9 de junh

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="oc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipèdia</sitename>
    <dbname>ocwiki</dbname>
    <base>https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mèdia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discutir</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilizaire</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discussion Utilizaire</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discussion Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fichièr</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discussion Fichièr</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discussion MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Modèl</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discussion Modèl</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ajuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discussion Ajuda</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discussion Categoria</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Discussion Portal</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Projècte</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Discussion Projècte</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mòdul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Mòdul Discussió</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>9 de junh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>466</id>
    <revision>
      <id>2502579</id>
      <parentid>2502544</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T18:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Naissenças */ + [[Alektra Blue]]</comment>
      <origin>2502579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1060" sha1="7hdc9hbvuipql5jcif96fm6nllp6go5" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{Junh}}

== Eveniments ==

== Naissenças ==
* [[1851]] – [[Charles Joseph Bonaparte]], avocat estatsunidenc d'ideologia progressista e liberala (m. [[1921]])
* [[1865]] – [[Albéric Magnard]], musician francés (m. [[1914]])
* [[1875]] – [[Henry Hallett Dale]], scientific anglés, [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] (m. [[1968]])
* [[1891]] – [[Cole Porter]], cantaire american (m. [[1964]]).
* [[1961]] – [[Michael J. Fox]], actor American de comèdias del cinèma
* [[1981]] – [[Natalie Portman]], actritz israelian-americana
* [[1983]] – [[Alektra Blue]], actritz pornografica americana

== Decèsses ==
* [[1974]] – [[Miguel Ángel Asturias]], escrivan de Guatemala, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (n.[[1899]])

----
Veire tanben :
* [[8 de junh]] | [[10 de junh]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[Categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>7hdc9hbvuipql5jcif96fm6nllp6go5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502580</id>
      <parentid>2502579</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T20:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Naissenças */ + [[Pèire I de Russia]]</comment>
      <origin>2502580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1145" sha1="lsz10v6g6m09np2w4obsvvl5mcjuejo" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{Junh}}

== Eveniments ==

== Naissenças ==
* [[1672]] – [[Pèire I de Russia]], tsar de Russia dau 1682 au 1725 (m. [[1725]])
* [[1851]] – [[Charles Joseph Bonaparte]], avocat estatsunidenc d'ideologia progressista e liberala (m. [[1921]])
* [[1865]] – [[Albéric Magnard]], musician francés (m. [[1914]])
* [[1875]] – [[Henry Hallett Dale]], scientific anglés, [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] (m. [[1968]])
* [[1891]] – [[Cole Porter]], cantaire american (m. [[1964]]).
* [[1961]] – [[Michael J. Fox]], actor American de comèdias del cinèma
* [[1981]] – [[Natalie Portman]], actritz israelian-americana
* [[1983]] – [[Alektra Blue]], actritz pornografica americana

== Decèsses ==
* [[1974]] – [[Miguel Ángel Asturias]], escrivan de Guatemala, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (n.[[1899]])

----
Veire tanben :
* [[8 de junh]] | [[10 de junh]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[Categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>lsz10v6g6m09np2w4obsvvl5mcjuejo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jennifer Lopez</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12022</id>
    <revision>
      <id>2502577</id>
      <parentid>2481414</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>245</id>
      </contributor>
      <comment>Bòt: A remplaçat [[:Imatge:TIFF_2019_jlo_(1_of_1)-2_(48696671561)_(cropped).jpg]] per [[:Imatge:2019_TIFF_premiere_of_Hustlers,_Jennifer_Lopez_(48696671561)_(cropped).jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise)</comment>
      <origin>2502577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1787" sha1="2l2an106hu8bodauyllksrpjc2xemmd" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Jennifer López'''
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[Fichièr:2019 TIFF premiere of Hustlers, Jennifer Lopez (48696671561) (cropped).jpg|thumb|200px|right]]
|-
!align=right|Profession:
|[[cinèma|actritz de cinèma]] e [[Musica|cantaira]] pop
|-
!align=right|País:
| [[Estats Units d'America]]
|-
!align=right|Data de naissença:
|[[24 de julhet]] de [[1969]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
| Bronx, ciutat de [[Nòva York (vila)|Nòva York]]
|}

'''Jennifer Lynn Lopez''', escaissada '''J.Lo''' ([[Nòva York]], [[24 de julh]] de [[1969]]) es una cantaira, productritz, dançaira, entrepreneira e [[cinèma|actritz de cinèma]] [[Estats Units|americana]]. Jennifer Lopez qu'es d'origina [[Puerto Rico|puertoricana]] es segon la revista economica ''[[Forbes]]'' la persona d'origina latinoamericana mai rica d'[[Hollywood]] e demest las cent mai influentas del grop etnic nomenat &quot;ispanic&quot; segons la version en espanhòl de la revista ''[[People]]''.

== Discografia ==
* ''On The 6'' (1999)
* ''J.Lo'' (2001)
* ''This Is Me... Then'' (2002)
* ''Rebirth'' (2005)
* ''Como ama una mujer'' (2007)
* ''Brave'' (2007)
* ''Love?'' (2011)
* ''A.K.A.'' (2014)
* ''This Is Me... Now'' (2024)

{{ORDENA:Lopez, Jennifer}}
[[Categoria:Actritz americana|Lopez, Jennifer]]
[[Categoria:Cantaira americana|Lopez, Jennifer]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Naissença en 1969|Lopez, Jennifer]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990|Lopez, Jennifer]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]]</text>
      <sha1>2l2an106hu8bodauyllksrpjc2xemmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Isaac Newton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15559</id>
    <revision>
      <id>2502597</id>
      <parentid>2502573</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Cambridge */</comment>
      <origin>2502597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10951" sha1="20kjzmzleoq7zxbi56b7e8rxjy1h5rr" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>20kjzmzleoq7zxbi56b7e8rxjy1h5rr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502599</id>
      <parentid>2502597</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11816" sha1="4ku22qrm46ouau31552snwytij9hxsq" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per organizacion una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>4ku22qrm46ouau31552snwytij9hxsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502600</id>
      <parentid>2502599</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11812" sha1="fho94t5517zsgtsx68gnx1pvf3pur4z" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>fho94t5517zsgtsx68gnx1pvf3pur4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502601</id>
      <parentid>2502600</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11825" sha1="g8hkm5y4o07ylwpfx42ca4y1fc0ulpl" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>g8hkm5y4o07ylwpfx42ca4y1fc0ulpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502602</id>
      <parentid>2502601</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11864" sha1="h3rqkt9n9jjllk4qgskg0fwuqfk7ccj" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>h3rqkt9n9jjllk4qgskg0fwuqfk7ccj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502606</id>
      <parentid>2502602</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11868" sha1="gr1nl57k0i1ba4ayyhu25ag055xdqbq" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>gr1nl57k0i1ba4ayyhu25ag055xdqbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502609</id>
      <parentid>2502606</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11978" sha1="4f1e2fhlqmgnuljfpng6vtdpec6wqbq" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>4f1e2fhlqmgnuljfpng6vtdpec6wqbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502611</id>
      <parentid>2502609</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12206" sha1="ie7ikzsvosa5u9hjqweo0e2k0apaafy" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>ie7ikzsvosa5u9hjqweo0e2k0apaafy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502612</id>
      <parentid>2502611</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13405" sha1="rsfkefyrhhqkzsmsoz0fkwv742zcwr8" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent])aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>rsfkefyrhhqkzsmsoz0fkwv742zcwr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502613</id>
      <parentid>2502612</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13405" sha1="m2i8deruxj9ol1b7eq5dvngwoul0pwt" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>m2i8deruxj9ol1b7eq5dvngwoul0pwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502614</id>
      <parentid>2502613</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13590" sha1="ao1fohcrnpgepq90t0x5law70nmnp05" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt; a [[Kensington]]. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]].

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>ao1fohcrnpgepq90t0x5law70nmnp05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502615</id>
      <parentid>2502614</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13590" sha1="7w1poy8t94rrkm8qn0cel4u4lp9bsbz" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]].

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>7w1poy8t94rrkm8qn0cel4u4lp9bsbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502616</id>
      <parentid>2502615</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo periòde de Londres */</comment>
      <origin>2502616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13625" sha1="3n3xvo4a8c590ib7z5hgg8kjky5ogk7" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>3n3xvo4a8c590ib7z5hgg8kjky5ogk7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502617</id>
      <parentid>2502616</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biografia */</comment>
      <origin>2502617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13637" sha1="k5tqbx8vxky0blgbvkdaqa8122vl31s" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>k5tqbx8vxky0blgbvkdaqa8122vl31s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502618</id>
      <parentid>2502617</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mecanica e gravitacion */</comment>
      <origin>2502618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14345" sha1="mez9s1wuq75wol5ngckmlxpkvmdgi2l" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei massas e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic.

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>mez9s1wuq75wol5ngckmlxpkvmdgi2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502619</id>
      <parentid>2502618</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Òbra intellectuala */</comment>
      <origin>2502619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14386" sha1="e47l9jgn3pn4hcui4dsybo1kbjrdcko" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

{{veire|Gravitacion|Mecanica classica}}

La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei massas e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic.

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>e47l9jgn3pn4hcui4dsybo1kbjrdcko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502620</id>
      <parentid>2502619</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Liames intèrnes */</comment>
      <origin>2502620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14411" sha1="pze3a8k7i7ioyydfvhjf74z28q7ytm2" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

{{veire|Gravitacion|Mecanica classica}}

La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei massas e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic.

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
* [[Mecanica classica]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>pze3a8k7i7ioyydfvhjf74z28q7ytm2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502621</id>
      <parentid>2502620</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mecanica e gravitacion */</comment>
      <origin>2502621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14646" sha1="1ybzjq0akorc3xxx2fie4xk2l8m8ads" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

{{veire|Gravitacion|Mecanica classica}}

La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei massas e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.&lt;/ref&gt;

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
* [[Mecanica classica]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>1ybzjq0akorc3xxx2fie4xk2l8m8ads</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502622</id>
      <parentid>2502621</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Liames intèrnes */</comment>
      <origin>2502622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14702" sha1="4kwf9lz7zk6rav3vujtb3f3t6kilo41" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

{{veire|Gravitacion|Mecanica classica}}

La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei massas e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.&lt;/ref&gt;

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
* [[Mecanica classica]].
* ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>4kwf9lz7zk6rav3vujtb3f3t6kilo41</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502623</id>
      <parentid>2502622</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bibliografia */</comment>
      <origin>2502623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14847" sha1="gieql0ay9sviraz6bsva46buystyuai" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

{{veire|Gravitacion|Mecanica classica}}

La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei massas e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.&lt;/ref&gt;

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
* [[Mecanica classica]].
* ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022.
* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>gieql0ay9sviraz6bsva46buystyuai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502624</id>
      <parentid>2502623</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mecanica e gravitacion */</comment>
      <origin>2502624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14857" sha1="cpbsgtsazre51mvgbb4p6w8yvjewiuu" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

{{veire|Gravitacion|Mecanica classica}}

La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.&lt;/ref&gt;

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
* [[Mecanica classica]].
* ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022.
* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>cpbsgtsazre51mvgbb4p6w8yvjewiuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502625</id>
      <parentid>2502624</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mecanica e gravitacion */</comment>
      <origin>2502625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15239" sha1="gy62fd5y0zsqrzv573z35u0kxfusgvr" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

{{veire|Gravitacion|Mecanica classica}}

La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).&lt;/ref&gt;

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
* [[Mecanica classica]].
* ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022.
* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>gy62fd5y0zsqrzv573z35u0kxfusgvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502626</id>
      <parentid>2502625</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T11:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mecanica e gravitacion */</comment>
      <origin>2502626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15680" sha1="ts125b3ymyp0wlilnutr1eq0i6fmnk7" xml:space="preserve">{{article en construccion}}
{{1000 fondamentals}}


{{omon|Newton}}
{{Infobox Identitat
 | tematica              = 
 | carta                 = 
 | nom                   = Isaac Newton
 | nomdebateg            = 
 | imatge                = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
 | legenda               = 
 | talhaimatge(en px)    = 
 | datadenaissença       =  [[4 de genièr]] de [[1643]]
 | luòcdenaissença       =  Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]]
 | datadedecès           = [[31 de març]] de [[1727]]
 | luòcdedecès           = [[Londres]], [[Anglatèrra]]
 | paísdorigina          = {{Anglatèrra}}
 | profession            = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]]
 | títol1                = 
  | títol2                = 
  | distincions   =
 | omenatge              = 
 | autrasfoncions        = 
 | paire                 = 
 | maire                 = 
 | conjunt               = 
 | enfants               = 
 | mestressas            = 
 | Títol_politic         = 
 | Nacion                = 
}}

'''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]].
En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]].

En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson  de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]].

Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]].

Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&amp;printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.&lt;/ref&gt;, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]].

Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]].

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]&lt;ref&gt;La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.&lt;/ref&gt;. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès.

Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.&lt;/ref&gt;. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.&lt;/ref&gt;. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans&lt;ref&gt;Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.&lt;/ref&gt;, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats.

=== Lo periòde de Cambridge ===

A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.&lt;/ref&gt;. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.&lt;/ref&gt;. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.&lt;/ref&gt;.

Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]&lt;ref&gt;Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).&lt;/ref&gt;. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)&lt;ref&gt;Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde de Londres ===

[[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]]

En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]&lt;ref&gt;Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.&lt;/ref&gt;. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.&lt;/ref&gt;. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]&lt;ref&gt;Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].&lt;/ref&gt;. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla.

== Òbra intellectuala ==

=== Mecanica e gravitacion ===

{{veire|Gravitacion|Mecanica classica}}

La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).&lt;/ref&gt;

Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]].

=== Matematicas ===

=== Optica ===

=== Alquimia e teologia ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Gravitacion]].
* [[Mecanica classica]].
* ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022.
* '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}

[[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Isaac Newton| ]]
[[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]]
[[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]]</text>
      <sha1>ts125b3ymyp0wlilnutr1eq0i6fmnk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Talvera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18695</id>
    <revision>
      <id>2502610</id>
      <parentid>2479140</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T09:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2502610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3090" sha1="4gtsqdxc441wla0qxcl6gnkc8a4sy8k" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Imatge:La_Rabastinhòla.jpg|200px|thumb|right|'''La Talvera''' sus l'empont a [[La Rabastinhòla]] (festenal occitan de [[Rabastens]]) lo dissabte dètz de julhet de 2021]]
'''La Talvera''' es un [[grop de musica]] occitan ([[Lengadòc]] naut), capitanejat per Danièl Loddo e Celina Ricard.  

== Istòria ==
La Talvera foguèt creada al començament de las annadas 1980 per ajudar a pagar las recèrcas etnomusicologicas de qualques personas que volián sauvar e valorizar la musica tradicionala. Lo grop demorèt plan temps un grop ont totòm podiá venir jogar, plan estacat al repertòri tradicional. Puèi tre las annadas 1990 l'orquèstra se professionalizèt, per prene mai o mens sa forma d'ara : [[Danièl Loddo]], autor e compositor, cantaire, [[bodega|crabaire]], jogaire de diableton, [[Celina Ricard]] al cant, pifre e [[graile]], [[Fabrici Rogièr]] a las clarigòlas, [[Sèrgi Cabau]] o [[Tederic Rogièr]] a las percussions, Paul Goillot al gimbri e als clavièrs. D'uèi La Talvera, es un grop, de segur, de [[musica occitana]], mas tanben {{cita|mirgalhat}}: ni [[ragga]], ni &quot;[[World music|world]]&quot;, ni soncament tradicional, mas amb un repertòri enriquesit pels encontres ambe los musicians del [[Massilia Sound System]], los repentistas improvisators [[brasil]]ièrs. Occitana, mas tanben mediterranèa, tradicionala mas contemporanèa, la musica de La Talvera bastís de palancas, d'un continent a l'autre, d'un temps a un autre.

== Discografia ==
*''[[Fa res o re fa]]'' (1993)
*''[[Cançons del silenci]]'' (1996)
*''[[Dançadas]]'' (1996)
*''[[Turlututú]]'' (1997)
*''[[Pampaligossa]]'' (1999)
*''[[Faguem ribòta]]'' (2000)
*''[[Pòble mon pòble]]'' (2003)
*''[[Quincarelet]]'' (2005)
*''[[Cants e musicas del país de Lodeva]]'' (2006)
*''[[Bramadís]]'' (2007)
*''[[Sopac e patac]]'' (2009)
*''Cançons Pebradas'' ([[2011]])
*''ForrÒccitània'' ([[2012]])
*''Solelh solelhaire'' ([[2014]])
*''Turlututú 2'' (2017) 

==Membres del grop==
*[[Fichièr:La Talvera - Forum eurorégional &quot;Patrimoine et création&quot; 2016 (2).jpg|alt=La Talvera a Castelnau d'Ari|vinheta|'''La Talvera''' a [[Castèlnòu d'Arri]]]]Danièl Loddo: [[autocompositor]], [[cantaire]], [[Bodega|bodegaire]], [[Diableton]]
* Celina Ricard: cant, [[graile]], [[pifre]]
* Fabrice Rougier a las [[clarigòlas]]
* Serge Cabau o Thierry Rougier a las [[percussions]]
* Sergio Saraniche : [[guitarra]], bassa
* Tony Canton al [[violon]]

==Ligams intèrnes==
* [[:Categoria:Cançon de La Talvera|Discografia de La Talvera]]

==Ligams extèrnes==
* {{oc}} {{fr}} {{en}} [https://web.archive.org/web/20080512140438/http://www.talvera.org/oc/ Lo sit oficial de La Talvera]
* {{oc}} [https://www.youtube.com/watch?v=VM891ySO-0g LA TALVERA - Lo meu país - ESTIVADA 2015 ]
{{portal musica}}

[[Categoria:La Talvera|*]]
[[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]]
[[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]]
[[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]]
[[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]]
[[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]]
[[Categoria:Linha Imaginòt]]</text>
      <sha1>4gtsqdxc441wla0qxcl6gnkc8a4sy8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Centre de Formacion Professionala Occitan Lengadòc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24052</id>
    <revision>
      <id>2502589</id>
      <parentid>2462408</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T01:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2502589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5008" sha1="d353cf2a9wqrnjuocrnag1x3wx13ece" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
Lo Centre de Formacion Professionala Occitan es una associacion que nasquèt l'11 d'abril de 1994 a [[Besièrs]]. La tòca es la formacion a la [[occitan|lenga occitana]] per totes, mas tanben la gestion de l’environ d’aquesta formacion e tot çò qu’es ligat a la cultura e a la lenga en general. Dempuèi 1996, es convencionada per la Region de [[Lengadòc-Rosselhon]] dins l'encastre del Programa Regional Qualificant.&lt;br&gt;

S'i pòt seguir de formacions per animar d'estagis e prene en carga de corses setmanièrs. Per aprestar lo mond al diplòma d'&quot;Escapolaire&quot; (primièr nivèl), e pel segond nivèl qu'òm amagèstra, o tanben, per ajudar las collectivitats localas per la lenga e la cultura occitanas (traduccions de panèls, proposicions de vesitas guidadas de monuments e informacion en occitan...) e per la formacion de lor personal.&lt;br&gt;

S'i pòt formar lo mond qu'an lo sens de la comunicacion e de la relacion umana, que sabon parlar e escriure en occitan. Devon desirar de trabalhar per promòure la lenga occitana e l'ensenhar a d'adultes.
==Istoric==
*'''1994''' : naissença de l'associacion a Besièrs.
*'''1997''' : lo CFPO comença de prepausar las accions de formacion de contunh pels regents titulars de las [[Calandretas]].
*'''2000''' : lo CFPO comença d'assegurar de la formacion dels formators professionals pel “Programa Parlar”.
==Formacions prepausadas==
#Los Setmanièrs, los estagis Parlar de nivèl començaire o avançat.
#Formacions professionalas qualificantas : 
#*Primièra annada de formacion dels Regents de las Calandretas
#*Formacion de formators professionals en lenga e cultura occitanas modèrnas
#Formacion professionala pre-qualificanta :
#*Preparacion als mestièrs ligats a la cultura occitana e aprendissatge de l’occitan modèrne
#Formacion continua dels ensenhaires de las escòlas immersivas (Bressola, [[Calandreta]], [[Diwan]], [[Seaska]] e Zweisprachigkeit).

==Co-ordenadas==
[[Imatge:Cathédrale Saint-Nazaire de Béziers et Pont Vieux de Béziers 2005-08-29.jpg|thumb|290px|Besièrs]]

7 carrièra Franklin&lt;br&gt;
34500 Besièrs

==Vejatz tanben==
*[[Ret de Centres de Formacion Professionala Occitans]]
*[[Centre de Formacion Professionala d'Occitània-Miègjorn-Pirenèus|Centre de Formacion Professionala d'Occitània Miègjorn-Pirenèus]]
*[[Centre de Formacion Professionau en Lenga e Cultura Occitanas Aquitània]]

==Ligams extèrnes==
*{{oc}} {{fr}} [http://www.cfpoccitan.org/ CFPO Lengadòc]

===Sites utiles===
*[https://web.archive.org/web/20140917001215/http://cfpoc.net/?lang=oc_lnc CFPO Miègjorn-Pirenèus]
*Site deu [http://www.cfpoc.com/?lang=oc_lnc CFPÒC Aquitània]
*[http://www.locongres.org/ Congrès permanent de la lenga occitana]
*[http://www.calandreta.org/ Confederacion de las calandretas]
*[https://web.archive.org/web/20140516220129/http://aprene.org/ Establiment d’ensenhament superior occitan APRENE]
*[http://www.aprenemloccitan.com/ Aprenem l'occitan]
*[http://www.parlem65.com/ Associacion Parlem !]
*[https://web.archive.org/web/20140102095554/http://teleoc.com/ Associacion Teleoc]
*[http://www.eoe-oc.org/ Escòla occitana d'estiu]
*[http://www.ieo-oc.org/?lang=oc Institut d'Estudis Occitans]
*[http://www.aieo.org/ Associacion Internacionala d’Estudis Occitans]
*[http://www.felco-creo.org/ Federacion dels Ensenhaires de Lenga e de Cultura d’Òc]
*[http://www.locirdoc.fr Lo CIRDÒC]
*[https://web.archive.org/web/20130818131329/http://www.in-oc.org/ InÒc Aquitània]
*[http://occitanica.eu/ Occitanica, mediatèca enciclopedica occitana]
*[http://www.chambradoc.it/chambraDoc.page Chambra d'Òc]
*[https://web.archive.org/web/20070206031716/http://crdp.ac-bordeaux.fr/capoc/ Centre d'Animacion Pedagogica en Occitan-CAP'ÒC]
*[http://www.espaci-occitan.org/ Associacion Espaci Occitan]
*[https://web.archive.org/web/20110106193621/http://ostaldoccitania.net/ Convergéncia occitana]
*[https://web.archive.org/web/20201229152837/https://www.laportadoc.eu/ La Pòrta d'Òc]
*[https://web.archive.org/web/20130508052641/http://lasetmana.fr/ La Setmana]
*[http://www.jornalet.com/ Jornalet]
*[http://www.radio-pais.com/ Ràdio País]
*[http://www.radiolengadoc.com/ Ràdio Lengadòc Montpelhièr]
*[https://web.archive.org/web/20140601173426/http://www.lengadoc.eu/topic/index.html Ràdio Lengadòc Narbona]
*[http://www.radio-occitania.com/ Ràdio Occitània]
*[http://www.radioalbiges.com/ Ràdio Albigés]

===Sites institucionals===

*[https://web.archive.org/web/20080915034847/http://www.cr-languedocroussillon.fr/ La Region Lengadòc e Rosselhon]
*[https://web.archive.org/web/20140602115745/http://www.culturecommunication.gouv.fr/Regions/Drac-Languedoc-Roussillon La Direccion Regionala dels afars culturals - DRAC]
*[http://www.montpellier.fr/ La vila de Montpelhièr]


{{Associacions Occitanas}}

[[Categoria:Ensenhament]]
[[Categoria:Associacion occitana]]
{{Associacions Occitanas}}

[[Categoria:Ensenhament]]
[[Categoria:Associacion occitana]]</text>
      <sha1>d353cf2a9wqrnjuocrnag1x3wx13ece</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joanda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29562</id>
    <revision>
      <id>2502581</id>
      <parentid>2501520</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T21:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Biografia */</comment>
      <origin>2502581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4377" sha1="iyq31yaare6cvqk1k5dxishmcijzs3m" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Joanda'''
!align=right|Profession:
|[[musica|Cantaire]], autor-compositor
|-
!align=right|País:
| [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
|[[Besièrs]], [[Occitània]]
|-
|}

==Biografia==
Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas…

[[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']]

'''Joanda''' precisa : « La [[Nòva Cançon|Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. »

A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr.

Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv…

D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Aital, enregistra un primièr album, ''Un autre camin'', en 2005. 

Puèi, en 2008 decidís d'enregistrar l’album ''Register''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. 

En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat '''Entre 2 Mondes'''. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. Entretemps, fin 2012, Joanda es classat demest los 8 candidats finalistas a l'emission ''La Grande Battle'' de [[France 2|França 2]], animada per Nagui. Lo 13 de novembre de 2012, i interprèta una adaptacion en occitan de ''Libiamo'' de [[Giuseppe Verdi|Verdi]]. 

'''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]].

==Concèrts==
'''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], [[Total Festum]], Fèsta d'Oc e dins de salas nacionalas.
 
Per la sortida del album ''Entre 2 mondes'', '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia...

== Discografia == 	
* ''Un autre camin'' (2005)
* ''Register'' (2009)
* ''Entre 2 Mondes'' (2013)
* ''1000 ans'' (2021)

== Ligams ==
* [http://www.joanda.net Sit oficial]
* [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs]

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}}

[[Categoria:Cantaire occitan]]
[[Categoria:Cantaire francés]]
[[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]]</text>
      <sha1>iyq31yaare6cvqk1k5dxishmcijzs3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502582</id>
      <parentid>2502581</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T21:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2502582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4381" sha1="i0p2s6sqgm4vsuczllwupdzk31urbd8" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Joanda'''
!align=right|Profession:
|[[musica|Cantaire]], autor-compositor
|-
!align=right|País:
| [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
|[[Besièrs]], [[Occitània]]
|-
|}

==Biografia==
Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas…

[[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']]

'''Joanda''' precisa : « La [[Nòva Cançon|Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. »

A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr.

Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv…

D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Aital, enregistra un primièr album, ''Un autre camin'', en 2005. 

Puèi, en 2008 decidís d'enregistrar l’album ''Register''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. 

En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat '''Entre 2 Mondes'''. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. Entretemps, fin 2012, Joanda es classat demest los 8 candidats finalistas a l'emission ''La Grande Battle'' de [[France 2|França 2]], animada per [[Nagui]]. Lo 13 de novembre de 2012, i interprèta una adaptacion en occitan de ''Libiamo'' de [[Giuseppe Verdi|Verdi]]. 

'''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]].

==Concèrts==
'''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], [[Total Festum]], Fèsta d'Oc e dins de salas nacionalas.
 
Per la sortida del album ''Entre 2 mondes'', '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia...

== Discografia == 	
* ''Un autre camin'' (2005)
* ''Register'' (2009)
* ''Entre 2 Mondes'' (2013)
* ''1000 ans'' (2021)

== Ligams ==
* [http://www.joanda.net Sit oficial]
* [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs]

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}}

[[Categoria:Cantaire occitan]]
[[Categoria:Cantaire francés]]
[[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]]</text>
      <sha1>i0p2s6sqgm4vsuczllwupdzk31urbd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502583</id>
      <parentid>2502582</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T21:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2502583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4432" sha1="7nw3mwv65gr9q5ns4bmmgfeyxse441n" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Joanda'''
!align=right|Profession:
|[[musica|Cantaire]], autor-compositor
|-
!align=right|País:
| [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
|[[Besièrs]], [[Occitània]]
|-
|}

==Biografia==
Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas…

[[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']]

'''Joanda''' precisa : « La [[Nòva Cançon|Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. »

A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr.

Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv…

D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Aital, enregistra un primièr album, ''Un autre camin'', en 2005. 

Puèi, en 2008 decidís d'enregistrar l’album ''Register''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. 

En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per enregistrar son novèl album titolat '''Entre 2 Mondes''' amb Brunò Mylonas, [[Erick Benzi]] (qu'a tanben trabalhat ambe [[Khaled]], [[Cheb Mami]] e un fun d'autres) e Laurenç Guéneau ([[Sinsemilia]], [[Souad Massi]]). L'album es sortit al mès de mai de 2013. Entretemps, fin 2012, Joanda se classèt demest los 8 candidats finalistas a l'emission ''La Grande Battle'' de [[France 2|França 2]], animada per [[Nagui]]. Lo 13 de novembre de 2012, i interprèta una adaptacion en occitan de ''Libiamo'' de [[Giuseppe Verdi|Verdi]]. 

'''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]].

==Concèrts==
'''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], [[Total Festum]], Fèsta d'Oc e dins de salas nacionalas.
 
Per la sortida del album ''Entre 2 mondes'', '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia...

== Discografia == 	
* ''Un autre camin'' (2005)
* ''Register'' (2009)
* ''Entre 2 Mondes'' (2013)
* ''1000 ans'' (2021)

== Ligams ==
* [http://www.joanda.net Sit oficial]
* [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs]

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}}

[[Categoria:Cantaire occitan]]
[[Categoria:Cantaire francés]]
[[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]]</text>
      <sha1>7nw3mwv65gr9q5ns4bmmgfeyxse441n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502584</id>
      <parentid>2502583</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T21:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Concèrts */</comment>
      <origin>2502584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4434" sha1="58i2c2xkigibp9slme6k81e2ppb58f4" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Joanda'''
!align=right|Profession:
|[[musica|Cantaire]], autor-compositor
|-
!align=right|País:
| [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
|[[Besièrs]], [[Occitània]]
|-
|}

==Biografia==
Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas…

[[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']]

'''Joanda''' precisa : « La [[Nòva Cançon|Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. »

A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr.

Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv…

D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Aital, enregistra un primièr album, ''Un autre camin'', en 2005. 

Puèi, en 2008 decidís d'enregistrar l’album ''Register''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. 

En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per enregistrar son novèl album titolat '''Entre 2 Mondes''' amb Brunò Mylonas, [[Erick Benzi]] (qu'a tanben trabalhat ambe [[Khaled]], [[Cheb Mami]] e un fun d'autres) e Laurenç Guéneau ([[Sinsemilia]], [[Souad Massi]]). L'album es sortit al mès de mai de 2013. Entretemps, fin 2012, Joanda se classèt demest los 8 candidats finalistas a l'emission ''La Grande Battle'' de [[France 2|França 2]], animada per [[Nagui]]. Lo 13 de novembre de 2012, i interprèta una adaptacion en occitan de ''Libiamo'' de [[Giuseppe Verdi|Verdi]]. 

'''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]].

==Concèrts==
'''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma L'[[Estivada]], [[Total Festum]], Fèsta d'Oc e dins de salas nacionalas.
 
Per la sortida del album ''Entre 2 mondes'', '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia...

== Discografia == 	
* ''Un autre camin'' (2005)
* ''Register'' (2009)
* ''Entre 2 Mondes'' (2013)
* ''1000 ans'' (2021)

== Ligams ==
* [http://www.joanda.net Sit oficial]
* [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs]

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}}

[[Categoria:Cantaire occitan]]
[[Categoria:Cantaire francés]]
[[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]]</text>
      <sha1>58i2c2xkigibp9slme6k81e2ppb58f4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Club de Gimnasia y Esgrima La Plata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40615</id>
    <revision>
      <id>2502592</id>
      <parentid>2342546</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T01:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2502592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17427" sha1="tsfauiukvltdx7gx1p70jiemv9s563i" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{|align=&quot;right&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;margin-left:1em; width:25em; font-size:90%; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background-color: #DDDDDD&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #000088&quot; &quot; |
{| style=&quot;background:#000088&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;100%&quot;
| padding=15px|
| style=&quot;background:#000088&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;100%&quot; |&lt;font color=white size=&quot;3&quot;&gt;&lt;center&gt; '''Club de Gimnasia y Esgrima La Plata'''
| padding=15px|
|}
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; padding:0.5em;&quot; bgcolor=&quot;white&quot;| [[Imatge:CGELP.gif|100px]]
|-
| '''Club fondat en'''
| bgcolor=#EEEEEE| [[1887]]
|-
| '''Chafre'''
| bgcolor=#EEEEEE| Lo Lop
|-
| '''Colors'''
| bgcolor=#EEEEEE| Blau e blanc 
|-
| '''Estadi'''
| bgcolor=#EEEEEE| [[Estadi Juan Carmelo Zerillo]] (Estadi Lo Bòsc), [[La Plata]], [[Província de Buenos Aires]], [[Argentina]] &lt;br /&gt;(33 000 plaças)
|-
| '''President'''
| bgcolor=#EEEEEE| [[Fichièr:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Walter Gisande]]
|-
| '''Entraïnaire'''
| bgcolor=#EEEEEE| [[Fichièr:Flag of Uruguay.svg|20px]] [[Diego Cocca]]
|-
|bgcolor=&quot;white&quot;|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_navyhorizontal|pattern_ra=_navyshoulders|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|títol=Domicili}}
|bgcolor=&quot;white&quot;|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_whitehorizontal|pattern_ra=_whiteshoulders|leftarm=000088|body=000088|rightarm=000088|shorts=000088|socks=00008|títol=Exterior}}
|}

Lo '''Club de Gimnasia y Esgrima La Plata''' es un club de [[fotbòl]] de la vila de [[La Plata]] en [[Argentina]]. Fondat lo [[3 de junh]] de [[1887]], es lo club mai ancian entre los qui jògan en primièra division.

Son estadi es l'[[Estadi Juan Carmelo Zerillo]] (21 400 plaças), mai conegut com l'''Estadi del Bòsc'' (en [[castelhan]] : ''Estadio del bosque'') pr'amor d'èsser prèp del bòsc de La Plata. Per aquesta rason lo club foguèt chafrat ''El Lobo'' (&quot;Lo Lop'&quot;).

Las soas colors [[eraldica]]s son ''d'[[argent (heraudica)|argent]] a facha d'[[azur]]''.

Las rescontras amb son rival [[Estudiantes de La Plata]] (l'autre grand club de fotbòl de la capitala de la [[província de Buenos Aires]]) es un classic del fotbòl argentin : lo ''Clásico Platense''.

Gimansia y Esgrima foguèt campion d'Argentina de primièra division en [[1929]] e de segonda division en [[1944]], [[1947]] e [[1952]]. ganhèt tanben la [[Copa Centenario]] organizada nacionaument per l'[[AFA]] en [[1994]].

Es un dels clubs qui an jogadas mai de sasons cumuladas en primièra division.

== Istòria ==
[[Imatge:GELP Plantel 1929.jpg|thumb|200px|left|Equipa campiona en [[1929]]]][[Imatge:CGE - Arturo Naon.jpg|thumb|right|100px|[[Arturo Naón|Arturo «El torito» Naón]]]]
Gimnasia y Esgrima La Plata foguèt fondat lo [[3 de junh]] de [[1887]] vodat a las doas activitats de son nom. Devenguèt mai tard lo famós club de fotbòl. 

Durant son istòria cambièt de nom : foguèt batejat tornar ''Club de Esgrima'' per una brèva estona de l'annada [[1897]] e ''Club Gimnasia y Esgrima de Eva Perón'' en [[1952]] quand La Plata foguèt egalament tornada batejada [[Eva Perón]] a l'escasença del decès de la primièra dòna argentina. Aqueste nom foguèt cambiat a la casuda del regim del general [[Juan Domingo Perón]] e remplaçat per ''Club Gimnasia y Esgrima de La Plata'' amb un ''de'' que foguèt levat en [[1964]] per li tornar lo nom actual.

Fins a l'annada [[1930]] Gimnasia y Esgrima (coma mantuna còla argentina a despart del [[Racing Club]]) joguèt lo campionat amator. Enter [[1905]] e [[1915]] daissèt de practicar lo fotbòl. Es durant aquesta pausa (en [[1912]]) que foguèt fondat son rival [[Estudiantes de La Plata]] per qualques uns de sos ancians membres.

En [[1915]] entrèt en primièra division e posquèt jogar pel primièr còp en [[1916]] contra son rival (amb una victòria de 1 a 0).

Lo [[27 d'abrial]] de [[1924]] inaugurèt son estadi.
Gimnasia y esgrima foguèt campion nacional de primièra division en [[1929]].

La còla de [[1933]], qui menèt una polida campanha, foguèt chafrada ''El Expreso'' e un jogador [[Arturo Naón|Arturo «El torito» Naón]] i espelèt e venguèt famós dins l'istòria del club. 

La campanha de [[1962]] donèt l'escais de ''Lop'' al club pr'amor de la proximitat del bòsc de La Plata e tanben pr'amor de la rapiditat e de la rusa dels sons jogadors.

== ''Clásicos Platenses'' ==
[[Imatge:Fotodela22.jpg|thumb|200px|left|Suportaires de Gimnasia y Esgrima]]
[[Imatge:Clasico platense1931.jpg|thumb|200px|Classic de La Plata de 1931]]
Los Classics de La Plata son las rescontras entre Gimnasia y Esgrima e lo club [[Estudiantes de La Plata]]. 

Lo primièr se joguèt en [[1916]] ganhèt 1 a 0 amb un gòl contra son camp de Pastor.

En [[1931]] joguèron los dos dins los campionats organizats per l'[[AFA]] e en 147 rescontras: Estudiantes de La Plata emportèt 51 victòrias amb 217 gòles ; Gimnasia y Esgrima ganhèt 45 partidas amb 196 gòles ; i aguèt en 51 partidas nullas.

En [[1992]] [[José Perdomo]] de Gimnasia y Esgrima marquèt lo &quot;Gòl del Terratrem&quot; contre Estudiantes, un gòl enregistrat pel sismograf de La Plata (véser lo paragraf &quot;Curiositat&quot;).

== Presidents ==
[[Imatge:Saturnino Perdriel.jpg|thumb|100px|[[Saturnino Perdriel]]]]
Gimnasia y Esgrima aguèt 55 presidents. Lo primièr e fondator foguèt [[Saturnino Perdriel]]. L'actual president es [[Walter Gisande]].

Lo president es elegit pels membres associats del club.

Véser [[Lista dels presidents del Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]]

== Estadi ==
[[Imatge:Estadiogimnasia1940.jpg|thumb|200px|left|Estadi del Bòsc dins las annadas 1940]][[Imatge:Zerillo.jpg|thumb|100px|[[Juan Carmelo Zerillo]]]]
L'estadi de Gimnasia y Esgrima se tròba a La Plata a l'interseccion entre l'avienguda 60 e la carrièra 118. Es apelat oficialment ''Estadio Juan Carmelo Zerillo'' e es tanben conegut coma l'Estadi del Bòsc (''Estadio del Bosque'' en [[castelhan]]) pr'amor de la proximitat del [[Bòsc de La Plata]]. Es situat dins lo quartièr ''El Mondongo''. Sa capacitat es de {{formatnum:21500}} plaças abilitadas.

Foguèt bastit en [[1923]] per èsser inaugurat en[[1924]]. Mai tard, recebèt lo nom d'un dels presidents del club : Carmelo Zerillo.

Foguèt barrat en 2006, 2007 e una partida de 2008 per una question de nòrmas abans de tornar aubrir.

== Escaisses ==
[[Imatge:Front view of a resting Canis lupus ssp.jpg|150px|thumb|left|Lo [[Lop]], simbòl del club]]
Los suportaires de Gimnacia y Esgrima pòrtan mantun escais mai o mens istorics:
* Los ''Triperos'' dens las annadas 1920 en referència al fach de vénguer de la ciutat de Ensenada e de Berriso e de trabalhar dins lo matadèr.
* ''La 22'' d'origina incerta (dilhèu en referéncia a la carta 22 deu taròt : lo fòl).
* Los ''Basureros'' (los &quot;bordilhaires&quot;), durant las annadas 1970, en referéncia al fach que lo president alara, Oscar Venturino, èra tanben president d'una entrepresa e collècta d'orduras.
* ''El Lobo'' (&quot;Lo Lop&quot;) en referéncia al Bòsc de la Plata e a las qualitats d'aquesta bèstia : astúcia e agilitat.
 
== Malhòts ==
=== Unifòrme actual ===
&lt;center&gt;
{|
|
{{Football kit |
  patrón_izq	= |
  pattern_b	= _darkbluehorizontal |
  pattern_ra	= |
  leftarm	= FFFFFF|
  body	= FFFFFF|
  rightarm	= FFFFFF|
  shorts	= FFFFFF|
  msocksedias	= FFFFFF|
  títol	= Titular
}}
|
{{Football kit |
  pattern_la	= |
  pattern_b	= _whitehorizontal |
  pattern_ra	= |
  leftarm	= 000088 |
  body	= 000088 |
  rightarm	= 000088 |
  shorts	= 000088 |
  socks	= 000088 |
  títol	= Alternatiu
}}
|
|}
&lt;/center&gt;

=== Evolucion del malhòt ===
{| width=100%
|-
|
{{Football kit |
  pattern_la	= |
  pattern_b	= _whitestripes|
  pattern_ra	= |
  leftarm	= FFFFFF |
  body		= ADD8E6 |
  rightarm	= FFFFFF |
  shorts	= FFFFFF |
  socks		= FFFFFF |
  títol	= 1903
}}
|
{{Football kit |
  pattern_la	= |
  pattern_b	= _whitestripes|
  pattern_ra	= |
  leftarm	= FFFFFF |
  body		= 000088 |
  rightarm	= FFFFFF |
  shorts	= 000088 |
  socks		= FFFFFF |
  títol	= 1905
}}
|
{{Football kit |
  pattern_la	= |
  pattern_b	= _darkbluehorizontal|
  pattern_ra	= |
  leftarm	= FFFFFF |
  body		= FFFFFF |
  rightarm	= FFFFFF |
  shorts	= FFFFFF |
  socks		= FFFFFF |
  títol	= 1910 - Ara
}}
|}

== Curiositats ==

* Gimnasia y Esgrima es lo club de fotbòl lo mai ancian entre los qui jògan en primièra division en [[Argentina]].
* Foguèt lo primièr club argentin de fotbòl a jogar en Euròpa ([[1931]]).
* Marquèt lo gòl lo mai lèu de l'istòria dels campionats argentins de primièra division : après 5 segondas, de [[Carlos Dantón Seppaquercia]], contre [[Club Atlético Huracán]], lo [[18 de març]] de [[1979]].
* Lo 5 d'abriu a l'escasença del ''Classico platense'' Gimasia y esgrima marquèt un gòl fetejat pels suportaires d'un biais que faguèt bolegar lo simograf de La Plata. Foguè conegut coma lo &quot;Gòl del Terratrem&quot; (lo ''Gòl del terremoto'')
* Lo [[5 de mai]] de [[1996]], Gimnasia y Esgrima faguèt patir lo [[Club Atlético Boca Juniors]] una de las majoras umiliacions a domicili de son istòria en ganhant 6 a 0 a l'escasença de la reïnauguracion de son estadi ([[La Bombonièra]]) qui èra estat barrat per èsser adobat.
* En [[2009]] lo club de Gimnasia y Esgrima foguèt lo tema d'un filme sobre la vida vidanta de sons suportaires dins lo contèxte del risque durant aquesta sason de cabussar en segonda division. Es lo filme titolat ''La Pasión'' del realizator Alejandro Encinase sortiguèt en salas.

== Imne ==
L'imne de Gimnasia y Esgrima foguèt compausat en [[1915]] amb paraulas de Délfor Méndez e musica de Juan Serpentini. Foguèt interpretat per primièra vegada lo [[9 de julhet]] (diada de l'independéncia)a l'escasença d'una rescontra amb lo club [[uruguai]]an [[River Plate Football Club]] (de non pas con.honer amb dos autres clubes respectivament uruguain e argentin e apelats [[Club Atlético River Plate]]).

''Festejemos nuestros triunfos, con canciones varoniles, armoniosas, y febriles, como los ritmos del mar.''

''Festejemos nuestros triunfos, con las sanas intenciones, de llegar a ser campeones, solamente, solamente por llegar.''

''En las luchas deportivas, siempre fuimos, vencedores, defendiendo los colores, de la insignia nacional.''

''Embriagados de entusiasmo, satisfechos, de alegría, derrochamos valentía, con nobleza, con nobleza sin igual.''

''Sin enconos ni altiveces, siempre fuertes, siempre unidos, por mens sana conocidos, lucharemos sin cesar, pues sin luchas no hay victorias, y nosotros las queremos, porque siempre padecemos, hondo anhelo, hondo anhelo de triunfar!''

Véser son interpretacion dins los ligames extèrnes.

== Entrenaires ==
[[Imatge:Carlos Timoteo Griguol.JPG|thumb|100px|left|[[Carlos Timoteo Griguol]]]]
En fotbòl Gimnasia a avuts un mantun entrenaire al long de son istòria amb qualques noms mai marcants coma per exemple :
* Emerich (Emérico en castelhan) Hirschl, chafrat &quot;Lo Magician&quot; (''El Mago), d'origina [[Ongria|ongresa]], foguèt lo primièr entrenaire estrangièr en Argentina. Entrenèt Gimnasia y esgrima entre [[1932]] e [[1934]].
* Nito Veiga faguèt tornar pojar lo club en primièra division en [[1984]].
* Amb [[Roberto Perfumo]] lo club ganhèt la ''Copa Centernario'' en [[1993]].
* [[Carlos Timoteo Griguol]] (lo &quot;Vielh&quot; o lo &quot;Mèstre&quot; - ''el Maestro'', ''El Viejo'' - ) menèt lo club a 3 títols de vicecampion.

L'actual entrenaire es [[Diego Cocca]].


Véser : [[Lista dels entrenaires de Gimnasia y Esgrima La Plata]]

== Jorn del suportaire de Gimnasia y Esgrima ==
Lo 10 de decembre es estat causit per ésser la Jornada Mondiala del suportaire de Gimnasia y Egrima ; es l'escadença d'acamp e de le celebracions, mai que mai dins l'Estadi del Bòsc ; en [[2006]] mai de 10 000 s'acampèron atal&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080131152541/http://www.ole.clarin.com/notas/2006/12/24/01333358.html] ''Olé'', [[2006]]&lt;/ref&gt;.

== Palmarés ==
* Epòca amator :
** Tornèis nacionals :
*** Primièra division :
**** Campion en [[1929]]
**** Vicecampion en [[1924]]
*** ''Campeonato de Intermedia'' (Segonda division) [[1915]].

* Epòca professionala :
** Tomèis nacionals oficials :
*** Vicecampion de purmèra division : ''Clausura'' [[1995]], ''Clausura'' [[1996]], ''Apertura'' [[1998]], ''Clausura'' [[2002]], ''Apertura'' [[2005]].
*** Campion de segonda division ([[1944]] e [[1947]]) e de ''Primera B'' [[1952]].
*** Vicecampion de segonda division [[1946]].
** ''Copa Centenario de l'AFA''.
** Tornèis amical internacional:
*** ''Copa Gobernador Alende'' [[1960]].

== Equipament e esponsòr ==
{|width=50% align=&quot;left&quot;
|+'''Equipament'''
|valign=top width=60%|
{| align=center border=1 width=80% cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;&quot;
|- align=center bgcolor=darkblue style=“color:black;&quot;
!width=50%|&lt;font style=&quot;color:white;&quot;&gt;Período&lt;/font&gt;
!width=50%|&lt;font style=&quot;color:white;&quot;&gt;Provesidor&lt;/font&gt;
|-
|align=center|[[1980]]-[[1984]]||[[Topper]]&lt;ref name=&quot;Equipament&quot; &gt;''El Día'' [https://web.archive.org/web/20080920033500/http://www.eldia.com.ar/blog3/pt/blog/default.aspx?id=125&amp;t=Quin-vestir-al-Lobo] accedit lo 13 de heurèr de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[1985]]-[[1993]]||[[Adidas]]&lt;ref name=&quot;Equipament&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Esponsòr&quot; /&gt;
|-
|align=center|[[1993]]-[[1998]]||[[Hummel (Marca)|Hummel]]&lt;ref name=&quot;Esponsòr&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Radiografía Tripera''[https://web.archive.org/web/19990128081640/http://www.geocities.com/Colosseum/Track/5910/radiografia.htm] Accedit lo 13 de heurèr de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[1998]]-[[2001]]||[[New Balance]]&lt;ref name=&quot;Esponsòr&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''El Día'' [https://archive.is/20120629053528/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/19981218/deportes5.html] Accedit lo [[13 de heurèr]] de 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''El Día'' [https://archive.is/20120629053528/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/19981127/deportes3.html] Accedit lo [[13 de heurèr]] de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[2001]]-[[2008]]||[[Puma (marca)|Puma]]&lt;ref name=&quot;Esponsòr&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Cielo Sports'' [http://www.cielosports.com/index.php?ver_nota=7858] Accedit lo [[13 de heurèr]] de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[2009]]||[[Kappa (marca)|Kappa]]&lt;ref name=&quot;Esponsòr&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090129133634/http://www.arteysportweb.com/index.php/Lanzamientos/Nuevas-camisetas-Kappa-2009-de-Gimnasia-y-Esgrima-de-La-Plata.html] Accedit lo [[13 de heurèr]] de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|}
|}
{|width=50% align=&quot;center&quot;
|+'''Esponsòr'''
|valign=top width=60%|
{| align=center border=1 width=80% cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;&quot;
|- align=center bgcolor=darkblue style=“color:black;&quot;
!width=40%|&lt;font style=&quot;color:white;&quot;&gt;Tempsada&lt;/font&gt;
!width=60%|&lt;font style=&quot;color:white;&quot;&gt;Esponsòr&lt;/font&gt;
|-
|align=center|[[1990]]-[[1992]]||Pegamax&lt;ref name=&quot;Esponsòr&quot;&gt;Gimnasia [https://web.archive.org/web/20111209054545/http://www.gimnasia.org.ar/futbol_archivo.php?id=1270&amp;sec=2&amp;fecha=01-01-2009] Accedit lo 13 de heurèr de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[1992]]||[[El Día (Argentina)|''El Día'']]&lt;ref name=&quot;Esponsòr&quot; /&gt;
|-
|align=center|[[1993]]-[[2001]]||Banco Municipal de [[La Plata]]&lt;ref&gt;''El Día'' [https://archive.is/20120729002639/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/20020314/deportes0.asp] Accedit lo [[29 de genèr]] de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[2001]]-[[2002]]||Fideos Manera&lt;ref&gt;''El Día'' [https://archive.is/20120629053528/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/20011022/deportes10.asp] Accedit lo [[29 de genèr]] de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[2002]]||Ticket Vip&lt;ref&gt;''El Día'' [https://archive.is/20120629053528/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/20020910/deportes3.asp] Accedit lo 29 de genèr de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[2003]]-[[2004]]||Suin&lt;ref name=&quot;Esponsòr&quot; /&gt;
|-
|align=center|[[2004]]||Liderar Seguros&lt;ref name=&quot;Esponsòr&quot; /&gt;
|-
|align=center|[[2005]]||Medical Hair&lt;ref&gt;''El Día'' [https://archive.is/20120629053528/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/20050319/deportes14.asp] lo 13 de heuèr de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[2006]]||Crown Mustang&lt;ref&gt;''El Día'' [https://archive.is/20120629053530/http://www.eldia.com.ar/catalogo/20070210/deportes99.htm] lo 13 de heurèr de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[2007]]-[[2008]]||[[Motomel]]&lt;ref&gt;''El Día'' [https://archive.is/20120629053551/http://www.eldia.com.ar/catalogo/20080901/deportes33.htm] lo 13 de heurèr de 2009&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|[[2008]]-presente||La Nueva Seguros&lt;ref name=&quot;Esponsòr&quot; /&gt;
|}
|}

== Ligams extèrnes ==
{{commons|Category:Club de Gimnasia y Esgrima La Plata}}
* {{es}} [http://www.gimnasia.org.ar/ Sit oficial]

=== Videos de youtube.com ===
* [http://www.youtube.com/watch?v=abVYZpj_Qk0]Himne de Gimnasia y Esgrima.
* [http://www.youtube.com/watch?v=Wqll3dVBSHA] Lo Gòl del Terratrem.
* [http://www.youtube.com/watch?v=Fmn1x5I4lCQ&amp;feature=related] La presidenta de la Republica [[Cristina Fernández de Kirchner]] devisant de sa passion per Gimnasia y Esgrima e ostentant lo malhòt en preséncia de son espós, ancian president e suportaire del [[Racing Club de Avellaneda]].

{{GELP}}

{{Campionat AFA 10}}

{{Modèl:Portal:Argentina}}

&lt;references /&gt;

[[Categoria:Gimnasia y Esgrima de La Plata]]</text>
      <sha1>tsfauiukvltdx7gx1p70jiemv9s563i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Vansa i Fórnols</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57691</id>
    <revision>
      <id>2502595</id>
      <parentid>2502552</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sorribes */</comment>
      <origin>2502595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8678" sha1="naj7aymf2pijx4xu50x179iqyxt4870" xml:space="preserve">{{Infobox Subdivision administrativa }}
'''La Vansa i Fórnols''', o ''Lavansa i Fórnols'', se tròba dins la Val de [[la Vansa]], es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es lo vilatge de [[Sorribes de la Vansa]]. La Vansa o Lavansa, antigament documentat ''Labancia'' ([[sègle IX]]), es d'origina incerta probablament preromana pirenenca. Fórnols, antigament Furnols ([[Sègle XII]]), proven del [[latin]] ''Furnulos'' diminutiu de ''furnos'' &quot;forns&quot;, benlèu en lo sens de caunas en forma de forn.

La municipalitat de Lavansa e Fórnols compren, en mai del vilatge de [[Sorribes de la Vansa]], caplòc de municipalitat, los vilatges de [[Fórnols|Fórnols de Cadí]], Adraén, Cornellana e Ossera, e las caseries, veïnats o llogarets, qualqu'uns ja despoblats, de la Barceloneta, Colldarnat, Montargull de Lavansa, Sant Pere de Lavansa, Sisquer, Banyeres, Padrinàs e Sant Julià de Pera. En [[1860]] i aviá los mases abitats de la Masia del Còl de Croses, la del Janet, la de Jetdragó, la de la Patraca, la de la Esteró, la del Sanso e [[Cal Valentí de l'Espluga|Cal Valentí]]. Al tèrme i a l'estacion d'esquí de fons de [[Tuixent - la Vansa]] 

{{Entpopcat}}

== Situacion ==
Es al pè dels versants meridionals de la [[sèrra del Cadí]], a la [[la Vansa|val del riu de la Vansa]]. Lo territòri tradicional de Lavansa aviá una estenduda de 57,1 km², fins que en [[1973]] li foguèt annexat lo de Fórnols de Cadí, de 48,98 km², e recebèt lo nom oficial de ''la Vansa e Fórnols''.

Administrativament la municipalitat confronta al nòrd [[Alàs i Cerc]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], a l'èst [[Josa i Tuixén]], e la Coma i la Pedra ([[Solsonés]]), al sud contacta solament pontualament lo territòri de [[Odèn]] ([[Solsonés]]), e contunha vèrs lo sud-oèst amb [[Fígols i Alinyà]], e a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs ([[Ribera d'Urgellet]]). 

==Toponimia==
===Cornellana===
La prononciacion es [kurnə'ʎanə] ([[Gósol]]) o [korne'ʎana] (Padrinàs). Las fòrmas ancianas son : ''Corneliana'' en 839, ''Cornellana'' en 988, ''Cornelana'' en 1023, ''Cornellana'' en 1244, ''Cornalana'' en 1359. L'etime es ''*Corneliāna'', derivat de ''Cornelius'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 437 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15410&lt;/ref&gt;.
===Ossera===
La prononciacion es [o'sera]. Lo lòc es citat en 1131, ''Orsera''. Es un derivat del nom dels orses. La Vansa es una val nauta ont caçavan los orses non fa gaire &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 98 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29737&lt;/ref&gt;.
===Sorribes===
La prononciacion es [sor'ribes]. Las fòrmas ancianas son : ''Surripas'' en 889, ''Soribes'' en 1084, ''villa Sorribes'' en 1093. 
Nom frequent de lòcs definits per la situacion, de ''sub rīpas'', « dejós de ribas o de bòrns de tucs » &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 385 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39552&lt;/ref&gt;.

===Fórnols===
La prononciacion es ['fɔrnols] o ['fornols]. Lo gentilici es ''fornolesos''. Las fòrmas ancianas son : ''Furnols'' en 1175, ''Fornols'' cap a 1260 e en 1295, ''Fórnols'' en 1335. L'etime es ''Fŭrnŭlos'', motivat, benlèu, per d'esplugas dobèrtas per l'avant, a la manièra dels forns &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 261 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=19381&lt;/ref&gt;.
===Adraén===
La prononciacion es [adra'en], [dra'en], [dra'ien]. Las fòrmas ancianas son ''Atrasenne'' en 835, ''Addragigno'' en 839, ''Adragenne'' en 1007, ''Adraien'' en 1075, ''adraen'' en 1258, ''Adrahén'' en 1443. L'origina es probablament ibèrobasca. Coma l'evolucion normala de ''-age-'' es ''-a(i)é-'', lo ''-s-'' de l'apax de 835 es probablement una ipercorreccion per ''ae''. Benlèu se pòt pensar a una rasic coma la del basc ''adar'', « branca, bana d'un animal, vena d'una mina ». Lo nom sembla d'aver la meteissa terminason que ''Bagenn'' &gt; ''Baén''. D'autres toponimes, coma ''Naens'', ''Borén'', ''Berén'', ''Tuixén'', ''Odèn'' (aqueste ambe ''è'' del catalan oriental) s'acaban en ''-én'', mès l'etimologia pòt èsser diferenta. Signat X. T. &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22&lt;/ref&gt;.
===Sisquer===
Es format sul nom de la planta ''sisca'', espècia de canavèra. La prononciacion es [sis'ke] e lo gentilici ''sisqueresos''. Atestat en 1078 ''castro de Lavancia, qui voc. Sescher, vel ad ipsa Sorguera... castro de Sescher'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 137 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39059&lt;/ref&gt;. Sufixe ''-ariu''.
===Lavansa===
Es pas lo nom d'un vilatge particular, mès d'una val. La prononciacion es [la'bansa] o [lə'bansə]. Las fòrmas ancianas son ''Labancia'', en 839, ''valle Lavanciense'' en 849, ''Lauança'' en 968, ''Lavança'' en 1012, ''Lauancia'' en 1054, ''de Lavancis'' en 1073, ''Lavancia'' en 1078, ''Lavanza'' en 1081, ''Lauantia'' en 1132, ''Lavança'' en 1163, ''Lauansa'' en 1280, ''Lavança'' en 1359, etc. I a tanben una ''Baronia de La Vansa'' al nòrd d'[[Artesa de Segre|Artesa]], una autra en [[Solsonés]] e encara una autra en [[Conflent]]. Sembla venir d'un ''*Labantia'' prelatin, ambe la sillaba iniciala confonduda puèi ambe l'article. Ven del basc, precisament del gerondiu ancian e nom d'accion del vèrbe ''labandu'' « lisar, limpar, resquilhar, eslurrar », donc ''labanti(e)'', ambe l'article basc ''-a'', aglutinat &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 444-446 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22975&lt;/ref&gt;.
===Coll d'Arnat===
Atestat ''Ipso Collo de Arnad'' en 1073. Sembla coïncidir ambe'l nom de la parròquia ''Eterrito'' de 839, que caldriá legir ''Ecerrito'' (''Esdered'' dins lo ''Capbreu'', ''Ezerred'' sus la copia del sègle XII). D'autra part, ''-rr-'' e ''-rn-'' alternan sovent dins aquels grops prelatins: ''gavarra'' / ''gavarna'', ''sorr-''/ ''sorna'', ''Saderra'' / ''Sadernes''. ''Esdered'' pòt far postular ''*Esdérned''. En pensant al mot catalan ''esdernegar'' « copar, far perir, degalhar, endamatjar, gastar » e a sa parentat celtoïda ''Darna collecta'', ''Darnicis'' ([[Darnius]]).  Es temptant, alavetz, que i aja la possibilitat que al costat d'un celtoïde ''*eksderrĭto-'', participi fòrt, d'un ''*eksdernáto-'', participi de tipe feble; e que en ''Coll d'Arnat'' agèssem una refeccion ''colle darnatu'', « còl ''esdernat'', còl rot » &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 246 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3845&lt;/ref&gt;.
===Padrinàs===
La prononciacion es [padri'nas] e lo gentilici ''padrinasos''. Es un nom que cal comparar ambe de paronimes catalans e occitans, ''Padrinàs'' e ''[[Pradinàs]]''. Dins lo cas dels occitans, se i aviá agut un ''*Patr-'' a l'origina, serián vengut ''*Pairinàs''.  Cal donc pensar que ''Padrinàs'' ven d'una metatèsi (aisida, en situacion pretonica) a partir de ''Pradinàs'', derivat de ''pratum'' e pus exactament de ''prata''. I a un diminutiu de ''prata'', ''pratina'', ambe una finala qu'es un aumentatiu en ''-aceum'' o un collectiu plural en ''-ares'', « un ensemble de pradinas » &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 111-112 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29960&lt;/ref&gt;.
===Montargull===
La prononciacion locala es [montre'buʎ].  Lo nom es format de ''mont'' e d'un mot germanic ''urgol'', ''urgŏli'', « egrègi, excellent », qu'a donat en catalan ''orgull'', passat al castelhan ''orgullo'' [occitan ''orguèlh''], benlèu utilizat coma nom de persona &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27009&lt;/ref&gt;.

== Demografia ==
{{Demografia2| 1497=45| 1515=45| 1553=57| 1717=430| 1787=518| 1857=1576| 1877=1299| 1887=885| 1900=792| 1910=752| 1920=657| 1930=854| 1940=819| 1950=731| 1960=469| 1970=189| 1981=157| 1990=161| 2000=170| 2006=196| 2010=219| 2016=200| 2020=149| 2025=187| 2030=}}
Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Vansa e Fòrnols de Cadí, que en 1857 aviá incorporat Adraén e Cornellana. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. 

{{Coord|42|14|7|N|1|28|60|E|type:city(195)_region:ES-CT|display=title}}

==Nòtas==
{{Referéncias}}
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}

[[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Vansa i Fornols, la]]</text>
      <sha1>naj7aymf2pijx4xu50x179iqyxt4870</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jenna Haze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64959</id>
    <revision>
      <id>2502586</id>
      <parentid>2355908</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T22:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ollin Masa</username>
        <id>63581</id>
      </contributor>
      <origin>2502586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="566" sha1="f2lu5xr8tfg5iz9erkemodvp0ezi8es" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Fichièr:JennaHaze-phrog8v8r.jpg|right|thumb|''Jenna Haze'' (2007)]]

'''Jenna Haze''', (*[[Fullerton]], [[Califòrnia]], [[Estats Units d'America]], [[22 de febrièr]] de [[1982]]), es una actritz de [[cinèma pornografic]] [[Estats Units d'America|americana]].

== Ligams extèrnes ==

* [http://www.jennahaze.com/ Site oficiau]
{{commonscat|Jenna Haze}}

{{ORDENA:Haze, Jenna}}
[[Categoria:Naissença en 1982|Haze, Jenna]]
[[Categoria:Actritz americana de filmes pornografics|Haze, Jenna]]
[[Categoria:Naissença en Califòrnia]]</text>
      <sha1>f2lu5xr8tfg5iz9erkemodvp0ezi8es</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Centre de Formacion Professionala d'Occitània-Miègjorn-Pirenèus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67632</id>
    <revision>
      <id>2502590</id>
      <parentid>1975074</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T01:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2502590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3399" sha1="i3e6it8qg36hxo55p5y42xq9iqxybdf" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Fichièr:Logo CFPOMP.png|right|230px|thumb|lògo del CFPO-MP]]

Lo '''Centre de Formacion Professionala d'Occitània Miègjorn-Pirenèus''' (CFPO-MP) es una associacion culturala segon la lei de 1901 que nasquèt en [[1997]] a [[Tolosa]]. Es un organisme professional al servici de la transmission de la lenga e la cultura occitanas als adultes.

Assegura aquela transmission en prepausant d'estagis e corses per tot public o especificament a l'usatge dels professionals. Lèu, deuriá metre tanben en plaça una formacion de formators &quot;de contunh&quot;.

Lo CFPO-MP a per vocacion de prepausar als estajants de la Region de Miègjorn-Pirenèus una ofèrta professionala per la lenga e la cultura occitanas. La tòca es de provesir a cadun los mejans de perfeccionar sas coneissenças en [[occitan]], tant coma se pòt far per d'autras lengas mai espandidas.

La part màger de l'activitat del Centre tòca la formacion per los que la lenga lor fa mestièr dins la practica professionala. Organizarà tanben lèu una formacion pels formators en lenga e cultura occitanas.

Lo CFPO-MP fa part de la [[Ret de Centres de Formacion Professionala Occitans|ret de Centres de Formacion Professionala Occitans]] que s'estructura dins tres regions occitanas : [[Lengadòc-Rosselhon]] (Besièrs), [[Aquitània]] (Ortès) e [[Miègjorn-Pirenèus]] (Tolosa).

Lo CFPO-MP prepausa divèrsas formacions, caduna adobada amb d'exigéncias de qualitat precisas :
* Los estagis. Formacions intensivas d'un a tres jorns en [[immersion lingüistica]]. S'i tròban mescladas mantuna activitat que permeton d'aquesir o de perfeccionar la lenga, e d'aspèctes de la cultura.
* Los setmanièrs. Corses del ser de cada setmana assegurats per un formator professional.
* Formacions a distància en e-learning del nivèl A2 al nivèl C1.
* Formacions professionalas (ajuda mairalas...).
* Formacions individualas.
* Formacion intensiva a l'occitan modèrne - Preparacion als mestièrs ligats a la lenga e la cultura occitanas (Sièis meses a temps complet per aténher lo nivèl B e bastir un projècte professional).
* BAFA occitan.

Las formacions del CFPO M-P son concebudas a respècte de lo [[Quadre Comun Europèu de Referéncia per las Lengas]] (QECRL). Cada formator lo coneis e l'utiliza.

Las formacions inicialas que lo CFPO Miègjorn-Pirenèus prepausa los diplòmas &quot;ESCAPOLAIRE-A2&quot;, &quot;Nivèl B1&quot;, &quot;Nivèl B2&quot; e &quot;Nivèl C1&quot; per validar los nivèls de competéncia del QECRL, (l'Escapolaire es estat lo primièr diplòma d'aquela mena per la lenga occitana). Aquelas certificacions validan un nivèl de lenga a l'oral e a l'escrich.

Lo CFPO Miègjorn-Pirenèus es reconegut coma Centre de Formacion Professionala per la prefectura de Miègjorn-Pirenèus. A aquel títol, pòt beneficiar de finançament per la formacion continua dins lo quadre de plans de formacion, DIF o CIF.

==Contacte==
45 carrièra Gatien Arnoult&lt;br&gt;
31000 TOLOSA&lt;br&gt;
tel :0561239931

== Ligam extèrne==
* {{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20100106073304/http://www.cfpoc.net/ Site oficial del CFPO-MP]

==Vejatz tanben==
*[[Ret de Centres de Formacion Professionala Occitans]]
*[[Centre de Formacion Professionau en Lenga e Cultura Occitanas Aquitània]]
*[[Centre de Formacion Professionala Occitan Lengadòc]]

{{Associacions Occitanas}}

[[Categoria:Ensenhament]]
[[Categoria:Associacion occitana]]</text>
      <sha1>i3e6it8qg36hxo55p5y42xq9iqxybdf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noserines</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107136</id>
    <revision>
      <id>2502576</id>
      <parentid>2291016</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T13:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni B.</username>
        <id>12090</id>
      </contributor>
      <comment>Referença estudis de terren editat</comment>
      <origin>2502576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1915" sha1="bl7dhjt2rptaszdh7tor4l9vm9lm9uz" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Noserines
 | nom2          = ''Nouzerines''
 | imatge        = EgliseNouzerines.jpg
 | descripcion   = 
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           = {{Berric}}
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | insee         = 23146
 | cònsol        = Pascal Gibard
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 46.3891666667
 | longitud      = 2.10916666667
 | alt mini      = 345
 | alt maxi      = 447
 | km²           = 19.09
|}}

'''Noserines''' (''Nouzerines'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha (Lemosin)|Marcha]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23146
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Pascal Gibard|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23146
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|146}} abitants.

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
===Liams connexes===

===Liams externes===

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
* Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

?
?

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>bl7dhjt2rptaszdh7tor4l9vm9lm9uz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107546</id>
    <revision>
      <id>2502578</id>
      <parentid>2229360</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T16:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>còssols</comment>
      <origin>2502578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2451" sha1="bnlc65551o2rkly0uptldbeovrhc8hs" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Toet
 | nom2          = ''Touët-de-l'Escarène''
 | imatge        = Touët-de-l'Escarène.JPG
 | descripcion   = La glèisa de Toet.
 | escut         = Blason ville fr Touët-de-l'Escarène 06.svg 
 | escais        =
 | ist           = {{Comtat de Niça}}
 | parçan        =
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Niça|Niça]]
 | canton        = [[Canton de L'Escarèa|L'Escarèa]]
 | sitweb        = 
 | cp            = 06440
 | insee         = 06142
 | cònsol        = Audrey Legeret
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici     = Li toascs
 | latitud       = 43.8483
 | longitud      = 7.3658
 | alt mej       =
 | alt mini      = 374
 | alt maxi      = 1080
 | km²           = 4.57
|}}

'''Toet'''{{Ref Comunas Aups Maritims}} (''Touët-de-l'Escarène'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Comtat de Niça]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dei [[Aups Maritims]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]].

== Geografia ==

== Istòria ==

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 06142
|Títol= Lista dei cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Audrey Legeret |Partit= |Qualitat= quadre dau public }}
{{Elegit |Debuta=  [[1988]] |Fin= 2026 |Identitat= Noël Albin|Partit= [[PCF]] |Qualitat= emplegat, conselhièr generau dau [[canton de l'Escarèa]] (1998-2015)}}
{{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1988 (demission) |Identitat= Louis Ribuot |Partit= PCF |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1977 |Identitat= Charles Sido |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= ? |Identitat= |Partit=Édouard Cauvin |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 06142
|1793=265
|1800=290
|1806=327
|1821=374
|1831=
|1836=459
|1841=
|1846=456
|1851=
|1856=428
|1861=418
|1866=398
|1872=390
|1876=349
|1881=337
|1886=325
|1891=312
|1896=369
|1901=337
|1906=292
|1911=314
|1921=281
|1926=287
|1931=216
|1936=217
|1946=156
|1954=187
|1962=215
|1968=173
|1975=137
|1982=173
|1990=212
|1999=242
|2004=
|2005=
|2006=282
|2007=287
|2008=300
|2009=312
|cassini=37706
|senscomptesdobles=1962}}


== Nòtas e referéncias ==
{{reflist}}

{{Portal Comtat de Niça}}
{{Comunas dei Aups Maritims}}

[[Categoria:Comuna dei Aups Maritims]]
[[Categoria:Comuna dau Comtat de Niça]]</text>
      <sha1>bnlc65551o2rkly0uptldbeovrhc8hs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Congrès permanent de la lenga occitana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112422</id>
    <revision>
      <id>2502593</id>
      <parentid>2495040</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T02:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2502593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20734" sha1="tobnk7u0g1q0lner69z5sr37npn7qyc" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{|class=&quot;infobox_v2&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;entete&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#b2dbd8&quot; |Congrès permanent de la lenga occitana
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Fichièr:Lo congres.jpg|centrat|sens_quadre|240x240px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#b2dbd8&quot; | '''Infomacions generalas'''
|-
|'''Sigla'''
|CPLO
|-
|'''Païses'''|| [[Espanha]]&lt;br&gt;[[França]]&lt;br&gt;[[Itàlia]]
|-
|'''Tip'''
|institut lingüistic
|-
|'''Fondacion''' || Decembre de 2011
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#b2dbd8 &quot; | '''Organizacion'''
|-
|'''Objectius''' || |{{bóstia desenrotlanta|títol=Objectius|contengut=« contribuir a la vitalitat de l’occitan, aperat tanben lenga d’òc, e au son desvolopament en obrant entà la soa coneishença e la soa codificacion per la produccion d’apèrs dens l’airau deus diferents aspèctes de la [[lenga]] »&lt;ref&gt;Lo Congrès, qu'es aquò ? Presentacion sus l'arcuelh deu site deu Congrès.&lt;/ref&gt;}}
|-
|'''Sedença''' || [[Vilhèra (Bearn)| Vilhèra]] ([[Aquitània (region)|Aquitània]])
|-
|'''Fondator(s)''' || Gilabèrt Mercadièr, [[Patric Sauzet]], [[Sèrgi Javaloyès]], Felip Hammel, [[Pèire Brechet]],  [[Jèp de Montoya| Jèp de Montoya e Parra]], Federico Vergés Bartau, [[Sèrgi Carles]], Joan Loís Blenet
|-
|'''President''' || Gilabèrt Mercadièr
|-
|'''Conselh lingüistic''' || Un quarantenat de sòcis 
|-
|'''Site web''' || [http://www.locongres.org/ www.locongres.org]
|}
Lo '''Congrès permanent de la lenga occitana''' (sigla '''CPLO''') qu’ei ua institucion de regulacion lingüistica qui representa los actors e los utilizators de l’[[occitan]] o lenga d'òc. Lo Congrès qu’a per tòca de contribuïr a la vitalitat e au desvolopament de l’occitan, en tribalhant a la soa coneishença e a la soa codificacion tà la produccion deus utís pertocant los diferents aspèctes de la lenga ([[lexicografia]], [[lexicologia]], terminologia, neologia, fonologia, [[grafia]], gramatica, [[toponimia]]).&lt;ref&gt;Lo Congrès permanent de la lenga occitana, ua institucion de regulacion lingüistica per l'occitan. Dossièr de presentacion.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
Qu'estó installat oficiaument a l'Ostau de Region a [[Bordèu]] lo 16 de deceme de 2011. Que'u sostienen las [[Collectivitat territoriala|collectivitats territoriaus]] francesas e lo Ministèri de Cultura – D.G.L.F.L.F.. 
Lo son President qu'ei Gilabèrt Mercadièr, Inspector pedagogic onorari de l'[[Acadèmia de Tolosa|Academia de Tolosa]].

== Istòria ==
La creacion deu Congrès qu'ei lo resultat d'un long procèssus:

===La creacion e la gestion de la grafia classica===
La nòrma grafica de la lenga occitana emplegada e partetjada sus tres Estats on la lenga ei parlada ([[França]], [[Espanha]] e [[Italia]]) qu’ei la «grafia alibertina» o [[grafia classica]] atau com definida dens la ''[[Gramatica occitana segon los parlars lengadocians]]'' de [[Loís Alibèrt]] publicada en 1935. Qu’ei reconeishuda peu Ministèri francés de l’Educacion Nacionau, per la Generalitat de [[Catalonha]] e peu [[Conselh Generau d'Aran]]. 

Arron la [[Dusau Guèrra Mondiau|dusau guèrra mondiau]], la cama comuna d’aquera nòrma de l’occitan qu’estó gerida au sen de l’[[Institut d’Estudis Occitans]] (IEO).&lt;br&gt;
Mei tard, d'universitaris e de militants culturaus deu [[Gidilòc]] (Grop d'Iniciativa per un Diccionari Informatizat de la Lenga Occitana) e deu sector de lingüistica de l'IEO que creèn lo [[Conselh de la Lenga Occitana]] (C.L.O.) en 1997. L’autoritat scientifica d’aqueth conselh qu’estó reconguda peu Conselh Generau d’Aran e per las associacions e las federacions istoricas, mes, a causa de las atacas exterioras creishentas, lo C.L.O. que frenè chic a chic las soas activitats a la fin de las annadas 2000. &lt;br&gt;
De 2004 a 2006, membres deu CLO (non mandatats peu CLO), que redigín totun, dab lo President de l’IEO, un tèxte comun dab principis màgers e modalitats d’organizacion entà un organisme de regulacion de l’occitan. Lo tèxte qu’avó un consensus politic e institucionau qui destrauquè a l’Amassada de [[Vielha e Mijaran|Vielha]]  en [[Val d'Aran]]  lo 23 de mai de 2008 qui amassè las collectivitats territoriaus, las institucions e las associacions istoricas e qui aviè lo procèssus de creacion de l’organisme de regulacion lingüistica.

===L'APORLÒC e lo procèssus de creacion d'un organisme de regulacion ===
En heurèr de 2009 qu’estó creada l'[[APORLÒC]] (Associacion Prefigurativa de l'Organisme de Regulacion de Lenga d'Òc), qu’avè per tòca la mesa en plaça d’ua autoritat scientifica e morau independenta qui representesse los usatgèrs e los locutors de l’occitan en lo respècte de l’unitat e de la diversitat de la lenga, e que avièt un estudi de factabilitat, remès en abriu de 2011, que menèt a la creacion deu Congrès.&lt;br&gt;
Dens l'encastre d'aqueth estudi l’APORLÒC que realizè ua seria de vesitas d’autes organismes de regulacion lingüistica (l’Institut d’Estudis Catalans, [[Euskaltzaindia]] – Academia Reiau de la lenga basca e la Fryske Akademy) entà ne compréner lo foncionament. Lo rapòrt que descriu l’organization, las missions, las produccions, o tanben las relations dab los poders publics d’aqueras institucions. Que hasó tanben preconizacions estructuraus, foncionaus e budgetàrias deu futur organisme de regulacion de l’occitan. 

===Creacion deu Congrès===
[[Imatge:Lo-Congrès.jpg|right|thumb| Creacion oficiau deu Congrès a l'Ostau de Region Aquitània]]
Arron la dissolucion, lo 9 de decembre de 2011, de l'APORLÒC, lo Congrès qu’estó creat lo 16 de decembre a l'Ostau de Region [[Aquitània]] a [[Bordèu]], en preséncia de representants deu Ministèri de la Cultura - D.G.L.F.L.F., de las Regions Aquitània, [[Mieidia-Pirenèus]], [[Lengadòc-Rosselhon]] e [[Ròse-Aups]], e d'Andrés Urrutia, President d'Euskaltzaindia - Academia Reiau de la lenga vasca.

== Missions ==
La tòca deu Congrès qu'ei de ''&quot;gerir e de socializar las formas establas de la lenga occitana d’uèi amai de porgir los espleches lingüistics indispensables per assegurar una transmission mai eficaça de la lenga cap al mond que la se vòlon aprene&quot;''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140812142219/http://www.locirdoc.fr/E_loblog/?p=4212+lang%3Doc&amp;lang=oc Article Actualitats occitanas: avançadas interregionalas], sul site deu [http://www.locirdoc.fr CIRDOC]&lt;/ref&gt;. 
Las missions màgers deu Congrès son: 
*La produccion d’utís lingüistics de referéncia: [[diccionari|diccionaris]] generaus (descriptius, pluridialectaus e transversaus), diccionaris especializats (sciéncias pregondas, [[Sciéncias socialas|sciéncias sociaus]], etc.), fonologia, gramatica generau. 
*La regulacion lingüistica: mercés aus sons tribalhs e aus sons avís, Lo Congrès que vòu contribuir a la coeréncia e a la qualitat de la lenga. Dens aqueth encastre que hè preconizacions lingüisticas: codificacion, sintaxi, terminologia e neologia.
*La recèrca scientifica: la recèrca qu’ei miada entà respóner aus besonhs concrets deus locutors e deus usatgèrs. Tad aquò lo Congrès que tien compte de las demandas e deus besonhs deus formators, deus transmetors e deus actors en divèrs maines.

== Principis d'accion ==
Lo Congrès qu’òbra segon principis atau com lo respècte de l’unitat e de la diversitat de la lenga occitana, l’estabilitat, la representativitat de las regions lingüisticas deu territòri d’Òc, la cooperacion, la collegialitat de las decisions, la recèrca de partenariats dab totas las competéncias disponiblas e la difusion de l’informacion. 

== Organizacion ==
Lo Congrès qu'ei una associacion de dret francés que s'empara sus dus conselhs assessors, lo Conselh lingüistic e lo Conselh deus usatgièrs. La soa Amassada Generau qu’ei composada deus partenaris institucionaus e associatius, qui amassan la màger part deus cercaires, ensenhaires e actors culturaus qui hèn víver l’occitan e qui participan a la soa valorizacion e a la soa transmission e tanben deus partenaris publics qui participan a títol consultatiu.

=== Burèu ===
[[Imatge:Organigrama_congres.png|right|thumb|Estructura deu Congrès]]
Los membres deu burèu deu Congrès son:
*Gilabèrt Mercadièr, president;
*[[Patric Sauzet]], vicepresident;
*[[Pèire Brechet]], vicepresident;
*[[Sèrgi Javaloyès]], clavaire;
*Benjamin Assié, secretari.
Lo director deu Congrès qu'ei Benaset Dazéas.

=== Conselh lingüistic ===
Lo Conselh lingüistic qu'a per foncion de representar la comunautat scientifica e totas las regions occitanas qu'i son representadas. Los membres deu Conselh lingüistic que’s desparteishen en quate comissions de tribalhs: gestion de la grafia e validacion de las nòrmas publicaderas, lo Termòc, Inventari e diccionari istoric, lo Basic. La [https://web.archive.org/web/20200815203757/https://www.locongres.org/oc/lo-congres/lo-conselh-linguistic/socis/21-lo-congres lista deus sòcis deu Conselh lingüistic] qu'ei sul site deu Congrès. 
Lo burèu deu Conselh lingüistic:
* President: Patric SAUZET - Vicepresidents: Cecila CHAPDUELH e Arvèi LIEUTARD  - Secretari: Rafèu SICHEL-BAZIN  - Membres del burèu: Maria Anna CHATEAUREYNAUD, Gerard LIGOZAT, Nicolàs QUINT, Joan ROS

=== Conselh deus usatgèrs ===
Lo Conselh deus usatgèrs qu'a per foncion de representar la demanda sociau. Qu’i son personas qualificadas representativas de la practica sociau e despartits en tres sectors: los transmetors (ensenhament, cors taus adultes e formacion professionau), los utilizators (escrivans, editors, [[Mèdias occitans|mèdias]]) e los institucionaus (operators de politicas publicas).
Lo burèu deu Conselh deus usatgèrs:
*Patrici Baccou, president.
*Cedric Valmary, vicepresident.
*Joan Breç Brana, secretari.

==Lo portau internet deu Congrès==
[http://www.locongres.org/ locongres.org] qu'ei un portau [[internet]] entaus usatgèrs. Mes en linha en noveme 2012, lo site internet deu Congrès qu’ei un portau numeric entà un public en cèrca d’utís lingüistics en linha. Mercés a totas las soas foncionalitats, qu’ei d’ara endavant vadut ua referéncia taus usatgèrs. Dens lo portau qu'i trobam :

[[Imatge:Dicodoc_oc.jpg|right|thumb|Logotipe deu dicod'Òc]]
* Lo dicod'Òc, lo diccionari francés-occitan en linha: 6 diccionaris de referéncias tà 130 000 entradas qui pertòcan 4 variantas de l’occitan, dab [[motor de recèrca]] multicritèris.
*tèrm'Òc, basa terminologica.
*vèrb'Òc, conjugador automatic deus vèrbes occitans.
*top'Òc, toponimes occitans: «Luòcs», basa de donadas toponimicas occitana s desvolopada per l'I.E.O, e listas de las comunas d'Aquitània e de Mieidia-Pirenèus e toponimes internacionaus, tribalhs realizats per l'[[Institut Occitan Aquitània|InÒc Aquitània]] e peu CROM.
*bibli'Òc, bibliografia occitana.
*De ressorsas teledescargaderas: Lo site que perpausa un pielòt de ressorsas lingüisticas de referéncias pro sovent actualizadas: lexics, fichas gramaticaus, bibliografias, diccionaris toponimics, etc.

==Tribalhs au servici deus usatgèrs==
===Basa lexicau istorica en linha===
Lo Congrès qu’a aviat la creacion d’ua basa descriptiva de dadas qui amassa las entradas lexicaus presentas dens los diccionaris, lexics e glossaris hèits de l’[[Edat Mejana]] enlà. Qu’a per objectiu d’estar un diccionari scientific descriptiu de la lenga occitana, de bon accedir en linha entaus especialistas e public avisat. Lo projècte que compren ua fasa de numerizacion de l’ensemble deus diccionaris occitans, eque serà miat en partenariat dab lo [[CIRDÒC]].

===Lo term'Òc, constitucion d'ua basa terminologica occitana===
L’objectiu deu term'Òc qu’ei de perméter en purmèr un accès unenc d’aqueths lexics au gran public, mercés a ua mesa en coeréncia d’aquestes (format, còrpus, tractament de las variantas, etc.) a l’integracion dens ua basa de dadas comuna publicada sus internet. La màger part d’aqueths lexics qu’an, a partir d’un còrpus francés, tèrmis occitans dab per cas sinonimes, e aquerò pas que per ua varianta. Que s’agirà d’aviar un plan d’extension deus lexics existents segon lo principi d’accion deu Congrès. Lo term'Òc qu’ei un partenariat enter Lo Congrès e l’InÒc Aquitània.

===Inventari de las publicacions de referéncia===
La [[lingüistica]] occitana qu’ei mercada per un paradòxe: s’ei rica en tèrmi de produccions – qui s’esplandeishen sus mantuns sègles – aquestas que son esbarriscladas e mau conegudas peu public. N’i a pas nat document de sintèsi qui recense l’ensemble deus diccionaris, gramaticas, metòds d’aprenedissatge, preconizacions lingüisticas publicats uei. Que hè dongas necèra de har un inventari generau qui pemeterà de definir ua basa referenciau de tribalh entaus tribalhs deu Congrès, en tot respóner – mercés a ua edicion petita – aus besonhs deu gran public en cèrca de preconizacions o d’utís lingüistics. 

===Lo Basic===
L’objectiu deu Basic qu’ei la creacion e la mesa en linha d’un diccionari elementari francés-occitan dab 10 000 entradas. Que serà un diccionari unic entà tots los locutors e los usatgèrs de l’occitan, qui que sia que la lor varianta ; lo Basic que serà hèit segon dus principis d’accion deu Congrès: la valorizacion de las fòrmas comunas e lo respècte de la diversitat. Lo Basic qu'ei hèit mercés a ua aliança dab l'[[Universitat de Tolosa]].

=== Huelha de rota de desvolopament numeric de l'occitan (2015-2019) ===
En 2014, Lo Congrès que miè pendent 8 mes, dab lo sostien de l'ADEPFO (Associacion de desvolopament deus Pirenèus per la formacion), un estudi participatiu tà çò deu desvolopament de las tecnologias deu lengatge tà l'occitan. Dab lo sostien tecnic de la fondacion basca Elhuyar e la participacion d'expèrts intervencionaus d'aquera question tà las lengas [[Basc|basca]], bretona, [[Catalan|catalana]] e [[Galés|galesa]], que hasó un inventari&lt;ref&gt;Véder l'inventari de las ressorsas e deus utís numerics de l'occitan suu site deu Congrès [https://web.archive.org/web/20170212111442/http://www.locongres.org/oc/lo-congres/tribalhs-deu-congres/huelha-de-rota/diagnostic]&lt;/ref&gt; de las ressorsas e deus utís lingüistics e ua planificacion previsionau&lt;ref&gt;Rapòrt complet ''Diagnostic e huelha de rota de desvolopament numeric de l'occitan : 2015-2019'' [https://web.archive.org/web/20220214123201/https://locongres.org/images/docs/huelha_rota_numeric_occitan_oc.pdf]&lt;/ref&gt; de desvolopament pendent 5 ans. Aqueth document qu'ei la sòla de l'engenheria&lt;ref&gt;Véder ''Feuille de route de développement numérique de l'occitan'', Benoît Dazéas, Collòqui TALaRE (Traitement automatique des langues régionales de France et d'Europe, Caen, 2015 [http://www.atala.org/taln_archives/ateliers/2015/TALaRE/talare-2015-long-005.pdf]&lt;/ref&gt; e de la planificacion de mei d'un programa (constitucion de còrpus anotat, analisi sintaxica, traduccion automatica, sintèsi vocau) en projècte o en desvolopament.

==Sòcis==
===Sòcis institucionaus e associatius===
*L'[[AIEO]] - Associacion Internacionau d’Estudis Occitans
*La [[FELCO]] - Federacion deus Ensenhaires de Lenga e de Cultura d’Òc
*L'[[Institut d'Estudis Occitans]]
*L'Institut d’Estudis Aranesi
*L'[[Institut Occitan|Institut Occitan d’Aquitània]] - InÒc
*Los [[Ret de Centres de Formacion Professionala Occitans|Centres de Formacion Professionau en Lenga e Cultura Occitanas]]
*Lo [[CIRDÒC]] - Centre Interregionau de Desvolopament de l’Occitan
*La [[calandreta|Confederacion de las calandretas]]
*La [[Chambra d'Òc]]
*Lo Centre de Recursi Pedagogics dera Val d’Aran

===Sòcis publics===
*[[Ofici Public de la Lenga Occitana|Ofici public de la lenga occitana]]
*Region [[Ròse-Aups]]
*Conselh Generau deus [[Hauts Pirenèus| Pirenèus Hauts]]
*Conselh Generau deus [[Pirenèus Atlantics]]
*Comuna de [[Tolosa]]
===Sòcis cooptats===
*Gilabèrt Mercadier
*[[Jòrdi Kremnitz]]
*Felip Hammel
*[[Xavier Lamuela|Francesc Xavier Lamuela García]]
*[[Sèrgi Javaloyès]]
*[[Maurici Romieu]]
[[Imatge:Casteth-d-este.jpg|thumb|Castèth d'Este a Vilhèra, sèti deu Congrès]]
===Sostien===
*Ministèri de la Cultura - D.G.L.F.L.F

== Adreça ==
Castèth d'Este&lt;br&gt;
Avienguda de la Pléiade&lt;br&gt;
F-64140 Billère/Vilhèra

== Ligams extèrnes ==
*{{oc}} {{fr}} [http://www.locongres.org/ Site deu Congrès]
*{{fr}} DUTREY, Isabelle. [http://dumas.ccsd.cnrs.fr/docs/00/87/36/79/PDF/DutreyI_M2PAT_Heiniger.pdf ''Mécénat pour la valorisation numérique d'un patrimoine linguistique : l'occitan. Étude pour Lo Congrès de la Lenga Occitana'']. Université de Pau et des Pays de l'Adour. Rapport de stage, 2013.

===Sites aliats e sites utiles===
*{{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20141002043655/http://www.in-oc.org/index.php/oc/ressorsas/lexics Lexics de l'InÒc Aquitània]
*{{oc}} {{fr}} {{en}} [http://occitanica.eu/ Occitanica, mediatèca enciclopedica occitana]
*{{oc}} {{fr}} [http://www.locirdoc.fr CIRDÒC]
*{{oc}} {{fr}} [http://www.ieo-oc.org/?lang=oc Institut d'Estudis Occitans]
*{{oc}} {{fr}} [http://www.aieo.org/ Associacion Internacionau d’Estudis Occitans]
*{{oc}} {{fr}} [http://www.felco-creo.org/ Federacion deus Ensenhaires de Lenga e de Cultura d’Òc]
*[http://www.calandreta.org/ Confederacion de las calandretas]
*{{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140917001215/http://cfpoc.net/?lang=oc_lnc CFPO Mieidia­‐Pirenèus]
*{{oc}} {{fr}} [http://www.cfpoc.com/?lang=oc_lnc CFPOC Aquitània]
*{{oc}} {{fr}} [http://www.cfpoccitan.org/ CFPO Lengadòc]
*{{oc}} {{it}} [http://www.chambradoc.it/chambraDoc.page Chambra d'Òc]
*{{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070206031716/http://crdp.ac-bordeaux.fr/capoc/ Centre d'Animacion Pedagogica en Occitan (CAP'ÒC)]
*{{oc}} {{it}} [http://www.espaci-occitan.org/ Associacion Espaci Occitan]
*{{oc}} {{ca}} {{es}} [https://web.archive.org/web/20140511171719/http://www.cultura.conselharan.org/ Conselh Generau d'Aran]
*{{fr}} [https://web.archive.org/web/20110305145702/http://www.dglf.culture.gouv.fr/ Delegacion generau a la lenga francesa e a las lengas de França (DGLFLF)]

===Sites institucionaus===
*Rubrica [https://web.archive.org/web/20140531005453/http://www.aquitaine.fr/actions/territoire-durable-et-solidaire/culture-et-patrimoine/langues-et-cultures-regionales#.U3HR8sfUdUM &quot;lengas e culturas regionaus&quot;] suu site de la region Aquitània
*Rubrica [https://web.archive.org/web/20131107061938/http://www.midipyrenees.fr/Langue-et-culture-occitane &quot;lenga e cultura occitanas&quot;] suu site de la region Mieidia-­Pirenèus
*Rubrica [https://web.archive.org/web/20131110111341/http://www.laregion-culture.fr/2511-langues-et-cultures-regionales.htm &quot;occitan e catalan&quot;] suu site de la cultura de la region Lengadòc-Rosselhon
*Rubrica [https://web.archive.org/web/20140530030918/http://www.rhonealpes.fr/485-langues-regionales-rhone-alpes.htm &quot;lengas regionaus&quot;] suu site de la region Ròse-Aups
*Rubrica [https://web.archive.org/web/20140906153342/http://www.cg65.fr/front.aspx?publiId=337 &quot;lenga e cultura occitanas&quot;] suu site deu Conselh generau deus Pirenèus Hauts
*Rubrica [https://web.archive.org/web/20140531035239/http://www.cg64.fr/actions/soutenir-et-promouvoir-langues-et-cultures-regionales.html &quot;lengas e culturas regionaus&quot;] suu site deu Conselh generau deus Pirenèus-Atlantics
*Rubrica [https://web.archive.org/web/20140729110124/http://www.cultures.toulouse.fr/web/10180/19 &quot;cultura occitana&quot;] suu site de la cultura de la comuna de Tolosa
===Sites universitats===
*{{oc}} {{fr}} {{en}} L'[https://web.archive.org/web/20110528030431/http://w3.letmod.univ-tlse2.fr/occitan/ occitan] suu site deu departament de Letras modèrnas, Cinèma e Occitan de l'Universitat de Tolosa.
*{{fr}} Site deu [https://web.archive.org/web/20130715171518/http://www.univ-montp3.fr/occitan/ departament d'Occitan] de l'Universitat de Montpelhièr - Pau Valéry
*{{fr}} Informacions sus la [http://dep-lettres.univ-pau.fr/live/digitalAssets/62/62878_LICENCE_OCCITAN__C0_L_UPPA.pdf Licéncia en Occitan] a l'Universitat de Pau e deus Païs de l'Ador
*{{ca}} {{oc}} Site de la [http://catedradestudisoccitans.blog.cat/ Cadièra d'Estudis Occitans] e site deu [http://www.estudiscatalans.udl.cat/ca/index.html Grau Estudis Occitans e Catalans] de l'Universitat de Lhèida.

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Occitan]] 
[[Categoria:Associacion occitana]] 
[[Categoria:Congrès Permanent de la Lenga Occitana]]
[[Categoria:Institucion per la lenga e la cultura occitanas]]
{{Associacions occitanas}}
{{Multibendèl|Lengas|portal Occitània}}</text>
      <sha1>tobnk7u0g1q0lner69z5sr37npn7qyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bellver de Cerdanya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125908</id>
    <revision>
      <id>2502587</id>
      <parentid>2502574</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T22:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2502587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2544" sha1="o3blnfcfv0i2fag8pzaz7cv5xkn9zuz" xml:space="preserve">{{Infobox Subdivision administrativa }}
'''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]].

{{Entpopcat}}

==Toponimia==
===Bellver===
La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre''
&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162&lt;/ref&gt;, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]].
===Pi===
''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435&lt;/ref&gt;.
===Bor===
La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069&lt;/ref&gt;
===Baltarga===
La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga''... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646&lt;/ref&gt;.

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}} 
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}</text>
      <sha1>o3blnfcfv0i2fag8pzaz7cv5xkn9zuz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502588</id>
      <parentid>2502587</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T22:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Baltarga */</comment>
      <origin>2502588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2542" sha1="cx3z07g3x9xx50lnfub8qe4es9uqtqh" xml:space="preserve">{{Infobox Subdivision administrativa }}
'''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]].

{{Entpopcat}}

==Toponimia==
===Bellver===
La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre''
&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162&lt;/ref&gt;, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]].
===Pi===
''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435&lt;/ref&gt;.
===Bor===
La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069&lt;/ref&gt;
===Baltarga===
La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646&lt;/ref&gt;.

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}} 
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}</text>
      <sha1>cx3z07g3x9xx50lnfub8qe4es9uqtqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502594</id>
      <parentid>2502588</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T05:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2502594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3865" sha1="jvp744uj633aw5j0na20uokfz51k7jr" xml:space="preserve">{{Infobox Subdivision administrativa }}
'''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]].

{{Entpopcat}}

==Toponimia==
===Bellver===
La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre''
&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162&lt;/ref&gt;, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]].
===Pi===
''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435&lt;/ref&gt;.
===Bor===
La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069&lt;/ref&gt;
===Baltarga===
La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646&lt;/ref&gt;.
===Olià===
Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976&lt;/ref&gt;.
===Talló===
La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant 
''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496&lt;/ref&gt;.
===Nas===

&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238&lt;/ref&gt;.

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}} 
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}</text>
      <sha1>jvp744uj633aw5j0na20uokfz51k7jr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502603</id>
      <parentid>2502594</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2502603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4107" sha1="nzoajaw6x9h41uhn77jy8wfal129nf9" xml:space="preserve">{{Infobox Subdivision administrativa }}
'''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]].

{{Entpopcat}}

==Toponimia==
===Bellver===
La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre''
&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162&lt;/ref&gt;, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]].
===Pi===
''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435&lt;/ref&gt;.
===Bor===
La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu&lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069&lt;/ref&gt;
===Baltarga===
La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646&lt;/ref&gt;.
===Olià===
Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976&lt;/ref&gt;.
===Talló===
La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant 
''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496&lt;/ref&gt;.
===Nas===
La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » &lt;ref&gt;Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238&lt;/ref&gt;.

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}} 
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}</text>
      <sha1>nzoajaw6x9h41uhn77jy8wfal129nf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jenna Jameson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134989</id>
    <revision>
      <id>2502585</id>
      <parentid>2363594</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T22:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ollin Masa</username>
        <id>63581</id>
      </contributor>
      <origin>2502585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="n17tg5qepal9445wo55w5ppfod3ut5q" xml:space="preserve">{{Infobox|tematica=actritz pornografica|carta=}}
[[Fichièr:Jenna Jameson Jan12 2007.JPG|vinheta|Jenna Jameson (2007)]]

'''Jenna Jameson''', nascuda '''Jenna Marie Massoli''' ([[Las Vegas]], [[9 d'abril]] de [[1974]]) es una actritz pornografica e entrepreneira [[Estats Units|americana]]. Es una de las actrises mai conegudas mondialament del cinèma pornografic e a recebut l'escais de &quot;Reina de la pornografia&quot; (en [[anglés]]: &quot;Queen of Porn&quot;).

{{DEFAULTSORT:Jameson, Jenna}}
[[Categoria:Actritz americana de filmes pornografics]]
[[Categoria:Naissença en Nevada]]
[[Categoria:Naissença en 1974]]
[[Categoria:Pseudonim]]</text>
      <sha1>n17tg5qepal9445wo55w5ppfod3ut5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Centre de Formacion Professionau en Lenga e Cultura Occitanas Aquitània</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152108</id>
    <revision>
      <id>2502591</id>
      <parentid>2458134</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T01:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2502591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4273" sha1="0sjqnr8k02a36rwgrktm3ixe595qs6p" xml:space="preserve">Lo Centre de Formacion Professionau en Lenga e Cultura Occitanas qu'ei ua [[associacion]] lei 1901 e qu’a per objectiu la promocion de la [[occitan|lenga occitana]] au truvèrs deus sons cors e de las soas formacions. Lo CFPÒC qu’ei membre de la [[ret de Centres de Formacion Professionala Occitans]] dab los centres de [[Besièrs]] e de [[Tolosa]].
==Istoric==
*'''1999-2000''' : creacion deu CFPÒC d’[[Ortès]] e mesa a disposicion de locaus per la mairia.

*'''2003''' : estrategia entà professionalizar las soas accions : embaucha d’ua collaboradora tà la partida administrativa e recrutament de formadors vacataris.

*'''2005-2008''' : creacion de pòstes : responsable, formadors permanents a temps parciau e apuish a temps plen. 

==Formacions prepausadas==
*'''Los cors taus adultes''' : Los Setmanèrs e los estagis Parlar.

*'''La formacion''' professionau, continua, personalizada…

*'''la preparacion au concors''' d’entrada de las escòlas laïcas occitanas [[Calandreta]] e deus IUFM, opcion occitan.

==Metòds pedagogigcs==
L’objectiu principau qu’ei balhar la prioritat a la comunicacion, a l’expression orau. Tad favorizar la presa de paraula, un grop n'aurà pas mei de 10 aprenents. L’oralitat e l’interactivitat que son elements màgers a l’aprenedissatge de la [[lenga]].
Qu’ei a comptar d’aquesta foncion comunicativa que seràn determinadas e estudiadas las nocions gramaticaus, qui s’esfòrçan apuish d’utilizar dens la vita vitanta.

==Co-ordenadas==
[[Imatge:Orthez Pont.JPG|thumb|200px|Ortès]]
10 avenguda deu president Kennedy&lt;br&gt;
64300 Ortès

==Vejatz tanben==
*[[Ret de Centres de Formacion Professionala Occitans]]
*[[Centre de Formacion Professionala Occitan Lengadòc]]
*[[Centre de Formacion Professionala d'Occitània-Miègjorn-Pirenèus|Centre de Formacion Professionala d'Occitània Miègjorn-Pirenèus]]

==Ligams extèrnes==

*Site deu [http://www.cfpoc.com/?lang=oc_lnc CFPÒC Aquitània]

===Sites utiles===
*[https://web.archive.org/web/20140917001215/http://cfpoc.net/?lang=oc_lnc CFPO Miègjorn-Pirenèus]
*[http://www.cfpoccitan.org/ CFPO Lengadòc]
*[http://www.locongres.org/ Congrès permanent de la lenga occitana]
*[http://www.calandreta.org/ Confederacion de las calandretas]
*[https://web.archive.org/web/20140516220129/http://aprene.org/ Establiment d’ensenhament superior occitan APRENE]
*[http://www.aprenemloccitan.com/ Aprenem l'occitan]
*[http://www.parlem65.com/ Associacion Parlem !]
*[https://web.archive.org/web/20140102095554/http://teleoc.com/ Associacion Teleoc]
*[http://www.eoe-oc.org/ Escòla occitana d'estiu]
*[http://www.ieo-oc.org/?lang=oc Institut d'Estudis Occitans]
*[http://www.aieo.org/ Associacion Internacionau d’Estudis Occitans]
*[http://www.felco-creo.org/ Federacion deus Ensenhaires de Lenga e de Cultura d’Òc]
*[http://www.locirdoc.fr Lo CIRDÒC]
*[https://web.archive.org/web/20130818131329/http://www.in-oc.org/ InÒc Aquitània]
*[http://occitanica.eu/ Occitanica, mediatèca enciclopedica occitana]
*[http://www.chambradoc.it/chambraDoc.page Chambra d'Òc]
*[https://web.archive.org/web/20070206031716/http://crdp.ac-bordeaux.fr/capoc/ Centre d'Animacion Pedagogica en Occitan-CAP'ÒC]
*[http://www.espaci-occitan.org/ Associacion Espaci Occitan]
*[https://web.archive.org/web/20110106193621/http://ostaldoccitania.net/ Convergéncia occitana]
*[https://web.archive.org/web/20201229152837/https://www.laportadoc.eu/ La Pòrta d'Òc]
*[https://web.archive.org/web/20130508052641/http://lasetmana.fr/ La Setmana]
*[http://www.jornalet.com/ Jornalet]
*[http://www.radio-pais.com/ Ràdio País]
*[http://www.radiolengadoc.com/ Ràdio Lengadòc Montpelhièr]
*[https://web.archive.org/web/20140601173426/http://www.lengadoc.eu/topic/index.html Ràdio Lengadòc Narbona]
*[http://www.radio-occitania.com/ Ràdio Occitània]
*[http://www.radioalbiges.com/ Ràdio Albigés]

===Sites institucionals===

*[https://web.archive.org/web/20161012213413/http://www.aquitaine.fr/ La Region Aquitània]
*[http://www.mairie-orthez.fr/ La vila d'Ortès]
*[https://web.archive.org/web/19981201044410/http://www.cg64.fr/ Lo Conselh Generau deus Pirenèus Atlantics]

{{Associacions Occitanas}}

[[Categoria:Ensenhament]]
[[Categoria:Associacion occitana]]</text>
      <sha1>0sjqnr8k02a36rwgrktm3ixe595qs6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaïac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154506</id>
    <revision>
      <id>2502596</id>
      <parentid>2279828</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2502596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3807" sha1="1mpqunhcztqdbw14zzwdwx6jdxzayuc" xml:space="preserve">[[Fichièr:LignumVitaeMallet01.jpg|200px|thumb|Piston de fusta de gaïac.]]
[[Fichièr:Guaiacum officinale 3.JPG|200px|right|thumb|''Guaiacum officinale'']]
Lo '''gaïac''' es una fusta bruna verdenca fòrça dura. Sa densitat es de 1,3. Es tanben nomenat « fusta santa » o « fusta de vida » {{la}} ''lignum vitae''. S'agís de las espècias ''[[Guaiacum officinale]]'' e ''[[Guaiacum sanctum]]'', [[arbrilhon]]s du [[genre (biologia)|genre]] ''[[Guaiacum]]'' ([[familha (biologia)|familha]] de las [[Zygophyllaceae|Zygophyllacèas]]). Se trapan aquelas esséncias dins las [[Americas]] tropicalas, coma [[Antilhas]] e [[Veneçuela]].

== Utilizacion ==

Aquela fusta es fòça dura per far de [[carrèla]]s, de mòbles (roletas de mòbles) e en joiariá. Servís tanben per far d'aises e de cossinets, subretot pels arbres d’eliça de las naus que servís de palièr en mèsme temps que fa l'estanqueïtat, la lubrificacion essent assegurada per l'aiga de mar. A [[Lilla]] es utilizada per la fabrication de discs de 5 a 9 quilos, per un jòc que se lançan.

La fusta dona una resina qu'es la basa de la tintura de gaïac, e es lo reactiu tradicional per la recerca de las [[oxidasa]]s e [[peroxidasa]]s.

Un dels constituents de la resina, l'[[acid mesonordiidroguaïaretic]], es un bon [[antioxidant]], mas donariá de [[litiasi]]s renalas, donc deu èsser prés sonque sus prescripcion medicala. Es una planta rica en [[saponosida]]s.

A des vertuts medicinalas: sa fusta foguèt utilizada en [[decoccion]] fins a l'invencion de medicaments modèrnes, dins lo tractament de la [[sifilis]]&lt;ref&gt;L’umanista [[Landgraviat de Hessen|hessés]] [[Ulrich von Hutten]] aviá publicat en 1521 a Bolònha un tracta ''De guaiaci medicina et morbo gallico''. Aquel tractat sus la sifilis (''morbus Gallicus'', es a dire lo « mal francés ») e son tractament mejans la fusta de gaïac èra la fiertat de son autor, que pasmens morigèt d'aquela malautiá. Una de las litografias d'[[Honoré Daumier]] caricatura un malaut setat debans un guerindon que pòrta un pòt etiquetat « Gaïac »…&lt;/ref&gt; e de la tuberculòsi; sa sèba servissiá al tractament de l'[[artriti]]. La resina d'aquela fusta es utilizada en medecina dempuèi mai de cinq sègles. Es inscrich a la [[farmacopèa]] francesa dempuèi 1884, e intre dins la composicion del « siròp de salsaparelha compausat ». La fusta de gaïac es un dels compausants d'un « elixir de jovença » nomenat [[mamajuana]]&lt;ref&gt;S'agís de la « mamajuana de palo ». Existí una autra mamajuana, aquela « de mariscos » : dels fruchs de la mar, [[lambi]]s, pofes e calamars, eca. {{es}} [[:es:mamajuana|mamajuana]] per la composicion exacta&lt;/ref&gt; en [[Republica Dominicana]]: de troces d'esséncias diversas linhosas localas, que se fan confir dins una botelha de [[ròm]] son censats aver una activitat antirumatismala e afrodisiaca…

Intra dins la constitucion dels dentifricis e s'utilisa tanben en perfumeriá dempuèi lo mitan dels an 1990. Mens sèca que lo [[cèdre]], mai dura que lo [[santal]], a l'encòp, establa e prigond, es un « ligant » ideal entre notas de còr e notas de fons.

La subreexpleitacion menèt a una reduccion dangierosa de las populacions salvatjas d'aquela diferentas espècias. Totas las espècias de ''Guaiacum'' son plaçadas sus la lista de la [[CITES]].

==Notas e referéncias==
&lt;references /&gt;

== Vejatz tanben ==
=== Articles connèxes ===
*[[Guaiacum]]
*[[Guaiacum officinale]] e [[Guaiacum sanctum]]

=== Ligams extèrnes ===
* [https://web.archive.org/web/20141015100839/http://www.woodworking.org/WC/Woods/lignum_vitae.html Fotografia]
* [http://www.woodfinder.com/woods/lignumvitae.php Woodfinder]
* [https://web.archive.org/web/20061118011232/http://www.stjohnbeachguide.com/Lignum%20Vitae.htm St. John]</text>
      <sha1>1mpqunhcztqdbw14zzwdwx6jdxzayuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Limonada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169254</id>
    <revision>
      <id>2502575</id>
      <parentid>2401329</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T12:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>245</id>
      </contributor>
      <comment>Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Lemonade_(Lime_version).jpg]] per [[:Imatge:Limeade.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name))</comment>
      <origin>2502575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="337" sha1="hu9eovhc0bn320d6llqz53x156z7umo" xml:space="preserve">[[File:Limeade.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un veire de limonada ambé de lescas de citron.]]

La '''limonada''' es un beure freg constituida de jus de [[citron]], d'[[aiga]] e de [[sucre]]. Segon lei país, pòu èsser gasificada.

== Liames intèrnes ==

* [[Citron]].

== Bibliografia ==

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>hu9eovhc0bn320d6llqz53x156z7umo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lhívia (Segrià)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200701</id>
    <revision>
      <id>2502598</id>
      <parentid>2493946</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jfblanc</username>
        <id>104</id>
      </contributor>
      <origin>2502598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="779" sha1="hd0zyjpbd8ur2qd7bo577c4j7ofzs20" xml:space="preserve">{{omon|Lhívia}}
'''Lhívia''' (Llívia en catalan) es un vilatge de {{formatnum:1382}} abitants&lt;ref name=idescat /&gt; dins la comuna de [[Lhèida]] e la comarca de [[Segrià]].

L’IDESCAT li atribuís lo còde d’entitat de populacion '''251207 &lt;u&gt;04&lt;/u&gt;''' e lo còdi d’entitat singular '''251207 00 &lt;u&gt;07&lt;/u&gt; 5 00'''.&lt;ref name=idescat&gt;IDESCAT, ''Codis territorials i d'entitats -&gt; Municipis'', [https://www.idescat.cat/codis/?id=50&amp;n=9&amp;c=251207 251207 Lleida].&lt;/ref&gt;

Se tròba al nòrd de la ciutat de Lhèida.

==Toponimia==
Sembla un transferiment del nom de [[Lhívia (Cerdanha)|la vila de Cerdanha]].&lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23737 p. 86]&lt;/ref&gt;

==Referéncias==
&lt;references/&gt;
[[Categoria:Segrià]]</text>
      <sha1>hd0zyjpbd8ur2qd7bo577c4j7ofzs20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Chaloner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201282</id>
    <revision>
      <id>2502604</id>
      <timestamp>2026-06-13T08:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}}  '''William Chaloner''' ([[1650]], [[Warwickshire]] - 22 de març de [[1699]], [[Tyburn]]) es un faus-monedier [[Anglatèrra|anglés]] de la fin dau segle XVII. S'ataquèc a de [[moneda|moneas]] [[Anglatèrra|anglesas]] e [[França|francesas]], als bilhets de la [[Banca d'Anglaterra]] e a de tiquets de [[lotariá]] e venguèc relativament riche. Arrestat en [[1698]], foguèc [[pena de mòrt|condamnat a mòrt]] après una enquista me... »</comment>
      <origin>2502604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="855" sha1="qmvu2wd50vaowm3uw4h99kelrf97234" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}

'''William Chaloner''' ([[1650]], [[Warwickshire]] - 22 de març de [[1699]], [[Tyburn]]) es un faus-monedier [[Anglatèrra|anglés]] de la fin dau segle XVII. S'ataquèc a de [[moneda|moneas]] [[Anglatèrra|anglesas]] e [[França|francesas]], als bilhets de la [[Banca d'Anglaterra]] e a de tiquets de [[lotariá]] e venguèc relativament riche. Arrestat en [[1698]], foguèc [[pena de mòrt|condamnat a mòrt]] après una enquista menaa per [[Isaac Newton]] ([[1642]]-[[1727]]), nomenat director de la [[Royal Mint|Monea Reiala]] en [[1696]].

== Ligams internes ==

* [[Moneda|Monea]].

== Bibliografia ==

* '''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>qmvu2wd50vaowm3uw4h99kelrf97234</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502605</id>
      <parentid>2502604</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2502605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="890" sha1="pob4jpvopwk4d6ryn0c1cfumcuki29z" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}

'''William Chaloner''' ([[1650]], [[Warwickshire]] - 22 de març de [[1699]], [[Tyburn]]) es un faus-monedier [[Anglatèrra|anglés]] de la fin dau segle XVII. S'ataquèc a de [[moneda|moneas]] [[Anglatèrra|anglesas]] e [[França|francesas]], als bilhets de la [[Banca d'Anglaterra]] e a de tiquets de [[lotariá]] e venguèc relativament riche. Arrestat en [[1698]], foguèc [[pena de mòrt|condamnat a mòrt]] après una enquista menaa per [[Isaac Newton]] ([[1642]]-[[1727]]), nomenat director de la [[Royal Mint|Monea Reiala]] en [[1696]].

== Ligams internes ==

* [[Moneda|Monea]].

== Bibliografia ==

* '''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Chaloner, William}}</text>
      <sha1>pob4jpvopwk4d6ryn0c1cfumcuki29z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2502607</id>
      <parentid>2502605</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2502607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="894" sha1="pig2gwd1dpb8jf6rth2nmlwe7y7jdcl" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}

'''William Chaloner''' ([[1650]], [[Warwickshire]] - 22 de març de [[1699]], [[Tyburn]]) es un faus-monedier [[Anglatèrra|anglés]] de la fin dau segle XVII. S'ataquèc a de [[moneda|moneas]] [[Anglatèrra|anglesas]] e [[França|francesas]], als bilhets de la [[Banca d'Anglaterra]] e a de tiquets de [[lotariá]] e venguèc relativament riche. Arrestat en [[1698]], foguèc [[pena de mòrt|condamnat a mòrt]] après una enquista menaa per [[Isaac Newton]] ([[1642]]-[[1727]]), nomenat director de la [[The Royal Mint|Monea Reiala]] en [[1696]].

== Ligams internes ==

* [[Moneda|Monea]].

== Bibliografia ==

* '''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Chaloner, William}}</text>
      <sha1>pig2gwd1dpb8jf6rth2nmlwe7y7jdcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Royal Mint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201283</id>
    <revision>
      <id>2502608</id>
      <timestamp>2026-06-13T08:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}}  '''''The Royal Mint''''' es una agéncia executiva dau [[Reiaume Unit]], fondaa en [[1279]], que despend dau [[Tesaur de sa Majestat]]. Encharjat de la fabricacion de las peças de [[moneda|monea]] britanicas, s'ocupa pereu de la produccion de las peças commemorativas, de las medalhas oficialas e, segon las demandas, de las monedas en circulacion dins d'autres [[Estat]]s.  == Ligams internes ==  * [[Liura esterlina]]. * Moneda|M... »</comment>
      <origin>2502608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="793" sha1="b3cwxrcjl9g2u4miw85febadg5maz1o" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}

'''''The Royal Mint''''' es una agéncia executiva dau [[Reiaume Unit]], fondaa en [[1279]], que despend dau [[Tesaur de sa Majestat]]. Encharjat de la fabricacion de las peças de [[moneda|monea]] britanicas, s'ocupa pereu de la produccion de las peças commemorativas, de las medalhas oficialas e, segon las demandas, de las monedas en circulacion dins d'autres [[Estat]]s.

== Ligams internes ==

* [[Liura esterlina]].
* [[Moneda|Monea]].

== Bibliografia ==

* '''[[anglés|(en)]]'''  C. E. Challis, ''A New History of the Royal Mint'', Cambridge University Press, 1992.
* '''[[anglés|(en)]]''' Nicholas Mayhew, ''Sterling. The History of a Currency'', John Wiley &amp; Sons, Inc., 2000.

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Royal Mint, The}}</text>
      <sha1>b3cwxrcjl9g2u4miw85febadg5maz1o</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>