caça ». ** Camps Liures: espaci de debats e d'encontres ** Lo servici Bibliotèca e documentacion ** La bibliotèca Emili Cartalhac. Prepausa uns 3000 obratges de vulgarizacion en liure accès, 8000 liures d'estudi. 160 abonaments a de revistas de vulgarizacion e de recerca. ** La Mediatèca- joinessa Pourquoi pas? (perqué pas) (pels 3-14 ans). Prepausa unes 2000 obratges (documentaris, ficcions e BD), 12 títols de periodics, 4 pòstes multimedia. D'activitats pels escolans. Lo Servici Bibliotèca e documentacion [https://web.archive.org/web/20140331102122/http://www.museum.toulouse.fr/les-bibliotheques en linha {{fr}}] * del jardin botanic Henri-Gaussen <gallery mode=packed> Grand carré MHNT.jpg|<center>Le Grand Carrat, L'elefant e lo [[Quetzalcoatlus]] MHNT Mur des squelettes.jpg|<center> Lo "Paret dels esqueletas" Bibliothèque Cartailhac MHNT.jpg|<center>La bibliotèca Emili Cartalhac Médiathèque pourquoi pas MHNT.jpg|<center>La Mediatèca Joventut Perque non? MHNT Jardin Henri Gaussen.jpg|<center>Lo Jardin botanic [[Henri Gaussen]] - L'espirala etnobotanica. </gallery> * lo site de la [[pargue de la Maurina|Maurina]] a [[Bòrdaroja]], los [[Jardins del Museum]], amb ** l'ombrina (en accès liure) amb lo restaurant ''la Noria'' ** l'esplanada de las nimfèas ** los [[òrt]]s del Mond: exposicion viventa illustrant la diversitat de las plantas alimentàrias del mond, organizada en carrats tematizats: òrt d’Asia, carrat de las Americas, carrat d’Africa e Mediterranèa, carrat d’Euròpa, carrat tropical, carrat de las sabors, de las sucrerias, de Bacus, risièra. ** lo carrairon doblidat: un carrairon d’interpretacion e l’observatòri dels aucèls. ** la canelièra e l'estanh de la Maurina * la passa dels peisses del [[Illa del Ramièr|Ramièr]]: un espaci d’exposicion e un pòste d’observacion sus las aigas de Garona. == Colleccions == === Exposicions permanentas === L'exposicion permanenta compren cinc tèmas ligats ; Sequéncia 1 - Sentir la poténcia de la Tèrra. :Natura del [[Sistèma Solar]] e sa formacion. Natura de la Tèrra - la [[tectonica de las placas]], activitat sismica e volcanica e l'erosion, la [[petrologia]] e la [[mineralogia]]. ;Sequéncia 2 - Far desaparéisser las nocions d'ierarquia :La natura de la vida - La [[biodiversitat]], classificacion e organizacion. :Lo percors d'aquela sequéncia met en abant lo ligam entre l'òme e los animals mejans « L'arbre de la vida filogenetica » e las diferentas installacions que permeton de classificar e d'organizar la diversitat de las espècias. Al començament del parcors, sus la drecha es prepausada una introduccion al vivent que pausa las basas de çò que lo visitor a besonh per plan comprene las animacions venentas de la sequéncia: Triar – Recaptar – Classificar – Reconéisser – Nomenat<ref>{{fr}}[http://fr.calameo.com/read/0000046956694d890bf70 calameo.com]</ref>. ; Sequéncia 3 - Se familiarizar amb la granda escala del temps. : Istòria de la Tèrre de 3,8 miliards d'ans. Introduch lo temps, la [[paleontologia]] e l'evolucion de la vida ; Sequéncia 4 - Admetre l'evidéncia :Las principalas foncions dels èssser vivents - alimentacion, la respiracion, la locomocion, la reproduccion, la proteccion e de la comunicacion. ; Sequéncia 5 - Inventar l'avenidor. :L'impacte de l'activitat umana suls [[ecosistèma]]s, pression demografica e las ressorgas naturalas == Botanica == <gallery mode="packed"> Mauritia flexuosa MHNT.BOT.2005.0.974.jpg|<center>''[[Mauritia flexuosa]]'' – Fruch Capsicum annuum var. Fiesta - MHNT.jpg|<center>''[[Capsicum annuum]]'' – Fruch Gleditsia triacanthos MHNT.BOT.2006.0.1274.JPG|<center>''[[Gleditsia triacanthos]]'' - fusta Erodium cicutarium MHNT.jpg|<center>[[Erodium cicutarium]] – Granas </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of botany of the Muséum de Toulouse|les collections de botanique du Muséum}} == Etnologia == Las colleccions d'etnografia extra-europèas conservadas al Musèu comptan {{unitat|5000|pèças}} venent de quatre zonas geograficas principalas: [[Oceania]], [[Africa]], [[America]] e [[Asia]]. Coma d’autras colleccions francesas e europèas, la constitucion del fons ancian es fortament ligada a las nombrosas missions d'exploracions e d’espandiment que se multipliquèron pendent lo [[sègle XIX]], e al passat colonial de França, alara que l’enriquiment de las colleccions contemporanèas fa l’objète de missions d’estudis e de reculhidas de terren dempuèi qualques ans. * Oceania representa prèp de 40 % del fons amb una majoritat d'objèctes venent de l'airal melanesian ([[Nòva Guinèa]], [[Nòva Caledònia]], [[Vanuatu]], [[Illas Salamon]], [[Nòva Irlanda]], Nòva Bretanha…). Las colleccions polinesianas son tanben pro importantas (Illas Fiji, Illas Samoa, Illas Tonga, Illas de la Societat, Illas Marquesas e Illa de Pascas). Lo quite [[Gaston de Ròcamaurèl]], segond de [[Dumont d'Urville]] e grand navigator foguèt un un dels donators mai importants al musèu de la vila de Tolosa (a partir de 1841). * Africa representa uns 30 % del fons amb d'objètes venent subretot de las ancienas colonias de l'Africa de l'Oèst (Mali, Senegal, Còsta d'Evòri…) e de Madagascar. Aqueles objètes venon de missions etnograficas, de colleccions personalas d'administrators colonials o de militats. Las notabilitats localas alimentèron d'en primièr en objètes africans las colleccions coma lo General [[Joseph Gallieni]]. Una de las pèças majoras de la colleccion africana es una masqueta baga « nimba » de Guinèa collectat per Henri Labouret dins los ans 1930. <gallery mode="packed"> Akan MHNT.ETH.2010.25.041.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.065.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.078.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. </gallery> * Lo fons american es en espandiment amb las missions de reculhidas se debanant dempuèi 2010 al Brasil Central a cò de las populacions amerindianas (Karajà, cultura xinguano…) e representa ara uns 20 % de las colleccions. Lo fons e fons ancian compren un ensems representatiu de ceramicas precolombianas, un pichon ensemble de Nordamerica, e una partida d'objèts collectats pendent la mission de Cessac. * Las colleccions asiaticas son las mens nombrosas, mas comptan un ensems d’objèctes remarcables venent del Laos e del Cambòtja d'unes collectats per [[Gaston de Ròcamaurèl]]. == Mineralogia == <gallery mode="packed"> Celestite MHNT.MIN.1998.252.jpg|<center>[[Celestina]] - Turcmenistan Fluorine Peyrebrun.jpg|<center>[[Fluorita]] - França Népouite MHNT.MIN.2005.0.63.jpg|<center>[[Nepoïta]] - Nòva Caledònia Scheelite MHNT.MIN.2004.0.88 (p).jpg|<center>[[Scheelita]] - China Blende MHNT.MIN.1998.81.jpg|<center>[[Sphalerita]] – Romania </gallery> {{Commons-gallery|Category:Minerals in the Muséum de Toulouse|les collections de minéralogie du Muséum}} == Paleontologia == Los especimens de la colleccion de paleontologia se comptan en desenas de milièrs. S'i pòt trapar de fossils anant de l'[[arquean]] fins ara. Lor talha varia de qualques milimètres a qualques mètres pel Megaceros per exemple. La colleccion compòrta tanben de motlages que d'unes pòdon mesurar fins a dètz mètres de long. Existisson mai d'uns [[olotipe]]s e [[paratipe]]s. === Invertebrats === <gallery mode="packed"> Stromatolithe Paléoarchéen - MNHT.PAL.2009.10.1 .jpg|<center>Una de las mai ancianas formas de vida conegudas Pseudoasaphus praecurrens MHNT.PAL.2003.439.jpg|<center>''Pseudoasaphus'' Ordovicien MHNT - Ogygopsis canadense.jpg|''Ogygopsis canadense'' </gallery> === Vertebrats === <gallery mode="packed"> Coelodonta antiquitatis .jpg|<center>Rinoceròs lanós esqueleta complèt Coelodonta antiquitatis Crane.jpg|<center>Rinoceròs lanós crani MHNT - Whiteia woodwardi.jpg|<center>Whiteia woodwardi </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of paleontology of the Muséum de Toulouse|les collections de paléontologie du Muséum}} == Preïstòria == <gallery mode="packed"> Sépulture de Teviec Global.jpg|<center>Sepultura de [[Teviec]] - [[Mesolitic]] (-6740 ; -5680) Diorite-Reims-Damour 2.jpg|<center>Pigassa polida en [[diorita]] periòde [[neolitic]]a – [[Rems]] França – Colleccion d’[[Alexis Damour]] Hache_Plagne_Global.jpg|<center> Pigassa polida periòda [[neolitic]]a – [[Planha]] Volvèstre Collier de Penne.jpg|<center> Ornament de pèrlas de bronze - [[Olocèn]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of prehistory of the Muséum de Toulouse|les collections de préhistoire du Muséum}} == Zoologia == === Entomologia === Su mai de centenars de milièrs d'especimens, sols 1200 son expausats de biais permanent. ==== [[Coleoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Cerapterus pilipennis (Male).jpg|<center>''Cerapterus pilipennis'' - Zambia</center> Chrysochroa rajah thailandica MHNT.ZOO.2004.0.520 .jpg|<center>''Chrysochroa rajah thailandica ''- [[Chiang Mai]], Tailàndia</center> Hiperantha testacea MHNT.ZOO.2004.0.561.jpg|<center>''Hiperantha testacea'' <br />Bupèstre de Colómbia </center> Metaxymorpha gloriosa MHNT.ZOO.2004.0.535.jpg|<center>''Metaxymorpha gloriosa'' Bupèstre del Nòrd Queensland, Colómbia </center> </gallery> ==== [[Lepidoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Historis odius.jpg|<center>''Historis odius'' - [[Colómbia]] </center> Charaxes varanes vologeses (Mâle).jpg|<center>''Charaxes varanes vologeses'' - [[Malawi]] </center> Morpho menelaus didius Male MHNT.jpg|<center>''Morpho didius'' - Peró</center> Prepona licomedes Bresil Global.jpg|<center>''Prepona licomedes'' - [[Brasil]] </center> </gallery> ==== [[Ortoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Oedipoda caerulescens MHNT.jpg|<center>''Oedipoda caerulescens'' - Estanh de la Maorina Tolosa</center> Titanacris Albipes Vol.jpg|<center>''Titanacris Albipes''- Guyane </center> Titanacris picticrus picticrus MHNT.jpg|<center>''Titanacris picticrus''- Guaiana </center> Aeolacris caternaulti MHNT dos.jpg|<center>''Aeolacris caternaulti''- Guaiana </center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of entomology|les collections d'entomologie du Muséum}} === Ornitologia === * La colleccion d’ornitologia del MINT compta mai de {{unitat|30000|especimens}} que {{unitat|20000|uóus}} e gaireben {{unitat|10000|aucèls}}, naturalizats ({{formatnum:8500}}) o « mes en pel » ({{formatnum:1500}}); sols 480 especimens son en exposicion permanenta. * D'entre las colleccions d’aucèls naturalizats la colleccion Besaucèle amb {{formatnum:5000}} especimens constituís una de las colleccions istoricas mai importantas en Euròpa. <gallery mode="packed"> Harfang des neiges MHNT.jpg|<center>[[Harfang de las nèus]], la ma anciana pèça naturalizada (1807) Mino dumontii - MHNT STV 2002 1.jpg|<center> [[Mainata de fàcia jauna]] Semnornis_ramphastinus_-_MHNT_PIC_2004_1.jpg|<center>[[Cabezon tocan]] </gallery> * La colleccion d’uóus de [[Jacques Perrin de Brichambaut]] (1920-2007) acquerida en 2010 pel musèu ven de reculhidas personalas, completadas per aquelas d’ornitològs conegut coma Guichard, [[Henri Heim de Balsac]] e [[René de Naurois]]. Compren totas las espècias [[palearctic]]as (Euròpa, Africa del Nòrd e Asia), gaireben {{formatnum:1000}} espècias e {{formatnum:15000}} uòus, per aquò constituís una de las des colleccions d’uòus palearctics mai complètas e melhor documentadas d’Euròpa. <gallery mode="packed"> Aigle d'Australie MHNT.jpg|<center>[[Agla d'Austràlia]] Perdrix rouge MHNT.jpg|<center>[[Perdritz roja]] Prinia molleri MHNT.jpg|<center> Uóus de ''Prinia molleri'' Pétrel géant MHNT.jpg|<center>[[Petrèl gigant]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of ornithology|les collections d'ornithologie du Muséum}} === Osteologia === <gallery mode="packed"> Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg|<center>[[Taupa d'Európa]]</center> Avahi 5 face noir.jpg|<center>[[Avahi lanós]]</center> Alouatta seniculus 5perspective.jpg|<center>[[Alouatta seniculus]]</center> Cynocephalus Perspective.jpg|<center>[[Baboïn jaune]]</center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of osteology|les collections d'ostéologie du Muséum}} === Tipe === Lo Musèu de Tolosa es depositari de fòrça [[Tipe (biologia)|olotipes]], en paleontologia botanica e zoologia. <gallery mode="packed"> Marocaster coronatus MHNT.PAL.2010.2.2 (Close up).jpg|<center>''Marocaster coronatus'' [[Olotipe]] Furca mauritanica Pièce entière.jpg|<center>''Furca mauritanica'' [[Olotipe]] Cadurcotherium nouleti MHNT.PAL.2012.0.90 Paratype.jpg|''Cadurcotherium nouleti'' [[Paratipe]] </gallery> == Conservacion e renovacion de las colleccions == [[Fichièr:Taxidermie.jpg|thumb|upright 1.1|Un dels laboratòris de preparacion. Aicí se realizan los d’animals naturalizats, los molatges o encora las despresas dels fossils.]] * Lo musèu emplega fòrça equipas tecnicas per la concervacion de las pèças, coma un grand laboratòri de preparacion, per la [[taxidermia]], que servís tanben per las despresas e la concervacion de las pèças de [[paleontologia]] e de [[mineralogia]]. * Un elefant d'Asia del Musèu d'istòria naturala foguèt renovat per la reovertura del musèu. Aquel elefant, nomenat ''Punch'', aviá estat donat l'11 de decembre de 1907 pel [[circ Pinder]]. Èra una atraccion màger de l'establiment. Foguèt naturalizat per Philippe Lacomme qu'inventèt una procedura de naturalizacion que fa encara referéncia fins ara. Consistís a realizar un bastit, garnit de ressegum, que dessenha lo contorn de l’elefant. L'ensems es desmontable en dotze troces. Enseguida la pel de l’animal es plaçada sul bastit un còp montat dins l’exposicion, ont se poiriá mirar. L'elefant es ara expausat dins lo nòu hall del musèum<ref>[https://web.archive.org/web/20120310222359/http://blog.museum.toulouse.fr/index.php/post/2011/02/21/Lhistoire-particuliere-de-Punch-lelephant-dAsie {{fr}} blog sus L’istòria particulara de ''Punch'', l’elefant d’Asia]</ref>. == Divers == == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Muséum de Toulouse|Musèu d'Istòria de Tolosa}} === Articles connèxes === * Emili Cartalhac, creator de la galariá consacrada a la [[preïstòria]] * [[Jacques Perrin de Brichambaut]], colleccion d'[[oologia]] * [[Gaston de Ròcamaurèl]], qu'es a l'origina de la colleccion d'[[etnografia]] === Ligams extèrnes === * [http://www.museum.toulouse.fr/ site web del musèu] [[Categoria:Musèu de Tolosa]] d174twyy35i02kjc7tf07d3q19n95v6 2500566 2500564 2026-05-14T15:27:31Z Marqnt98 5483 /* Organizacion del musèu */ 2500566 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} Situat dins lo quartièr de Bosca Montplaser, dins lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], lo '''Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa''' a una superfícia de gaireben {{unitat|6000|m²}} e abriga une colleccion de mai de dos milions e mièg de pèças<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120402155145/http://www.toulouse-tourisme.com/sites-et-visites-le-museum-d-histoire-naturelle,1218504,1,59 ''Le Muséum de Toulouse''] sul [https://web.archive.org/web/20120624113229/http://www.toulouse-tourisme.com/accueil/index_fr.php site oficial de l'Ofici de torisme de Tolosa]</ref>. Es lo màger en [[Occitània]] e lo segon mai grand de França. == Istoric == Foguèt creat en [[1796]] pel naturalista [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]], dins los ancians bastits del monastari dels Carmes Descauçats. Reservat a l'epòca pels sols naturalistas, foguèt obèrt al public en 1865 per decision del conselh municipal amb per nòva mission l’acuèlh del public. [[Edoard filhòl]] foguèt lo primièr director de la nòva institucion. A la meteissa epòca, lo jardin botanic de l’Universitat installat dins lo quartièr de Sant Sarnin foguèt transferit dins aquel ancian monastèri. En 1887, per l’Exposicion Internacionala de Tolosa, lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]] se transformèt dins la topografia actuala comptava des centenats d'espècias de plantas e d'arbres. Dempuèi 1950, amb 19 salas accessiblas al public, lo Musèu venguèt un pòl scientific. S'enrequissèt entre las doas guèrras mercé a fòça dons: las colleccions d’[[ornitologia]] del Dr. Victor Besaucèle (1847-1924), las colleccions d’[[etnologia]] e de [[coquilhum]] de [[Gaston de Ròcamaurèl]] (1804-1878) e la colleccion Dupuy en [[malacologia]]. En 1971, amb Claudine Sudre, lo Musèu se dotèt d’un servici pedagogic e d'una bibliotèca pels enfants. A causa de la descobèrta de flaquesa del bastit del musèu, foguèt tancat al public en [[1997]]. En 1999, una nòva concepcion de l’establiment foguèt propausada. Lo site foguèt en òbras pendent d'ans e s'organizan amb d'autres luòcs a l'entorn de [[Tolosa]]. En 2010, lo musèu de Tolosa obriguèt una galariá de [[preïstòria]]: la « galariá de las caunas », mercé a la collaboracion d'[[Emili Cartalhac]], [[Joan Baptista Nolet]] e [[Eugèni Trutat]]<ref>{{fr}}''Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire'', 2010 {{ISBN|978-2-906702-18-9}}.</ref> . === Lista dels directors e conservators del musèu === * [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]] (1744-1818) qu'es a l'origina de las primièras colleccions (erbièrs, minerals e fossils) del musèu * [[Edoard filhòl]] (1814-1883), primier director del Musèu en 1865 e cònsol de Tolosa de 1867 a 1870. * [[Joan Baptista Nolet]] (1802-1890), director del Musèu, preïstorian. * [[Eugèni Trutat]] (1840-1910), primièr conservator (1865-1890), director del Musèu (1890-1901), naturalista e fotografe. * [[Francis Duranthon]] (1961-), conservator en cap e director del Musèu dempuèi lo 1{{èr}} de genièr de 2011. == Lo musèu a l'ora d'ara == Aprèp dètz ans de tancadura, lo musèu tornèt obrir en decembre de 2007<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140719063134/http://blog.museum.toulouse.fr/ Blòg del musèu]</ref>. La superfícia del bastit foguèt doblada ({{unitat|6000|m²}}) utilizant de terrens vesins. La superfícia dedicada a las exposicions es de {{unitat|3000|m²}} sus tres estatges. Lo jardin botanic de l’[[Universitat Pau Sabatièr]], d’una superfícia de {{unitat|5500|m²}}, fa tanben partit de la nòva organizacion. Lo nòu musèu s'apièja sus una scenografia contemporanèa, concebuda e realizada per l’arquitècte e scenograf Xavier Leroux-Cauche. Lo projècte que foguèt elaborat per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]] unifica las tres compausantas del programa d’exposicion: partida istorica, partida modèrna e jardin botanic. La vila de Tolosa voliá far del musèu un esplèch d’educacion, de reflexion e de debat sus l’istòria naturala, l’òme e l’environament. Son comitat scientific, animat pel professor Georges Larrouy, amb d'especialistas franceses e europèus segon los domènis. Lo musèu foguèt tot inventat de nòu, que siá pel projècte intellectual o per son arquitectura fisica. Centrat sul visitor, lo musèu fa lo ligam entre los sabers scientifics e son apropriacion ciutadana. Prepausa un itinerari de presa de consciéncia de las grandas questions de nòtre temps. Aquela ambicion orienta l’ensems de sas exposicions, de sas activitats, e de sas animacions. Lo site web del musèu s’inscriu tanben dins aquel sens: es un veiral del musèu mas tanben un « autre » luòc del musèu que las visitas fisicas pòdon èsser perlongadas e enriquesidas, los debats e escambis se pòdon contunhar. == Organizacion del musèu == Lo Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa venguèt lo '''Museum de Tolosa'''. Aquel nom novèl designa l'ensems de las ofèrtas d'exposicions e d'animacions repartidas sus quatre sites geografics<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120607023124/http://www.museum.toulouse.fr/index.php?lang=fr Muséum de Toulouse, ed:Muséum de Toulouse]</ref>: * lo sèti istoric, lo quite Musèu d'Istòria Naturala, situat al còr del Jardin de las Plantas de Tolosa compren los bastiments renovats del musèu<ref>{{fr}}''Guide découverte Muséum d'histoire naturelle de Toulouse Jardin botanique Henri-Gaussen', 2009 {{ISBN|978-2-906702-09-7}}''</ref>. ** Lo Grand Carrat (en accès liure) amb la ''Ketzal Boutik'', lo restaurant Lo ''Moaï'' ** Los espacis d'exposicions: Tèrra Activa, Classificar per conéisser, Òrdre del vivent, Trencaduras e contunhs, Grandas Foncions, Tablèu d'interpelacion. ** La Paret dels esqueletas [https://web.archive.org/web/20130910001509/http://museumv1.toulouse.fr/IMG/bornes/murdessquelettes/ En linha] ** Dins l'encastre de la renovacion del Musèu en 2008, foguèt creat un immensa veirina corba de 120 mètres de long per formar « una mena d’immensa èrsa » Aquela veirina foguèt concebuda per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]]. A l’interior i son integrats d'esqueletas en postura dinamica: l’ensems foguèt numerizat e mes en scèna. Aqueles esqueletas netejats, desmontats puèi montats de nòu per lor donar l’actitud dinamic esperat foguèron plaçats dins un paret de veire. Sont visibles de l’interior pendent de la visita e de l’exterior a jorn falit. Se n'i vei de predators e caronhassièrs en plena « caça ». ** Camps Liures: espaci de debats e d'encontres ** Lo servici Bibliotèca e documentacion ** La bibliotèca Emili Cartalhac. Prepausa 3000 obratges de vulgarizacion en liure accès, 8000 liures d'estudi. 160 abonaments a de revistas de vulgarizacion e de recerca. ** La Mediatèca- joinessa Pourquoi pas? (perqué pas) (pels 3-14 ans). Prepausa 2000 obratges (documentaris, ficcions e BD), 12 títols de periodics, 4 pòstes multimedia e d'activitats pels escolans. ** Lo Servici Bibliotèca e documentacion [https://web.archive.org/web/20140331102122/http://www.museum.toulouse.fr/les-bibliotheques en linha {{fr}}] * del jardin botanic Henri-Gaussen <gallery mode=packed> Grand carré MHNT.jpg|<center>Le Grand Carrat, L'elefant e lo [[Quetzalcoatlus]] MHNT Mur des squelettes.jpg|<center> Lo "Paret dels esqueletas" Bibliothèque Cartailhac MHNT.jpg|<center>La bibliotèca Emili Cartalhac Médiathèque pourquoi pas MHNT.jpg|<center>La Mediatèca Joventut Perque non? MHNT Jardin Henri Gaussen.jpg|<center>Lo Jardin botanic [[Henri Gaussen]] - L'espirala etnobotanica. </gallery> * lo site de la [[pargue de la Maurina|Maurina]] a [[Bòrdaroja]], los [[Jardins del Museum]], amb ** l'ombrina (en accès liure) amb lo restaurant ''la Noria'' ** l'esplanada de las nimfèas ** los [[òrt]]s del Mond: exposicion viventa illustrant la diversitat de las plantas alimentàrias del mond, organizada en carrats tematizats: òrt d’Asia, carrat de las Americas, carrat d’Africa e Mediterranèa, carrat d’Euròpa, carrat tropical, carrat de las sabors, de las sucrerias, de Bacus, risièra. ** lo carrairon doblidat: un carrairon d’interpretacion e l’observatòri dels aucèls. ** la canelièra e l'estanh de la Maurina * la passa dels peisses del [[Illa del Ramièr|Ramièr]]: un espaci d’exposicion e un pòste d’observacion sus las aigas de Garona. == Colleccions == === Exposicions permanentas === L'exposicion permanenta compren cinc tèmas ligats ; Sequéncia 1 - Sentir la poténcia de la Tèrra. :Natura del [[Sistèma Solar]] e sa formacion. Natura de la Tèrra - la [[tectonica de las placas]], activitat sismica e volcanica e l'erosion, la [[petrologia]] e la [[mineralogia]]. ;Sequéncia 2 - Far desaparéisser las nocions d'ierarquia :La natura de la vida - La [[biodiversitat]], classificacion e organizacion. :Lo percors d'aquela sequéncia met en abant lo ligam entre l'òme e los animals mejans « L'arbre de la vida filogenetica » e las diferentas installacions que permeton de classificar e d'organizar la diversitat de las espècias. Al començament del parcors, sus la drecha es prepausada una introduccion al vivent que pausa las basas de çò que lo visitor a besonh per plan comprene las animacions venentas de la sequéncia: Triar – Recaptar – Classificar – Reconéisser – Nomenat<ref>{{fr}}[http://fr.calameo.com/read/0000046956694d890bf70 calameo.com]</ref>. ; Sequéncia 3 - Se familiarizar amb la granda escala del temps. : Istòria de la Tèrre de 3,8 miliards d'ans. Introduch lo temps, la [[paleontologia]] e l'evolucion de la vida ; Sequéncia 4 - Admetre l'evidéncia :Las principalas foncions dels èssser vivents - alimentacion, la respiracion, la locomocion, la reproduccion, la proteccion e de la comunicacion. ; Sequéncia 5 - Inventar l'avenidor. :L'impacte de l'activitat umana suls [[ecosistèma]]s, pression demografica e las ressorgas naturalas == Botanica == <gallery mode="packed"> Mauritia flexuosa MHNT.BOT.2005.0.974.jpg|<center>''[[Mauritia flexuosa]]'' – Fruch Capsicum annuum var. Fiesta - MHNT.jpg|<center>''[[Capsicum annuum]]'' – Fruch Gleditsia triacanthos MHNT.BOT.2006.0.1274.JPG|<center>''[[Gleditsia triacanthos]]'' - fusta Erodium cicutarium MHNT.jpg|<center>[[Erodium cicutarium]] – Granas </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of botany of the Muséum de Toulouse|les collections de botanique du Muséum}} == Etnologia == Las colleccions d'etnografia extra-europèas conservadas al Musèu comptan {{unitat|5000|pèças}} venent de quatre zonas geograficas principalas: [[Oceania]], [[Africa]], [[America]] e [[Asia]]. Coma d’autras colleccions francesas e europèas, la constitucion del fons ancian es fortament ligada a las nombrosas missions d'exploracions e d’espandiment que se multipliquèron pendent lo [[sègle XIX]], e al passat colonial de França, alara que l’enriquiment de las colleccions contemporanèas fa l’objète de missions d’estudis e de reculhidas de terren dempuèi qualques ans. * Oceania representa prèp de 40 % del fons amb una majoritat d'objèctes venent de l'airal melanesian ([[Nòva Guinèa]], [[Nòva Caledònia]], [[Vanuatu]], [[Illas Salamon]], [[Nòva Irlanda]], Nòva Bretanha…). Las colleccions polinesianas son tanben pro importantas (Illas Fiji, Illas Samoa, Illas Tonga, Illas de la Societat, Illas Marquesas e Illa de Pascas). Lo quite [[Gaston de Ròcamaurèl]], segond de [[Dumont d'Urville]] e grand navigator foguèt un un dels donators mai importants al musèu de la vila de Tolosa (a partir de 1841). * Africa representa uns 30 % del fons amb d'objètes venent subretot de las ancienas colonias de l'Africa de l'Oèst (Mali, Senegal, Còsta d'Evòri…) e de Madagascar. Aqueles objètes venon de missions etnograficas, de colleccions personalas d'administrators colonials o de militats. Las notabilitats localas alimentèron d'en primièr en objètes africans las colleccions coma lo General [[Joseph Gallieni]]. Una de las pèças majoras de la colleccion africana es una masqueta baga « nimba » de Guinèa collectat per Henri Labouret dins los ans 1930. <gallery mode="packed"> Akan MHNT.ETH.2010.25.041.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.065.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.078.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. </gallery> * Lo fons american es en espandiment amb las missions de reculhidas se debanant dempuèi 2010 al Brasil Central a cò de las populacions amerindianas (Karajà, cultura xinguano…) e representa ara uns 20 % de las colleccions. Lo fons e fons ancian compren un ensems representatiu de ceramicas precolombianas, un pichon ensemble de Nordamerica, e una partida d'objèts collectats pendent la mission de Cessac. * Las colleccions asiaticas son las mens nombrosas, mas comptan un ensems d’objèctes remarcables venent del Laos e del Cambòtja d'unes collectats per [[Gaston de Ròcamaurèl]]. == Mineralogia == <gallery mode="packed"> Celestite MHNT.MIN.1998.252.jpg|<center>[[Celestina]] - Turcmenistan Fluorine Peyrebrun.jpg|<center>[[Fluorita]] - França Népouite MHNT.MIN.2005.0.63.jpg|<center>[[Nepoïta]] - Nòva Caledònia Scheelite MHNT.MIN.2004.0.88 (p).jpg|<center>[[Scheelita]] - China Blende MHNT.MIN.1998.81.jpg|<center>[[Sphalerita]] – Romania </gallery> {{Commons-gallery|Category:Minerals in the Muséum de Toulouse|les collections de minéralogie du Muséum}} == Paleontologia == Los especimens de la colleccion de paleontologia se comptan en desenas de milièrs. S'i pòt trapar de fossils anant de l'[[arquean]] fins ara. Lor talha varia de qualques milimètres a qualques mètres pel Megaceros per exemple. La colleccion compòrta tanben de motlages que d'unes pòdon mesurar fins a dètz mètres de long. Existisson mai d'uns [[olotipe]]s e [[paratipe]]s. === Invertebrats === <gallery mode="packed"> Stromatolithe Paléoarchéen - MNHT.PAL.2009.10.1 .jpg|<center>Una de las mai ancianas formas de vida conegudas Pseudoasaphus praecurrens MHNT.PAL.2003.439.jpg|<center>''Pseudoasaphus'' Ordovicien MHNT - Ogygopsis canadense.jpg|''Ogygopsis canadense'' </gallery> === Vertebrats === <gallery mode="packed"> Coelodonta antiquitatis .jpg|<center>Rinoceròs lanós esqueleta complèt Coelodonta antiquitatis Crane.jpg|<center>Rinoceròs lanós crani MHNT - Whiteia woodwardi.jpg|<center>Whiteia woodwardi </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of paleontology of the Muséum de Toulouse|les collections de paléontologie du Muséum}} == Preïstòria == <gallery mode="packed"> Sépulture de Teviec Global.jpg|<center>Sepultura de [[Teviec]] - [[Mesolitic]] (-6740 ; -5680) Diorite-Reims-Damour 2.jpg|<center>Pigassa polida en [[diorita]] periòde [[neolitic]]a – [[Rems]] França – Colleccion d’[[Alexis Damour]] Hache_Plagne_Global.jpg|<center> Pigassa polida periòda [[neolitic]]a – [[Planha]] Volvèstre Collier de Penne.jpg|<center> Ornament de pèrlas de bronze - [[Olocèn]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of prehistory of the Muséum de Toulouse|les collections de préhistoire du Muséum}} == Zoologia == === Entomologia === Su mai de centenars de milièrs d'especimens, sols 1200 son expausats de biais permanent. ==== [[Coleoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Cerapterus pilipennis (Male).jpg|<center>''Cerapterus pilipennis'' - Zambia</center> Chrysochroa rajah thailandica MHNT.ZOO.2004.0.520 .jpg|<center>''Chrysochroa rajah thailandica ''- [[Chiang Mai]], Tailàndia</center> Hiperantha testacea MHNT.ZOO.2004.0.561.jpg|<center>''Hiperantha testacea'' <br />Bupèstre de Colómbia </center> Metaxymorpha gloriosa MHNT.ZOO.2004.0.535.jpg|<center>''Metaxymorpha gloriosa'' Bupèstre del Nòrd Queensland, Colómbia </center> </gallery> ==== [[Lepidoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Historis odius.jpg|<center>''Historis odius'' - [[Colómbia]] </center> Charaxes varanes vologeses (Mâle).jpg|<center>''Charaxes varanes vologeses'' - [[Malawi]] </center> Morpho menelaus didius Male MHNT.jpg|<center>''Morpho didius'' - Peró</center> Prepona licomedes Bresil Global.jpg|<center>''Prepona licomedes'' - [[Brasil]] </center> </gallery> ==== [[Ortoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Oedipoda caerulescens MHNT.jpg|<center>''Oedipoda caerulescens'' - Estanh de la Maorina Tolosa</center> Titanacris Albipes Vol.jpg|<center>''Titanacris Albipes''- Guyane </center> Titanacris picticrus picticrus MHNT.jpg|<center>''Titanacris picticrus''- Guaiana </center> Aeolacris caternaulti MHNT dos.jpg|<center>''Aeolacris caternaulti''- Guaiana </center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of entomology|les collections d'entomologie du Muséum}} === Ornitologia === * La colleccion d’ornitologia del MINT compta mai de {{unitat|30000|especimens}} que {{unitat|20000|uóus}} e gaireben {{unitat|10000|aucèls}}, naturalizats ({{formatnum:8500}}) o « mes en pel » ({{formatnum:1500}}); sols 480 especimens son en exposicion permanenta. * D'entre las colleccions d’aucèls naturalizats la colleccion Besaucèle amb {{formatnum:5000}} especimens constituís una de las colleccions istoricas mai importantas en Euròpa. <gallery mode="packed"> Harfang des neiges MHNT.jpg|<center>[[Harfang de las nèus]], la ma anciana pèça naturalizada (1807) Mino dumontii - MHNT STV 2002 1.jpg|<center> [[Mainata de fàcia jauna]] Semnornis_ramphastinus_-_MHNT_PIC_2004_1.jpg|<center>[[Cabezon tocan]] </gallery> * La colleccion d’uóus de [[Jacques Perrin de Brichambaut]] (1920-2007) acquerida en 2010 pel musèu ven de reculhidas personalas, completadas per aquelas d’ornitològs conegut coma Guichard, [[Henri Heim de Balsac]] e [[René de Naurois]]. Compren totas las espècias [[palearctic]]as (Euròpa, Africa del Nòrd e Asia), gaireben {{formatnum:1000}} espècias e {{formatnum:15000}} uòus, per aquò constituís una de las des colleccions d’uòus palearctics mai complètas e melhor documentadas d’Euròpa. <gallery mode="packed"> Aigle d'Australie MHNT.jpg|<center>[[Agla d'Austràlia]] Perdrix rouge MHNT.jpg|<center>[[Perdritz roja]] Prinia molleri MHNT.jpg|<center> Uóus de ''Prinia molleri'' Pétrel géant MHNT.jpg|<center>[[Petrèl gigant]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of ornithology|les collections d'ornithologie du Muséum}} === Osteologia === <gallery mode="packed"> Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg|<center>[[Taupa d'Európa]]</center> Avahi 5 face noir.jpg|<center>[[Avahi lanós]]</center> Alouatta seniculus 5perspective.jpg|<center>[[Alouatta seniculus]]</center> Cynocephalus Perspective.jpg|<center>[[Baboïn jaune]]</center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of osteology|les collections d'ostéologie du Muséum}} === Tipe === Lo Musèu de Tolosa es depositari de fòrça [[Tipe (biologia)|olotipes]], en paleontologia botanica e zoologia. <gallery mode="packed"> Marocaster coronatus MHNT.PAL.2010.2.2 (Close up).jpg|<center>''Marocaster coronatus'' [[Olotipe]] Furca mauritanica Pièce entière.jpg|<center>''Furca mauritanica'' [[Olotipe]] Cadurcotherium nouleti MHNT.PAL.2012.0.90 Paratype.jpg|''Cadurcotherium nouleti'' [[Paratipe]] </gallery> == Conservacion e renovacion de las colleccions == [[Fichièr:Taxidermie.jpg|thumb|upright 1.1|Un dels laboratòris de preparacion. Aicí se realizan los d’animals naturalizats, los molatges o encora las despresas dels fossils.]] * Lo musèu emplega fòrça equipas tecnicas per la concervacion de las pèças, coma un grand laboratòri de preparacion, per la [[taxidermia]], que servís tanben per las despresas e la concervacion de las pèças de [[paleontologia]] e de [[mineralogia]]. * Un elefant d'Asia del Musèu d'istòria naturala foguèt renovat per la reovertura del musèu. Aquel elefant, nomenat ''Punch'', aviá estat donat l'11 de decembre de 1907 pel [[circ Pinder]]. Èra una atraccion màger de l'establiment. Foguèt naturalizat per Philippe Lacomme qu'inventèt una procedura de naturalizacion que fa encara referéncia fins ara. Consistís a realizar un bastit, garnit de ressegum, que dessenha lo contorn de l’elefant. L'ensems es desmontable en dotze troces. Enseguida la pel de l’animal es plaçada sul bastit un còp montat dins l’exposicion, ont se poiriá mirar. L'elefant es ara expausat dins lo nòu hall del musèum<ref>[https://web.archive.org/web/20120310222359/http://blog.museum.toulouse.fr/index.php/post/2011/02/21/Lhistoire-particuliere-de-Punch-lelephant-dAsie {{fr}} blog sus L’istòria particulara de ''Punch'', l’elefant d’Asia]</ref>. == Divers == == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Muséum de Toulouse|Musèu d'Istòria de Tolosa}} === Articles connèxes === * Emili Cartalhac, creator de la galariá consacrada a la [[preïstòria]] * [[Jacques Perrin de Brichambaut]], colleccion d'[[oologia]] * [[Gaston de Ròcamaurèl]], qu'es a l'origina de la colleccion d'[[etnografia]] === Ligams extèrnes === * [http://www.museum.toulouse.fr/ site web del musèu] [[Categoria:Musèu de Tolosa]] 2kae0axq640muyowopu2v9l7ovfuity 2500567 2500566 2026-05-14T15:28:22Z Marqnt98 5483 /* Organizacion del musèu */ 2500567 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} Situat dins lo quartièr de Bosca Montplaser, dins lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], lo '''Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa''' a una superfícia de gaireben {{unitat|6000|m²}} e abriga une colleccion de mai de dos milions e mièg de pèças<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120402155145/http://www.toulouse-tourisme.com/sites-et-visites-le-museum-d-histoire-naturelle,1218504,1,59 ''Le Muséum de Toulouse''] sul [https://web.archive.org/web/20120624113229/http://www.toulouse-tourisme.com/accueil/index_fr.php site oficial de l'Ofici de torisme de Tolosa]</ref>. Es lo màger en [[Occitània]] e lo segon mai grand de França. == Istoric == Foguèt creat en [[1796]] pel naturalista [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]], dins los ancians bastits del monastari dels Carmes Descauçats. Reservat a l'epòca pels sols naturalistas, foguèt obèrt al public en 1865 per decision del conselh municipal amb per nòva mission l’acuèlh del public. [[Edoard filhòl]] foguèt lo primièr director de la nòva institucion. A la meteissa epòca, lo jardin botanic de l’Universitat installat dins lo quartièr de Sant Sarnin foguèt transferit dins aquel ancian monastèri. En 1887, per l’Exposicion Internacionala de Tolosa, lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]] se transformèt dins la topografia actuala comptava des centenats d'espècias de plantas e d'arbres. Dempuèi 1950, amb 19 salas accessiblas al public, lo Musèu venguèt un pòl scientific. S'enrequissèt entre las doas guèrras mercé a fòça dons: las colleccions d’[[ornitologia]] del Dr. Victor Besaucèle (1847-1924), las colleccions d’[[etnologia]] e de [[coquilhum]] de [[Gaston de Ròcamaurèl]] (1804-1878) e la colleccion Dupuy en [[malacologia]]. En 1971, amb Claudine Sudre, lo Musèu se dotèt d’un servici pedagogic e d'una bibliotèca pels enfants. A causa de la descobèrta de flaquesa del bastit del musèu, foguèt tancat al public en [[1997]]. En 1999, una nòva concepcion de l’establiment foguèt propausada. Lo site foguèt en òbras pendent d'ans e s'organizan amb d'autres luòcs a l'entorn de [[Tolosa]]. En 2010, lo musèu de Tolosa obriguèt una galariá de [[preïstòria]]: la « galariá de las caunas », mercé a la collaboracion d'[[Emili Cartalhac]], [[Joan Baptista Nolet]] e [[Eugèni Trutat]]<ref>{{fr}}''Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire'', 2010 {{ISBN|978-2-906702-18-9}}.</ref> . === Lista dels directors e conservators del musèu === * [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]] (1744-1818) qu'es a l'origina de las primièras colleccions (erbièrs, minerals e fossils) del musèu * [[Edoard filhòl]] (1814-1883), primier director del Musèu en 1865 e cònsol de Tolosa de 1867 a 1870. * [[Joan Baptista Nolet]] (1802-1890), director del Musèu, preïstorian. * [[Eugèni Trutat]] (1840-1910), primièr conservator (1865-1890), director del Musèu (1890-1901), naturalista e fotografe. * [[Francis Duranthon]] (1961-), conservator en cap e director del Musèu dempuèi lo 1{{èr}} de genièr de 2011. == Lo musèu a l'ora d'ara == Aprèp dètz ans de tancadura, lo musèu tornèt obrir en decembre de 2007<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140719063134/http://blog.museum.toulouse.fr/ Blòg del musèu]</ref>. La superfícia del bastit foguèt doblada ({{unitat|6000|m²}}) utilizant de terrens vesins. La superfícia dedicada a las exposicions es de {{unitat|3000|m²}} sus tres estatges. Lo jardin botanic de l’[[Universitat Pau Sabatièr]], d’una superfícia de {{unitat|5500|m²}}, fa tanben partit de la nòva organizacion. Lo nòu musèu s'apièja sus una scenografia contemporanèa, concebuda e realizada per l’arquitècte e scenograf Xavier Leroux-Cauche. Lo projècte que foguèt elaborat per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]] unifica las tres compausantas del programa d’exposicion: partida istorica, partida modèrna e jardin botanic. La vila de Tolosa voliá far del musèu un esplèch d’educacion, de reflexion e de debat sus l’istòria naturala, l’òme e l’environament. Son comitat scientific, animat pel professor Georges Larrouy, amb d'especialistas franceses e europèus segon los domènis. Lo musèu foguèt tot inventat de nòu, que siá pel projècte intellectual o per son arquitectura fisica. Centrat sul visitor, lo musèu fa lo ligam entre los sabers scientifics e son apropriacion ciutadana. Prepausa un itinerari de presa de consciéncia de las grandas questions de nòtre temps. Aquela ambicion orienta l’ensems de sas exposicions, de sas activitats, e de sas animacions. Lo site web del musèu s’inscriu tanben dins aquel sens: es un veiral del musèu mas tanben un « autre » luòc del musèu que las visitas fisicas pòdon èsser perlongadas e enriquesidas, los debats e escambis se pòdon contunhar. == Organizacion del musèu == Lo Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa venguèt lo '''Museum de Tolosa'''. Aquel nom novèl designa l'ensems de las ofèrtas d'exposicions e d'animacions repartidas sus quatre sites geografics<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120607023124/http://www.museum.toulouse.fr/index.php?lang=fr Muséum de Toulouse, ed:Muséum de Toulouse]</ref>: * lo sèti istoric, lo quite Musèu d'Istòria Naturala, situat al còr del Jardin de las Plantas de Tolosa compren los bastiments renovats del musèu<ref>{{fr}}''Guide découverte Muséum d'histoire naturelle de Toulouse Jardin botanique Henri-Gaussen', 2009 {{ISBN|978-2-906702-09-7}}''</ref>. ** Lo Grand Carrat (en accès liure) amb la ''Ketzal Boutik'', lo restaurant Lo ''Moaï'' ** Los espacis d'exposicions: Tèrra Activa, Classificar per conéisser, Òrdre del vivent, Trencaduras e contunhs, Grandas Foncions, Tablèu d'interpelacion. ** La Paret dels esqueletas [https://web.archive.org/web/20130910001509/http://museumv1.toulouse.fr/IMG/bornes/murdessquelettes/ En linha] ** Dins l'encastre de la renovacion del Musèu en 2008, foguèt creat un immensa veirina corba de 120 mètres de long per formar « una mena d’immensa èrsa » Aquela veirina foguèt concebuda per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]]. A l’interior i son integrats d'esqueletas en postura dinamica: l’ensems foguèt numerizat e mes en scèna. Aqueles esqueletas netejats, desmontats puèi montats de nòu per lor donar l’actitud dinamic esperat foguèron plaçats dins un paret de veire. Sont visibles de l’interior pendent de la visita e de l’exterior a jorn falit. Se n'i vei de predators e caronhassièrs en plena « caça ». ** Camps Liures: espaci de debats e d'encontres ** Lo servici Bibliotèca e documentacion ** La bibliotèca Emili Cartalhac. Prepausa 3000 obratges de vulgarizacion en liure accès, 8000 liures d'estudi. 160 abonaments a de revistas de vulgarizacion e de recerca. ** La Mediatèca- joinessa Pourquoi pas? (perqué pas) (pels 3-14 ans). Prepausa 2000 obratges (documentaris, ficcions e BD), 12 títols de periodics, 4 pòstes multimedia e d'activitats pels escolans. ** Lo Servici Bibliotèca e documentacion [https://web.archive.org/web/20140331102122/http://www.museum.toulouse.fr/les-bibliotheques en linha {{fr}}] * del jardin botanic Henri-Gaussen <gallery mode="packed"> Grand carré MHNT.jpg|<center>Lo Grand Carrat, L'elefant e lo [[Quetzalcoatlus]] MHNT Mur des squelettes.jpg|<center> La "Paret dels esqueletas" Bibliothèque Cartailhac MHNT.jpg|<center>La bibliotèca Emili Cartalhac Médiathèque pourquoi pas MHNT.jpg|<center>La Mediatèca Joventut Perque non? MHNT Jardin Henri Gaussen.jpg|<center>Lo Jardin botanic [[Henri Gaussen]] - L'espirala etnobotanica. </gallery> * lo site de la [[pargue de la Maurina|Maurina]] a [[Bòrdaroja]], los [[Jardins del Museum]], amb ** l'ombrina (en accès liure) amb lo restaurant ''la Noria'' ** l'esplanada de las nimfèas ** los [[òrt]]s del Mond: exposicion viventa illustrant la diversitat de las plantas alimentàrias del mond, organizada en carrats tematizats: òrt d’Asia, carrat de las Americas, carrat d’Africa e Mediterranèa, carrat d’Euròpa, carrat tropical, carrat de las sabors, de las sucrerias, de Bacus, risièra. ** lo carrairon doblidat: un carrairon d’interpretacion e l’observatòri dels aucèls. ** la canelièra e l'estanh de la Maurina * la passa dels peisses del [[Illa del Ramièr|Ramièr]]: un espaci d’exposicion e un pòste d’observacion sus las aigas de Garona. == Colleccions == === Exposicions permanentas === L'exposicion permanenta compren cinc tèmas ligats ; Sequéncia 1 - Sentir la poténcia de la Tèrra. :Natura del [[Sistèma Solar]] e sa formacion. Natura de la Tèrra - la [[tectonica de las placas]], activitat sismica e volcanica e l'erosion, la [[petrologia]] e la [[mineralogia]]. ;Sequéncia 2 - Far desaparéisser las nocions d'ierarquia :La natura de la vida - La [[biodiversitat]], classificacion e organizacion. :Lo percors d'aquela sequéncia met en abant lo ligam entre l'òme e los animals mejans « L'arbre de la vida filogenetica » e las diferentas installacions que permeton de classificar e d'organizar la diversitat de las espècias. Al començament del parcors, sus la drecha es prepausada una introduccion al vivent que pausa las basas de çò que lo visitor a besonh per plan comprene las animacions venentas de la sequéncia: Triar – Recaptar – Classificar – Reconéisser – Nomenat<ref>{{fr}}[http://fr.calameo.com/read/0000046956694d890bf70 calameo.com]</ref>. ; Sequéncia 3 - Se familiarizar amb la granda escala del temps. : Istòria de la Tèrre de 3,8 miliards d'ans. Introduch lo temps, la [[paleontologia]] e l'evolucion de la vida ; Sequéncia 4 - Admetre l'evidéncia :Las principalas foncions dels èssser vivents - alimentacion, la respiracion, la locomocion, la reproduccion, la proteccion e de la comunicacion. ; Sequéncia 5 - Inventar l'avenidor. :L'impacte de l'activitat umana suls [[ecosistèma]]s, pression demografica e las ressorgas naturalas == Botanica == <gallery mode="packed"> Mauritia flexuosa MHNT.BOT.2005.0.974.jpg|<center>''[[Mauritia flexuosa]]'' – Fruch Capsicum annuum var. Fiesta - MHNT.jpg|<center>''[[Capsicum annuum]]'' – Fruch Gleditsia triacanthos MHNT.BOT.2006.0.1274.JPG|<center>''[[Gleditsia triacanthos]]'' - fusta Erodium cicutarium MHNT.jpg|<center>[[Erodium cicutarium]] – Granas </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of botany of the Muséum de Toulouse|les collections de botanique du Muséum}} == Etnologia == Las colleccions d'etnografia extra-europèas conservadas al Musèu comptan {{unitat|5000|pèças}} venent de quatre zonas geograficas principalas: [[Oceania]], [[Africa]], [[America]] e [[Asia]]. Coma d’autras colleccions francesas e europèas, la constitucion del fons ancian es fortament ligada a las nombrosas missions d'exploracions e d’espandiment que se multipliquèron pendent lo [[sègle XIX]], e al passat colonial de França, alara que l’enriquiment de las colleccions contemporanèas fa l’objète de missions d’estudis e de reculhidas de terren dempuèi qualques ans. * Oceania representa prèp de 40 % del fons amb una majoritat d'objèctes venent de l'airal melanesian ([[Nòva Guinèa]], [[Nòva Caledònia]], [[Vanuatu]], [[Illas Salamon]], [[Nòva Irlanda]], Nòva Bretanha…). Las colleccions polinesianas son tanben pro importantas (Illas Fiji, Illas Samoa, Illas Tonga, Illas de la Societat, Illas Marquesas e Illa de Pascas). Lo quite [[Gaston de Ròcamaurèl]], segond de [[Dumont d'Urville]] e grand navigator foguèt un un dels donators mai importants al musèu de la vila de Tolosa (a partir de 1841). * Africa representa uns 30 % del fons amb d'objètes venent subretot de las ancienas colonias de l'Africa de l'Oèst (Mali, Senegal, Còsta d'Evòri…) e de Madagascar. Aqueles objètes venon de missions etnograficas, de colleccions personalas d'administrators colonials o de militats. Las notabilitats localas alimentèron d'en primièr en objètes africans las colleccions coma lo General [[Joseph Gallieni]]. Una de las pèças majoras de la colleccion africana es una masqueta baga « nimba » de Guinèa collectat per Henri Labouret dins los ans 1930. <gallery mode="packed"> Akan MHNT.ETH.2010.25.041.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.065.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.078.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. </gallery> * Lo fons american es en espandiment amb las missions de reculhidas se debanant dempuèi 2010 al Brasil Central a cò de las populacions amerindianas (Karajà, cultura xinguano…) e representa ara uns 20 % de las colleccions. Lo fons e fons ancian compren un ensems representatiu de ceramicas precolombianas, un pichon ensemble de Nordamerica, e una partida d'objèts collectats pendent la mission de Cessac. * Las colleccions asiaticas son las mens nombrosas, mas comptan un ensems d’objèctes remarcables venent del Laos e del Cambòtja d'unes collectats per [[Gaston de Ròcamaurèl]]. == Mineralogia == <gallery mode="packed"> Celestite MHNT.MIN.1998.252.jpg|<center>[[Celestina]] - Turcmenistan Fluorine Peyrebrun.jpg|<center>[[Fluorita]] - França Népouite MHNT.MIN.2005.0.63.jpg|<center>[[Nepoïta]] - Nòva Caledònia Scheelite MHNT.MIN.2004.0.88 (p).jpg|<center>[[Scheelita]] - China Blende MHNT.MIN.1998.81.jpg|<center>[[Sphalerita]] – Romania </gallery> {{Commons-gallery|Category:Minerals in the Muséum de Toulouse|les collections de minéralogie du Muséum}} == Paleontologia == Los especimens de la colleccion de paleontologia se comptan en desenas de milièrs. S'i pòt trapar de fossils anant de l'[[arquean]] fins ara. Lor talha varia de qualques milimètres a qualques mètres pel Megaceros per exemple. La colleccion compòrta tanben de motlages que d'unes pòdon mesurar fins a dètz mètres de long. Existisson mai d'uns [[olotipe]]s e [[paratipe]]s. === Invertebrats === <gallery mode="packed"> Stromatolithe Paléoarchéen - MNHT.PAL.2009.10.1 .jpg|<center>Una de las mai ancianas formas de vida conegudas Pseudoasaphus praecurrens MHNT.PAL.2003.439.jpg|<center>''Pseudoasaphus'' Ordovicien MHNT - Ogygopsis canadense.jpg|''Ogygopsis canadense'' </gallery> === Vertebrats === <gallery mode="packed"> Coelodonta antiquitatis .jpg|<center>Rinoceròs lanós esqueleta complèt Coelodonta antiquitatis Crane.jpg|<center>Rinoceròs lanós crani MHNT - Whiteia woodwardi.jpg|<center>Whiteia woodwardi </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of paleontology of the Muséum de Toulouse|les collections de paléontologie du Muséum}} == Preïstòria == <gallery mode="packed"> Sépulture de Teviec Global.jpg|<center>Sepultura de [[Teviec]] - [[Mesolitic]] (-6740 ; -5680) Diorite-Reims-Damour 2.jpg|<center>Pigassa polida en [[diorita]] periòde [[neolitic]]a – [[Rems]] França – Colleccion d’[[Alexis Damour]] Hache_Plagne_Global.jpg|<center> Pigassa polida periòda [[neolitic]]a – [[Planha]] Volvèstre Collier de Penne.jpg|<center> Ornament de pèrlas de bronze - [[Olocèn]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of prehistory of the Muséum de Toulouse|les collections de préhistoire du Muséum}} == Zoologia == === Entomologia === Su mai de centenars de milièrs d'especimens, sols 1200 son expausats de biais permanent. ==== [[Coleoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Cerapterus pilipennis (Male).jpg|<center>''Cerapterus pilipennis'' - Zambia</center> Chrysochroa rajah thailandica MHNT.ZOO.2004.0.520 .jpg|<center>''Chrysochroa rajah thailandica ''- [[Chiang Mai]], Tailàndia</center> Hiperantha testacea MHNT.ZOO.2004.0.561.jpg|<center>''Hiperantha testacea'' <br />Bupèstre de Colómbia </center> Metaxymorpha gloriosa MHNT.ZOO.2004.0.535.jpg|<center>''Metaxymorpha gloriosa'' Bupèstre del Nòrd Queensland, Colómbia </center> </gallery> ==== [[Lepidoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Historis odius.jpg|<center>''Historis odius'' - [[Colómbia]] </center> Charaxes varanes vologeses (Mâle).jpg|<center>''Charaxes varanes vologeses'' - [[Malawi]] </center> Morpho menelaus didius Male MHNT.jpg|<center>''Morpho didius'' - Peró</center> Prepona licomedes Bresil Global.jpg|<center>''Prepona licomedes'' - [[Brasil]] </center> </gallery> ==== [[Ortoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Oedipoda caerulescens MHNT.jpg|<center>''Oedipoda caerulescens'' - Estanh de la Maorina Tolosa</center> Titanacris Albipes Vol.jpg|<center>''Titanacris Albipes''- Guyane </center> Titanacris picticrus picticrus MHNT.jpg|<center>''Titanacris picticrus''- Guaiana </center> Aeolacris caternaulti MHNT dos.jpg|<center>''Aeolacris caternaulti''- Guaiana </center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of entomology|les collections d'entomologie du Muséum}} === Ornitologia === * La colleccion d’ornitologia del MINT compta mai de {{unitat|30000|especimens}} que {{unitat|20000|uóus}} e gaireben {{unitat|10000|aucèls}}, naturalizats ({{formatnum:8500}}) o « mes en pel » ({{formatnum:1500}}); sols 480 especimens son en exposicion permanenta. * D'entre las colleccions d’aucèls naturalizats la colleccion Besaucèle amb {{formatnum:5000}} especimens constituís una de las colleccions istoricas mai importantas en Euròpa. <gallery mode="packed"> Harfang des neiges MHNT.jpg|<center>[[Harfang de las nèus]], la ma anciana pèça naturalizada (1807) Mino dumontii - MHNT STV 2002 1.jpg|<center> [[Mainata de fàcia jauna]] Semnornis_ramphastinus_-_MHNT_PIC_2004_1.jpg|<center>[[Cabezon tocan]] </gallery> * La colleccion d’uóus de [[Jacques Perrin de Brichambaut]] (1920-2007) acquerida en 2010 pel musèu ven de reculhidas personalas, completadas per aquelas d’ornitològs conegut coma Guichard, [[Henri Heim de Balsac]] e [[René de Naurois]]. Compren totas las espècias [[palearctic]]as (Euròpa, Africa del Nòrd e Asia), gaireben {{formatnum:1000}} espècias e {{formatnum:15000}} uòus, per aquò constituís una de las des colleccions d’uòus palearctics mai complètas e melhor documentadas d’Euròpa. <gallery mode="packed"> Aigle d'Australie MHNT.jpg|<center>[[Agla d'Austràlia]] Perdrix rouge MHNT.jpg|<center>[[Perdritz roja]] Prinia molleri MHNT.jpg|<center> Uóus de ''Prinia molleri'' Pétrel géant MHNT.jpg|<center>[[Petrèl gigant]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of ornithology|les collections d'ornithologie du Muséum}} === Osteologia === <gallery mode="packed"> Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg|<center>[[Taupa d'Európa]]</center> Avahi 5 face noir.jpg|<center>[[Avahi lanós]]</center> Alouatta seniculus 5perspective.jpg|<center>[[Alouatta seniculus]]</center> Cynocephalus Perspective.jpg|<center>[[Baboïn jaune]]</center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of osteology|les collections d'ostéologie du Muséum}} === Tipe === Lo Musèu de Tolosa es depositari de fòrça [[Tipe (biologia)|olotipes]], en paleontologia botanica e zoologia. <gallery mode="packed"> Marocaster coronatus MHNT.PAL.2010.2.2 (Close up).jpg|<center>''Marocaster coronatus'' [[Olotipe]] Furca mauritanica Pièce entière.jpg|<center>''Furca mauritanica'' [[Olotipe]] Cadurcotherium nouleti MHNT.PAL.2012.0.90 Paratype.jpg|''Cadurcotherium nouleti'' [[Paratipe]] </gallery> == Conservacion e renovacion de las colleccions == [[Fichièr:Taxidermie.jpg|thumb|upright 1.1|Un dels laboratòris de preparacion. Aicí se realizan los d’animals naturalizats, los molatges o encora las despresas dels fossils.]] * Lo musèu emplega fòrça equipas tecnicas per la concervacion de las pèças, coma un grand laboratòri de preparacion, per la [[taxidermia]], que servís tanben per las despresas e la concervacion de las pèças de [[paleontologia]] e de [[mineralogia]]. * Un elefant d'Asia del Musèu d'istòria naturala foguèt renovat per la reovertura del musèu. Aquel elefant, nomenat ''Punch'', aviá estat donat l'11 de decembre de 1907 pel [[circ Pinder]]. Èra una atraccion màger de l'establiment. Foguèt naturalizat per Philippe Lacomme qu'inventèt una procedura de naturalizacion que fa encara referéncia fins ara. Consistís a realizar un bastit, garnit de ressegum, que dessenha lo contorn de l’elefant. L'ensems es desmontable en dotze troces. Enseguida la pel de l’animal es plaçada sul bastit un còp montat dins l’exposicion, ont se poiriá mirar. L'elefant es ara expausat dins lo nòu hall del musèum<ref>[https://web.archive.org/web/20120310222359/http://blog.museum.toulouse.fr/index.php/post/2011/02/21/Lhistoire-particuliere-de-Punch-lelephant-dAsie {{fr}} blog sus L’istòria particulara de ''Punch'', l’elefant d’Asia]</ref>. == Divers == == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Muséum de Toulouse|Musèu d'Istòria de Tolosa}} === Articles connèxes === * Emili Cartalhac, creator de la galariá consacrada a la [[preïstòria]] * [[Jacques Perrin de Brichambaut]], colleccion d'[[oologia]] * [[Gaston de Ròcamaurèl]], qu'es a l'origina de la colleccion d'[[etnografia]] === Ligams extèrnes === * [http://www.museum.toulouse.fr/ site web del musèu] [[Categoria:Musèu de Tolosa]] 4lov56g0inl92j20an6i43llk5hael1 2500568 2500567 2026-05-14T15:29:17Z Marqnt98 5483 /* Lista dels directors e conservators del musèu */ 2500568 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} Situat dins lo quartièr de Bosca Montplaser, dins lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], lo '''Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa''' a una superfícia de gaireben {{unitat|6000|m²}} e abriga une colleccion de mai de dos milions e mièg de pèças<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120402155145/http://www.toulouse-tourisme.com/sites-et-visites-le-museum-d-histoire-naturelle,1218504,1,59 ''Le Muséum de Toulouse''] sul [https://web.archive.org/web/20120624113229/http://www.toulouse-tourisme.com/accueil/index_fr.php site oficial de l'Ofici de torisme de Tolosa]</ref>. Es lo màger en [[Occitània]] e lo segon mai grand de França. == Istoric == Foguèt creat en [[1796]] pel naturalista [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]], dins los ancians bastits del monastari dels Carmes Descauçats. Reservat a l'epòca pels sols naturalistas, foguèt obèrt al public en 1865 per decision del conselh municipal amb per nòva mission l’acuèlh del public. [[Edoard filhòl]] foguèt lo primièr director de la nòva institucion. A la meteissa epòca, lo jardin botanic de l’Universitat installat dins lo quartièr de Sant Sarnin foguèt transferit dins aquel ancian monastèri. En 1887, per l’Exposicion Internacionala de Tolosa, lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]] se transformèt dins la topografia actuala comptava des centenats d'espècias de plantas e d'arbres. Dempuèi 1950, amb 19 salas accessiblas al public, lo Musèu venguèt un pòl scientific. S'enrequissèt entre las doas guèrras mercé a fòça dons: las colleccions d’[[ornitologia]] del Dr. Victor Besaucèle (1847-1924), las colleccions d’[[etnologia]] e de [[coquilhum]] de [[Gaston de Ròcamaurèl]] (1804-1878) e la colleccion Dupuy en [[malacologia]]. En 1971, amb Claudine Sudre, lo Musèu se dotèt d’un servici pedagogic e d'una bibliotèca pels enfants. A causa de la descobèrta de flaquesa del bastit del musèu, foguèt tancat al public en [[1997]]. En 1999, una nòva concepcion de l’establiment foguèt propausada. Lo site foguèt en òbras pendent d'ans e s'organizan amb d'autres luòcs a l'entorn de [[Tolosa]]. En 2010, lo musèu de Tolosa obriguèt una galariá de [[preïstòria]]: la « galariá de las caunas », mercé a la collaboracion d'[[Emili Cartalhac]], [[Joan Baptista Nolet]] e [[Eugèni Trutat]]<ref>{{fr}}''Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire'', 2010 {{ISBN|978-2-906702-18-9}}.</ref> . === Lista dels directors e conservators del musèu === * [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]] (1744-1818) qu'es a l'origina de las primièras colleccions (erbièrs, minerals e fossils) del musèu * [[Edoard filhòl|Edoard Filhòl]] (1814-1883), primier director del Musèu en 1865 e cònsol de Tolosa de 1867 a 1870. * [[Joan Baptista Nolet]] (1802-1890), director del Musèu, preïstorian. * [[Eugèni Trutat]] (1840-1910), primièr conservator (1865-1890), director del Musèu (1890-1901), naturalista e fotografe. * [[Francis Duranthon]] (1961-), conservator en cap e director del Musèu dempuèi lo 1{{èr}} de genièr de 2011. == Lo musèu a l'ora d'ara == Aprèp dètz ans de tancadura, lo musèu tornèt obrir en decembre de 2007<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140719063134/http://blog.museum.toulouse.fr/ Blòg del musèu]</ref>. La superfícia del bastit foguèt doblada ({{unitat|6000|m²}}) utilizant de terrens vesins. La superfícia dedicada a las exposicions es de {{unitat|3000|m²}} sus tres estatges. Lo jardin botanic de l’[[Universitat Pau Sabatièr]], d’una superfícia de {{unitat|5500|m²}}, fa tanben partit de la nòva organizacion. Lo nòu musèu s'apièja sus una scenografia contemporanèa, concebuda e realizada per l’arquitècte e scenograf Xavier Leroux-Cauche. Lo projècte que foguèt elaborat per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]] unifica las tres compausantas del programa d’exposicion: partida istorica, partida modèrna e jardin botanic. La vila de Tolosa voliá far del musèu un esplèch d’educacion, de reflexion e de debat sus l’istòria naturala, l’òme e l’environament. Son comitat scientific, animat pel professor Georges Larrouy, amb d'especialistas franceses e europèus segon los domènis. Lo musèu foguèt tot inventat de nòu, que siá pel projècte intellectual o per son arquitectura fisica. Centrat sul visitor, lo musèu fa lo ligam entre los sabers scientifics e son apropriacion ciutadana. Prepausa un itinerari de presa de consciéncia de las grandas questions de nòtre temps. Aquela ambicion orienta l’ensems de sas exposicions, de sas activitats, e de sas animacions. Lo site web del musèu s’inscriu tanben dins aquel sens: es un veiral del musèu mas tanben un « autre » luòc del musèu que las visitas fisicas pòdon èsser perlongadas e enriquesidas, los debats e escambis se pòdon contunhar. == Organizacion del musèu == Lo Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa venguèt lo '''Museum de Tolosa'''. Aquel nom novèl designa l'ensems de las ofèrtas d'exposicions e d'animacions repartidas sus quatre sites geografics<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120607023124/http://www.museum.toulouse.fr/index.php?lang=fr Muséum de Toulouse, ed:Muséum de Toulouse]</ref>: * lo sèti istoric, lo quite Musèu d'Istòria Naturala, situat al còr del Jardin de las Plantas de Tolosa compren los bastiments renovats del musèu<ref>{{fr}}''Guide découverte Muséum d'histoire naturelle de Toulouse Jardin botanique Henri-Gaussen', 2009 {{ISBN|978-2-906702-09-7}}''</ref>. ** Lo Grand Carrat (en accès liure) amb la ''Ketzal Boutik'', lo restaurant Lo ''Moaï'' ** Los espacis d'exposicions: Tèrra Activa, Classificar per conéisser, Òrdre del vivent, Trencaduras e contunhs, Grandas Foncions, Tablèu d'interpelacion. ** La Paret dels esqueletas [https://web.archive.org/web/20130910001509/http://museumv1.toulouse.fr/IMG/bornes/murdessquelettes/ En linha] ** Dins l'encastre de la renovacion del Musèu en 2008, foguèt creat un immensa veirina corba de 120 mètres de long per formar « una mena d’immensa èrsa » Aquela veirina foguèt concebuda per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]]. A l’interior i son integrats d'esqueletas en postura dinamica: l’ensems foguèt numerizat e mes en scèna. Aqueles esqueletas netejats, desmontats puèi montats de nòu per lor donar l’actitud dinamic esperat foguèron plaçats dins un paret de veire. Sont visibles de l’interior pendent de la visita e de l’exterior a jorn falit. Se n'i vei de predators e caronhassièrs en plena « caça ». ** Camps Liures: espaci de debats e d'encontres ** Lo servici Bibliotèca e documentacion ** La bibliotèca Emili Cartalhac. Prepausa 3000 obratges de vulgarizacion en liure accès, 8000 liures d'estudi. 160 abonaments a de revistas de vulgarizacion e de recerca. ** La Mediatèca- joinessa Pourquoi pas? (perqué pas) (pels 3-14 ans). Prepausa 2000 obratges (documentaris, ficcions e BD), 12 títols de periodics, 4 pòstes multimedia e d'activitats pels escolans. ** Lo Servici Bibliotèca e documentacion [https://web.archive.org/web/20140331102122/http://www.museum.toulouse.fr/les-bibliotheques en linha {{fr}}] * del jardin botanic Henri-Gaussen <gallery mode="packed"> Grand carré MHNT.jpg|<center>Lo Grand Carrat, L'elefant e lo [[Quetzalcoatlus]] MHNT Mur des squelettes.jpg|<center> La "Paret dels esqueletas" Bibliothèque Cartailhac MHNT.jpg|<center>La bibliotèca Emili Cartalhac Médiathèque pourquoi pas MHNT.jpg|<center>La Mediatèca Joventut Perque non? MHNT Jardin Henri Gaussen.jpg|<center>Lo Jardin botanic [[Henri Gaussen]] - L'espirala etnobotanica. </gallery> * lo site de la [[pargue de la Maurina|Maurina]] a [[Bòrdaroja]], los [[Jardins del Museum]], amb ** l'ombrina (en accès liure) amb lo restaurant ''la Noria'' ** l'esplanada de las nimfèas ** los [[òrt]]s del Mond: exposicion viventa illustrant la diversitat de las plantas alimentàrias del mond, organizada en carrats tematizats: òrt d’Asia, carrat de las Americas, carrat d’Africa e Mediterranèa, carrat d’Euròpa, carrat tropical, carrat de las sabors, de las sucrerias, de Bacus, risièra. ** lo carrairon doblidat: un carrairon d’interpretacion e l’observatòri dels aucèls. ** la canelièra e l'estanh de la Maurina * la passa dels peisses del [[Illa del Ramièr|Ramièr]]: un espaci d’exposicion e un pòste d’observacion sus las aigas de Garona. == Colleccions == === Exposicions permanentas === L'exposicion permanenta compren cinc tèmas ligats ; Sequéncia 1 - Sentir la poténcia de la Tèrra. :Natura del [[Sistèma Solar]] e sa formacion. Natura de la Tèrra - la [[tectonica de las placas]], activitat sismica e volcanica e l'erosion, la [[petrologia]] e la [[mineralogia]]. ;Sequéncia 2 - Far desaparéisser las nocions d'ierarquia :La natura de la vida - La [[biodiversitat]], classificacion e organizacion. :Lo percors d'aquela sequéncia met en abant lo ligam entre l'òme e los animals mejans « L'arbre de la vida filogenetica » e las diferentas installacions que permeton de classificar e d'organizar la diversitat de las espècias. Al començament del parcors, sus la drecha es prepausada una introduccion al vivent que pausa las basas de çò que lo visitor a besonh per plan comprene las animacions venentas de la sequéncia: Triar – Recaptar – Classificar – Reconéisser – Nomenat<ref>{{fr}}[http://fr.calameo.com/read/0000046956694d890bf70 calameo.com]</ref>. ; Sequéncia 3 - Se familiarizar amb la granda escala del temps. : Istòria de la Tèrre de 3,8 miliards d'ans. Introduch lo temps, la [[paleontologia]] e l'evolucion de la vida ; Sequéncia 4 - Admetre l'evidéncia :Las principalas foncions dels èssser vivents - alimentacion, la respiracion, la locomocion, la reproduccion, la proteccion e de la comunicacion. ; Sequéncia 5 - Inventar l'avenidor. :L'impacte de l'activitat umana suls [[ecosistèma]]s, pression demografica e las ressorgas naturalas == Botanica == <gallery mode="packed"> Mauritia flexuosa MHNT.BOT.2005.0.974.jpg|<center>''[[Mauritia flexuosa]]'' – Fruch Capsicum annuum var. Fiesta - MHNT.jpg|<center>''[[Capsicum annuum]]'' – Fruch Gleditsia triacanthos MHNT.BOT.2006.0.1274.JPG|<center>''[[Gleditsia triacanthos]]'' - fusta Erodium cicutarium MHNT.jpg|<center>[[Erodium cicutarium]] – Granas </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of botany of the Muséum de Toulouse|les collections de botanique du Muséum}} == Etnologia == Las colleccions d'etnografia extra-europèas conservadas al Musèu comptan {{unitat|5000|pèças}} venent de quatre zonas geograficas principalas: [[Oceania]], [[Africa]], [[America]] e [[Asia]]. Coma d’autras colleccions francesas e europèas, la constitucion del fons ancian es fortament ligada a las nombrosas missions d'exploracions e d’espandiment que se multipliquèron pendent lo [[sègle XIX]], e al passat colonial de França, alara que l’enriquiment de las colleccions contemporanèas fa l’objète de missions d’estudis e de reculhidas de terren dempuèi qualques ans. * Oceania representa prèp de 40 % del fons amb una majoritat d'objèctes venent de l'airal melanesian ([[Nòva Guinèa]], [[Nòva Caledònia]], [[Vanuatu]], [[Illas Salamon]], [[Nòva Irlanda]], Nòva Bretanha…). Las colleccions polinesianas son tanben pro importantas (Illas Fiji, Illas Samoa, Illas Tonga, Illas de la Societat, Illas Marquesas e Illa de Pascas). Lo quite [[Gaston de Ròcamaurèl]], segond de [[Dumont d'Urville]] e grand navigator foguèt un un dels donators mai importants al musèu de la vila de Tolosa (a partir de 1841). * Africa representa uns 30 % del fons amb d'objètes venent subretot de las ancienas colonias de l'Africa de l'Oèst (Mali, Senegal, Còsta d'Evòri…) e de Madagascar. Aqueles objètes venon de missions etnograficas, de colleccions personalas d'administrators colonials o de militats. Las notabilitats localas alimentèron d'en primièr en objètes africans las colleccions coma lo General [[Joseph Gallieni]]. Una de las pèças majoras de la colleccion africana es una masqueta baga « nimba » de Guinèa collectat per Henri Labouret dins los ans 1930. <gallery mode="packed"> Akan MHNT.ETH.2010.25.041.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.065.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.078.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. </gallery> * Lo fons american es en espandiment amb las missions de reculhidas se debanant dempuèi 2010 al Brasil Central a cò de las populacions amerindianas (Karajà, cultura xinguano…) e representa ara uns 20 % de las colleccions. Lo fons e fons ancian compren un ensems representatiu de ceramicas precolombianas, un pichon ensemble de Nordamerica, e una partida d'objèts collectats pendent la mission de Cessac. * Las colleccions asiaticas son las mens nombrosas, mas comptan un ensems d’objèctes remarcables venent del Laos e del Cambòtja d'unes collectats per [[Gaston de Ròcamaurèl]]. == Mineralogia == <gallery mode="packed"> Celestite MHNT.MIN.1998.252.jpg|<center>[[Celestina]] - Turcmenistan Fluorine Peyrebrun.jpg|<center>[[Fluorita]] - França Népouite MHNT.MIN.2005.0.63.jpg|<center>[[Nepoïta]] - Nòva Caledònia Scheelite MHNT.MIN.2004.0.88 (p).jpg|<center>[[Scheelita]] - China Blende MHNT.MIN.1998.81.jpg|<center>[[Sphalerita]] – Romania </gallery> {{Commons-gallery|Category:Minerals in the Muséum de Toulouse|les collections de minéralogie du Muséum}} == Paleontologia == Los especimens de la colleccion de paleontologia se comptan en desenas de milièrs. S'i pòt trapar de fossils anant de l'[[arquean]] fins ara. Lor talha varia de qualques milimètres a qualques mètres pel Megaceros per exemple. La colleccion compòrta tanben de motlages que d'unes pòdon mesurar fins a dètz mètres de long. Existisson mai d'uns [[olotipe]]s e [[paratipe]]s. === Invertebrats === <gallery mode="packed"> Stromatolithe Paléoarchéen - MNHT.PAL.2009.10.1 .jpg|<center>Una de las mai ancianas formas de vida conegudas Pseudoasaphus praecurrens MHNT.PAL.2003.439.jpg|<center>''Pseudoasaphus'' Ordovicien MHNT - Ogygopsis canadense.jpg|''Ogygopsis canadense'' </gallery> === Vertebrats === <gallery mode="packed"> Coelodonta antiquitatis .jpg|<center>Rinoceròs lanós esqueleta complèt Coelodonta antiquitatis Crane.jpg|<center>Rinoceròs lanós crani MHNT - Whiteia woodwardi.jpg|<center>Whiteia woodwardi </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of paleontology of the Muséum de Toulouse|les collections de paléontologie du Muséum}} == Preïstòria == <gallery mode="packed"> Sépulture de Teviec Global.jpg|<center>Sepultura de [[Teviec]] - [[Mesolitic]] (-6740 ; -5680) Diorite-Reims-Damour 2.jpg|<center>Pigassa polida en [[diorita]] periòde [[neolitic]]a – [[Rems]] França – Colleccion d’[[Alexis Damour]] Hache_Plagne_Global.jpg|<center> Pigassa polida periòda [[neolitic]]a – [[Planha]] Volvèstre Collier de Penne.jpg|<center> Ornament de pèrlas de bronze - [[Olocèn]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of prehistory of the Muséum de Toulouse|les collections de préhistoire du Muséum}} == Zoologia == === Entomologia === Su mai de centenars de milièrs d'especimens, sols 1200 son expausats de biais permanent. ==== [[Coleoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Cerapterus pilipennis (Male).jpg|<center>''Cerapterus pilipennis'' - Zambia</center> Chrysochroa rajah thailandica MHNT.ZOO.2004.0.520 .jpg|<center>''Chrysochroa rajah thailandica ''- [[Chiang Mai]], Tailàndia</center> Hiperantha testacea MHNT.ZOO.2004.0.561.jpg|<center>''Hiperantha testacea'' <br />Bupèstre de Colómbia </center> Metaxymorpha gloriosa MHNT.ZOO.2004.0.535.jpg|<center>''Metaxymorpha gloriosa'' Bupèstre del Nòrd Queensland, Colómbia </center> </gallery> ==== [[Lepidoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Historis odius.jpg|<center>''Historis odius'' - [[Colómbia]] </center> Charaxes varanes vologeses (Mâle).jpg|<center>''Charaxes varanes vologeses'' - [[Malawi]] </center> Morpho menelaus didius Male MHNT.jpg|<center>''Morpho didius'' - Peró</center> Prepona licomedes Bresil Global.jpg|<center>''Prepona licomedes'' - [[Brasil]] </center> </gallery> ==== [[Ortoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Oedipoda caerulescens MHNT.jpg|<center>''Oedipoda caerulescens'' - Estanh de la Maorina Tolosa</center> Titanacris Albipes Vol.jpg|<center>''Titanacris Albipes''- Guyane </center> Titanacris picticrus picticrus MHNT.jpg|<center>''Titanacris picticrus''- Guaiana </center> Aeolacris caternaulti MHNT dos.jpg|<center>''Aeolacris caternaulti''- Guaiana </center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of entomology|les collections d'entomologie du Muséum}} === Ornitologia === * La colleccion d’ornitologia del MINT compta mai de {{unitat|30000|especimens}} que {{unitat|20000|uóus}} e gaireben {{unitat|10000|aucèls}}, naturalizats ({{formatnum:8500}}) o « mes en pel » ({{formatnum:1500}}); sols 480 especimens son en exposicion permanenta. * D'entre las colleccions d’aucèls naturalizats la colleccion Besaucèle amb {{formatnum:5000}} especimens constituís una de las colleccions istoricas mai importantas en Euròpa. <gallery mode="packed"> Harfang des neiges MHNT.jpg|<center>[[Harfang de las nèus]], la ma anciana pèça naturalizada (1807) Mino dumontii - MHNT STV 2002 1.jpg|<center> [[Mainata de fàcia jauna]] Semnornis_ramphastinus_-_MHNT_PIC_2004_1.jpg|<center>[[Cabezon tocan]] </gallery> * La colleccion d’uóus de [[Jacques Perrin de Brichambaut]] (1920-2007) acquerida en 2010 pel musèu ven de reculhidas personalas, completadas per aquelas d’ornitològs conegut coma Guichard, [[Henri Heim de Balsac]] e [[René de Naurois]]. Compren totas las espècias [[palearctic]]as (Euròpa, Africa del Nòrd e Asia), gaireben {{formatnum:1000}} espècias e {{formatnum:15000}} uòus, per aquò constituís una de las des colleccions d’uòus palearctics mai complètas e melhor documentadas d’Euròpa. <gallery mode="packed"> Aigle d'Australie MHNT.jpg|<center>[[Agla d'Austràlia]] Perdrix rouge MHNT.jpg|<center>[[Perdritz roja]] Prinia molleri MHNT.jpg|<center> Uóus de ''Prinia molleri'' Pétrel géant MHNT.jpg|<center>[[Petrèl gigant]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of ornithology|les collections d'ornithologie du Muséum}} === Osteologia === <gallery mode="packed"> Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg|<center>[[Taupa d'Európa]]</center> Avahi 5 face noir.jpg|<center>[[Avahi lanós]]</center> Alouatta seniculus 5perspective.jpg|<center>[[Alouatta seniculus]]</center> Cynocephalus Perspective.jpg|<center>[[Baboïn jaune]]</center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of osteology|les collections d'ostéologie du Muséum}} === Tipe === Lo Musèu de Tolosa es depositari de fòrça [[Tipe (biologia)|olotipes]], en paleontologia botanica e zoologia. <gallery mode="packed"> Marocaster coronatus MHNT.PAL.2010.2.2 (Close up).jpg|<center>''Marocaster coronatus'' [[Olotipe]] Furca mauritanica Pièce entière.jpg|<center>''Furca mauritanica'' [[Olotipe]] Cadurcotherium nouleti MHNT.PAL.2012.0.90 Paratype.jpg|''Cadurcotherium nouleti'' [[Paratipe]] </gallery> == Conservacion e renovacion de las colleccions == [[Fichièr:Taxidermie.jpg|thumb|upright 1.1|Un dels laboratòris de preparacion. Aicí se realizan los d’animals naturalizats, los molatges o encora las despresas dels fossils.]] * Lo musèu emplega fòrça equipas tecnicas per la concervacion de las pèças, coma un grand laboratòri de preparacion, per la [[taxidermia]], que servís tanben per las despresas e la concervacion de las pèças de [[paleontologia]] e de [[mineralogia]]. * Un elefant d'Asia del Musèu d'istòria naturala foguèt renovat per la reovertura del musèu. Aquel elefant, nomenat ''Punch'', aviá estat donat l'11 de decembre de 1907 pel [[circ Pinder]]. Èra una atraccion màger de l'establiment. Foguèt naturalizat per Philippe Lacomme qu'inventèt una procedura de naturalizacion que fa encara referéncia fins ara. Consistís a realizar un bastit, garnit de ressegum, que dessenha lo contorn de l’elefant. L'ensems es desmontable en dotze troces. Enseguida la pel de l’animal es plaçada sul bastit un còp montat dins l’exposicion, ont se poiriá mirar. L'elefant es ara expausat dins lo nòu hall del musèum<ref>[https://web.archive.org/web/20120310222359/http://blog.museum.toulouse.fr/index.php/post/2011/02/21/Lhistoire-particuliere-de-Punch-lelephant-dAsie {{fr}} blog sus L’istòria particulara de ''Punch'', l’elefant d’Asia]</ref>. == Divers == == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Muséum de Toulouse|Musèu d'Istòria de Tolosa}} === Articles connèxes === * Emili Cartalhac, creator de la galariá consacrada a la [[preïstòria]] * [[Jacques Perrin de Brichambaut]], colleccion d'[[oologia]] * [[Gaston de Ròcamaurèl]], qu'es a l'origina de la colleccion d'[[etnografia]] === Ligams extèrnes === * [http://www.museum.toulouse.fr/ site web del musèu] [[Categoria:Musèu de Tolosa]] an338ptoy5xir7ayk613xgkcn9nhqac 2500584 2500568 2026-05-14T17:25:11Z Marqnt98 5483 /* Lo musèu a l'ora d'ara */ 2500584 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} Situat dins lo quartièr de Bosca Montplaser, dins lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], lo '''Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa''' a una superfícia de gaireben {{unitat|6000|m²}} e abriga une colleccion de mai de dos milions e mièg de pèças<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120402155145/http://www.toulouse-tourisme.com/sites-et-visites-le-museum-d-histoire-naturelle,1218504,1,59 ''Le Muséum de Toulouse''] sul [https://web.archive.org/web/20120624113229/http://www.toulouse-tourisme.com/accueil/index_fr.php site oficial de l'Ofici de torisme de Tolosa]</ref>. Es lo màger en [[Occitània]] e lo segon mai grand de França. == Istoric == Foguèt creat en [[1796]] pel naturalista [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]], dins los ancians bastits del monastari dels Carmes Descauçats. Reservat a l'epòca pels sols naturalistas, foguèt obèrt al public en 1865 per decision del conselh municipal amb per nòva mission l’acuèlh del public. [[Edoard filhòl]] foguèt lo primièr director de la nòva institucion. A la meteissa epòca, lo jardin botanic de l’Universitat installat dins lo quartièr de Sant Sarnin foguèt transferit dins aquel ancian monastèri. En 1887, per l’Exposicion Internacionala de Tolosa, lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]] se transformèt dins la topografia actuala comptava des centenats d'espècias de plantas e d'arbres. Dempuèi 1950, amb 19 salas accessiblas al public, lo Musèu venguèt un pòl scientific. S'enrequissèt entre las doas guèrras mercé a fòça dons: las colleccions d’[[ornitologia]] del Dr. Victor Besaucèle (1847-1924), las colleccions d’[[etnologia]] e de [[coquilhum]] de [[Gaston de Ròcamaurèl]] (1804-1878) e la colleccion Dupuy en [[malacologia]]. En 1971, amb Claudine Sudre, lo Musèu se dotèt d’un servici pedagogic e d'una bibliotèca pels enfants. A causa de la descobèrta de flaquesa del bastit del musèu, foguèt tancat al public en [[1997]]. En 1999, una nòva concepcion de l’establiment foguèt propausada. Lo site foguèt en òbras pendent d'ans e s'organizan amb d'autres luòcs a l'entorn de [[Tolosa]]. En 2010, lo musèu de Tolosa obriguèt una galariá de [[preïstòria]]: la « galariá de las caunas », mercé a la collaboracion d'[[Emili Cartalhac]], [[Joan Baptista Nolet]] e [[Eugèni Trutat]]<ref>{{fr}}''Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire'', 2010 {{ISBN|978-2-906702-18-9}}.</ref> . === Lista dels directors e conservators del musèu === * [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]] (1744-1818) qu'es a l'origina de las primièras colleccions (erbièrs, minerals e fossils) del musèu * [[Edoard filhòl|Edoard Filhòl]] (1814-1883), primier director del Musèu en 1865 e cònsol de Tolosa de 1867 a 1870. * [[Joan Baptista Nolet]] (1802-1890), director del Musèu, preïstorian. * [[Eugèni Trutat]] (1840-1910), primièr conservator (1865-1890), director del Musèu (1890-1901), naturalista e fotografe. * [[Francis Duranthon]] (1961-), conservator en cap e director del Musèu dempuèi lo 1{{èr}} de genièr de 2011. == Lo musèu a l'ora d'ara == Aprèp dètz ans de tancadura, lo musèu tornèt obrir en decembre de 2007<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140719063134/http://blog.museum.toulouse.fr/ Blòg del musèu]</ref>. La superfícia del bastit foguèt doblada ({{unitat|6000|m²}}) utilizant de terrens vesins. La superfícia dedicada a las exposicions es de {{unitat|3000|m²}} sus tres estatges. Lo jardin botanic de l’[[Universitat Pau Sabatièr]], d’una superfícia de {{unitat|5500|m²}}, fa tanben partit de la nòva organizacion. Lo nòu musèu s'apièja sus una scenografia contemporanèa, concebuda e realizada per l’arquitècte e scenograf Xavier Leroux-Cauche. Lo projècte que foguèt elaborat per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]] unifica las tres compausantas del programa d’exposicion: partida istorica, partida modèrna e jardin botanic. La vila de Tolosa voliá far del musèu un esplèch d’educacion, de reflexion e de debat sus l’istòria naturala, l’òme e l’environament. Son comitat scientific es animat pel professor Georges Larrouy, amb d'especialistas franceses e europèus segon los domènis. Lo musèu foguèt tot inventat de nòu, que siá pel projècte intellectual o per son arquitectura fisica. Centrat sul visitor, lo musèu fa lo ligam entre los sabers scientifics e son apropriacion ciutadana. Prepausa un itinerari de presa de consciéncia de las grandas questions de nòtre temps. Aquela ambicion orienta l’ensems de sas exposicions, de sas activitats, e de sas animacions. Lo site web del musèu s’inscriu tanben dins aquel sens: es un veiral del musèu mas tanben un « autre » luòc del musèu que las visitas fisicas pòdon èsser perlongadas e enriquesidas, los debats e escambis se pòdon contunhar. == Organizacion del musèu == Lo Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa venguèt lo '''Museum de Tolosa'''. Aquel nom novèl designa l'ensems de las ofèrtas d'exposicions e d'animacions repartidas sus quatre sites geografics<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120607023124/http://www.museum.toulouse.fr/index.php?lang=fr Muséum de Toulouse, ed:Muséum de Toulouse]</ref>: * lo sèti istoric, lo quite Musèu d'Istòria Naturala, situat al còr del Jardin de las Plantas de Tolosa compren los bastiments renovats del musèu<ref>{{fr}}''Guide découverte Muséum d'histoire naturelle de Toulouse Jardin botanique Henri-Gaussen', 2009 {{ISBN|978-2-906702-09-7}}''</ref>. ** Lo Grand Carrat (en accès liure) amb la ''Ketzal Boutik'', lo restaurant Lo ''Moaï'' ** Los espacis d'exposicions: Tèrra Activa, Classificar per conéisser, Òrdre del vivent, Trencaduras e contunhs, Grandas Foncions, Tablèu d'interpelacion. ** La Paret dels esqueletas [https://web.archive.org/web/20130910001509/http://museumv1.toulouse.fr/IMG/bornes/murdessquelettes/ En linha] ** Dins l'encastre de la renovacion del Musèu en 2008, foguèt creat un immensa veirina corba de 120 mètres de long per formar « una mena d’immensa èrsa » Aquela veirina foguèt concebuda per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]]. A l’interior i son integrats d'esqueletas en postura dinamica: l’ensems foguèt numerizat e mes en scèna. Aqueles esqueletas netejats, desmontats puèi montats de nòu per lor donar l’actitud dinamic esperat foguèron plaçats dins un paret de veire. Sont visibles de l’interior pendent de la visita e de l’exterior a jorn falit. Se n'i vei de predators e caronhassièrs en plena « caça ». ** Camps Liures: espaci de debats e d'encontres ** Lo servici Bibliotèca e documentacion ** La bibliotèca Emili Cartalhac. Prepausa 3000 obratges de vulgarizacion en liure accès, 8000 liures d'estudi. 160 abonaments a de revistas de vulgarizacion e de recerca. ** La Mediatèca- joinessa Pourquoi pas? (perqué pas) (pels 3-14 ans). Prepausa 2000 obratges (documentaris, ficcions e BD), 12 títols de periodics, 4 pòstes multimedia e d'activitats pels escolans. ** Lo Servici Bibliotèca e documentacion [https://web.archive.org/web/20140331102122/http://www.museum.toulouse.fr/les-bibliotheques en linha {{fr}}] * del jardin botanic Henri-Gaussen <gallery mode="packed"> Grand carré MHNT.jpg|<center>Lo Grand Carrat, L'elefant e lo [[Quetzalcoatlus]] MHNT Mur des squelettes.jpg|<center> La "Paret dels esqueletas" Bibliothèque Cartailhac MHNT.jpg|<center>La bibliotèca Emili Cartalhac Médiathèque pourquoi pas MHNT.jpg|<center>La Mediatèca Joventut Perque non? MHNT Jardin Henri Gaussen.jpg|<center>Lo Jardin botanic [[Henri Gaussen]] - L'espirala etnobotanica. </gallery> * lo site de la [[pargue de la Maurina|Maurina]] a [[Bòrdaroja]], los [[Jardins del Museum]], amb ** l'ombrina (en accès liure) amb lo restaurant ''la Noria'' ** l'esplanada de las nimfèas ** los [[òrt]]s del Mond: exposicion viventa illustrant la diversitat de las plantas alimentàrias del mond, organizada en carrats tematizats: òrt d’Asia, carrat de las Americas, carrat d’Africa e Mediterranèa, carrat d’Euròpa, carrat tropical, carrat de las sabors, de las sucrerias, de Bacus, risièra. ** lo carrairon doblidat: un carrairon d’interpretacion e l’observatòri dels aucèls. ** la canelièra e l'estanh de la Maurina * la passa dels peisses del [[Illa del Ramièr|Ramièr]]: un espaci d’exposicion e un pòste d’observacion sus las aigas de Garona. == Colleccions == === Exposicions permanentas === L'exposicion permanenta compren cinc tèmas ligats ; Sequéncia 1 - Sentir la poténcia de la Tèrra. :Natura del [[Sistèma Solar]] e sa formacion. Natura de la Tèrra - la [[tectonica de las placas]], activitat sismica e volcanica e l'erosion, la [[petrologia]] e la [[mineralogia]]. ;Sequéncia 2 - Far desaparéisser las nocions d'ierarquia :La natura de la vida - La [[biodiversitat]], classificacion e organizacion. :Lo percors d'aquela sequéncia met en abant lo ligam entre l'òme e los animals mejans « L'arbre de la vida filogenetica » e las diferentas installacions que permeton de classificar e d'organizar la diversitat de las espècias. Al començament del parcors, sus la drecha es prepausada una introduccion al vivent que pausa las basas de çò que lo visitor a besonh per plan comprene las animacions venentas de la sequéncia: Triar – Recaptar – Classificar – Reconéisser – Nomenat<ref>{{fr}}[http://fr.calameo.com/read/0000046956694d890bf70 calameo.com]</ref>. ; Sequéncia 3 - Se familiarizar amb la granda escala del temps. : Istòria de la Tèrre de 3,8 miliards d'ans. Introduch lo temps, la [[paleontologia]] e l'evolucion de la vida ; Sequéncia 4 - Admetre l'evidéncia :Las principalas foncions dels èssser vivents - alimentacion, la respiracion, la locomocion, la reproduccion, la proteccion e de la comunicacion. ; Sequéncia 5 - Inventar l'avenidor. :L'impacte de l'activitat umana suls [[ecosistèma]]s, pression demografica e las ressorgas naturalas == Botanica == <gallery mode="packed"> Mauritia flexuosa MHNT.BOT.2005.0.974.jpg|<center>''[[Mauritia flexuosa]]'' – Fruch Capsicum annuum var. Fiesta - MHNT.jpg|<center>''[[Capsicum annuum]]'' – Fruch Gleditsia triacanthos MHNT.BOT.2006.0.1274.JPG|<center>''[[Gleditsia triacanthos]]'' - fusta Erodium cicutarium MHNT.jpg|<center>[[Erodium cicutarium]] – Granas </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of botany of the Muséum de Toulouse|les collections de botanique du Muséum}} == Etnologia == Las colleccions d'etnografia extra-europèas conservadas al Musèu comptan {{unitat|5000|pèças}} venent de quatre zonas geograficas principalas: [[Oceania]], [[Africa]], [[America]] e [[Asia]]. Coma d’autras colleccions francesas e europèas, la constitucion del fons ancian es fortament ligada a las nombrosas missions d'exploracions e d’espandiment que se multipliquèron pendent lo [[sègle XIX]], e al passat colonial de França, alara que l’enriquiment de las colleccions contemporanèas fa l’objète de missions d’estudis e de reculhidas de terren dempuèi qualques ans. * Oceania representa prèp de 40 % del fons amb una majoritat d'objèctes venent de l'airal melanesian ([[Nòva Guinèa]], [[Nòva Caledònia]], [[Vanuatu]], [[Illas Salamon]], [[Nòva Irlanda]], Nòva Bretanha…). Las colleccions polinesianas son tanben pro importantas (Illas Fiji, Illas Samoa, Illas Tonga, Illas de la Societat, Illas Marquesas e Illa de Pascas). Lo quite [[Gaston de Ròcamaurèl]], segond de [[Dumont d'Urville]] e grand navigator foguèt un un dels donators mai importants al musèu de la vila de Tolosa (a partir de 1841). * Africa representa uns 30 % del fons amb d'objètes venent subretot de las ancienas colonias de l'Africa de l'Oèst (Mali, Senegal, Còsta d'Evòri…) e de Madagascar. Aqueles objètes venon de missions etnograficas, de colleccions personalas d'administrators colonials o de militats. Las notabilitats localas alimentèron d'en primièr en objètes africans las colleccions coma lo General [[Joseph Gallieni]]. Una de las pèças majoras de la colleccion africana es una masqueta baga « nimba » de Guinèa collectat per Henri Labouret dins los ans 1930. <gallery mode="packed"> Akan MHNT.ETH.2010.25.041.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.065.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.078.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. </gallery> * Lo fons american es en espandiment amb las missions de reculhidas se debanant dempuèi 2010 al Brasil Central a cò de las populacions amerindianas (Karajà, cultura xinguano…) e representa ara uns 20 % de las colleccions. Lo fons e fons ancian compren un ensems representatiu de ceramicas precolombianas, un pichon ensemble de Nordamerica, e una partida d'objèts collectats pendent la mission de Cessac. * Las colleccions asiaticas son las mens nombrosas, mas comptan un ensems d’objèctes remarcables venent del Laos e del Cambòtja d'unes collectats per [[Gaston de Ròcamaurèl]]. == Mineralogia == <gallery mode="packed"> Celestite MHNT.MIN.1998.252.jpg|<center>[[Celestina]] - Turcmenistan Fluorine Peyrebrun.jpg|<center>[[Fluorita]] - França Népouite MHNT.MIN.2005.0.63.jpg|<center>[[Nepoïta]] - Nòva Caledònia Scheelite MHNT.MIN.2004.0.88 (p).jpg|<center>[[Scheelita]] - China Blende MHNT.MIN.1998.81.jpg|<center>[[Sphalerita]] – Romania </gallery> {{Commons-gallery|Category:Minerals in the Muséum de Toulouse|les collections de minéralogie du Muséum}} == Paleontologia == Los especimens de la colleccion de paleontologia se comptan en desenas de milièrs. S'i pòt trapar de fossils anant de l'[[arquean]] fins ara. Lor talha varia de qualques milimètres a qualques mètres pel Megaceros per exemple. La colleccion compòrta tanben de motlages que d'unes pòdon mesurar fins a dètz mètres de long. Existisson mai d'uns [[olotipe]]s e [[paratipe]]s. === Invertebrats === <gallery mode="packed"> Stromatolithe Paléoarchéen - MNHT.PAL.2009.10.1 .jpg|<center>Una de las mai ancianas formas de vida conegudas Pseudoasaphus praecurrens MHNT.PAL.2003.439.jpg|<center>''Pseudoasaphus'' Ordovicien MHNT - Ogygopsis canadense.jpg|''Ogygopsis canadense'' </gallery> === Vertebrats === <gallery mode="packed"> Coelodonta antiquitatis .jpg|<center>Rinoceròs lanós esqueleta complèt Coelodonta antiquitatis Crane.jpg|<center>Rinoceròs lanós crani MHNT - Whiteia woodwardi.jpg|<center>Whiteia woodwardi </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of paleontology of the Muséum de Toulouse|les collections de paléontologie du Muséum}} == Preïstòria == <gallery mode="packed"> Sépulture de Teviec Global.jpg|<center>Sepultura de [[Teviec]] - [[Mesolitic]] (-6740 ; -5680) Diorite-Reims-Damour 2.jpg|<center>Pigassa polida en [[diorita]] periòde [[neolitic]]a – [[Rems]] França – Colleccion d’[[Alexis Damour]] Hache_Plagne_Global.jpg|<center> Pigassa polida periòda [[neolitic]]a – [[Planha]] Volvèstre Collier de Penne.jpg|<center> Ornament de pèrlas de bronze - [[Olocèn]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of prehistory of the Muséum de Toulouse|les collections de préhistoire du Muséum}} == Zoologia == === Entomologia === Su mai de centenars de milièrs d'especimens, sols 1200 son expausats de biais permanent. ==== [[Coleoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Cerapterus pilipennis (Male).jpg|<center>''Cerapterus pilipennis'' - Zambia</center> Chrysochroa rajah thailandica MHNT.ZOO.2004.0.520 .jpg|<center>''Chrysochroa rajah thailandica ''- [[Chiang Mai]], Tailàndia</center> Hiperantha testacea MHNT.ZOO.2004.0.561.jpg|<center>''Hiperantha testacea'' <br />Bupèstre de Colómbia </center> Metaxymorpha gloriosa MHNT.ZOO.2004.0.535.jpg|<center>''Metaxymorpha gloriosa'' Bupèstre del Nòrd Queensland, Colómbia </center> </gallery> ==== [[Lepidoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Historis odius.jpg|<center>''Historis odius'' - [[Colómbia]] </center> Charaxes varanes vologeses (Mâle).jpg|<center>''Charaxes varanes vologeses'' - [[Malawi]] </center> Morpho menelaus didius Male MHNT.jpg|<center>''Morpho didius'' - Peró</center> Prepona licomedes Bresil Global.jpg|<center>''Prepona licomedes'' - [[Brasil]] </center> </gallery> ==== [[Ortoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Oedipoda caerulescens MHNT.jpg|<center>''Oedipoda caerulescens'' - Estanh de la Maorina Tolosa</center> Titanacris Albipes Vol.jpg|<center>''Titanacris Albipes''- Guyane </center> Titanacris picticrus picticrus MHNT.jpg|<center>''Titanacris picticrus''- Guaiana </center> Aeolacris caternaulti MHNT dos.jpg|<center>''Aeolacris caternaulti''- Guaiana </center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of entomology|les collections d'entomologie du Muséum}} === Ornitologia === * La colleccion d’ornitologia del MINT compta mai de {{unitat|30000|especimens}} que {{unitat|20000|uóus}} e gaireben {{unitat|10000|aucèls}}, naturalizats ({{formatnum:8500}}) o « mes en pel » ({{formatnum:1500}}); sols 480 especimens son en exposicion permanenta. * D'entre las colleccions d’aucèls naturalizats la colleccion Besaucèle amb {{formatnum:5000}} especimens constituís una de las colleccions istoricas mai importantas en Euròpa. <gallery mode="packed"> Harfang des neiges MHNT.jpg|<center>[[Harfang de las nèus]], la ma anciana pèça naturalizada (1807) Mino dumontii - MHNT STV 2002 1.jpg|<center> [[Mainata de fàcia jauna]] Semnornis_ramphastinus_-_MHNT_PIC_2004_1.jpg|<center>[[Cabezon tocan]] </gallery> * La colleccion d’uóus de [[Jacques Perrin de Brichambaut]] (1920-2007) acquerida en 2010 pel musèu ven de reculhidas personalas, completadas per aquelas d’ornitològs conegut coma Guichard, [[Henri Heim de Balsac]] e [[René de Naurois]]. Compren totas las espècias [[palearctic]]as (Euròpa, Africa del Nòrd e Asia), gaireben {{formatnum:1000}} espècias e {{formatnum:15000}} uòus, per aquò constituís una de las des colleccions d’uòus palearctics mai complètas e melhor documentadas d’Euròpa. <gallery mode="packed"> Aigle d'Australie MHNT.jpg|<center>[[Agla d'Austràlia]] Perdrix rouge MHNT.jpg|<center>[[Perdritz roja]] Prinia molleri MHNT.jpg|<center> Uóus de ''Prinia molleri'' Pétrel géant MHNT.jpg|<center>[[Petrèl gigant]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of ornithology|les collections d'ornithologie du Muséum}} === Osteologia === <gallery mode="packed"> Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg|<center>[[Taupa d'Európa]]</center> Avahi 5 face noir.jpg|<center>[[Avahi lanós]]</center> Alouatta seniculus 5perspective.jpg|<center>[[Alouatta seniculus]]</center> Cynocephalus Perspective.jpg|<center>[[Baboïn jaune]]</center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of osteology|les collections d'ostéologie du Muséum}} === Tipe === Lo Musèu de Tolosa es depositari de fòrça [[Tipe (biologia)|olotipes]], en paleontologia botanica e zoologia. <gallery mode="packed"> Marocaster coronatus MHNT.PAL.2010.2.2 (Close up).jpg|<center>''Marocaster coronatus'' [[Olotipe]] Furca mauritanica Pièce entière.jpg|<center>''Furca mauritanica'' [[Olotipe]] Cadurcotherium nouleti MHNT.PAL.2012.0.90 Paratype.jpg|''Cadurcotherium nouleti'' [[Paratipe]] </gallery> == Conservacion e renovacion de las colleccions == [[Fichièr:Taxidermie.jpg|thumb|upright 1.1|Un dels laboratòris de preparacion. Aicí se realizan los d’animals naturalizats, los molatges o encora las despresas dels fossils.]] * Lo musèu emplega fòrça equipas tecnicas per la concervacion de las pèças, coma un grand laboratòri de preparacion, per la [[taxidermia]], que servís tanben per las despresas e la concervacion de las pèças de [[paleontologia]] e de [[mineralogia]]. * Un elefant d'Asia del Musèu d'istòria naturala foguèt renovat per la reovertura del musèu. Aquel elefant, nomenat ''Punch'', aviá estat donat l'11 de decembre de 1907 pel [[circ Pinder]]. Èra una atraccion màger de l'establiment. Foguèt naturalizat per Philippe Lacomme qu'inventèt una procedura de naturalizacion que fa encara referéncia fins ara. Consistís a realizar un bastit, garnit de ressegum, que dessenha lo contorn de l’elefant. L'ensems es desmontable en dotze troces. Enseguida la pel de l’animal es plaçada sul bastit un còp montat dins l’exposicion, ont se poiriá mirar. L'elefant es ara expausat dins lo nòu hall del musèum<ref>[https://web.archive.org/web/20120310222359/http://blog.museum.toulouse.fr/index.php/post/2011/02/21/Lhistoire-particuliere-de-Punch-lelephant-dAsie {{fr}} blog sus L’istòria particulara de ''Punch'', l’elefant d’Asia]</ref>. == Divers == == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Muséum de Toulouse|Musèu d'Istòria de Tolosa}} === Articles connèxes === * Emili Cartalhac, creator de la galariá consacrada a la [[preïstòria]] * [[Jacques Perrin de Brichambaut]], colleccion d'[[oologia]] * [[Gaston de Ròcamaurèl]], qu'es a l'origina de la colleccion d'[[etnografia]] === Ligams extèrnes === * [http://www.museum.toulouse.fr/ site web del musèu] [[Categoria:Musèu de Tolosa]] 4t1p2s35yh1qt8ovwmk0t2so6ox3c8f 2500585 2500584 2026-05-14T17:28:51Z Marqnt98 5483 /* Istoric */ 2500585 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} Situat dins lo quartièr de Bosca Montplaser, dins lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], lo '''Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa''' a una superfícia de gaireben {{unitat|6000|m²}} e abriga une colleccion de mai de dos milions e mièg de pèças<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120402155145/http://www.toulouse-tourisme.com/sites-et-visites-le-museum-d-histoire-naturelle,1218504,1,59 ''Le Muséum de Toulouse''] sul [https://web.archive.org/web/20120624113229/http://www.toulouse-tourisme.com/accueil/index_fr.php site oficial de l'Ofici de torisme de Tolosa]</ref>. Es lo màger en [[Occitània]] e lo segon mai grand de França. == Istoric == Foguèt creat en [[1796]] pel naturalista [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]], dins los ancians bastits del monastari dels Carmes Descauçats. Reservat a l'epòca pels sols naturalistas, foguèt obèrt al public en 1865 per decision del conselh municipal amb per nòva mission l’acuèlh del public. [[Edoard filhòl]] foguèt lo primièr director de la nòva institucion. A la meteissa epòca, lo jardin botanic de l’Universitat installat dins lo quartièr de Sant Sarnin foguèt transferit dins aquel ancian monastèri. En 1887, per l’Exposicion Internacionala de Tolosa, lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]] se transformèt dins la topografia actuala comptava des centenats d'espècias de plantas e d'arbres. Dempuèi 1950, amb 19 salas accessiblas al public, lo Musèu venguèt un pòl scientific. S'enriquiguèt entre las doas guèrras mercé a fòrça dons: las colleccions d’[[ornitologia]] del Dr. Victor Besaucèle (1847-1924), las colleccions d’[[etnologia]] e de [[coquilhum|cauquilhum]] de [[Gaston de Ròcamaurèl]] (1804-1878) e la colleccion Dupuy en [[malacologia]]. En 1971, amb Claudine Sudre, lo Musèu se dotèt d’un servici pedagogic e d'una bibliotèca pels enfants. A causa de la descobèrta de flaquesa del bastit del musèu, foguèt tancat al public en [[1997]]. En 1999, una nòva concepcion de l’establiment foguèt propausada. Lo site foguèt en òbras pendent d'ans e s'organizan amb d'autres luòcs a l'entorn de [[Tolosa]]. En 2010, lo musèu de Tolosa obriguèt una galariá de [[preïstòria]]: la « galariá de las caunas », mercé a la collaboracion d'[[Emili Cartalhac]], [[Joan Baptista Nolet]] e [[Eugèni Trutat]]<ref>{{fr}}''Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire'', 2010 {{ISBN|978-2-906702-18-9}}.</ref> . === Lista dels directors e conservators del musèu === * [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]] (1744-1818) qu'es a l'origina de las primièras colleccions (erbaris, minerals e fossils) del musèu * [[Edoard filhòl|Edoard Filhòl]] (1814-1883), primier director del Musèu en 1865 e cònsol de Tolosa de 1867 a 1870. * [[Joan Baptista Nolet]] (1802-1890), director del Musèu, preïstorian. * [[Eugèni Trutat]] (1840-1910), primièr conservator (1865-1890), director del Musèu (1890-1901), naturalista e fotografe. * [[Francis Duranthon]] (1961-), conservator en cap e director del Musèu dempuèi lo 1{{èr}} de genièr de 2011. == Lo musèu a l'ora d'ara == Aprèp dètz ans de tancadura, lo musèu tornèt obrir en decembre de 2007<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140719063134/http://blog.museum.toulouse.fr/ Blòg del musèu]</ref>. La superfícia del bastit foguèt doblada ({{unitat|6000|m²}}) utilizant de terrens vesins. La superfícia dedicada a las exposicions es de {{unitat|3000|m²}} sus tres estatges. Lo jardin botanic de l’[[Universitat Pau Sabatièr]], d’una superfícia de {{unitat|5500|m²}}, fa tanben partit de la nòva organizacion. Lo nòu musèu s'apièja sus una scenografia contemporanèa, concebuda e realizada per l’arquitècte e scenograf Xavier Leroux-Cauche. Lo projècte que foguèt elaborat per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]] unifica las tres compausantas del programa d’exposicion: partida istorica, partida modèrna e jardin botanic. La vila de Tolosa voliá far del musèu un esplech d’educacion, de reflexion e de debat sus l’istòria naturala, l’òme e l’environament. Son comitat scientific es animat pel professor Georges Larrouy, amb d'especialistas franceses e europèus segon los domènis. Lo musèu foguèt tot inventat de nòu, que siá pel projècte intellectual o per son arquitectura fisica. Centrat sul visitor, lo musèu fa lo ligam entre los sabers scientifics e son apropriacion ciutadana. Prepausa un itinerari de presa de consciéncia de las grandas questions de nòtre temps. Aquela ambicion orienta l’ensems de sas exposicions, de sas activitats, e de sas animacions. Lo site web del musèu s’inscriu tanben dins aquel sens: es un veiral del musèu mas tanben un « autre » luòc del musèu que las visitas fisicas pòdon èsser perlongadas e enriquidas, los debats e escambis se pòdon contunhar. == Organizacion del musèu == Lo Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa venguèt lo '''Museum de Tolosa'''. Aquel nom novèl designa l'ensems de las ofèrtas d'exposicions e d'animacions repartidas sus quatre sites geografics<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120607023124/http://www.museum.toulouse.fr/index.php?lang=fr Muséum de Toulouse, ed:Muséum de Toulouse]</ref>: * lo sèti istoric, lo quite Musèu d'Istòria Naturala, situat al còr del Jardin de las Plantas de Tolosa compren los bastiments renovats del musèu<ref>{{fr}}''Guide découverte Muséum d'histoire naturelle de Toulouse Jardin botanique Henri-Gaussen', 2009 {{ISBN|978-2-906702-09-7}}''</ref>. ** Lo Grand Carrat (en accès liure) amb la ''Ketzal Boutik'', lo restaurant Lo ''Moaï'' ** Los espacis d'exposicions: Tèrra Activa, Classificar per conéisser, Òrdre del vivent, Trencaduras e contunhs, Grandas Foncions, Tablèu d'interpelacion. ** La Paret dels esqueletas [https://web.archive.org/web/20130910001509/http://museumv1.toulouse.fr/IMG/bornes/murdessquelettes/ En linha] ** Dins l'encastre de la renovacion del Musèu en 2008, foguèt creat un immensa veirina corba de 120 mètres de long per formar « una mena d’immensa èrsa » Aquela veirina foguèt concebuda per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]]. A l’interior i son integrats d'esqueletas en postura dinamica: l’ensems foguèt numerizat e mes en scèna. Aqueles esqueletas netejats, desmontats puèi montats de nòu per lor donar l’actitud dinamic esperat foguèron plaçats dins un paret de veire. Sont visibles de l’interior pendent de la visita e de l’exterior a jorn falit. Se n'i vei de predators e caronhassièrs en plena « caça ». ** Camps Liures: espaci de debats e d'encontres ** Lo servici Bibliotèca e documentacion ** La bibliotèca Emili Cartalhac. Prepausa 3000 obratges de vulgarizacion en liure accès, 8000 liures d'estudi. 160 abonaments a de revistas de vulgarizacion e de recerca. ** La Mediatèca- joinessa Pourquoi pas? (perqué pas) (pels 3-14 ans). Prepausa 2000 obratges (documentaris, ficcions e BD), 12 títols de periodics, 4 pòstes multimedia e d'activitats pels escolans. ** Lo Servici Bibliotèca e documentacion [https://web.archive.org/web/20140331102122/http://www.museum.toulouse.fr/les-bibliotheques en linha {{fr}}] * del jardin botanic Henri-Gaussen <gallery mode="packed"> Grand carré MHNT.jpg|<center>Lo Grand Carrat, L'elefant e lo [[Quetzalcoatlus]] MHNT Mur des squelettes.jpg|<center> La "Paret dels esqueletas" Bibliothèque Cartailhac MHNT.jpg|<center>La bibliotèca Emili Cartalhac Médiathèque pourquoi pas MHNT.jpg|<center>La Mediatèca Joventut Perque non? MHNT Jardin Henri Gaussen.jpg|<center>Lo Jardin botanic [[Henri Gaussen]] - L'espirala etnobotanica. </gallery> * lo site de la [[pargue de la Maurina|Maurina]] a [[Bòrdaroja]], los [[Jardins del Museum]], amb ** l'ombrina (en accès liure) amb lo restaurant ''la Noria'' ** l'esplanada de las nimfèas ** los [[òrt]]s del Mond: exposicion viventa illustrant la diversitat de las plantas alimentàrias del mond, organizada en carrats tematizats: òrt d’Asia, carrat de las Americas, carrat d’Africa e Mediterranèa, carrat d’Euròpa, carrat tropical, carrat de las sabors, de las sucrerias, de Bacus, risièra. ** lo carrairon doblidat: un carrairon d’interpretacion e l’observatòri dels aucèls. ** la canelièra e l'estanh de la Maurina * la passa dels peisses del [[Illa del Ramièr|Ramièr]]: un espaci d’exposicion e un pòste d’observacion sus las aigas de Garona. == Colleccions == === Exposicions permanentas === L'exposicion permanenta compren cinc tèmas ligats ; Sequéncia 1 - Sentir la poténcia de la Tèrra. :Natura del [[Sistèma Solar]] e sa formacion. Natura de la Tèrra - la [[tectonica de las placas]], activitat sismica e volcanica e l'erosion, la [[petrologia]] e la [[mineralogia]]. ;Sequéncia 2 - Far desaparéisser las nocions d'ierarquia :La natura de la vida - La [[biodiversitat]], classificacion e organizacion. :Lo percors d'aquela sequéncia met en abant lo ligam entre l'òme e los animals mejans « L'arbre de la vida filogenetica » e las diferentas installacions que permeton de classificar e d'organizar la diversitat de las espècias. Al començament del parcors, sus la drecha es prepausada una introduccion al vivent que pausa las basas de çò que lo visitor a besonh per plan comprene las animacions venentas de la sequéncia: Triar – Recaptar – Classificar – Reconéisser – Nomenat<ref>{{fr}}[http://fr.calameo.com/read/0000046956694d890bf70 calameo.com]</ref>. ; Sequéncia 3 - Se familiarizar amb la granda escala del temps. : Istòria de la Tèrre de 3,8 miliards d'ans. Introduch lo temps, la [[paleontologia]] e l'evolucion de la vida ; Sequéncia 4 - Admetre l'evidéncia :Las principalas foncions dels èssser vivents - alimentacion, la respiracion, la locomocion, la reproduccion, la proteccion e de la comunicacion. ; Sequéncia 5 - Inventar l'avenidor. :L'impacte de l'activitat umana suls [[ecosistèma]]s, pression demografica e las ressorgas naturalas == Botanica == <gallery mode="packed"> Mauritia flexuosa MHNT.BOT.2005.0.974.jpg|<center>''[[Mauritia flexuosa]]'' – Fruch Capsicum annuum var. Fiesta - MHNT.jpg|<center>''[[Capsicum annuum]]'' – Fruch Gleditsia triacanthos MHNT.BOT.2006.0.1274.JPG|<center>''[[Gleditsia triacanthos]]'' - fusta Erodium cicutarium MHNT.jpg|<center>[[Erodium cicutarium]] – Granas </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of botany of the Muséum de Toulouse|les collections de botanique du Muséum}} == Etnologia == Las colleccions d'etnografia extra-europèas conservadas al Musèu comptan {{unitat|5000|pèças}} venent de quatre zonas geograficas principalas: [[Oceania]], [[Africa]], [[America]] e [[Asia]]. Coma d’autras colleccions francesas e europèas, la constitucion del fons ancian es fortament ligada a las nombrosas missions d'exploracions e d’espandiment que se multipliquèron pendent lo [[sègle XIX]], e al passat colonial de França, alara que l’enriquiment de las colleccions contemporanèas fa l’objète de missions d’estudis e de reculhidas de terren dempuèi qualques ans. * Oceania representa prèp de 40 % del fons amb una majoritat d'objèctes venent de l'airal melanesian ([[Nòva Guinèa]], [[Nòva Caledònia]], [[Vanuatu]], [[Illas Salamon]], [[Nòva Irlanda]], Nòva Bretanha…). Las colleccions polinesianas son tanben pro importantas (Illas Fiji, Illas Samoa, Illas Tonga, Illas de la Societat, Illas Marquesas e Illa de Pascas). Lo quite [[Gaston de Ròcamaurèl]], segond de [[Dumont d'Urville]] e grand navigator foguèt un un dels donators mai importants al musèu de la vila de Tolosa (a partir de 1841). * Africa representa uns 30 % del fons amb d'objètes venent subretot de las ancienas colonias de l'Africa de l'Oèst (Mali, Senegal, Còsta d'Evòri…) e de Madagascar. Aqueles objètes venon de missions etnograficas, de colleccions personalas d'administrators colonials o de militats. Las notabilitats localas alimentèron d'en primièr en objètes africans las colleccions coma lo General [[Joseph Gallieni]]. Una de las pèças majoras de la colleccion africana es una masqueta baga « nimba » de Guinèa collectat per Henri Labouret dins los ans 1930. <gallery mode="packed"> Akan MHNT.ETH.2010.25.041.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.065.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.078.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. </gallery> * Lo fons american es en espandiment amb las missions de reculhidas se debanant dempuèi 2010 al Brasil Central a cò de las populacions amerindianas (Karajà, cultura xinguano…) e representa ara uns 20 % de las colleccions. Lo fons e fons ancian compren un ensems representatiu de ceramicas precolombianas, un pichon ensemble de Nordamerica, e una partida d'objèts collectats pendent la mission de Cessac. * Las colleccions asiaticas son las mens nombrosas, mas comptan un ensems d’objèctes remarcables venent del Laos e del Cambòtja d'unes collectats per [[Gaston de Ròcamaurèl]]. == Mineralogia == <gallery mode="packed"> Celestite MHNT.MIN.1998.252.jpg|<center>[[Celestina]] - Turcmenistan Fluorine Peyrebrun.jpg|<center>[[Fluorita]] - França Népouite MHNT.MIN.2005.0.63.jpg|<center>[[Nepoïta]] - Nòva Caledònia Scheelite MHNT.MIN.2004.0.88 (p).jpg|<center>[[Scheelita]] - China Blende MHNT.MIN.1998.81.jpg|<center>[[Sphalerita]] – Romania </gallery> {{Commons-gallery|Category:Minerals in the Muséum de Toulouse|les collections de minéralogie du Muséum}} == Paleontologia == Los especimens de la colleccion de paleontologia se comptan en desenas de milièrs. S'i pòt trapar de fossils anant de l'[[arquean]] fins ara. Lor talha varia de qualques milimètres a qualques mètres pel Megaceros per exemple. La colleccion compòrta tanben de motlages que d'unes pòdon mesurar fins a dètz mètres de long. Existisson mai d'uns [[olotipe]]s e [[paratipe]]s. === Invertebrats === <gallery mode="packed"> Stromatolithe Paléoarchéen - MNHT.PAL.2009.10.1 .jpg|<center>Una de las mai ancianas formas de vida conegudas Pseudoasaphus praecurrens MHNT.PAL.2003.439.jpg|<center>''Pseudoasaphus'' Ordovicien MHNT - Ogygopsis canadense.jpg|''Ogygopsis canadense'' </gallery> === Vertebrats === <gallery mode="packed"> Coelodonta antiquitatis .jpg|<center>Rinoceròs lanós esqueleta complèt Coelodonta antiquitatis Crane.jpg|<center>Rinoceròs lanós crani MHNT - Whiteia woodwardi.jpg|<center>Whiteia woodwardi </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of paleontology of the Muséum de Toulouse|les collections de paléontologie du Muséum}} == Preïstòria == <gallery mode="packed"> Sépulture de Teviec Global.jpg|<center>Sepultura de [[Teviec]] - [[Mesolitic]] (-6740 ; -5680) Diorite-Reims-Damour 2.jpg|<center>Pigassa polida en [[diorita]] periòde [[neolitic]]a – [[Rems]] França – Colleccion d’[[Alexis Damour]] Hache_Plagne_Global.jpg|<center> Pigassa polida periòda [[neolitic]]a – [[Planha]] Volvèstre Collier de Penne.jpg|<center> Ornament de pèrlas de bronze - [[Olocèn]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of prehistory of the Muséum de Toulouse|les collections de préhistoire du Muséum}} == Zoologia == === Entomologia === Su mai de centenars de milièrs d'especimens, sols 1200 son expausats de biais permanent. ==== [[Coleoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Cerapterus pilipennis (Male).jpg|<center>''Cerapterus pilipennis'' - Zambia</center> Chrysochroa rajah thailandica MHNT.ZOO.2004.0.520 .jpg|<center>''Chrysochroa rajah thailandica ''- [[Chiang Mai]], Tailàndia</center> Hiperantha testacea MHNT.ZOO.2004.0.561.jpg|<center>''Hiperantha testacea'' <br />Bupèstre de Colómbia </center> Metaxymorpha gloriosa MHNT.ZOO.2004.0.535.jpg|<center>''Metaxymorpha gloriosa'' Bupèstre del Nòrd Queensland, Colómbia </center> </gallery> ==== [[Lepidoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Historis odius.jpg|<center>''Historis odius'' - [[Colómbia]] </center> Charaxes varanes vologeses (Mâle).jpg|<center>''Charaxes varanes vologeses'' - [[Malawi]] </center> Morpho menelaus didius Male MHNT.jpg|<center>''Morpho didius'' - Peró</center> Prepona licomedes Bresil Global.jpg|<center>''Prepona licomedes'' - [[Brasil]] </center> </gallery> ==== [[Ortoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Oedipoda caerulescens MHNT.jpg|<center>''Oedipoda caerulescens'' - Estanh de la Maorina Tolosa</center> Titanacris Albipes Vol.jpg|<center>''Titanacris Albipes''- Guyane </center> Titanacris picticrus picticrus MHNT.jpg|<center>''Titanacris picticrus''- Guaiana </center> Aeolacris caternaulti MHNT dos.jpg|<center>''Aeolacris caternaulti''- Guaiana </center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of entomology|les collections d'entomologie du Muséum}} === Ornitologia === * La colleccion d’ornitologia del MINT compta mai de {{unitat|30000|especimens}} que {{unitat|20000|uóus}} e gaireben {{unitat|10000|aucèls}}, naturalizats ({{formatnum:8500}}) o « mes en pel » ({{formatnum:1500}}); sols 480 especimens son en exposicion permanenta. * D'entre las colleccions d’aucèls naturalizats la colleccion Besaucèle amb {{formatnum:5000}} especimens constituís una de las colleccions istoricas mai importantas en Euròpa. <gallery mode="packed"> Harfang des neiges MHNT.jpg|<center>[[Harfang de las nèus]], la ma anciana pèça naturalizada (1807) Mino dumontii - MHNT STV 2002 1.jpg|<center> [[Mainata de fàcia jauna]] Semnornis_ramphastinus_-_MHNT_PIC_2004_1.jpg|<center>[[Cabezon tocan]] </gallery> * La colleccion d’uóus de [[Jacques Perrin de Brichambaut]] (1920-2007) acquerida en 2010 pel musèu ven de reculhidas personalas, completadas per aquelas d’ornitològs conegut coma Guichard, [[Henri Heim de Balsac]] e [[René de Naurois]]. Compren totas las espècias [[palearctic]]as (Euròpa, Africa del Nòrd e Asia), gaireben {{formatnum:1000}} espècias e {{formatnum:15000}} uòus, per aquò constituís una de las des colleccions d’uòus palearctics mai complètas e melhor documentadas d’Euròpa. <gallery mode="packed"> Aigle d'Australie MHNT.jpg|<center>[[Agla d'Austràlia]] Perdrix rouge MHNT.jpg|<center>[[Perdritz roja]] Prinia molleri MHNT.jpg|<center> Uóus de ''Prinia molleri'' Pétrel géant MHNT.jpg|<center>[[Petrèl gigant]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of ornithology|les collections d'ornithologie du Muséum}} === Osteologia === <gallery mode="packed"> Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg|<center>[[Taupa d'Európa]]</center> Avahi 5 face noir.jpg|<center>[[Avahi lanós]]</center> Alouatta seniculus 5perspective.jpg|<center>[[Alouatta seniculus]]</center> Cynocephalus Perspective.jpg|<center>[[Baboïn jaune]]</center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of osteology|les collections d'ostéologie du Muséum}} === Tipe === Lo Musèu de Tolosa es depositari de fòrça [[Tipe (biologia)|olotipes]], en paleontologia botanica e zoologia. <gallery mode="packed"> Marocaster coronatus MHNT.PAL.2010.2.2 (Close up).jpg|<center>''Marocaster coronatus'' [[Olotipe]] Furca mauritanica Pièce entière.jpg|<center>''Furca mauritanica'' [[Olotipe]] Cadurcotherium nouleti MHNT.PAL.2012.0.90 Paratype.jpg|''Cadurcotherium nouleti'' [[Paratipe]] </gallery> == Conservacion e renovacion de las colleccions == [[Fichièr:Taxidermie.jpg|thumb|upright 1.1|Un dels laboratòris de preparacion. Aicí se realizan los d’animals naturalizats, los molatges o encora las despresas dels fossils.]] * Lo musèu emplega fòrça equipas tecnicas per la concervacion de las pèças, coma un grand laboratòri de preparacion, per la [[taxidermia]], que servís tanben per las despresas e la concervacion de las pèças de [[paleontologia]] e de [[mineralogia]]. * Un elefant d'Asia del Musèu d'istòria naturala foguèt renovat per la reovertura del musèu. Aquel elefant, nomenat ''Punch'', aviá estat donat l'11 de decembre de 1907 pel [[circ Pinder]]. Èra una atraccion màger de l'establiment. Foguèt naturalizat per Philippe Lacomme qu'inventèt una procedura de naturalizacion que fa encara referéncia fins ara. Consistís a realizar un bastit, garnit de ressegum, que dessenha lo contorn de l’elefant. L'ensems es desmontable en dotze troces. Enseguida la pel de l’animal es plaçada sul bastit un còp montat dins l’exposicion, ont se poiriá mirar. L'elefant es ara expausat dins lo nòu hall del musèum<ref>[https://web.archive.org/web/20120310222359/http://blog.museum.toulouse.fr/index.php/post/2011/02/21/Lhistoire-particuliere-de-Punch-lelephant-dAsie {{fr}} blog sus L’istòria particulara de ''Punch'', l’elefant d’Asia]</ref>. == Divers == == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Muséum de Toulouse|Musèu d'Istòria de Tolosa}} === Articles connèxes === * Emili Cartalhac, creator de la galariá consacrada a la [[preïstòria]] * [[Jacques Perrin de Brichambaut]], colleccion d'[[oologia]] * [[Gaston de Ròcamaurèl]], qu'es a l'origina de la colleccion d'[[etnografia]] === Ligams extèrnes === * [http://www.museum.toulouse.fr/ site web del musèu] [[Categoria:Musèu de Tolosa]] cb1wa4wdf9o9t5t1wx7c2wklnefx4di 2500587 2500585 2026-05-14T17:42:12Z Marqnt98 5483 /* Istoric */ Lo trabalh de correccion es pas acabat... 2500587 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} Situat dins lo quartièr de Bosca Montplaser, dins lo [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], lo '''Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa''' a una superfícia de gaireben {{unitat|6000|m²}} e abriga une colleccion de mai de dos milions e mièg de pèças<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120402155145/http://www.toulouse-tourisme.com/sites-et-visites-le-museum-d-histoire-naturelle,1218504,1,59 ''Le Muséum de Toulouse''] sul [https://web.archive.org/web/20120624113229/http://www.toulouse-tourisme.com/accueil/index_fr.php site oficial de l'Ofici de torisme de Tolosa]</ref>. Es lo màger en [[Occitània]] e lo segon mai grand de França. == Istoric == Foguèt creat en [[1796]] pel naturalista [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]], dins los ancians bastits del monastèri dels Carmes Descauçats. Reservat a l'epòca pels sols naturalistas, foguèt obèrt al public en 1865 per decision del conselh municipal amb coma mission novèla l’acuèlh del public. [[Edoard filhòl]] foguèt lo primièr director de l'institucion novèla. A la meteissa epòca, lo jardin botanic de l’Universitat installat dins lo quartièr de Sant Sarnin foguèt transferit dins aquel ancian monastèri. En 1887, per l’Exposicion Internacionala de Tolosa, lo jardin botanic foguèt dissociat del [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]] e s'es transformat fins a la topografia actuala. Compta de centenas d'espècias de plantas e d'arbres. Lo musèu de Tolosa foguèt lo primièr musèu del monde a obrir una galariá de [[preïstòria]]: la « galariá de las caunas », mercé a la collaboracion d'[[Emili Cartalhac]], [[Joan Baptista Nolet]] e [[Eugèni Trutat]]<ref>{{fr}}''Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire'', 2010 {{ISBN|978-2-906702-18-9}}.</ref> . Dempuèi 1950, amb 19 salas accessiblas al public, lo Musèu venguèt un pòl scientific. S'enriquiguèt entre las doas guèrras mercé a fòrça dons: las colleccions d’[[ornitologia]] del Dr. Victor Besaucèle (1847-1924), las colleccions d’[[etnologia]] e de [[coquilhum|cauquilhum]] de [[Gaston de Ròcamaurèl]] (1804-1878) e la colleccion Dupuy en [[malacologia]]. En 1971, amb Claudine Sudre, lo Musèu se dotèt d’un servici pedagogic e d'una bibliotèca pels enfants. A causa de la descobèrta de flaquesa del bastit del musèu, foguèt tancat al public en [[1997]]. En 1999, una nòva concepcion de l’establiment foguèt propausada. Lo site foguèt en òbras pendent d'annadas. === Lista dels directors e conservators del musèu === * [[Felip Isidòr Picot de La Peirosa]] (1744-1818) qu'es a l'origina de las primièras colleccions (erbaris, minerals e fossils) del musèu * [[Edoard filhòl|Edoard Filhòl]] (1814-1883), primier director del Musèu en 1865 e cònsol de Tolosa de 1867 a 1870. * [[Joan Baptista Nolet]] (1802-1890), director del Musèu, preïstorian. * [[Eugèni Trutat]] (1840-1910), primièr conservator (1865-1890), director del Musèu (1890-1901), naturalista e fotografe. * [[Francis Duranthon]] (1961-), conservator en cap e director del Musèu dempuèi lo 1{{èr}} de genièr de 2011. == Lo musèu a l'ora d'ara == Aprèp dètz ans de tancadura, lo musèu tornèt obrir en decembre de 2007<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140719063134/http://blog.museum.toulouse.fr/ Blòg del musèu]</ref>. La superfícia del bastit foguèt doblada ({{unitat|6000|m²}}) utilizant de terrens vesins. La superfícia dedicada a las exposicions es de {{unitat|3000|m²}} sus tres estatges. Lo jardin botanic de l’[[Universitat Pau Sabatièr]], d’una superfícia de {{unitat|5500|m²}}, fa tanben partit de la nòva organizacion. Lo nòu musèu s'apièja sus una scenografia contemporanèa, concebuda e realizada per l’arquitècte e scenograf Xavier Leroux-Cauche. Lo projècte que foguèt elaborat per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]] unifica las tres compausantas del programa d’exposicion: partida istorica, partida modèrna e jardin botanic. La vila de Tolosa voliá far del musèu un esplech d’educacion, de reflexion e de debat sus l’istòria naturala, l’òme e l’environament. Son comitat scientific es animat pel professor Georges Larrouy, amb d'especialistas franceses e europèus segon los domènis. Lo musèu foguèt tot inventat de nòu, que siá pel projècte intellectual o per son arquitectura fisica. Centrat sul visitor, lo musèu fa lo ligam entre los sabers scientifics e son apropriacion ciutadana. Prepausa un itinerari de presa de consciéncia de las grandas questions de nòtre temps. Aquela ambicion orienta l’ensems de sas exposicions, de sas activitats, e de sas animacions. Lo site web del musèu s’inscriu tanben dins aquel sens: es un veiral del musèu mas tanben un « autre » luòc del musèu que las visitas fisicas pòdon èsser perlongadas e enriquidas, los debats e escambis se pòdon contunhar. == Organizacion del musèu == Lo Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa venguèt lo '''Museum de Tolosa'''. Aquel nom novèl designa l'ensems de las ofèrtas d'exposicions e d'animacions repartidas sus quatre sites geografics<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120607023124/http://www.museum.toulouse.fr/index.php?lang=fr Muséum de Toulouse, ed:Muséum de Toulouse]</ref>: * lo sèti istoric, lo quite Musèu d'Istòria Naturala, situat al còr del Jardin de las Plantas de Tolosa compren los bastiments renovats del musèu<ref>{{fr}}''Guide découverte Muséum d'histoire naturelle de Toulouse Jardin botanique Henri-Gaussen', 2009 {{ISBN|978-2-906702-09-7}}''</ref>. ** Lo Grand Carrat (en accès liure) amb la ''Ketzal Boutik'', lo restaurant Lo ''Moaï'' ** Los espacis d'exposicions: Tèrra Activa, Classificar per conéisser, Òrdre del vivent, Trencaduras e contunhs, Grandas Foncions, Tablèu d'interpelacion. ** La Paret dels esqueletas [https://web.archive.org/web/20130910001509/http://museumv1.toulouse.fr/IMG/bornes/murdessquelettes/ En linha] ** Dins l'encastre de la renovacion del Musèu en 2008, foguèt creat un immensa veirina corba de 120 mètres de long per formar « una mena d’immensa èrsa » Aquela veirina foguèt concebuda per l’arquitècte [[Jean-Paul Viguier]]. A l’interior i son integrats d'esqueletas en postura dinamica: l’ensems foguèt numerizat e mes en scèna. Aqueles esqueletas netejats, desmontats puèi montats de nòu per lor donar l’actitud dinamic esperat foguèron plaçats dins un paret de veire. Sont visibles de l’interior pendent de la visita e de l’exterior a jorn falit. Se n'i vei de predators e caronhassièrs en plena « caça ». ** Camps Liures: espaci de debats e d'encontres ** Lo servici Bibliotèca e documentacion ** La bibliotèca Emili Cartalhac. Prepausa 3000 obratges de vulgarizacion en liure accès, 8000 liures d'estudi. 160 abonaments a de revistas de vulgarizacion e de recerca. ** La Mediatèca- joinessa Pourquoi pas? (perqué pas) (pels 3-14 ans). Prepausa 2000 obratges (documentaris, ficcions e BD), 12 títols de periodics, 4 pòstes multimedia e d'activitats pels escolans. ** Lo Servici Bibliotèca e documentacion [https://web.archive.org/web/20140331102122/http://www.museum.toulouse.fr/les-bibliotheques en linha {{fr}}] * del jardin botanic Henri-Gaussen <gallery mode="packed"> Grand carré MHNT.jpg|<center>Lo Grand Carrat, L'elefant e lo [[Quetzalcoatlus]] MHNT Mur des squelettes.jpg|<center> La "Paret dels esqueletas" Bibliothèque Cartailhac MHNT.jpg|<center>La bibliotèca Emili Cartalhac Médiathèque pourquoi pas MHNT.jpg|<center>La Mediatèca Joventut Perque non? MHNT Jardin Henri Gaussen.jpg|<center>Lo Jardin botanic [[Henri Gaussen]] - L'espirala etnobotanica. </gallery> * lo site de la [[pargue de la Maurina|Maurina]] a [[Bòrdaroja]], los [[Jardins del Museum]], amb ** l'ombrina (en accès liure) amb lo restaurant ''la Noria'' ** l'esplanada de las nimfèas ** los [[òrt]]s del Mond: exposicion viventa illustrant la diversitat de las plantas alimentàrias del mond, organizada en carrats tematizats: òrt d’Asia, carrat de las Americas, carrat d’Africa e Mediterranèa, carrat d’Euròpa, carrat tropical, carrat de las sabors, de las sucrerias, de Bacus, risièra. ** lo carrairon doblidat: un carrairon d’interpretacion e l’observatòri dels aucèls. ** la canelièra e l'estanh de la Maurina * la passa dels peisses del [[Illa del Ramièr|Ramièr]]: un espaci d’exposicion e un pòste d’observacion sus las aigas de Garona. == Colleccions == === Exposicions permanentas === L'exposicion permanenta compren cinc tèmas ligats ; Sequéncia 1 - Sentir la poténcia de la Tèrra. :Natura del [[Sistèma Solar]] e sa formacion. Natura de la Tèrra - la [[tectonica de las placas]], activitat sismica e volcanica e l'erosion, la [[petrologia]] e la [[mineralogia]]. ;Sequéncia 2 - Far desaparéisser las nocions d'ierarquia :La natura de la vida - La [[biodiversitat]], classificacion e organizacion. :Lo percors d'aquela sequéncia met en abant lo ligam entre l'òme e los animals mejans « L'arbre de la vida filogenetica » e las diferentas installacions que permeton de classificar e d'organizar la diversitat de las espècias. Al començament del parcors, sus la drecha es prepausada una introduccion al vivent que pausa las basas de çò que lo visitor a besonh per plan comprene las animacions venentas de la sequéncia: Triar – Recaptar – Classificar – Reconéisser – Nomenat<ref>{{fr}}[http://fr.calameo.com/read/0000046956694d890bf70 calameo.com]</ref>. ; Sequéncia 3 - Se familiarizar amb la granda escala del temps. : Istòria de la Tèrre de 3,8 miliards d'ans. Introduch lo temps, la [[paleontologia]] e l'evolucion de la vida ; Sequéncia 4 - Admetre l'evidéncia :Las principalas foncions dels èssser vivents - alimentacion, la respiracion, la locomocion, la reproduccion, la proteccion e de la comunicacion. ; Sequéncia 5 - Inventar l'avenidor. :L'impacte de l'activitat umana suls [[ecosistèma]]s, pression demografica e las ressorgas naturalas == Botanica == <gallery mode="packed"> Mauritia flexuosa MHNT.BOT.2005.0.974.jpg|<center>''[[Mauritia flexuosa]]'' – Fruch Capsicum annuum var. Fiesta - MHNT.jpg|<center>''[[Capsicum annuum]]'' – Fruch Gleditsia triacanthos MHNT.BOT.2006.0.1274.JPG|<center>''[[Gleditsia triacanthos]]'' - fusta Erodium cicutarium MHNT.jpg|<center>[[Erodium cicutarium]] – Granas </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of botany of the Muséum de Toulouse|les collections de botanique du Muséum}} == Etnologia == Las colleccions d'etnografia extra-europèas conservadas al Musèu comptan {{unitat|5000|pèças}} venent de quatre zonas geograficas principalas: [[Oceania]], [[Africa]], [[America]] e [[Asia]]. Coma d’autras colleccions francesas e europèas, la constitucion del fons ancian es fortament ligada a las nombrosas missions d'exploracions e d’espandiment que se multipliquèron pendent lo [[sègle XIX]], e al passat colonial de França, alara que l’enriquiment de las colleccions contemporanèas fa l’objète de missions d’estudis e de reculhidas de terren dempuèi qualques ans. * Oceania representa prèp de 40 % del fons amb una majoritat d'objèctes venent de l'airal melanesian ([[Nòva Guinèa]], [[Nòva Caledònia]], [[Vanuatu]], [[Illas Salamon]], [[Nòva Irlanda]], Nòva Bretanha…). Las colleccions polinesianas son tanben pro importantas (Illas Fiji, Illas Samoa, Illas Tonga, Illas de la Societat, Illas Marquesas e Illa de Pascas). Lo quite [[Gaston de Ròcamaurèl]], segond de [[Dumont d'Urville]] e grand navigator foguèt un un dels donators mai importants al musèu de la vila de Tolosa (a partir de 1841). * Africa representa uns 30 % del fons amb d'objètes venent subretot de las ancienas colonias de l'Africa de l'Oèst (Mali, Senegal, Còsta d'Evòri…) e de Madagascar. Aqueles objètes venon de missions etnograficas, de colleccions personalas d'administrators colonials o de militats. Las notabilitats localas alimentèron d'en primièr en objètes africans las colleccions coma lo General [[Joseph Gallieni]]. Una de las pèças majoras de la colleccion africana es una masqueta baga « nimba » de Guinèa collectat per Henri Labouret dins los ans 1930. <gallery mode="packed"> Akan MHNT.ETH.2010.25.041.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.065.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. Akan MHNT.ETH.2010.25.078.jpg|<center>Peson de polvera d'aur, [[Akans (pòble)|Cultura Akan]]. </gallery> * Lo fons american es en espandiment amb las missions de reculhidas se debanant dempuèi 2010 al Brasil Central a cò de las populacions amerindianas (Karajà, cultura xinguano…) e representa ara uns 20 % de las colleccions. Lo fons e fons ancian compren un ensems representatiu de ceramicas precolombianas, un pichon ensemble de Nordamerica, e una partida d'objèts collectats pendent la mission de Cessac. * Las colleccions asiaticas son las mens nombrosas, mas comptan un ensems d’objèctes remarcables venent del Laos e del Cambòtja d'unes collectats per [[Gaston de Ròcamaurèl]]. == Mineralogia == <gallery mode="packed"> Celestite MHNT.MIN.1998.252.jpg|<center>[[Celestina]] - Turcmenistan Fluorine Peyrebrun.jpg|<center>[[Fluorita]] - França Népouite MHNT.MIN.2005.0.63.jpg|<center>[[Nepoïta]] - Nòva Caledònia Scheelite MHNT.MIN.2004.0.88 (p).jpg|<center>[[Scheelita]] - China Blende MHNT.MIN.1998.81.jpg|<center>[[Sphalerita]] – Romania </gallery> {{Commons-gallery|Category:Minerals in the Muséum de Toulouse|les collections de minéralogie du Muséum}} == Paleontologia == Los especimens de la colleccion de paleontologia se comptan en desenas de milièrs. S'i pòt trapar de fossils anant de l'[[arquean]] fins ara. Lor talha varia de qualques milimètres a qualques mètres pel Megaceros per exemple. La colleccion compòrta tanben de motlages que d'unes pòdon mesurar fins a dètz mètres de long. Existisson mai d'uns [[olotipe]]s e [[paratipe]]s. === Invertebrats === <gallery mode="packed"> Stromatolithe Paléoarchéen - MNHT.PAL.2009.10.1 .jpg|<center>Una de las mai ancianas formas de vida conegudas Pseudoasaphus praecurrens MHNT.PAL.2003.439.jpg|<center>''Pseudoasaphus'' Ordovicien MHNT - Ogygopsis canadense.jpg|''Ogygopsis canadense'' </gallery> === Vertebrats === <gallery mode="packed"> Coelodonta antiquitatis .jpg|<center>Rinoceròs lanós esqueleta complèt Coelodonta antiquitatis Crane.jpg|<center>Rinoceròs lanós crani MHNT - Whiteia woodwardi.jpg|<center>Whiteia woodwardi </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of paleontology of the Muséum de Toulouse|les collections de paléontologie du Muséum}} == Preïstòria == <gallery mode="packed"> Sépulture de Teviec Global.jpg|<center>Sepultura de [[Teviec]] - [[Mesolitic]] (-6740 ; -5680) Diorite-Reims-Damour 2.jpg|<center>Pigassa polida en [[diorita]] periòde [[neolitic]]a – [[Rems]] França – Colleccion d’[[Alexis Damour]] Hache_Plagne_Global.jpg|<center> Pigassa polida periòda [[neolitic]]a – [[Planha]] Volvèstre Collier de Penne.jpg|<center> Ornament de pèrlas de bronze - [[Olocèn]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Collection of prehistory of the Muséum de Toulouse|les collections de préhistoire du Muséum}} == Zoologia == === Entomologia === Su mai de centenars de milièrs d'especimens, sols 1200 son expausats de biais permanent. ==== [[Coleoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Cerapterus pilipennis (Male).jpg|<center>''Cerapterus pilipennis'' - Zambia</center> Chrysochroa rajah thailandica MHNT.ZOO.2004.0.520 .jpg|<center>''Chrysochroa rajah thailandica ''- [[Chiang Mai]], Tailàndia</center> Hiperantha testacea MHNT.ZOO.2004.0.561.jpg|<center>''Hiperantha testacea'' <br />Bupèstre de Colómbia </center> Metaxymorpha gloriosa MHNT.ZOO.2004.0.535.jpg|<center>''Metaxymorpha gloriosa'' Bupèstre del Nòrd Queensland, Colómbia </center> </gallery> ==== [[Lepidoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Historis odius.jpg|<center>''Historis odius'' - [[Colómbia]] </center> Charaxes varanes vologeses (Mâle).jpg|<center>''Charaxes varanes vologeses'' - [[Malawi]] </center> Morpho menelaus didius Male MHNT.jpg|<center>''Morpho didius'' - Peró</center> Prepona licomedes Bresil Global.jpg|<center>''Prepona licomedes'' - [[Brasil]] </center> </gallery> ==== [[Ortoptèr]]s ==== <gallery mode="packed"> Oedipoda caerulescens MHNT.jpg|<center>''Oedipoda caerulescens'' - Estanh de la Maorina Tolosa</center> Titanacris Albipes Vol.jpg|<center>''Titanacris Albipes''- Guyane </center> Titanacris picticrus picticrus MHNT.jpg|<center>''Titanacris picticrus''- Guaiana </center> Aeolacris caternaulti MHNT dos.jpg|<center>''Aeolacris caternaulti''- Guaiana </center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of entomology|les collections d'entomologie du Muséum}} === Ornitologia === * La colleccion d’ornitologia del MINT compta mai de {{unitat|30000|especimens}} que {{unitat|20000|uóus}} e gaireben {{unitat|10000|aucèls}}, naturalizats ({{formatnum:8500}}) o « mes en pel » ({{formatnum:1500}}); sols 480 especimens son en exposicion permanenta. * D'entre las colleccions d’aucèls naturalizats la colleccion Besaucèle amb {{formatnum:5000}} especimens constituís una de las colleccions istoricas mai importantas en Euròpa. <gallery mode="packed"> Harfang des neiges MHNT.jpg|<center>[[Harfang de las nèus]], la ma anciana pèça naturalizada (1807) Mino dumontii - MHNT STV 2002 1.jpg|<center> [[Mainata de fàcia jauna]] Semnornis_ramphastinus_-_MHNT_PIC_2004_1.jpg|<center>[[Cabezon tocan]] </gallery> * La colleccion d’uóus de [[Jacques Perrin de Brichambaut]] (1920-2007) acquerida en 2010 pel musèu ven de reculhidas personalas, completadas per aquelas d’ornitològs conegut coma Guichard, [[Henri Heim de Balsac]] e [[René de Naurois]]. Compren totas las espècias [[palearctic]]as (Euròpa, Africa del Nòrd e Asia), gaireben {{formatnum:1000}} espècias e {{formatnum:15000}} uòus, per aquò constituís una de las des colleccions d’uòus palearctics mai complètas e melhor documentadas d’Euròpa. <gallery mode="packed"> Aigle d'Australie MHNT.jpg|<center>[[Agla d'Austràlia]] Perdrix rouge MHNT.jpg|<center>[[Perdritz roja]] Prinia molleri MHNT.jpg|<center> Uóus de ''Prinia molleri'' Pétrel géant MHNT.jpg|<center>[[Petrèl gigant]] </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of ornithology|les collections d'ornithologie du Muséum}} === Osteologia === <gallery mode="packed"> Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg|<center>[[Taupa d'Európa]]</center> Avahi 5 face noir.jpg|<center>[[Avahi lanós]]</center> Alouatta seniculus 5perspective.jpg|<center>[[Alouatta seniculus]]</center> Cynocephalus Perspective.jpg|<center>[[Baboïn jaune]]</center> </gallery> {{Commons-gallery|Category:Muséum de Toulouse collection of osteology|les collections d'ostéologie du Muséum}} === Tipe === Lo Musèu de Tolosa es depositari de fòrça [[Tipe (biologia)|olotipes]], en paleontologia botanica e zoologia. <gallery mode="packed"> Marocaster coronatus MHNT.PAL.2010.2.2 (Close up).jpg|<center>''Marocaster coronatus'' [[Olotipe]] Furca mauritanica Pièce entière.jpg|<center>''Furca mauritanica'' [[Olotipe]] Cadurcotherium nouleti MHNT.PAL.2012.0.90 Paratype.jpg|''Cadurcotherium nouleti'' [[Paratipe]] </gallery> == Conservacion e renovacion de las colleccions == [[Fichièr:Taxidermie.jpg|thumb|upright 1.1|Un dels laboratòris de preparacion. Aicí se realizan los d’animals naturalizats, los molatges o encora las despresas dels fossils.]] * Lo musèu emplega fòrça equipas tecnicas per la concervacion de las pèças, coma un grand laboratòri de preparacion, per la [[taxidermia]], que servís tanben per las despresas e la concervacion de las pèças de [[paleontologia]] e de [[mineralogia]]. * Un elefant d'Asia del Musèu d'istòria naturala foguèt renovat per la reovertura del musèu. Aquel elefant, nomenat ''Punch'', aviá estat donat l'11 de decembre de 1907 pel [[circ Pinder]]. Èra una atraccion màger de l'establiment. Foguèt naturalizat per Philippe Lacomme qu'inventèt una procedura de naturalizacion que fa encara referéncia fins ara. Consistís a realizar un bastit, garnit de ressegum, que dessenha lo contorn de l’elefant. L'ensems es desmontable en dotze troces. Enseguida la pel de l’animal es plaçada sul bastit un còp montat dins l’exposicion, ont se poiriá mirar. L'elefant es ara expausat dins lo nòu hall del musèum<ref>[https://web.archive.org/web/20120310222359/http://blog.museum.toulouse.fr/index.php/post/2011/02/21/Lhistoire-particuliere-de-Punch-lelephant-dAsie {{fr}} blog sus L’istòria particulara de ''Punch'', l’elefant d’Asia]</ref>. == Divers == == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Muséum de Toulouse|Musèu d'Istòria de Tolosa}} === Articles connèxes === * Emili Cartalhac, creator de la galariá consacrada a la [[preïstòria]] * [[Jacques Perrin de Brichambaut]], colleccion d'[[oologia]] * [[Gaston de Ròcamaurèl]], qu'es a l'origina de la colleccion d'[[etnografia]] === Ligams extèrnes === * [http://www.museum.toulouse.fr/ site web del musèu] [[Categoria:Musèu de Tolosa]] 70557jxoci3e30zbwn78fpipo26b6t6 0 170136 2500560 2499639 2026-05-14T15:02:06Z Trigenibinion 58963 /* Ligams extèrnes */ cat 2500560 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Bloque Nacionalista Galego.svg|vinheta|Logotipe oficial.]] Lo '''Bloque Nacionalista Galego''' (en [[occitan]] ''Blòc Nacionalista Galician''), abreujat '''BNG''', es una organizacion [[Nacionalisme|nacionalista]] e independentista [[Galícia|galiciana]] d'esquèrra. Fondat en [[1982]] coma una coalicion dels partits galicianas. Es membre de l'[[Aliança Liura Europèa]]. == Ligams extèrnes == * [https://www.bng.gal/ Site oficial] {{Politica}} [[Categoria:Galícia]] [[Categoria:Partits independentistas galècs]] m86wpchy3db1tbcxxmjpf1xz3azpwrg 2500562 2500560 2026-05-14T15:04:43Z Trigenibinion 58963 /* Ligams extèrnes */ Redontant 2500562 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Bloque Nacionalista Galego.svg|vinheta|Logotipe oficial.]] Lo '''Bloque Nacionalista Galego''' (en [[occitan]] ''Blòc Nacionalista Galician''), abreujat '''BNG''', es una organizacion [[Nacionalisme|nacionalista]] e independentista [[Galícia|galiciana]] d'esquèrra. Fondat en [[1982]] coma una coalicion dels partits galicianas. Es membre de l'[[Aliança Liura Europèa]]. == Ligams extèrnes == * [https://www.bng.gal/ Site oficial] {{Politica}} [[Categoria:Partits independentistas galècs]] a6mlikk79nsfu8q0sf4hyxp0aeauvvb 14 174033 2500548 2158560 2026-05-14T13:51:43Z Trigenibinion 58963 cat 2500548 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Partit politic britanic]] [[Categoria:Politica d'Escòcia]] rx4yna4pc0n3vg8k9dsnalfreh4rwf7 14 174100 2500530 2158857 2026-05-14T12:00:58Z Trigenibinion 58963 cat 2500530 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Politica basca]] [[Categoria:Nacionalisme]] 496dr9hr8bxtuq5b7pgg3c93zrdgypp 0 183235 2500533 2456935 2026-05-14T12:25:30Z ~2026-29098-46 63532 2500533 wikitext text/x-wiki L''''arpitan ancian''' es la denominacion lingüistica per la quina se qualifica la [[Francoprovençal|lenga arpitana]] quand èra dins d'estades mai ancians de la sua evolucion, entre los sègles XII. e XIV. L'arpitan ancian nos ven conegut amb fòrça de tèxtes, ben que la sua literatura non siá pas tan importanta coma la de l'[[occitan ancian]] o de la lenga d'oïl anciana (siá en tèrmes de quantitat ossiá de qualitat dels tèxtes demorants). E mai, fòrça de tèxtes en arpitan ancian foguèron escrits en una lenga colorejada de lenga d'oïl (aquò ven tanben de çò que, ben que l'arpitan siá clarament un tèrç grop de [[lengas romanicas]] en [[França]] e que aja de diferenças fondamentalas amb lo grop de las [[Lenga d'oïl - lengas d'oïl|lengas d'oïl]], l'arpitan ressembla mai a una lenga d'oïl que a una lenga d'òc, mai que mai lo lionés ancian). == Tèxtes == === Biografia de Sant Sebastian (2a meitat del {{S|XIII}}) === {{Blòc de citacion|Sebatians fu uns homs bons crestins et fu nas de Narbona et enseignez a Milans, et fu coms a Roma et ere tant amas des deus empereors Dioclecian et Mauximilian que il li doneront que el fust princos de la preineiri campaigni davant toz et voliont que el fust ades davant}}<ref>{{Ref-web |nom=Stefania |cognòm=Maffei |títol=Notice de "Paris, Bibliothèque nationale de France, Manuscrits, fr. 00818" |òbra=Jonas-IRHT/CNRS |url=http://jonas.irht.cnrs.fr/manuscrit/45558 |consulta=11-12-2024}}</ref> == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Lenga romanica]] 98hau7sev1frc263nvg9teeso4ixtwz 0 200967 2500557 2499949 2026-05-14T14:44:43Z Thebiggangwiki 63072 2500557 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona|nom=Gianni Matheja|imatge=File:Gianni Matheja before graduation.jpg}} '''Gianni Matheja''' (nascut lo [[14 de març]] de [[2005]] a [[Berlin]]) es una [[jornalista]], productora de vidèo web e estudianta alemanda. Dempuèi 2025, a presentat un programa de ràdio mensual sus ''Rundfunk Berlin-Brandenburg'' e es reportaire de television pel programa d'informacions pels enfants de ZDF . == Biografia == Matheja cresquèt a Berlin e es lo filh d'una maire soleta. Son paire es originari d' [[Itàlia]] e abandonèt la familha quand aviá 10 ans.<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.de/books/edition/K%C3%BCmmern_und_K%C3%A4mpfen/5nx9zwEACAAJ?hl=en|isbn=978-3-442-31703-5}}</ref> A l'edat de 14 ans, testifiquèt contra son paire dins un tribunal [[Potsdam|de Potsdam]].<ref>https://krautreporter.de/politik-und-macht/4378-warum-gianni-17-fur-seine-mutter-kampft</ref> Dempuèi 2017, a frequentat ''Lilienthal-Gymnasium'' a Steglitz-Zehlendorf e, pendent sa primièra annada d'escòla, participèt al Concors de Debat de Berlin, ont ganhèt lo títol de "melhor locutor" dins un debat en lenga anglesa.<ref>https://lilienthal-gymnasium-berlin.de/erfolgreiche-juniors-beim-debating-contest-2018/</ref> En 2021, moderèt una discussion de taula redonda amb los candidats dirèctes de sa circonscripcion a son escòla, a l'escasença de las eleccions federalas. Demest eles i aviá Birgit Malsack-Winkelmann, un Reichsburger que foguèt mai tard arrestat. == Carrièra == [[Fichièr:Gianni Matheja and AOC in Berlin February 2026.jpg|vinheta|Gianni Matheja e [[Alexandria Ocasio-Cortez]]]] A 17 ans, Matheja lancèt son pròpri podcast.<ref name=":0">https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache</ref> En junh de 2022, sortiguèt lo primièr episòdi de ''"Social Germany"''. Cada episòdi abordava un tèma sociopolitic. La màger part dels episòdis se centrava sus de debats actuals e presentava un convidat important, atal coma un expert scientific o jornalistic. De còps, las convèrsas inclusián tanben d'autres joves. En 2024, Matheja moderèt de lecturas amb Katja Riemann e contunhèt son format de podcast sus [[YouTube]], ont entrevistèt Lea van Acken e Marcel Fratzscher, entre d’autres.<ref>https://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/saar-pfalz-kreis/homburg/homburg-katja-riemann-mit-zeit-der-zaeune-bei-der-hombuch-2024_aid-121616379</ref> En octobre, en concomiténcia amb lo començament de sos estudis, comencèt de publicar de vidèos sus TikTok e [[Instagram]] jol nom de ''Gianni studiert'', que representavan satiricament la vida quotidiana dels estudiants universitaris.<ref>https://www.zeit.de/campus/2025-03/uni-memes-studium-humor-social-media</ref> En mai de 2025, prononcièt lo discors d'inauguracion als jorns d'informacion de son universitat, un discors tradicionalament donat dins las annadas precedentas pel [[President|rector]] Günther Ziegler . Son discors venguèt viral suls mèdias socials. Dempuèi junh de 2025, Matheja presenta lo programa de ràdio mensual ''Blue Moon''.<ref>https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/<nowiki/>{{Ref-web|url=https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/}}</ref> En decembre, apareguèt coma reportèra dins lo programa d'informacions pels enfants ''Logo!'' sus ''ZDF.''<ref>https://www.zdf.de/video/magazine/logo-154/gianni-weihnachtsbaumkauf-100</ref> Matheja revèla pas çò qu'estúdia. Expliquèt qu'aquò es degut a de rasons d'anonimat sul campus.<ref>https://campusradio-mainz.de/2025/07/14/gianni-studiert/</ref> Viu entre [[Berlin]], [[Potsdam]], e [[Maiança|Mainz]].<ref>https://www.zeit.de/wissen/2026-02/universitaet-leben-alltag-uni-podcast</ref> En 2022, ''Die Zeit'' l'includiguèt demest las 20 estelas naissantas de sa generacion.<ref name=":0">{{Ref-publicacion|url=https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache}}</ref> == Referéncias == <references /> h9c8omxwq4gvhmdkqjk7nl1itd2ngm6 14 201091 2500561 2499651 2026-05-14T15:03:47Z Trigenibinion 58963 cat 2500561 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Galícia]] [[Categoria:Politica d'Espanha]] jt5qr9pnl15o8l9ypxaaouxq5j34kte 14 201167 2500531 2026-05-14T12:20:32Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Politica d'Irlanda]] [[Categoria:Nacionalisme]] » 2500531 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Politica d'Irlanda]] [[Categoria:Nacionalisme]] g0qpu9q04vpyx5j2ch96mykkcq7gpzm 14 201168 2500532 2026-05-14T12:23:26Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{catmore}} [[Categoria:Partit politic irlandés]] [[Categoria:Partit politic nacionalista]] [[Categoria:Nacionalisme irlandés]] » 2500532 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Partit politic irlandés]] [[Categoria:Partit politic nacionalista]] [[Categoria:Nacionalisme irlandés]] jseg3mdvthgfbsi79o90c80a6g1jo0x 14 201169 2500534 2026-05-14T12:26:37Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Politica d'Irlanda]] » 2500534 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Politica d'Irlanda]] fvust1h2ic0jz2vjkq8yozw9dmoekw7 14 201170 2500535 2026-05-14T12:33:23Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [{{catmore}} [[Categoria:Partits politics en País de Gales]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Reialme Unit]] » 2500535 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partits politics en País de Gales]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Reialme Unit]] trrtpb94oto5e0t9h52ao6leuvqprmg 14 201171 2500536 2026-05-14T12:36:56Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic britanic]] » 2500536 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic britanic]] 3twz47tdhjr8fx4cvzk19zxp7lfwh82 2500538 2500536 2026-05-14T12:39:17Z Trigenibinion 58963 cat 2500538 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic britanic]] [[Categoria:Politica del País de Galas]] 83kjoejhhbyalicqc0fsrjfh7jfbfjs 2500542 2500538 2026-05-14T12:45:09Z Trigenibinion 58963 Reparar 2500542 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic britanic]] [[Categoria:Politica del País de Gales]] iifdbgk5py6zb4gezc7xq9l00nz00n5 14 201172 2500539 2026-05-14T12:43:05Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{catmore}} [[Categoria:Politica del Reialme Unit]] » 2500539 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Politica del Reialme Unit]] lqtv9m83ddguuno2by0sngwyagaoct3 2500540 2500539 2026-05-14T12:44:20Z Trigenibinion 58963 Trigenibinion a desplaçat la pagina [[Categoria:Politica del País de Galas]] cap a [[Categoria:Politica del País de Gales]] : Títol mal escrit 2500539 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Politica del Reialme Unit]] lqtv9m83ddguuno2by0sngwyagaoct3 14 201173 2500541 2026-05-14T12:44:20Z Trigenibinion 58963 Trigenibinion a desplaçat la pagina [[Categoria:Politica del País de Galas]] cap a [[Categoria:Politica del País de Gales]] : Títol mal escrit 2500541 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[:Categoria:Politica del País de Gales]] ttu8ddwpntvdkaourdj7tbtj5ffh71u 14 201174 2500544 2026-05-14T13:38:04Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{catmore}} [[Categoria:Politica del Reialme Unit]] » 2500544 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Politica del Reialme Unit]] lqtv9m83ddguuno2by0sngwyagaoct3 14 201175 2500545 2026-05-14T13:39:58Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic britanic]] [[Categoria:Politica d'Escòcia]] » 2500545 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic britanic]] [[Categoria:Politica d'Escòcia]] acwnll6ryn6vf2i5ku2fq8qjjcclq1q 2500547 2500545 2026-05-14T13:51:10Z Trigenibinion 58963 2500547 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic britanic]] 3twz47tdhjr8fx4cvzk19zxp7lfwh82 14 201176 2500546 2026-05-14T13:42:39Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [{{catmore}} [[Categoria:Partits politics en Escòcia]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Reialme Unit|Escòcia]] » 2500546 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partits politics en Escòcia]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Reialme Unit|Escòcia]] coc0fdmbg0n8uqgcxfjzr8o1m54aw0i 2500549 2500546 2026-05-14T13:52:46Z Trigenibinion 58963 cat 2500549 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic escocés]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Reialme Unit|Escòcia]] d7c8iq6e8xjxcql4ru5bfauuz8dnmiu 14 201177 2500551 2026-05-14T14:22:07Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Nacionalisme]] » 2500551 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Nacionalisme]] fu4ifsn11mrbtjodun57e03n6k617hh 14 201178 2500552 2026-05-14T14:25:45Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{Commonscat|Nationalism by country}} [[Categoria:Nacionalisme per país| ]] [[Categoria:Independentisme| ]] [[Categoria:Categoria per país|Independentisme]] » 2500552 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Nationalism by country}} [[Categoria:Nacionalisme per país| ]] [[Categoria:Independentisme| ]] [[Categoria:Categoria per país|Independentisme]] rhrf3hh93w6so3qlcdqg2d3wrgyjvht 14 201179 2500553 2026-05-14T14:29:08Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Independentisme per país|Espanha]] [[Categoria:Nacionalisme en Espanha]] » 2500553 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Independentisme per país|Espanha]] [[Categoria:Nacionalisme en Espanha]] qwbbq33iylejf5va5b7oi0gze7j9tk9 14 201180 2500554 2026-05-14T14:34:22Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{catmore}} [[Categoria:Partits independentistas per país|Espanha]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Espanha|Independentistas]] [[Categoria:independentisme en Espanha]] » 2500554 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Partits independentistas per país|Espanha]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Espanha|Independentistas]] [[Categoria:independentisme en Espanha]] mx6jn6bo6j11kx2ypyioirs484dk6we 14 201181 2500555 2026-05-14T14:38:26Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{CategoryTOC}} [[Categoria:Partits nacionalistas per país| ]] [[Categoria:Partit politic independentista| ]] [[Categoria:Categoria per país]] » 2500555 wikitext text/x-wiki {{CategoryTOC}} [[Categoria:Partits nacionalistas per país| ]] [[Categoria:Partit politic independentista| ]] [[Categoria:Categoria per país]] 7dgfj2r9kty1qgwtjm626mvstu8tacr 14 201182 2500556 2026-05-14T14:40:56Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Partit politic nacionalista|Independentista]] [[Categoria:Independentisme]] » 2500556 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Partit politic nacionalista|Independentista]] [[Categoria:Independentisme]] 6qx7n485tsz8ya8btj6m2qmlnu317io 14 201183 2500559 2026-05-14T14:59:38Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [{{catmore}} [[Categoria:Partits nacionalistas galècs]] [[Categoria:Partits politics independentistas en Espanha|galècs]] » 2500559 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partits nacionalistas galècs]] [[Categoria:Partits politics independentistas en Espanha|galècs]] mgcdi28uxvtbhitwl4cajzdwi3g9l6f 14 201184 2500571 2026-05-14T15:42:08Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Independentisme per país|Reialme Unit]] [[Categoria:Nacionalisme en Reialme Unit]] » 2500571 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Independentisme per país|Reialme Unit]] [[Categoria:Nacionalisme en Reialme Unit]] 9z7t3csiokr083sctceotizyfmyqe6d 14 201185 2500572 2026-05-14T15:43:56Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{catmore}} [[Categoria:Partits independentistas per país|Reialme Unit]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Reialme Unit|Independentistas]] [[Categoria:independentisme en Reialme Unit]] » 2500572 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Partits independentistas per país|Reialme Unit]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Reialme Unit|Independentistas]] [[Categoria:independentisme en Reialme Unit]] mjkdqov5z2bh3lzu4oljkzzuonl5rrj 14 201186 2500573 2026-05-14T15:47:19Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [{{catmore}} [[Categoria:Partits nacionalistas escoceses]] [[Categoria:Partits politics independentistas en Reialme Unit|escoceses]] » 2500573 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partits nacionalistas escoceses]] [[Categoria:Partits politics independentistas en Reialme Unit|escoceses]] 1pp52fex312hvw3bxx4dqkekzxjlpjw 14 201187 2500575 2026-05-14T15:54:58Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [{{catmore}} [[Categoria:Partits nacionalistas galés|independentistas]] [[Categoria:Partits politics independentistas en Reialme Unit|galés]] » 2500575 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partits nacionalistas galés|independentistas]] [[Categoria:Partits politics independentistas en Reialme Unit|galés]] 62riqfh9ba17ndj1p0g2hqhtd4zcxvk 14 201188 2500580 2026-05-14T16:19:16Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Independentisme per país|Estats Units]] [[Categoria:Nacionalisme en Estats Units]] » 2500580 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Independentisme per país|Estats Units]] [[Categoria:Nacionalisme en Estats Units]] a6ckc2x9ueekjqkq60gtvro59fwjh45 14 201189 2500581 2026-05-14T16:21:05Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{catmore}} [[Categoria:Partits independentistas per país|Estats Units]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Estats Units|Independentistas]] [[Categoria:independentisme en Estats Units]] » 2500581 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Partits independentistas per país|Estats Units]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Estats Units|Independentistas]] [[Categoria:independentisme en Estats Units]] hpgzmh1q57utg8zk7h5l58ru4spfbtn