Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 228 2502681 2474015 2026-06-14T01:27:12Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Nicole Bricq]] 2502681 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Junh}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1892]] - [[Armand Lunèl]], escriveire occitan (provençau) de lenga francesa. * [[1922]] - [[Judy Garland]], actritz dels [[Estats Units]] (m. [[1969]]). * [[1947]] - [[Nicole Bricq]], femna politica francesa (m. [[2017]]) * [[1962]] - [[Pascal Riché]], jornalista francés * [[1989]] - [[Alexandra Stan]], cantaira romanesa * [[1992]] - [[Kate Upton]], modèla e actritz americana == Decèsses == * [[1926]] - [[Antoni Gaudí Cornet]], arquitècte catalan. ---- Vejatz tanben: * [[9 de junh]] | [[11 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] j0emjsiwnmwbaprvm9as4w2x8j16rdc 0 3341 2502629 2489962 2026-06-13T13:28:47Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502629 wikitext text/x-wiki {{omon|Olanda (omonimia)}} {{Infobox_País | tipe_estat = [[Reialme dels Païses Basses|Estat constitutiu del Reialme dels Païses Basses]] | nom_local = ''Koninkrijk der Nederlanden'' ([[neerlandés]]) | nom_occitan = Païses Basses | imatge_mapa = EU-Netherlands.svg | devisa = {{Bes|«Je maintiendrai»|(en occitan: Mantendrai)}} | lengas oficialas = [[neerlandés]] | capitala = [[Amsterdam]] | coordenadas_capitala = {{coord|52|22|N|4|53|E}} | mai_granda_vila = [[Amsterdam]] | tipe_govèrn = [[Monarquia constitucionala|Monarquia]] | cap_títol1 = [[Rei dels Païses Basses|Rei]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres dels Païses Basses|Primièr Ministre]] | cap1 = [[Guilhèm Alexandre dels Païses Basses|Guilhèm Alexandre]] | cap2 = [[Dick Schoof]] | superfícia_reng = 135 | superfícia_totala = {{formatnum:41530}} | percentatge_aiga = {{unitat|18,41|%}} | populacion_reng = 59 | populacion_totala = {{formatnum:16828996}} | populacion_annada = 2013 | densitat = 405 | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | païses frontalièrs = | gentilici = neerlandés, -esa | IDH_annada = | IDH = | IDH_categoria = | IDH_reng = | còde_país = NL | moneda = [[Èuro]], [[dolar american]] | còde_moneda = EUR, USD | fus_orari = +1, -4 | imne_nacional = {{Bes|«Wilhelmus van Nassouwe»|(en occitan: Guilhem de Nassau)}} | domeni_internet = [[.nl]] | indicatiu_telefonic = 31 | organizacions_internacionalas = }} Los '''Païses Basses<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=129|lenga=oc}}</ref>''' (var. '''País Bas''', '''País Baishs'''; en [[neerlandés]]: ''Nederland'' {{AFI|[ˈneːdərlɑnt]|Nl-Nederland.ogg}}), informalament '''Olanda''' (en neerlandés: ''Holland''), son un [[país]] del lo nòrd d{{'}}[[Euròpa]], amb de [[Reialme dels Païses Basses|territòris]] en [[Cariba]]. Los Païses Basses son constuïts de dotze províncias; confrontan [[Alemanha]] a l'èst, [[Belgica]] al sud, e la [[mar del Nòrd]] al nòrd e a l'èst. La capitala n'es [[Amsterdam]], mas [[L'Aia|L{{'}}Aia]] aculhís lo sèti dels poders publics, aital coma la residéncia de la familha reiala. La lenga oficiala de l'Estat es lo neerlandés, però lo [[frison occidental]] es la segonda lenga de [[Frísia (província)|Frisa]].<ref>{{Ref-web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/erkende-talen/vraag-en-antwoord/erkende-talen-nederland|títol=Welke erkende talen heeft Nederland?|lenga=nl|editor=Rijksoverheid|data=11 de genièr de 2016|consulta=18 de febrièr de 2025}}</ref> Lo neerlandés, l'anglés e lo papiamento son las lengas oficialas de la [[Païses Basses Caribencs|Cariba Neerlandesa]]. Los Païses Basses son lo mai grand país del [[Reialme dels Païses Basses]], qu’agropa tanben [[Aruba]], [[Curaçao]] e [[Sant Martin del Sud]]. Tres illas de las Antilhas fan partida de l’Estat: [[Bonaire]], [[Saba (Antilhas)|Saba]] e [[Sant Eustaqui (Antilhas)|Sant Eustaqui]]. Constituïsson los [[Païses Basses Caribencs]] que la moneda n'es lo [[dolar american]]. == Istòria == [[Fichièr:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|upright|left|[[Guilhèm Ièr d'Orange-Nassau]], cap dels Païses Basses durant la [[Guèrra dels ochanta ans]].]] Jos [[Carles Quint]], emperaire del [[Sant Empèri Roman Germanic]], e rei dels [[Empèri espanhòl|reialmes ispanics]], la region fasiá partida de las Dètz-e-sèt Províncias dels Païses Basses, que compreniá tanben los territòris actuals de [[Belgica]], [[Luxemborg]], e qualques parçans de [[França]] e [[Alemanha]]. La [[Guèrra d'Ochanta Ans]] entre las províncias e Espanha comencèt en 1568. En 1579, la part nòrd de las dètz-e-sèt províncias formèt l'[[Union d'Utrecht]], un tractat ont se prometèron supòrt mutual per la defensa contra l'armada espanhòla. Aquel tractat es considerat coma la fondacion dels Païses Basses modèrnes. En 1581 las províncias del nòrd adoptèron l'Acte d'Abjuracion, la declaracion d'independéncia amb la quala las províncias deposaven oficialament [[Felip II d'Espanha|Felip II]]. La guèrra contunhèt fins 1648, quand lo rei [[Felip IV d'Espanha]] reconeguèt fin finala l'independéncia de las sèt províncias del nòrd amb la [[Patz de Münster]]. Parts de las províncias del sud venguèron ''de facto'' de colònias de la nòva republica. === Provincias Unidas 1581-1795 === [[Fichièr:Jan Steen - Adolf en Catharina Croeser aan de Oude Delft 1655.jpg|thumb|Vida jornalièra durant l'Edat d'Aur Olandesa en una pintura]] [[Fichièr:Dutch Attack on the Medway, June 1667 van Soest RMG BHC0295.jpg|thumb|''Atac olandés a Medway'', en junh de 1667, durant la [[Segonda guèrra anglo-neerlandesa]].]] A partir de l'obtencion de son independéncia d'[[Felip II d'Espanha|Espanha]] en [[1581]], las sèt províncias formèron la Republica de las Sèt Províncias Unidas dels Païses Basses. La republica èra una [[confederacion]] de las províncias de [[comtat d'Olanda|Olanda]], [[comtat de Zelanda|Zelanda]], [[Província de Groninga|Groninga]], [[Província de Frisa|Frisa]], [[avescat d'Utrecht|Utrecht]], [[Overijssel]] e [[Guèldres]]. Totas aquelas províncias èran autonòmas e avián lo sieu pròpri govèrn, l'«Estat de la Província». L'«Estat General», lo govèrn confederat, aviá son sèti a [[L'Aia]] e èra format de representants de caduna de las províncias. La part pauc poblada de [[Drenta]] fasiá partida tanben de la republica, malgrat lo fach qu'èra pas considerada una província. Drenta aviá lo sieu pròpri Estat mas lo sieu cap èra designat per l'Estat General. La republica ocupava tanben las nomenadas Tèrras de la Generalitat (''Generaliteitslanden'' en neerlandés). Aqueles territòris èran governats dirèctament per l'Estat General, es a dire, avián pas d'autogovèrn ni de representant dins lo govèrn confederat. La majoritat d'aqueles territòris foguèron ocupats durant la guèrra dels ochanta ans. Èran majoritàriament catolics e èran usats coma zòna de seguretat entre la Republica e los [[Païses Basses espanhòls]]. Lo país venguèt un dels poders maritims e economics màgers del sègle XVII. durant l'[[Edat d'Aur Olandesa]] (''Gouden Eeuw'') s'establiguèron de colònias e de mercats dins lo mond entièr (lo nomenat [[Empèri neerlandés]]). S'establiguèron de poblaments en [[America del Nòrd]] en començant per la fondacion de [[Nòva Amsterdam]], subre l'actuala [[Manhattan]], en 1614. En [[Sud-Africa]] se creèt lo poblament de la [[Colònia del Cap]] en 1652. durant lo sègle XVII, la populacion neerlandesa s'aumentèt cap a 1,5 a 2 milions.'''<ref>La màger part de la populacion del país durant aquel periòde demorava en las regions d'Olanda e Zelanda. Aquelas regions experimentèron una explosion de populacion entre los ans 1500 e 1650 de {{formatnum:350000}} a {{formatnum:1000000}} d'abitants. Posteriorament, la populacion s'anivelèt e la populacion totala del país restèt suls 2 milions durant lo sègle XVIII; De Vries and Van der Woude, pp. 51-52</ref> Fòrça istorians economics mencionan los Païses Basses coma lo primièr país [[capitalisme|capitalista]] del mond. L'Euròpa modèrna primairenca aguèt la vila comerciala mai rica e la primièra [[borsa]] a temps complit a [[Amsterdam]]. L'inventivitat dels comerçants menèt a las primièras [[assegurança]]s e de plans de pensions, aital coma autres fenomèns mens benignes coma las primièras ondadas d'especulacion economicas. La primièra granda inflacion foguèt la ''Tulipamania'' dels ans 1636-1637, e segon Murray Sayle, lo primièr especulador economic mondial [[Isaac le Maire]], que forcèt una casuda dels prèses de las accions per las crompar après jol prètz de mercat.<ref>"Japan Goes Dutch", ''London Review of Books'' ([[2001-04-01]]). 3-7.</ref> La republica comencèt de declinar a la fin del sègle XVIII, a causa de la competéncia economica d'[[Anglatèrra]] e a la longa rivalitat de las doas principalas faccions de la societat olandesa, los ''Staatsgezinden'' (Republicans) e los ''Prinsgezinden'' (''Realistas'' o ''Orangistas''). === Jos l'influéncia francesa 1795-1815 === En [[19 de genièr]] de [[1795]], un jorn après que lo «stadhouder» [[Guilhèm V d'Orange-Nassau]] fugiguèsse en Anglatèrra, foguèt proclamada la ''Bataafse Republiek'' ([[Republica Batava]]), menant los Païses Basses a un [[estat unitari]]. De 1795 a 1806, la Republica Batava convertiguèt los Païses Basses en una [[republica]] en seguissent lo modèl de la [[Primièra Republica Francesa]]. De 1806 a 1810, lo ''Koninkrijk Holland'' ([[Reialme d'Olanda]]) foguèt establit per [[Napoleon Bonaparte]] coma un reialme mariòta governat per lo sieu fraire, [[Loís Bonaparte]], pr'amor de controtlar los Païses Basses de forma mai eficienta. Lo nom de la província pus coneguda, [[Reialme d'Olanda|Olanda]], foguèt causit per representar lo país entièr. Lo Reialme d'Olanda compreniá l'airal dels actuals Païses Basses, levat Limborg e d'unas parts de Zelanda, qu'èran de territòris franceses. En 1807, la prussiana [[Frisa Oriental]] e [[Jever]] foguèron apondudas al reialme. En [[1809]] malgrat tot, après l'invasion anglesa, Olanda aguèt de cedir totes los sieus territòris situadas jol riu [[Ren]] a França. Lo rei Louis Napoleon acompliguèt pas las expectativas de Napoleon —ensagèt de servir los interèsses dels olandeses en luòc dels del sieu fraire— e li calguèt abdicar lo [[1 de julhet]] de [[1810]]. Li succediguèt lo sieu filh de cinc ans [[Napoleon Louis Bonaparte]]. Aquel regnèt coma Loís II durant dètz jorns mentre que l'emperaire Napoleon Bonaparte ignorèt l'ascenscion del sieu jove nebot al tròn. L'emperaire envièt una armada per ocupar lo país e dissolguèt lo Reialme d'Olanda. Los Païses Basses venguèron alavetz part de l'Empèri Francés. Aquel periòde durèt de 1810 a 1813, quand Napoleon foguèt derrotat a la [[Batalha de Leipzig]]. === Reialme dels Païses Basses === Lo filh de Guilhèm V d'Orange-Nassau, [[Guilhèm I dels Païses Basses]], tornèt als Païses Basses en 1813 per venir prince sobeiran dels Païses Basses. Lo [[16 de març]] de [[1815]], lo prince sobeiran venguèt rei dels Païses Basses. En 1815, al [[Congrès de Viena]] se formèt lo [[Reialme Unit dels Païses Basses]], qu'estendèt los Païses Basses amb [[Belgica]] per fin de crear un estat fòrt al nòrd de França. En mai, Guilhèm venguèt per eiretatge [[Grand Ducat de Luxemborg]]. Lo Congrès de Viena autregèt Luxemborg a Guilhèm coma proprietat personala en escambi de las siás possessions alemandas de [[Nassau-Dillenburg]], [[Siegen]], [[Hadamar]] e [[Diez]]. Belgica se rebellèt e obtenguèt la siá independéncia en [[1830]], mentre que l'union personala entre Luxemborg e los Païses Basses foguèt separada en 1890, quand [[Guilhèm III dels Païses Basses]] moriguèt sens descendents masculins. La [[lei salica]] empachèt que la siá filha [[Guilhemina I dels Païses Basses]] venguèsse Grand Duquessa. Alavetz, lo tròn de [[Luxemborg]] passèt de l'Ostal d'Orange-Nassau a l'Ostal de Nassau-Weilburg, una autra branca de l'Ostal de Nassau. [[Fichièr:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|thumb|[[Nòva Amsterdam]] en 1664, abans que foguèsse escambiada amb [[Surinam]] pels britanics que la nomenèron [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]].]] Lo poblament olandés màger mar enlà foguèt la Colònia del Cap. Foguèt creat per Jan van Riebeeck al nom de la Companhiá Olandesa de las Índias Orientalas a la [[Ciutat del Cap]] (en neerlandés Kaapstad) en 1652. Lo Prince d'Orange consentiguèt a l'ocupacion e al contraròtle britanic de la Colònia del Cap en 1788. Los Païses Basses possedissián tanben d'autras colònias, mas los poblaments olandeses en aqueles territòris èran limitats. Las mai importantas èran las de las [[Índias Orientalas Neerlandesas]] (uèi [[Indonesia]]) e [[Surinam]] (Surinam foguèt escambiat amb los britanics contra la vila de [[Nòva Amsterdam]], uèi la vila de [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]]). Aquelas colònias foguèron en primièr luòc administradas per la [[Companha neerlandesa deis Índias orientalas|Companhiá Olandesa de las Índias Orientalas]] e la [[Companhiá Olandesa de las Índias Orientalas]], ambedoas entrepresas privadas collectivas. Tres sègles mai tard aquelas companhiás aguèron de problèmas economics e dins los territòris ont elas operavan lo contraròtle foguèt assumit pel govèrn neerlandés (en 1815 e 1791 respectivament). Venguèron alavetz oficialament de colònias. Pendent aquel periòde colonial los Païses Basses s'impliquèron activament dins lo comèrci d'esclaus. Pendent lo sègle XIX, los Païses Basses s'industrializèron lentament, comparat amb los sieus païses vesins, principalament a causa de la granda complexitat que significava modernizar las siás infrastructuras, consistentas dins de grands canals d'aiga e la granda fisança que la siá indústria aviá en l'energia del vent. E mai que los Païses Basses demorèsson neutres pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]], aguèron un ròtle notable.<ref name="Abbenhuis, Maartje M 2006">Abbenhuis, Maartje M. The Art of Staying Neutral. Amsterdam: Amsterdam UP, 2006.</ref> Lo [[Alfred von Schlieffen|Comte Schlieffen]] aviá previst d'ocupar los Païses Basses mentre qu'avançava cap a França. Aquel plan foguèt cambiat contra Helmuth von Moltke lo Jove amb l'intencion de manténer la neutralitat olandesa. Aquela foguèt essenciala per la subrevivença alemanda fins lo blocatge dels [[Estats Units]] e Granda Bretanha de 1916 quand l'importacion de produches a travèrs dels Païses Basses foguèt pas mai possible. Malgrat tot, Olanda siguèt neutra durant la comtessa, mercés a la siá diplomacia e la siá abiletat pel comèrci.<ref name="Abbenhuis, Maartje M 2006"/> === La Segonda Guèrra Mondiala === [[Fichièr:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|right|thumb|[[Rotterdam]] après los atacs aerians alemands lo 1940.]] Los Païses Basses ensagèron se manténer tanben neutrales durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Malgrat tot, l'[[Alemanda nazi]] ocupèt los Païses Basses lo 1940 durant la siá campanha de l'Euròpa Occidentala e lo país capitulèt dins solament cinc jorns. Lo reialme coma tal, contunhèt la guèrra dempuèi lo sieu empèri colonial e lo govèrn contunhèt en lo sieu exili a [[Londres]]. Durant l'ocupacion, a l'entorn de 100.000 [[josieu]]s olandeses<ref>[https://web.archive.org/web/20171222051818/http://www.westerbork.nl/site1.2/English/KAMP/k08.html]</ref> foguèron portats a camps de concentracion a [[Alemanha]], [[Polonha]] e [[Checoslovaquia]]. Quand aqueles camps foguèron liberats, solament 876 n'avián subreviscut. Lo govèrn en l'exili perdèt lo contraròtle de la siá mai granda colònia, las [[Índias Orientalas Neerlandesas]] (Indonesia), a mans de l'[[Empèri Japonés]] en març de 1942. Un còp acabat la guèrra, Indonesia proclamèt la siá independéncia, qu'atenguèt lo [[1949]]. La familha reiala dels Païses Basses se transportèt eventualament a [[Ottawa]] tot en esperant la desliurança dels Païses Basses, e la princessa Margarida nasquèt durant aquel exili canadian. Lo 1944-45, l'armada canadiana foguèt la responsabla de liberar la màger part dels Païses Basses de l'ocupacion alemanda. === Istòria recenta === [[Fichièr:Inpoldering Flevoland.gif|thumb|Los trabalhs de [[Zuiderzee]] se desvolopèron entre 1920 e 1975 e portèron a la creacion d'una nòva província. Aquela foguèt creada lo 1986 amb lo nom de [[Flevoland]].]] Après la guèrra, l'economia olandesa prosperèt, en daissant l'èra enrè de neutralitat e en se sarrant dins los sieus estats vesins. Los Païses Basses foguèsson unes dels fondators del [[Benelux]] ('''Be'''lgica, '''Ne'''therlands (Païses Basses) e '''Lux'''emborg), e foguèt un dels 12 fondators de l'[[OTAN]] e un dels 6 fondators de la [[Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr]], la qu'evolucionèt, a travèrs de la [[Comunautat Economica Europèa]], cap a la [[Union Europèa]]. La darrièra granda inondacion als Païses Basses venguèt en febrièr de 1953, quand una granda tempèsta provoquèt l'escrancament de divèrsas barrièras al sud-oèst dels Païses Basses. Mai de 1.800 personas s'estofèron. Lo govèrn neerlandés decidiguèt crear un important programa de trabalhs (''Deltawerken'', Trabalhs del Delta) per protegir lo país davant futuras inondacions. Los trabalhs s'esperlonguèron pendent mai de trenta ans. Als ans 60 e 70 lo país visquèt una epòca de cambiament cultural. Mai que mai los joves refusèron las tradicionalas linhas religiosas e classisaes e pressionèron en favor de nòus cambiaments en matèria de dreches de las femnas, sexualitat, desarmament o temas mitan-ambiental, que portèron a liberalizar de tèmas coma la politica de drògas, l'[[eutanasia]] o las questions ligadas a l'[[omosexualitat]]. == Politica == [[Fichièr:Mark Rutte-6.jpg|thumb|250px|Lo primièr ministre [[Mark Rutte]].]] Los Païses Basses forman una [[monarquia constitucionala]] amb un sistèma [[Parlament|parlamentari]] de govèrn, e las siás politicas liberalas an cridat l'atencion mondiala particularament dins l'airal de consum de drògas, [[prostitucion]] e [[eutanasia]].<ref>{{Cita web| url = http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1043887,00.html | títol = Huyendo de la muerte | an = 2003 | òbra = [[Deutsche Welle]] 27 de novembre de 2003 | accès = 10 de març de 2008 | idioma = espanhòl}}</ref> Lo país se descriu coma un estat de consolidacion politica-sociala, en arribant quitament a se projectar coma un ''[[statu quo]]'' dels païses del mond. Las [[politica]]s de la siá govèrn se caracterizan per un esfòrç a aténher ample consens en decisions importantas, dins de la comunitat politica e de la societat integralament. L'Estat se caracteriza de mai politica e socialament per reformar d'institucions coma la [[familha]] e permetre amb aiçò l'intrada de nòvas manièras de convivéncia sociala tala coma lo [[matrimòni]] del meteis sèxe, la [[transexualitat]]<ref>https://web.archive.org/web/20120523045304/http://www.atandalucia.org/2011/09/una-nina-transexual-comparte-su.html?spref=fb</ref>, la prostitucion, la [[clonatge]], l'eutanasia e l'usatge de drògas recreacionalas. Dins de la siá conformacion politica, la [[Beatritz dels Païses Basses|Reina]] exercís lo [[poder executiu]] e ratifica la liura eleccion del [[Primièr Ministre]] pel pòble. Lo [[poder legislatiu]] es representat pel que fins uèi jorn se nomenan Estats Generales ([[Parlament]]), las que consistisson en doas camèras de representacion legislatiua.<!-- Lo [[poder judicial]] es representat per las Assembladas Provisòrias, las que son tanben eligidas per sufragi dirècte.--> Se regís cossent a l'Estatut del Reialme de [[1954]] e a la [[Constitucion]] de [[1815]], los que son estats reformats en innombrabla quantitat d'escasenças. Lo [[sufragi masculin]] s'implantèt en [[1917]] e lo [[sufragi universal|universal]] en [[1919]]. == Geografia == Lo Reialme dels Païses Basses se compausa de 4 Estats : * Los [[Païses Basses]] (que dempuèi lo [[10 d'octobre]] de [[2010]] inclauson los [[Païses Basses Caribencs]] : [[Bonaire]], [[Saba]] e [[Sant Eustaqui]]) * [[Aruba]] * [[Curaçao]] * [[Sint Maarten]] === Províncias === {{Lópia|Províncias dels Païses Basses}} [[Fichièr:Païses basses.jpg|thumb|350px|right|Mapa dels Païses Basses]] Los Païses Basses an 12 províncias : * [[Brabant Septentrional]] (Noord-Brabant) * [[Drenta]] (Drenthe) * [[Flevoland]] * [[Frisa (província)|Frisa]] (Friesland) * [[Groninga (província)|Groninga]] (Groningen) * [[Guèldres]] (Gelderland) * [[Limborg (Païses Basses)|Limborg]] (Limburg) * [[Olanda Meridionala]] (Zuid-Holland) * [[Olanda Septentrionala]] (Noord-Holland) * [[Overijssel]] * [[Utrecht (província)|Utrecht]] * [[Zelanda]] (Zeeland) {{Clr}} == Economia == {{Veire|Economia dels Païses Basses}} Los Païses Basses an una modèrna [[economia de mercat]]. Actualament, malgrat aver perdut la màger part de las siás possessions d'otramar, lo país manten lo sieu estatus de poténcia comerciala e possedís e mai lo pòrt maritim de màger movement dins lo mond, [[Rotterdam]]. L'activitat [[indústria|industriala]] a lo sieu fondament en lo tractament de noiduras, la produccion de quimics, la refinatge de [[petròli]] e la produccion de maquinària electrica. Lo sieu sector agricòla es fòrça mecanizada e ocupa pus de 4% de la fòrça laborala, mas, provesís enòrmas excedents que son utilizats en l'indústria de tractament de noiduras e d'autras son destinats a l'[[exportacion]]. == Cultura == == Bibliografia == == Vejatz tanben == == Ligams extèrnes == {{Commons|Netherlands|Païses Basses}} {{Païses d'Euròpa (COE)}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Païses Basses|*]] 2pzy3w3b1lvgp555rq7rpt62dupxk8t 10 7797 2502726 2502195 2026-06-14T10:45:34Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2502726 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:2023-10-07_ratiopharm_Ulm_gegen_ALBA_Berlin_(Basketball-Bundesliga_2023-24)_by_Sandro_Halank–067.jpg|right|150px</imagemap> * [[13 de junh]] de [[20206]]: l’[[Aubanha|aubanhòl]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de Nòva Iòrc. (imatge) * [[24 de mai]] de [[2026]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]]. {{clr}} <noinclude> * [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> 7gpx6xb90aodatinx4nrm9y5ogwfg3t 2502727 2502726 2026-06-14T10:45:54Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2502727 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:2023-10-07_ratiopharm_Ulm_gegen_ALBA_Berlin_(Basketball-Bundesliga_2023-24)_by_Sandro_Halank–067.jpg|right|150px</imagemap> * [[13 de junh]] de [[2026]]: l’[[Aubanha|aubanhòl]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de Nòva Iòrc. (imatge) * [[24 de mai]] de [[2026]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]]. {{clr}} <noinclude> * [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> 2okjdfpsd6y6dbnyd3sm98ja3da2s72 2502728 2502727 2026-06-14T10:51:20Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2502728 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:2023-10-07_ratiopharm_Ulm_gegen_ALBA_Berlin_(Basketball-Bundesliga_2023-24)_by_Sandro_Halank–067.jpg|right|150px</imagemap> * [[13 de junh]] de [[2026]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de Nòva Iòrc. (imatge) * [[24 de mai]] de [[2026]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]]. {{clr}} <noinclude> * [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> 9flsdaeww7sge2a81p6olrl8lshnmcr 2502729 2502728 2026-06-14T11:38:32Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2502729 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:2023-10-07_ratiopharm_Ulm_gegen_ALBA_Berlin_(Basketball-Bundesliga_2023-24)_by_Sandro_Halank–067.jpg|right|150px</imagemap> * [[13 de junh]] de [[2026]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. (imatge) * [[24 de mai]] de [[2026]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]]. {{clr}} <noinclude> * [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> j2zemj8005ic6ik709s11z5z24efucn 0 15559 2502628 2502626 2026-06-13T13:28:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Mecanica e gravitacion */ 2502628 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] li0r01087d70x6e89b5qenxt1ha0bxs 2502630 2502628 2026-06-13T13:38:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* Mecanica e gravitacion */ 2502630 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref naoe="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref naoe="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] l2005ga2uhfg52dliz48rhz56qzgxu2 2502631 2502630 2026-06-13T13:39:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Mecanica e gravitacion */ 2502631 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 1m9231gn0h31zs2zvxbirw98ypomivj 2502633 2502631 2026-06-13T13:56:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Matematicas */ 2502633 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica modèrna. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] td5ok8c6e6s6qayyzf1q3pw3uftza36 2502634 2502633 2026-06-13T13:57:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Matematicas */ 2502634 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica modèrna<ref>Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] nylobl91ls0xvuaa7gulahkej1qeflz 2502635 2502634 2026-06-13T13:59:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* Matematicas */ 2502635 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica modèrna<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] sqxhclm552cwlom80l1qcxtl8p4dzgs 2502636 2502635 2026-06-13T14:01:13Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2502636 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica modèrna<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 995fvac1e2a020pa9b53q2oxy25w4ee 2502637 2502636 2026-06-13T14:01:44Z Nicolas Eynaud 6858 /* Matematicas */ 2502637 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] ashghf9ff12nk4wko371eq26ciro2a5 2502638 2502637 2026-06-13T14:03:26Z Nicolas Eynaud 6858 /* Mecanica e gravitacion */ 2502638 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 0uwnfrbwhqcfm6hgvzfyle2368oz8qy 2502640 2502638 2026-06-13T14:17:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Matematicas */ 2502640 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Nawton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de foncions e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] gp55mbx57wio5jez9jb5zc0ys4787sv 2502643 2502640 2026-06-13T15:23:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Matematicas */ 2502643 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Nawton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de foncions e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de Leibniz, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] msh91l9e4vi7un6h2nlo0cjd66ciaz9 2502644 2502643 2026-06-13T15:23:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* Matematicas */ 2502644 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Nawton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de foncions e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] fhqnqrwewt8qpwq7vaf8mtw1hz32ea3 2502646 2502644 2026-06-13T15:27:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Matematicas */ 2502646 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Nawton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 2bj3byaxmt3tl0x7x4k05heqvaaxa22 0 22477 2502665 2288218 2026-06-13T19:26:09Z Alaric 506 44932 2502665 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Fulleda''' ei un municipi catalan de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], plaçat ar extrèm èst d'aguesta comarca administrativa, ath territòri dera [[Segarra]] istorica, termierèr damb era [[Conca de Barberà]]. Eth poblament ei acorropat en nuclèu urban (560&nbsp;m) ath interfluvi des vaths dera Granada e es Escortals. Ara localitat i a un monument a Agustina Saragossa e Domènech, Agustina d'Aragon, es pairs dera quau èren dera poblacion, a on tanben i neisheren diuèrs germans sòns. Era basa economica deth pòble ei era [[agricultura]], basada fondamentalament ena [[vinha]], er [[olivièr|olivèr]] e er [[ametlièr|amelhèr]], damb quauqua preséncia que semble amendrir deth granatge, tot i que tanben i a un parelh de granges e quauqua petita [[industria]] (hustaria e productes quimics, recentament barrada). Eth territòri de Fulleda, includit alavetz semble laguens deth de [[Tarrés]], siguec cedit per [[Raimon Berenguièr IV]] a Ramon de Boixadors en [[1149]]. Es tèrres des Boixadors e d'auti proprietaris per diuèrses donacions anèren en tot passar ath [[monastèri de Poblet]]. En periòde deth [[sègle XIII]] ath [[sègle XV]] s'assolidèc progressivament eth domeni de Poblet sus era localitat que s'alongarie enquia principis deth [[sègle XIX]]. {{Entpopcat}} == Ligams == *[http://fulleda.ddl.net/ Pagina web der Ajuntament] *[https://web.archive.org/web/20070311002703/http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=2509780001 Informacion dera Generalitat de Catalonha] *[http://www.idescat.es/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25097 Informacion der Institut d'Estadistica de Catalonha] * [https://web.archive.org/web/20060101100229/http://es.geocities.com/santiarbos/vocabularifulleda.html Vocabulari locau] ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} dapsopfmfpm1d4cn5adkquvt527tzwg 0 45400 2502716 2035533 2026-06-14T06:25:00Z Alaric 506 44932 infobox subdivision administrativa 2502716 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Innsbruck''' es la capitala del ''Land'' de [[Tiròl (Land)|Tiròl]], en [[Àustria]]. Situada dins l'oèst del país, dins una val al còr dels [[Aups]] ; es la segonda pus granda vila dels Aups après [[Grenòble]]. Es traversada pel riu [[Inn (riu)|Inn]] que li donèt son nom amb lo mot ''Brücke'' (lo ''pont'' en [[alemand]]) e significa ''Lo pont sus Inn''. Es la cinquena vila d'Àustria del punt de vista de la populacion, après [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Graz]], [[Linz (Autriche)|Linz]] e [[Salzborg]]. La vila compta {{formatnum:130,894}} abitants en 2016, aperaquí {{formatnum:190000}} amb l'aglomeracion. Lo dinamisme e lo poder d'atractivitat d'Innsbruck dins la region son per part deguts al [[torisme]] ([[espòrts d'ivèrn]]), refortissent encara son ròtle economic e cultural regional (Universitat, vila de congrès). En 1964, la vila a recebut lo [[prèmi d'Euròpa]]. Aculhiguèt tanben los [[jòcs olimpics d'ivèrn]] dos còps en [[jòcs olimpics d'ivèrn de 1964|1964]] e [[jòcs olimpics d'ivèrn de 1976|1976]]. {{commons|Innsbruck}} [[Categoria:Vila d'Àustria]] [[Categoria:Vila olimpica]] bot5cmcnlphb5dqxw3uzwjm0aymhs4q 0 65250 2502680 2502102 2026-06-14T00:36:35Z ~2026-34898-29 63953 /* */ "iu" e "iau" se neutralizan en lemosin 2502680 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Miuvachas | nom2 = ''Millevaches'' | lògo = cap | imatge = Millevaches, l'Eglise et le Monument aux Morts.jpg | descripcion = | escut = Blason_ville_fr_Millevaches_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = {{Montanha Lemosina}} | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Canton de Suornac|Suornac]] | insee = 19139 | cp = 19290 | cònsol = Sylvie Prabonneau | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = Comunautat de comunas Bugeat - Sornac - Millevaches au Cœur | longitud = 2.09611111111 | latitud = 45.6422222222 | alt mini = 800 | alt mej = | alt maxi = 956 | km² = 11.54 | gentilici = miuvachièr |}} '''Miuvachas'''<ref>segon https://web.archive.org/web/20200302211744/http://www.bn-limousin.fr/archive/files/095c25361f3aa9583c3280ce8d85df3d.pdf p.238, e tanben: https://la-biaca.org/items/show/277</ref> (oficialament en [[francés]] ''Millevaches'') es una [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins la [[Montanha Lemosina]] e lo [[Replanat de Miuvachas]]. Es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[Region francesa|region]] de la [[Novèla Aquitània]], ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]. ==Geografia== Comuna situada dins lo [[Massís Centrau]] qu'aperten au [[parc naturau regionau de Miuvachas en Lemosin]]. Lo vilatge de Miuvachas se es lo chapluec de comuna pus naut de lo Lemosin, quilhat entre 890 e 920 mètres d'altitud. Se situa sus l'[[aigavèrs]] entre los afluents de [[Léger]] e los de [[Dordonha]]. Au nòrd, [[Vinhana]] a la font a aperaquí 4 km dau borg, au sud, [[Vesera]], Luseja e Triosona son tot just distantas de 3 a 5 quilomètres. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=19139 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Sylvie Prabonneau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19139 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=105 |1968=113 |1975=86 |1982=79 |1990=76 |1999=82 |2004= |2005= |2006=89 |2007=90 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|139}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Montanha Lemosina]] [[Categoria:comuna de la Montanha Lemosina]] dyiye465xkktlrfuefsms455ju6tjqb 0 69533 2502650 2421356 2026-06-13T16:25:39Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502650 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Forest on Barro Colorado.png|thumb|250px|Selva intertropicala a Barro Colorado, (selva del Darien) [[Panamà]] - [[Colómbia]] ]] La '''selva pluviala''', '''bòsc umid''' o '''selva umida''', es un [[biòma]] caracterizat per de precipitacions abondantas durant tot l'an, amb de minimalas compresas entre 1750 e 2000 mm, e un clima amb de temperaturas enauçadas. Aquestes tipes de bòsques son caracterizats per la preséncia d'arbres nauts e espés, amb una granda diversitat d'espècias. La [[zòna de convergéncia intertropicala]], a un ròtle significatiu, pr'amor qu'en granda part es la responsabla de la creacion d'aquestes tipes de biòmas de la [[Tèrra]]. [[Fichièr:Daintree Rainforest.JPG|thumb|La selva Daintree a [[Queensland]], [[Austràlia]].]] Aperaquí 40 a 75% de totas las [[espècia (biologia)|espècias]] de la [[Tèrra]] son nadivas de la selva.<ref>https://web.archive.org/web/20081205135329/http://www.rainforests.net/variables.htm web de rainforests.net accés 04-01-2009</ref> S'es calculat que mantun milions d'espècias de plantas, d'insèctes, e de [[Micròbi|microorganismes]], encara son a descobrir. Las selvas pluvialas son nomenadas las "joias de la Tèrra", e la "[[farmacia]] mai granda del mond", pr'amor que s'i es descobèrt mai d'un quart dels [[medicament]]s naturals.<ref>[http://www.animalcorner.co.uk/rainforests/rainforests.html]</ref> Las selvas produson 28% d'[[oxigèn]] per [[fotosintèsi]] a partir de [[dioxid de carbòni]]. La vida dins lo [[sotabòsc]] d'una selva pluviala se tròba restrencha en fòrça airals e se redutz a l'existéncia d'organismes descompausaires de fuèlhas pr'amor de la manca de [[lutz]] al nivèl del sòl. Aquò fa que siá possible de caminar pel bòsc. Se lo [[fuèlha|fulhatge]] del brancatge es destruit o degalhat, la tèrra es d'aviat colonizada per un dens embolh vegetal en creissença, [[arbust]]s e arbrilhons. == Ecologia == [[Fichièr:LeafAnt.jpg|thumb|right|240px|Las [[formiga]]s talhadoiras de fuèlhas son los principals erbivòrs dins la màger part de las selvas sud-americanas]] S'estima que mai de 40% de l'oxigèn produit e utilizat sus Tèrra proven d'aquestes espacis vegetals, e mai que coma o avèm dit, lo bilanç net siá aproximativament de zèro. Pasmens, son estats objècte de aclaridas e talhas non discriminadas dempuèi mai d'un sègle, çò que reduguèt rapidament son aira pel mond entièr. Dins lo decenni de 1990, s'estima que i aguèt una reduccion annadièra de {{unitat|58000|[[quilomètre carrat|km²]]}}; 14% de la superfícia de la Tèrra èra cobèrta de selvas primàrias, a l'ora d'ara, aqueste percentatge s'es reduit sonque a 6% e al ritme actual de [[desforestacion]], aquestas auràn desaparegut d'aicí 40&nbsp;ans. Las selvas primàrias son reemplaçadas per una vegetacion segondària de creissença rapida mas d'un interès menor del punt de vista de la conservacion dels ecosistèmas. Los biologistas considèran qu'una granda quantitat d'espècias son condemnadas a l'extincion — benlèu mai de {{formatnum:50000}} l'an — pr'amor de l'eliminacion del sieu abitat. Lo bilanç de [[Dioxid de carbòni|CO₂]] e O<sub>2</sub > d'[[Amazonas]] sens perturbacion es nul, mas quand talham e cremam la fusta, aqueste equilibri se romp, absorbent de grandas quantitats d'oxigèn e desliurant d'enòrmas quantitats de CO<sub>2</sub >. S'estima que la selva amazonica conten 1,1 · 10¹¹ tonas de carbòni absorbit de l'atmosfèra. Podriam resumir las caracteristicas de la vegetacion de selva per: * [[Clima]]: caud umid (Af dins la nomenclatura de Köppen). * [[Temperatura]] mejana annadièra: oscilla entre 27 e {{unitat|29|°C}}, e mai a {{unitat|400|m}} d'altitud o un chic mai. * [[Altitud]]: se tròba normalament al nivèl de la tèrra cauda. Se se tròba a d'estatges superiors, se deu parlar de selvas montanhosas o selvas anivoladas. * [[Precipitacion]]s mejanas annadièras oscillant entre 1500 a {{unitat|2000|mm}} e {{unitat|3000|[[millimètre|mm]]}} o mai. Dins lo cas del limit inferior cal precisar qu'aquestas pluèjas devon èsser fòrça plan repartidas tot l'an, çò que fa referéncia sonque a de climas amb una localizacion fòrça especifica. == Desboscament == {{Article principal|Desboscament}} Las selvas tropicalas e temperadas son estadas somesas a de talhas severas e a l'agricultura durant lo [[sègle XX]] e l'aira cobèrta per las selvas a l'entorn del mond son en diminucion continuala. Los biologistas an calculat que lo nombre de grandas espècias que se son estenchas son possiblament mai de {{formatnum:50000}} l'an; a aquesta proporcion, ditz [[E. O. Wilson]] d'Harvard University, un quart o mai de tota las espècias de la Tèrra se podrián exterminar dins 50&nbsp;ans que venon pr'amor de la supression d'abitat amb la destruccion de las selvas. Un autre factor que provòca la pèrda de selva es l'expansion dels airals urbans. La Selva litorala que creis al long d'airals costièrs d'Austràlia orientala es ara rara pr'amor del creissement linear per aculhir la demanda del torisme de solelh e de plaja. Los bòsques s'essent destruits a un ritme rapid, gaireben 90% de la selva d'Africa Occidentala es estada destruida dempuèi l'arribada d'umans fa 2000 ans, Madagascar a perdut dos tèrçes de sa selva pluviala originala. Amb los indèxes actuals las selvas tropicalas en [[Indonesia]] desapareisseràn en 10&nbsp;ans e en [[Papoa-Nòva Guinèa]] en 13 a 16 ans. En divèrses païses, en particular en [[Brasil]], la desforestacion foguèt declarada una urgéncia nacionala. La desforestacion d'[[Amazonia]] aumentèt de 69% entre 2007 e 2008 en dotze meses, segon las donadas oficialas del Govèrn. La desforestacion podriá destruire o damatjar grevament gaireben 60% de la selva amazonica en 2030, segon un nòu rapòrt de WWF. Pasmens, lo 30 de genièr de 2009, dins un article del [[New York Times]] se declarèt: "Per una estimacion, per cada acre de selva tropicala perdut cada an, mai de 50 ectaras de nòus bòsques creisson jol tropic ..." Lo nòu bòsc inclutz los bòsques segondaris en tèrras d'ancianas culturas e los bòsques degradats. === Caracteristicas === La totalitat d'aquestas zònas representan aproximativament 17 milions d'ectaras de forèst, valent a dire a l'entorn de 20% del total mondial. Aqueste [[biosistèma]] es compausat per una granda quantitat d'espècias vegetalas e animalas. S'establisson de relacions de concurréncia per la lutz que constituís lo principal [[factor limitant]] per aquò aquestas selvas son ricas en [[epifit]]s e [[liana]]s parasitas. Fòrça arbres an de contrafòrts. La [[temperatura mejana]] sempre supera los 20 [[Gra Celsius|grases Celsius]], la variacion de las temperaturas jornadièras es major que l'interanuala e la pluviometria generalament compresa entre 1500 e 4000 litres. Una de las caracteristicas principalas es la [[biodiversitat]] vegetala e animala. A l'entorn de 60% de totas las [[espècias]] del planeta se tròban en aqueste [[ecosistèma]] extremament amenaçat. == Vegetacion == Lo sòl, aqueste ecosistèma conten 70% de las espècias vegetalas conegudas. La sieuna vegetacion, caracterizada per l'estratificacion verticala, es nautament dominada per las plantas, subretot las espècias de flors e los arbres. Se pòdon trobar entre 80 e 200 espècias d'arbres per [[ectara]] pels bòsques tropicals madurs. Pasmens, trobarem rarament mai que dos individús de la meteissa espècia per ectara. Mai d'una o doas espècias podràn pas èsser dominantas, levat dins de sectors especifics coma los [[palun]]s. Las fuèlhas an en general las extremitats fòrça alongadas que permeton d'accelerar l'evacuacion de l'aiga amor que l'aiga estancada priva de las foncions respiratòrias e assimiladoiras de l'arbre e afavorís las plantas epifitas. I a paucs brotons amor que i pas de mala sason a superar. Quand existisson, son protegits per de pèls, fuèlhas segondàrias. === Epifit === {{Article principal|Epifit}} [[Fichièr:Epiphytes costa rica santa elena.jpg|thumb|right|200px|Arbre que supòrta sus lo tronc e las brancas, de nombrosas plantas epifitas dins lo ''Parc Santa Elena'' de [[Còsta Rica]]]] Lo tèrme de [[planta epifita]] se referís a tota [[planta]] que creis subre un autre vegetal, l'utilizant solament coma supòrt, mas que lo [[parasit]]a pas. Aquestas plantas son nomenadas de còps "plantas aerianas", pr'amor que rasigan pas sus lo [[sòl]]. Malgrat aquò, existisson fòrça espècias d'[[algas]], inclusent las marinas, que son epifitas sobre d'autras espècias aqüaticas ([[Magnoliophyta|angiospèrmes]]). Las epifitas utilizan la [[fotosintèsi]] per se porgir d'energia e (las que son pas aqüaticas) obtenon l'umiditat de l'aire o de la pluèja que se depausa subre la superfícia del seu [[amfitrion]]. Las [[rasic (botanica)|rasics]] se pòdon desvolopar primariament per adesion e las estructuras especializadas (coma las esquamas e copas) son las que recuèlhon e mantenon l'[[umiditat]]. Las plantas epifitas parasitan pas lo sieu anfitrion, mas creisson independentament en l'utilizar unicament coma supòrt físic. L'avantatge mai evident respècte a las autras èrbas restrenchas a la tèrra es que recebon mai de lutz dins los ecosistèmas de bòsques ombroses e se mantenon luènh dels [[erbivòr]]s. Malgrat aquò se pòdon desvolopar amb tanta densitat que arriban a damatjar la planta amfitriona. Las epifitas pus conegudas son las [[mofa]]s, los [[liquèn|liquèns]], las [[Orchidaceae|orquidèas]], las [[falguièra]]s e las [[bromeliacèas]] (coma la famosa ''[[Tillandsia]]''), e mai que se pòscan trobar dins totes los grops principals del [[planta|regne vegetal]]. Las acumulacions de grandas epifitas se fan pus abondantament dins las selvas umidas tropicalas e bòsques temperats plujoses, mas tant liquens coma mofas se tròban pertot ont i a d'arbres. Las epifitas son una de las sièis subdivisions de las [[Forma vitala de Raunkjaer|formas vitalas de Raunkjaer]]. == Tipes de selvas pluvialas == Existisson diferents tipes de selvas pluvialas: la [[selva tropicala]], que se pòt diferenciar en equatoriala e subtropicala; e la [[selva pluviala temperada]].<ref>{{Ref-livre | cognom = Strahler | nom = Arthur N | títol = Geografía Física | edició = 6a edició | data = 1982 | editorial = Omega | lloc = Barcelona | pàgines = pàg. 372-378 | isbn = 84-282-0351-2}}</ref> La pluviïsilva equatoriala (o tropicala) es localizada en zònas prèpa de l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]]. Se caracteriza per un clima unifòrme amb temperaturas sempre nautas e precipitacions abondantas durant tot l'an amb un grand excedent d'aiga. Los arbres son nauts e son fòrça jonchs de tal biais qu'an pas de brancas en la part inferiora e los brancatges son contunhós projectant una ombra fòrça espessa. La pluviïsilva tropicala (o subtropicala) es localizada al litoral de subrevent entre 10° e 25° de [[latitud]], on existís un cicle annal de pluèjas amb una longa sason umida qu'altèrna amb una aura de pluèjas escassas e de temperatura mai freda. Lo bòsc es similar a l'equatorial mas amb mens d'espècias e mens de lianas. Per contra, son abondants los [[epifit]]s, las plantas aderidas als troncs, brancas e fuèlhas. La pluviïsilva temperada se caracteriza per de condicions climaticas pus moderadas, mas unifòrmas durant tot l'an. Aquestas condicions son presentas en zònas equatorialas e tropicalas a granda altitud, pels litorals orientals entre 25° e 40° de latitud, e pels litorals occidentals entre 35° e 55°. Lo bòsc diferís dels anteriors en que i a relativament paucas espècias, los arbres son mens nauts amb un gra de cobèrtura mens dens, e amb una vegetacion desvolopada dins l'estrat inferior. === Temperada === {{Article principal|Biòma|Selva temperada umida}} [[Fichièr:Temperate rainforest map.svg|thumb|450px|right|Distribucion generala de selva umida de [[clima temperat]].]] Los bòsques temperats cobrisson una granda part del mond mas los de tipe umid (las selvas pluvialas temperadas) apareisson solament dins paucas regions. La majoritat se tròban dins de climas oceanics umids: * [[Selvas pluvialas temperadas del Pacific]] al [[Nord-oèst Pacific]], del sud-èst d'[[Alaska]] a la còsta centrala de [[Califòrnia]]. * [[Bòsques valvidianas]] e [[bòsques magallanics subpolars]] del sud de [[Chile]] e d'[[Argentina]]. * Retalhs de bòsques temperats umids del nòrd-oèst d'[[Euròpa]]: de [[Norvègia]] al nòrd d'[[Espanha]]. * Bòsques temperats umids al sud-èst d'[[Austràlia]], als estats de [[Tasmania]] e [[Victòria (Estat)|Victòria]]. * Bòsques temperats de l’[[Illa del Sud]] de [[Nòva Zelanda]], sus sa còsta occidentala. Autres presents en climas subtropicals umids: * [[Bòsques montans de Knysna-Amatole]] en [[Sud-Africa]] * Bòsques de la Còlquida a l'èst de la [[Mar Negra]] en [[Turquia]] e [[Georgia]]. * Bòsques de la [[mar Caspiana|Caspiana]] en [[Iran]] e [[Azerbaitjan]]. * Bòsques oscos de montanha temperada umida de l'èst de [[Taiwan]] sus sa còsta pacifica. * Bòsques de la còsta orientala de la [[peninsula coreana]], sus tota la longor de la [[Baekdudaegan]], dins la zòna qu'entorna lo [[Jirisan]], e sus la còsta sud de la peninsula. * [[Bòsques sempervirents del Taiheiyo]] al sud-oèst de [[Japon]]. * Bòsques de la còsta de [[Nòva Galas del Sud]], en [[Austràlia]]. * Bòsques de l'[[Illa del Nòrd]] de [[Nòva Zelanda]]. En climas continentals plujoses: * Dins las Montanhas Rocosas de la [[Colómbia Britanica]], nòrd d'[[Idaho]] e nòrd-oèst de [[Montana]], * Dins la part de l'extrèm orient rus: [[Ussuri]], [[Manchoria]], [[Sakhalin]]. Autres climas: * Sus lo [[planòl d'Allegheny]] e dins las montanhas [[Apalaches]], de [[Virgínia Occidentala]] cap a [[Nòva Anglatèrra]]. * Los bòsques sempervirents del [[Massís del Changbai]], entre la [[Republica Populara de China]] e [[Corèa del Nòrd]] Per los bòsques temperats umids d'Amèrica del Nòrd la definicion de P.B. Alaback<ref name=Alaback>Alaback, P.B. 1991: ''Comparative ecology of temperate rainforests of the Americas along analogous climatic gradients''. Rev. Chil. Hist. Nat. 64: 399–412.</ref>es amplament acceptada<ref name=Definition>{{Ligam web|url=http://www.inforain.org/rainforestatlas/rainforestatlas_page2.html |títol=A Review of Past and Current Research|publisher=Ecotrust|accessdate=23-10-2008}}</ref>: # Precipitacion annala superiora a 1400 mm. # Temperatura mejana annala entre 4 e 12&nbsp;°C Pasmens, la precipitacion annala requerida depend de factors com la distribucion de la pluèja al long de l'an, las temperaturas durant lo cors de l'an e la preséncia de la [[nèbla]]. Las definicions dins d'autres païses ont i a de bòsques temperats umids son diferentas. Per exemple la definicion per aquestes tipes de bòsques australians es ecologica puslèu que climatica: # La cobertura del brancatge ocupa almens 70% del cèl. # Lo bòsc es compausat principalament pels arbres, que necessitan pas una regeneracion pels incendis mas que son plantolièr es capable de se regenerar jos l'ombra e en clarianas naturalas.<ref name=Floyd>Floyd, A. 1990: ''Australian Rainforests in New South Wales, Volume 1''. Surrey Beatty & Sons Pty Ltd, Chipping Norton, NSW.</ref> ==== Caracteristicas ==== [[Fichièr:Mount of moss-te anau.jpg|thumb|right|250px|Bòsc temperat umid de [[Nòva Zelanda]]]] Los bòsques temperats umids amassan las caracteristicas seguentas: * Relativa proximitat a l'ocean, normalament amb de montanhas litoralas. Necessitan la proximitat de l'ocean per moderar la variacion sasonièra de la temperatura, creant d'ivèrns mai suaus e d'estius mai fresques que per las zònas continentalas. Fòrça d'aquels bòsques an de [[nèbla]]s d'estiu que los mantenon fresques e umids los meses pus cauds. Las montanhas litoralas aumentan la pluèja pels pendisses qu'agachan la mar. * Los [[incendi forestièr|incendis forestièrs]] son rars pr'amor de l'umiditat granda e constanta del bòsc. * Los [[epifit]]s, inclusent las mofas, son abondants. Coma aquestas plantas an pas accès a l'umiditat del sòl, dependon de l'umiditat atmosferica e de la pluèja. Las [[biòma|ecoregions]] ont se tròban aquestes bòsques son: Bòsques de fulhoses e mixtes en clima temperat e Bòsques de conifèras en clima temperat. Los bòsques temperats umids an los nivèls de [[biomassa]] mai enauçats de totes los ecosistèmas terrèstres e son notables per la granda talha dels arbres coma lo [[Sequòia (espècia)|Sequòia]], l'[[Avet de Douglas]], la [[Picea sitchensis]] etc. === Tropicala === {{Article principal|Selva tropicala umida}} [[Fichièr:800px-tropical wet forests.png|thumb|450px|Localizacion de las selvas tropicalas del mond]] La selva pluviala tropicala es un tipe de [[bòsc]] que se desvolopa dins l'espaci intertropical. Aqueste tèrme es reservat al bòsc tropical umid de contunh, ont [[pluèja|plòu]] un minimum de 1750 [[litre]]s per [[mètre carrat]] l'an, e per contra se nomena [[jungla]] quand i a una sason seca pro longa per se diferenciar del primièr. Semblariá que, globalament, los bòsques tropicals emmagazinan (leugièrament) mai de carbòni que çò qu'en produison e participarián de fait a la reduccion dels gases d'efièche de sèrra. En practica, la demesida de las superfícias oblitera un pauc aqueste bilanç. Pasmens, i a de temptativas interessantas de plantacions a escala granda de bòsques destinats a èsser potz de carbòni (gardant en memòria la pauretat ecologica d'aquestes tipes de mitan). Lo bòsc assegura la preservacion de la biodiversitat, ten un ròtle important dins lo cicle de l'aiga. Permet tanben una esplecha forestièra per las necessitats umanas. L'[[industria farmaceutica]] utiliza de moleculas eissidas del bòsc. La selva tropicala es presentas dins tres regions de la tèrra: ==== Selva tropicala Africana ==== Se desvolopa sonque en zòna [[eqüator|equatoriala]] mas sens se poder formar a l'èst del continent que ten una longa sason seca. Espandida per [[Libèria]], [[golf de Guinèa]] e lo bacin del [[Còngo (fluvi)|riu Còngo]]. Fa un milion d'ans subiguèt las consequéncias de cambiaments climatics qu'afectèron l'evolucion de la vegetacion. Es de las tres la d'[[aira]] menora. ==== Selva tropicala Atlantica ==== La Selva Atlantica, es una formacion vegetala [[brasil]]ièra. Las [[Selva tropicala|selvas atlanticas]] presentan d'[[arbres]] amb fuèlhas largas perennas. I a una granda diversitat d'[[epifit]]as, coma las [[bromeliacèas]] e las [[Orchidaceae|orquidièas]]. Se deu pas confondre amb la [[Selva Amazonica]] especialament en [[Brasil]].<ref name="Mata">{{Ligam web|url=http://www.zoobarcelona.com/ZOO_Barcelona/Catalan/boletin/butlleti9.htm|títol=Los Zoos Europeus, units per salvar la Mata Atlàntica|dateaccess=23-11-2008}}</ref> Foguèt la segonda [[selva tropicala]] majora en ocurréncia e importància en [[America del Sud]], principalament en Brasil. Acompanhava tota la linha del [[litoral]] brasilièr del [[Rio Grande do Sul]] al [[Rio Grande do Norte]] (regions [[Region Sud de Brasil|meridionalas]] e [[Region Nòrd-èst de Brasil|nòrd-èst]]). Dins las regions sud e [[Region Sud-èst de Brasil|sud-èst]] arribava fins a [[Argentina]] e [[Paraguai]]. Cobriá d'importants seccions de serres del [[Replanat Brasilièr]], e èra contunha amb la selva amazonica. Pr'amor del [[desboscament]], principalament a partir del [[sègle XX]], se tròba uèi extremament reduida, essent una de les selvas tropicalas mai amenaçadas del mond. Malgrat que siá reduïda a paucs fragments, majoritariament discontinús, la [[biodiversitat]] del sieu [[ecosistèma]] es una de las màgers del planeta<ref name="Mata"/>. ==== Selva tropicala Amazonica ==== {{Article principal|Selva Amazonica}} [[Fichièr:River in the Amazon rainforest.jpg|255px|Paisatge ribieirenc d'Amazonas|thumb]] Es la mai granda de totas, ocupa una granda part de [[Brasil]] e dels païses vesins. Mantenguèt lo clima e la vegetacion estables al long de milions d'ans. Dins la selva d'[[Amazonas]] se tròba sus {{unitat|10000|m²}} prèp de 100 espècias d'arbres. La nautor mejana dels arbres vira a l'entorn dels 55 mètres. Lo nombre d'[[insèctes]] e d'[[animals]] es encara desconegut. Es fòrça amenaçada per l'extension de l'agricultura que utilitza la tecnica de l'[[Artiga|eissartatge]], es a dire cremar la vegetacion e semenar subre las cendres. ===== [[Biotòp]] ===== La Selva Amazonica es situada al nòrd d'Amèrica del sud, enrodant lo riu d'Amazonas, que va de la "Quebrada de Apacheta", al pè del "Nevado Misti", fins a l'ocean Atlantic, coma se vei sus l'imatge de dreta. Aproximadament, sas coordenadas son: Latitud = 12° Nòrd – 12° 30’ Sud e longitud = 42° Oèst - 77° Oèst. * '''Clima''': lo clima es tropical : caud e umid amb precipitacions abondantas durant tot l'an sens gairas variacions sasonalas. Per aquesta rason los arbres de la selva an pas una epòca especiala per [[flor]]ir o far de [[fruit]]s. * '''Temperatura''': la mejana de la [[temperatura]] a miègjorn es entre {{unitat|27|[[gra Celsius|ºC]]}} e {{unitat|32|°C}}. * '''Precipitacions''': lo total de las pluèjas annadièras passa los 2000 [[litre]]s e la reparticion de las precipitacions, que es fòrça unifòrme al centre de la region, o es pas tant a la periferia, ont entre los meses de [[junh]] e [[agost]] (ivèrn de l'[[emisfèri]] sud) la pluèja demesís de prèp d'un tèrç marcant çò que seriá una sason seca. * '''Altitud''': la selva amazonica se tròba, gaireben tota, a aperaquí 300 mètres subre lo nivèl de la mar, e mai que d'unes punts mai nauts se tròben a 2000 mètres de nautor al ''Macizo de las Guayanas''. * '''Vents''': la selva amazonica es afectada pels [[vents alisèus]], que provòcan l’[[efièch de Föhn]] responsable de la precipitacion orografica: quand una massa d'aire umid circula cap a una massa montanhosa, s'enauça fins a arribar a la cima d'aquesta, ont se refreja, se condensa e cai jos forma de precipitacions. Mercé a l'efièch dels vents alisèus, se tròban de selvas dins de luòcs ont, sens aqueste efièch, i auriá de sabanas. ===== [[Biocenòsi]] ===== En Amazonia i vivon a l'entorn de dos milions e mièg d'espècias d'insèctes, de desenas de milièrs de plantas e aperaquí 2000 espècias d'aucèls e [[mamifèr]]s, çò que constituís l'ensemble de vida mai grand del planeta. La [[biodiversitat]] aumenta del nòrd al sud de la region. Fins ara son estat estimadas {{formatnum:438000}} espècias de plantas amb interès economic e ne demòran fòrça de registrar. Se considera que la valor de la selva coma proveseira de fruits, [[latèx]] e autras activitats sosteniblas es 50 còps superiora a la del sieu usatge recent coma pastenc pels bovins. Se considèra que la selva amazonica possedís 50% de la [[biodiversitat]] mondiala. I demoran 70% de las espècias terrèstras animalas e vegetalas del planeta. Se descobrisson nòvas espècias cada jorn. D'unas d'aquestas espècias an de proprietats medicinalas encara desconegudas. En Amazonia brasilièra se tròban un tèrç dels arbres del planeta. Un ectara de bòsc tròpical pòt albergar dusca 50 arbres. I a prèp de 400 espècias diferentas d'Orquidèas e de flors exoticas. La vegetacion de las selvas d'Amazona se pòt devesir en tres tipes, segon son auçada e la filtracion del sòl * '''La volta del bòsc''': I dominan los arbres gigants (acàcia); son auçada fluctua entre los 40 e los 60m. Es lo nivèl que recep mai de radiacions solaras e mai ric en espècias animalas (aucèls, insèctes, mamífèrs). * '''Nivèl intermediari''': Aquí las espècias començan de s'adaptar a l'ombra. Lo nivèl intermediari correspon a las espècias que se trapan entre los 40 los 10 m d'auçada. * '''Sotabòsc''': La lutz i arriba gaireben pas e existís una abondància d'organismes descomposaires de fuèlhas. En Amazònia abita 33% de las 30 milions d'espècias d'insèctes terrèstres, en mai de 300 espècias de reptils. De las 483 espècias de mamifèrs que vivon en Brasil, 324 vivon en Amazonia (67%), amb mai de 30 espècias de [[monard|monins]], d'unes descobèrts recentament. I a aperaquí mila espècias diferentas d'aucèls (11% de totas las espècias d'aucèles conegudas del planeta). L'ictiofauna continentala d'America del Sud, se pòt considerar coma la de majora riquesa, i incluent qualques 60 familhas, de centenats de genres e entre 3000 e 5000 espècias. Per lo bacin d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] s'estiman que i a qualques 2300 espècias de peisses, mas d'unes consideran que ne mancan al mens 30% e mai de descobrir encara, siá lo bacin fluvial pus ric del mond. S'es estimat que la diversitat en segments fluvials de 20&nbsp;km. varia entre 80 e 256 espècias piscicòlas. A l'entorn de 85% son d'Ostariophysi, dels quals 43% son de Characoidei, 39% de Siluriformes e 3% de Gymnotoidei. Los 15% restant se distribuisson entre Lepidosirenidae, Osteoglossidae, Nandidae, Cichlidae, Cyprinodontidae, Poecilidae, Scianidae, Lepidosirenidae, Engraulidae, Clupeidae, Soleidae, Symbranchidae, Tetraodontidae, Gobiidae i Potamotrygonidae. Dins aquesta ictiofauna tan rica, podem trobar de peisses pulmonats (Lepidosiren paradoxa), l'unic poecilid ovipar (Fluviphylax pygmaeus), de peisses electrics (Gimnotiformes) o una immensitat de pichons peisses ornamentals coma lo tetra cardenal (Paracheirodon axelrodi). [[Fichièr:Amazonia-moradia.jpg|thumb|265px|Construccion tipica dels pòbles d'Amazonia]] Vint milions de personas an fait d'Amazònia brasilièra son lar. D'unas an pas encara agut de contacte amb lo mond desvolopat e desconeisson l'amenaça que pesa sus sa subrevivença. La populacion indigèna brasilièra arriba a {{formatnum:200000}} personas, que se despartisson en 120 nacions e representan 1% de la populacion de Brasil. === Indomalaia === {{Traduire | còde de lenga = ca | tèxt original =La indomalaia no és contínua per les agressions seculars que ha sofert, compren de la costa d'Indoxina la costa nord d'Austràlia, les Filipines, Nova Guinea, Borneo, entre d'altres. A l'[[Àsia]] a la selva se la sol denominar [[jungla]] paraula que ve del mot [[sanscrit]] ''jangala'', que vol dir lloc salvatge. En moltes llengües [[Índia|del subcontinent asiàtic]], s'utilitza aquesta paraula per referir-se a qualsevol terra en estat natural. El terme es pot utilitzar en un context tècnic per a referir-se a un [[bosc tropical]], un bosc que es caracteritza per una gran [[biodiversitat]] i [[plantes]] densament entrellaçades, tals com [[arbres]], [[Canya (planta)|canyes]], [[liana|lianes]], [[herba|herbes]]... Com a [[ecosistema]] boscós, les "jungles" es troben en zones climàtiques tant [[línia equatorial|equatorials]] com [[tropicals]]. | traduccion = }} === Mangròva === {{Article principal|Mangròva}} [[Fichièr:Mangroves.jpg|thumb|right|200px|Vista per dejós e per dessús de la superficia marina d'un manglar.]] {{Traduire | còde de lenga = ca | tèxt original =El [[mangrova]] o manglar (com en occità i italià i altres) és un [[bioma]] format per [[arbres]] i [[arbusts]] molt tolerants a la [[sal (química)|sal]], que ocupen la zona intermareal propera a les desembocadures de [[rius]] a les latituds tropicals de la [[Terra]]. Les regions amb manglars inclouen [[estuari]]s i zones costeres. Els manglars tenen una enorme diversitat biològica degut a la seva alta productivitat, i s'hi troben nombroses espècies de molts tipus.<ref name="Hogarth"> Hogarth, Peter J. (1999). ''The Biology of Mangroves'' Oxford University Press, Oxford. </ref> Els manglars són especialment susceptibles als canvis provocats per les [[marea|marees]], i el que de dia és una platja, de nit pot convertir-se en fons marí amb la pujada de la marea.<ref name="Mazda-2">Mazda, Y.; Kobashi, D. and Okada, S. (2005) "Tidal-Scale Hydrodynamics within Mangrove Swamps" ''Wetlands Ecology and Management'' 13(6): pp. 647-655</ref> Els manglars reben el seu nom dels arbres que els formen, els [[mangle]]s. | traduccion = La [[mangròva]] o manglar es un [[biòma]] format per [[arbre]]s e [[arbustas]] molt tolerants a la [[sal (quimia)|sal]], ... .<ref name="Hogarth"> Hogarth, Peter J. (1999). ''The Biology of Mangroves'' Oxford University Press, Oxford. </ref> Los manglars son especialament susceptibles ....<ref name="Mazda-2">Mazda, Y.; Kobashi, D. and Okada, S. (2005) "Tidal-Scale Hydrodynamics within Mangrove Swamps" ''Wetlands Ecology and Management'' 13(6): pp. 647-655</ref> Los manglars tenen lor nom dels arbres que los formen, los [[mangle]]s.}} == Véser tanben == * [[Biòma]] == Referéncias e Nòtas == <references/> == Bibliografia == * '''(ca)''' Postigo, Luis, ''Ciencias Naturales'', Barcelona: Editorial Ramón Sopena S. A., 1976. * '''(en)''' Butler, R. A, (2005) ''A Place Out of Time: Tropical Rainforests and the Perils They Face'', Published online: Rainforests.mongabay.com. * '''(en)''' Richards, P. W, (1996). ''The tropical rain forest'', Cambridge University Press(2{{a}} edicion), (ISBN 0-521-42194-2). * '''(es)''' Vila, Pablo, ''Geografía de Venezuela. Tomo II'', especialament, lei partidas XVII e XVIII. Caracas: Ministerio de Educación, 1965. * '''(en)''' Hogarth, Peter J. (1999). The Biology of Mangroves Oxford University Press, Oxford. * '''(en)''' Mazda, Y.; Kobashi, D. and Okada, S. (2005), ''"Tidal-Scale Hydrodynamics within Mangrove Swamps"'', Wetlands Ecology and Management 13(6), pp. 647-655. * '''(en)''' Strahler, Arthur N. Geografía Física, (6{{a}} edicion). Barcelona: Omega, 1982, pp. 372-378, (ISBN 84-282-0351-2). * '''(en)''' Whitmore, T. C, (1998) ''An introduction to tropical rain forests'', Oxford University Press (2{{a}} edicion), (ISBN 0-19-850147-1). * '''(en)''' Floyd, A. 1990: ''Australian Rainforests in New South Wales'', Volume 1. Surrey Beatty & Sons Pty Ltd, Chipping Norton, NSW. * '''(en)''' Alaback, P.B. 1991: ''Comparative ecology of temperate rainforests of the Americas along analogous climatic gradients'', Rev. Chil. Hist. Nat. 64: 399–412. * '''(en)''' Cox, P. M.; Betts, R. A.; Collins, M.; Harris, P. P.; Huntingford, C.; Jones, C. D. (2004). ''"Amazonian forest dieback under climate-carbon cycle projections for the 21st century"''. Theoretical and Applied Climatology 78. Bibcode 2004ThApC..78..137C. doi:10.1007/s00704-004-0049-4 == Ligams extèrnes == {{commonscat|Rainforest}} * [https://web.archive.org/web/20040225070241/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4028 Artícle curt de la [[NASA]] amb imatges de la ZCIT] * [https://archive.is/20121209114727/http://www.inforain.org/rainforestatlas/ ''The Rainforests of Home, an atlas of People and Place - from Inforain''] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20050626081016/http://www.cotf.edu/ete/modules/temprain/temprain.html ''Teacher Pages: Temperate Rainforest (Wheeling University)''] {{en}} * [http://www.seacc.org/ ''Southeast Alaska Conservation Council - preserving rainforests in Southeast Alaska''] {{en}} * [http://www.raincoast.org/ ''Raincoast - preserving rainforests in coastal British Columbia's Great Bear Rainforest''] {{en}} * [http://www.bigvolcano.com.au/natural/rftypes.htm#Warm ''The Warm and Cool Temperate Rainforests of Australia''] {{en}} * [http://www.groundtruthtrekking.org/Forests.php ''Temperate Rainforests of North America's Pacific Coast''] {{en}} * [http://www.fao.org/docrep/009/a0400s/a0400s00.htm Evaluacion de las ressorsas forestièras mondialas 2005] per la [[FAO]] {{en}} [[Category:Selva pluviala| ]] [[Categoria:Bòsc]] [[Categoria:Geobotanica]] th5w67wa523dqcc3an8ghifpd7w2hxp 0 70184 2502693 2280247 2026-06-14T05:18:42Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502693 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en lengadocian --> {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Baronia de Rialb''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. Sa capitala e la via mai importanta es [[Gualter]]. {{Entpopcat}} === Demografia === Sa population en [[2009]] èra de 279 abitants, amassats dins un territòri de 145,03 km². {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] |- | align=center|1.244|| align=center|962|| align=center|835|| align=center|397|| align=center|298|| align=center|275 |} === De vesitar === * Monastèri de [[Santa Maria de Gualter]]. * Glèisa romanica de [[Santa Maria de Palau de Rialb]]. * [[Barratge de Rialb]]. * [[Riu Rialb]]. * Congost de [[Forat de Bulí]]. * [[Dolmen de Sòls de Riu]]. === Ligams extèrnes === {{commons|Category:La Baronia de Rialb}} * {{ca}} [http://www.baroniarialb.cat/ Sit de la comuna de la Baronia de Rialb] * {{ca}} [https://web.archive.org/web/20160303174128/http://www.montsec.info/consorci-municipis-fitxa.php?id=10 Informacion deu Consòrci de Montsec] * {{ca}} [http://www.lleidatur.com/cat/noguera/baronia_rialb-noguera-lleida.html Informacion de Torisme de Lhèida] [[Fichièr:Pantà rialb primavera 09.jpg|thumb|232px|right|Barratge de Rialb, au sud dera val de Rialb.]] [[Fichièr:St.miqueldevilaplana.jpg|thumb|232px|right|Glèisa romanica de Sant Miquèl de Vilaplana (sègles [[sègle XI|XI]]-[[sègle XIII|XIII]]), dins La Baronia de Rialb.]] ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} {{Link AdQ|ca}} qggr8e6mmu0w0t8924fuuy435jnzr97 0 71937 2502719 2244167 2026-06-14T07:51:00Z Argenç 46977 2502719 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Artinhòsc | nom2 = ''Artignosc-sur-Verdon'' | imatge = ARTIGNOSC COTE SUD.png | descripcion = Lo vilatge d'Artinhòsc. | lògo = cap | escut = Blason Artignosc.svg | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Flaiòsc]] ([[canton de Tavèrnas|Tavèrnas]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon|CC de Lacs e Gòrgas de Verdon]] | insee = 83005 | cp = 83630 | gentilici = | cònsol = Serge Constans | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.7039 | longitud = 6.0911 | alt mini = 401 | alt maxi = 600 | ectaras = 1853 | km² = 18.53 |}} '''Artinhòsc''' (''Artignosc-sur-Verdon'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] rurala [[Provença|provençala]] situada dins lo nòrd dau [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] dins la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Si situa pròcha dei [[gòrgas de Verdon]] e dau [[lac de Santa Crotz]]. De vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mòstran l'existéncia d'un abitat [[fortificacion|fortificat]] [[Protoïstòria|protoïstoric]] sus lo site de Sant Estève<ref>Élisabeth Sauze, ''Inventaire général du patrimoine culturel d'Artignosc'', Direction régionale de la culture et du patrimoine Provence-Alpes-Côte d’Azur, Marselha, 2002.</ref>. Lo vilatge actuau seriá lo resultat de l'implantacion d'un establiment locau per lei [[Òrdre dau Temple|Templiers de la [[comandariá]] de [[Regussa]]<ref>Bernard Falque de Bezaure, ''Sur les traces des Templiers du Var, des Alpes-Maritimes'', Domaine de l’Olympe, Les Milles, Provençalement Vôtre, 2000, p. 19.</ref>. Lo rèsta de la region èra sota lo contraròtle de l'[[ostau de Pontevès]]. En 1385, la rèina Joana fisèt a aquel ostau la totalitat dau territòri. Pasmens, durant la fin de l'[[Edat Mejana]], lo vilatge medievau foguèt ravatjat per lei guèrras de succession provençalas e la [[pèsta negra]]. Es descrich coma abandonat dins de tèxtes dau sègle XIV. Lo vilatge actuau foguèt bastit a la fin dau sègle XV e poblat amb de familhas espanhòlas e genovesas<ref>Édouard Baratier, ''La démographie provençale du XIIIe au XVIe siècle'', École pratique des Hautes-Études, 1961.</ref>. En 1851, leis abitants jonhèron l'insureccion republicana<ref>Frédéric Négrel, « Décembre 1851 à Artignosc », ''Verdon'', n° 1, 1999.</ref>. De volontaris en provenança d'Artinhòsc participèron ansin a la [[batalha d'Aups]] onte lo [[50en regiment d'infantariá (França)|50{{e}} regiment de linha]] dispersèt leis opausants au còp d'Estat. Lei victimas foguèron indemnizadas per la [[Tresena Republica|Republica]] en 1882. L'[[exòde rurau]] entraïnèt una certana demenicion de la populacion de 457 abitants en 1831 a un minimom de 160 en 1962, mai aquela baissa foguèt relativament limitada a respècte dei comunas vesinas. Uei, la populacion s'es estabilizada a l'entorn de 300 estatjants. L'economia locala es basada sus l'[[agricultura]] e lo [[torisme]]. == Liames intèrnes == * [[Comunas de Var]]. * [[Gòrges de Verdon]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna de Var]] 9b4vrlwu02hpbggsp10eikbl1j40edk 2502720 2502719 2026-06-14T07:51:35Z Argenç 46977 2502720 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Artinhòsc | nom2 = ''Artignosc-sur-Verdon'' | imatge = ARTIGNOSC COTE SUD.png | descripcion = Lo vilatge d'Artinhòsc. | lògo = cap | escut = Blason Artignosc.svg | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Flaiòsc]] ([[canton de Tavèrnas|Tavèrnas]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon|CC de Lacs e Gòrgas de Verdon]] | insee = 83005 | cp = 83630 | gentilici = | cònsol = Serge Constans | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.7039 | longitud = 6.0911 | alt mini = 401 | alt maxi = 600 | ectaras = 1853 | km² = 18.53 |}} '''Artinhòsc''' (''Artignosc-sur-Verdon'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] rurala [[Provença|provençala]] situada dins lo nòrd dau [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] dins la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Si situa pròcha dei [[gòrgas de Verdon]] e dau [[lac de Santa Crotz]]. De vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mòstran l'existéncia d'un abitat [[fortificacion|fortificat]] [[Protoïstòria|protoïstoric]] sus lo site de Sant Estève<ref>Élisabeth Sauze, ''Inventaire général du patrimoine culturel d'Artignosc'', Direction régionale de la culture et du patrimoine Provence-Alpes-Côte d’Azur, Marselha, 2002.</ref>. Lo vilatge actuau seriá lo resultat de l'implantacion d'un establiment locau per lei [[Òrdre dau Temple|Templiers de la [[comandariá]] de [[Regussa]]<ref>Bernard Falque de Bezaure, ''Sur les traces des Templiers du Var, des Alpes-Maritimes'', Domaine de l’Olympe, Les Milles, Provençalement Vôtre, 2000, p. 19.</ref>. Lo rèsta de la region èra sota lo contraròtle de l'[[ostau de Pontevès]]. En 1385, la rèina Joana fisèt a aquel ostau la totalitat dau territòri. Pasmens, durant la fin de l'[[Edat Mejana]], lo vilatge medievau foguèt ravatjat per lei guèrras de succession provençalas e la [[pèsta negra]]. Es descrich coma abandonat dins de tèxtes dau sègle XIV. Lo vilatge actuau foguèt bastit a la fin dau sègle XV e poblat amb de [[Familha (parentèla)|familhas]] [[Espanha|espanhòlas]] e [[Republica de Gènoa|genovesas]]<ref>Édouard Baratier, ''La démographie provençale du XIIIe au XVIe siècle'', École pratique des Hautes-Études, 1961.</ref>. En 1851, leis abitants jonhèron l'insureccion republicana<ref>Frédéric Négrel, « Décembre 1851 à Artignosc », ''Verdon'', n° 1, 1999.</ref>. De volontaris en provenança d'Artinhòsc participèron ansin a la [[batalha d'Aups]] onte lo [[50en regiment d'infantariá (França)|50{{e}} regiment de linha]] dispersèt leis opausants au còp d'Estat. Lei victimas foguèron indemnizadas per la [[Tresena Republica|Republica]] en 1882. L'[[exòde rurau]] entraïnèt una certana demenicion de la populacion de 457 abitants en 1831 a un minimom de 160 en 1962, mai aquela baissa foguèt relativament limitada a respècte dei comunas vesinas. Uei, la populacion s'es estabilizada a l'entorn de 300 estatjants. L'economia locala es basada sus l'[[agricultura]] e lo [[torisme]]. == Liames intèrnes == * [[Comunas de Var]]. * [[Gòrges de Verdon]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna de Var]] iyb1si1pmlhuds8j588xizr3mko5xv5 0 72015 2502647 2243914 2026-06-13T15:52:19Z Argenç 46977 2502647 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bèudiran | nom2 = ''Baudinard-sur-Verdon'' | imatge = Vue_générale_du_village_de_Baudinard-sur-Verdon_le_13_février_2020.jpg | descripcion = Vista generala de Bèudiran. | lògo = cap | escut = Blason Ville fr Baudinart-sur-Verdon(83).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Flaiòsc]] ([[canton d'Aups|Aups]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon|CC de Lacs e Gòrgas de Verdon]] | insee = 83014 | cp = 83630 | gentilici = ''baudinardais'', ''baudinardaises'' (en [[francés]]) | cònsol = Patrick Laurin | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.71722222 | longitud = 6.13472222 | alt mini = 399 | alt mej = | alt maxi = 785 | ectaras = 2197 | km² = 21.97 |}} '''Bèudiran''' (''Baudinard-sur-Verdon'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] rurala [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Es pròcha dei [[Gòrgas de Verdon]] e dau [[Lac de Santa Crotz]]. Lo territòri dau vilatge foguèt frequentat tre lo [[Neolitic|Neolitic Mejan]] per de grops de caçaires-cuelheires, a l'origina d'ornamentacions dins de [[bauma|baumas]]<ref>Jean Gagnepain, ''Préhistoire du Verdon, Alpes-de-Haute-Provence et Var : des origines à la conquête romaine'', Édisud, Ais de Provença, 2002, p. 70.</ref>. Puei, durant lo [[Temps dau Fèrre]], un oppidum fortificat i foguèt establit per de populacions celtoliguras<ref>Jean Gagnepain, ''Préhistoire du Verdon, Alpes-de-Haute-Provence et Var : des origines à la conquête romaine'', Édisud, Ais de Provença, 2002, p. 87.</ref>. Lo vilatge actuau es eissit dau ''castrum de Beldisnard'' mencionat per lo premier còp dins un document de 1096. Evolucionèt per venir un [[castèu]] vertadier establit sus un tuc rocassós au nòrd dau vilatge. Quauquei vestigis dau [[donjon]] li son totjorn visibles. En 1389, lo fèu passèt sota lo contraròtle de l'[[ostau de Sabran]] que lo conservèt fins a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]]. En causa de l'isolament dau vilatge, l'[[exòde rurau]] li foguèt pus marcat que dins d'autreis endrechs dau departament. La populacion passèt de 431 abitants en 1861 a 37 en 1975. Lo desvolopament dau [[torisme]] e l'installacion creissenta de retirats dins la region an permés de redreiçar la demografia que sembla de s'estabilizar entre 220 e 240 estatjants despuei leis ans 2010-2020. == Liames intèrnes == * [[Comunas de Var]]. * [[Ostau de Sabran]]. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna de Var]] s18pg7orlixsvpqypqq5g6bo7eysg8i 2502648 2502647 2026-06-13T15:53:10Z Argenç 46977 /* Liames intèrnes */ 2502648 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bèudiran | nom2 = ''Baudinard-sur-Verdon'' | imatge = Vue_générale_du_village_de_Baudinard-sur-Verdon_le_13_février_2020.jpg | descripcion = Vista generala de Bèudiran. | lògo = cap | escut = Blason Ville fr Baudinart-sur-Verdon(83).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Flaiòsc]] ([[canton d'Aups|Aups]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon|CC de Lacs e Gòrgas de Verdon]] | insee = 83014 | cp = 83630 | gentilici = ''baudinardais'', ''baudinardaises'' (en [[francés]]) | cònsol = Patrick Laurin | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.71722222 | longitud = 6.13472222 | alt mini = 399 | alt mej = | alt maxi = 785 | ectaras = 2197 | km² = 21.97 |}} '''Bèudiran''' (''Baudinard-sur-Verdon'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] rurala [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Es pròcha dei [[Gòrgas de Verdon]] e dau [[Lac de Santa Crotz]]. Lo territòri dau vilatge foguèt frequentat tre lo [[Neolitic|Neolitic Mejan]] per de grops de caçaires-cuelheires, a l'origina d'ornamentacions dins de [[bauma|baumas]]<ref>Jean Gagnepain, ''Préhistoire du Verdon, Alpes-de-Haute-Provence et Var : des origines à la conquête romaine'', Édisud, Ais de Provença, 2002, p. 70.</ref>. Puei, durant lo [[Temps dau Fèrre]], un oppidum fortificat i foguèt establit per de populacions celtoliguras<ref>Jean Gagnepain, ''Préhistoire du Verdon, Alpes-de-Haute-Provence et Var : des origines à la conquête romaine'', Édisud, Ais de Provença, 2002, p. 87.</ref>. Lo vilatge actuau es eissit dau ''castrum de Beldisnard'' mencionat per lo premier còp dins un document de 1096. Evolucionèt per venir un [[castèu]] vertadier establit sus un tuc rocassós au nòrd dau vilatge. Quauquei vestigis dau [[donjon]] li son totjorn visibles. En 1389, lo fèu passèt sota lo contraròtle de l'[[ostau de Sabran]] que lo conservèt fins a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]]. En causa de l'isolament dau vilatge, l'[[exòde rurau]] li foguèt pus marcat que dins d'autreis endrechs dau departament. La populacion passèt de 431 abitants en 1861 a 37 en 1975. Lo desvolopament dau [[torisme]] e l'installacion creissenta de retirats dins la region an permés de redreiçar la demografia que sembla de s'estabilizar entre 220 e 240 estatjants despuei leis ans 2010-2020. == Liames intèrnes == * [[Comunas de Var]]. * [[Ostau de Sabran]]. == Bibliografia == * Jean Courtin, ''Baudinard avant l'histoire'', Éditions Actilia Multimédia, 2008. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna de Var]] jnxthqkwswssq0mqqooaaqraktryfsc 0 72016 2502649 2243915 2026-06-13T16:08:49Z Argenç 46977 2502649 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana |nom=Bauduen |carta=oc |nom2=Bauduen |ist={{Provença}} |parçan= | lògo= cap | imatge= Bauduen.jpg | descripcion= Vista de Bauduen e dau [[lac de Santa Crotz]] |escut=Blason Ville fr Bauduen(83).svg | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Flaiòsc]] ([[canton d'Aups|Aups]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon|CC de Lacs e Gòrgas de Verdon]] |insee=83015 |cp=83630 |gentilici=Bauduennois, Bauduennoises (en [[francés]]) |cònsol= Émile Calchiti |mandat= [[2020]] - [[2026]] |longitud =6.17666667 |latitud =43.73472222 |alt mini=470 |alt mej= |alt maxi=1144 |ectaras=4745 |km²=47.45 }} '''Bauduen''' (''Bauduen'' en [[francés]])) es una [[comuna francesa|comuna]] rurala [[Provença|provençala]] situada dins lo nòrd dau [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Es pròcha dei [[Gòrgas de Verdon]] e dau [[Lac de Santa Crotz]]. Lo vilatge actuau es eissit dau ''Balduini Castri'', mencionat per lo premier còp dins un [[cartulari]] de l'[[abadiá Sant Victor de Marselha]] en 1060. L'istòria dau luòc foguèt pauc trebolada. De 1255 a 1437, una abadiá de canongessas foguèt establida a proximitat dau vilatge, mai lo bastiment foguèt finalament abandonat. Durant lei guèrras de religion, en 1549, lo vilatge foguèt destruch après un conflicte entre lo senhor locau e leis abitants. Au sègle XIX, de molins de [[papier]] son mencionats, mai aqueleis installacions foguèron abandonadas durant lo sègle XIX. Puei, l'[[exòde rurau]] entraïnèt una importanta baissa de la demografia, de 982 abitants en 1821 a 131 en 1968. Après aqueu minimom, lo desvolopament dau [(torisme]] e l'installacion permetèron una aumentacion progressiva dau nombre d'abitants que s'es estabilizat a l'entorn de 300 despuei lo començament dau sègle XXI. == Liames intèrnes == * [[Comunas de Var]]. * [[Gòrgas de Verdon]]. {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna de Var]] 5wgwlp405ujcd00wykpuzwe8sylug0o 0 75183 2502652 2300535 2026-06-13T18:33:20Z Argenç 46977 2502652 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |nom=Lei Salas de Verdon |carta=oc |nom2=''Les Salles-sur-Verdon'' | lògo= cap | imatge=LSfontaine_DSCF0315.jpg | descripcion= Fònt dau vilatge vièlh e glèisa modèrna. |escut= | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Flaiòsc]] ([[canton d'Aups|Aups]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon|CC de Lacs e Gòrgas de Verdon]] |insee=83122 |cp=83630 |gentilici=Sallois, Salloises (en [[francés]]) |cònsol= Denise Guigues |mandat=[[2020]] - [[2060]] |longitud =6.20919291 |latitud =43.77400349 |alt mini=475 |alt mej= |alt maxi=685 |ectaras=497 |km²=4.97 }} '''Lei Salas de Verdon''' (''Les Salles-sur-Verdon'' en [[francés]]) es una [[comuna]] rurala [[Provença|provençala]] situada dins lo nòrd dau [[departaments franceses|departament]] de [[Var (departament)|Var]] dins la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Si situa a proximitat dei [[gòrgas de Verdon]] e dau [[lac de Santa Crotz]]. Li clima li es de tipe [[clima mediterranèu|mediterranèu]]. Lo territòri dau vilatge foguèt probable frequentat per de grops de caçaires-cuelheires durant lo [[Neolitic]] que de [[bauma ornada|baumas ornadas]] son estadas descubèrtas dins lei comunas vesinas (mai que mai dins de baumas de [[Bèudinard]]). L'existéncia dau vilatge istoric es atestada a partir dau sègle XI. Situat dins un plan utilizat per circular dins la region, èra pas favorable a l'establiment de defensas fortificadas. Per aquela rason, lei Salas foguèron jamai lo luòc de residéncia d'un senhor important. L'istòria dau vilatge es ansin pauc agitada fins au [[còp d'Estat de 1851]]. La populacion, fidèla a la Republica, jonhèt lei rengs de l'insureccion republicana. Mai d'un abitant si portèt volontari per formar una armada a [[Aups (Var)|Aups]]. Pasmens, li foguèron atacats e dispersats per lo [[50en regiment d'infantariá (França)|50{{e}} regiment de linha]]<ref>Frédéric Négrel, « décembre 1851 à Artignosc », ''Verdon'', n° 1, estieu, 1999, pp. 82-83.</ref>. Après aquel episòdi, lo vilatge foguèt tornarmai suau fins ais ans 1970. D'efiech, la construccion dau barratge [[EDF]] a l'origina dau [[lac de Santa Crotz]] entraïnèt l'[[inondacion]] de l'abitant istoric e son evacuacion. Après negociacions, EDF e l'Estat acceptèron de tornar bastir un vilatge e leis abitants deguèron pauc a pauc quitar seis ostaus. En 1975, la glèisa foguèt dinamitada e lei darriereis ostaus foguèron rasats. Lei Salas foguèron alora tornadas bastir pus aut, dins lo vilatge actuau. La fònt e de lavadors foguèron sauvats en tot assegurar ansin una pichona continuitat. == Liames intèrnes == * [[Lac de Santa Crotz]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] tnejjwhx7nd2gs3a33brqad339ubho0 2502653 2502652 2026-06-13T18:33:37Z Argenç 46977 2502653 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana |nom=Lei Salas de Verdon |carta=oc |nom2=''Les Salles-sur-Verdon'' | lògo= cap | imatge=LSfontaine_DSCF0315.jpg | descripcion= Fònt dau vilatge vièlh e glèisa modèrna. |escut= | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Flaiòsc]] ([[canton d'Aups|Aups]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon|CC de Lacs e Gòrgas de Verdon]] |insee=83122 |cp=83630 |gentilici=Sallois, Salloises (en [[francés]]) |cònsol= Denise Guigues |mandat=[[2020]] - [[2060]] |longitud =6.20919291 |latitud =43.77400349 |alt mini=475 |alt mej= |alt maxi=685 |ectaras=497 |km²=4.97 }} '''Lei Salas de Verdon''' (''Les Salles-sur-Verdon'' en [[francés]]) es una [[comuna]] rurala [[Provença|provençala]] situada dins lo nòrd dau [[departaments franceses|departament]] de [[Var (departament)|Var]] dins la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Si situa a proximitat dei [[gòrgas de Verdon]] e dau [[lac de Santa Crotz]]. Li clima li es de tipe [[clima mediterranèu|mediterranèu]]. Lo territòri dau vilatge foguèt probable frequentat per de grops de caçaires-cuelheires durant lo [[Neolitic]] que de [[bauma ornada|baumas ornadas]] son estadas descubèrtas dins lei comunas vesinas (mai que mai dins de baumas de [[Bèudinard]]). L'existéncia dau vilatge istoric es atestada a partir dau sègle XI. Situat dins un plan utilizat per circular dins la region, èra pas favorable a l'establiment de defensas fortificadas. Per aquela rason, lei Salas foguèron jamai lo luòc de residéncia d'un senhor important. L'istòria dau vilatge es ansin pauc agitada fins au [[còp d'Estat de 1851]]. La populacion, fidèla a la Republica, jonhèt lei rengs de l'insureccion republicana. Mai d'un abitant si portèt volontari per formar una armada a [[Aups (Var)|Aups]]. Pasmens, li foguèron atacats e dispersats per lo [[50en regiment d'infantariá (França)|50{{e}} regiment de linha]]<ref>Frédéric Négrel, « décembre 1851 à Artignosc », ''Verdon'', n° 1, estieu, 1999, pp. 82-83.</ref>. Après aquel episòdi, lo vilatge foguèt tornarmai suau fins ais ans 1970. D'efiech, la construccion dau barratge [[EDF]] a l'origina dau [[lac de Santa Crotz]] entraïnèt l'[[inondacion]] de l'abitant istoric e son evacuacion. Après negociacions, EDF e l'Estat acceptèron de tornar bastir un vilatge e leis abitants deguèron pauc a pauc quitar seis ostaus. En 1975, la glèisa foguèt dinamitada e lei darriereis ostaus foguèron rasats. Lei Salas foguèron alora tornadas bastir pus aut, dins lo vilatge actuau. La fònt e de lavadors foguèron sauvats en tot assegurar ansin una pichona continuitat. == Liames intèrnes == * [[Lac de Santa Crotz]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] qk03ybkp6jnpuebkmwbim654x0n2h94 0 91413 2502717 2298483 2026-06-14T06:29:25Z Alaric 506 44932 daissi las 2 infoboxas per comparason 2502717 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Abbans-Dessous | nomcomuna2=Abbans-Dessous | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Besançon|Besançon]] | canton= [[Canton de Boussières|Boussières]] | insee = 25001 | sitweb= | cp = 25320 | cònsol = Claude Vuaillat | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 5.87527777778 | latitud= 47.1341666667 | alt mini = 220 | alt mej = | alt maxi = 315 | km² = 3.2 }} '''Abbans-Dessous''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Dobs (departament)|Dobs]] e la [[regions francesas|region]] de [[Borgonha Franca Comtat]]. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 25001 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Claude Vuaillat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 25001 |1793=229 |1800=233 |1806=238 |1821=225 |1831=219 |1836=226 |1841=212 |1846=211 |1851=199 |1856=202 |1861=191 |1866=217 |1872=193 |1876=202 |1881=182 |1886=208 |1891=210 |1896=206 |1901=186 |1906=193 |1911=170 |1921=128 |1926=147 |1931=149 |1936=136 |1946=135 |1954=158 |1962=130 |1968=132 |1975=112 |1982=138 |1990=151 |1999=174 |2004= |2005= |2006=239 |2007=241 |2008=239 |2009=237 |cassini=357 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de|insee= 25001}} [[Categoria:Comuna de Dobs]] 70oe4ljwqjpczx0r3e1bxvy58vqsjid 0 121993 2502721 2201780 2026-06-14T08:22:22Z Alaric 506 44932 2502721 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} Lo '''Plan d'Urgèl''' (''Pla d'Urgell'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Barbens]]|929}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} {{entcat|[[]]|}} |} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Plan d'Urgèl|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] 5jlif7n2hfn1f8f1q3syrugem0cvc4s 0 125870 2502682 2498997 2026-06-14T04:18:33Z Alaric 506 44932 2502682 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Àger''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} g8v57pd99pwm20b0d1gjahaa02paccx 2502686 2502682 2026-06-14T05:02:14Z Alaric 506 44932 2502686 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Àger''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} c17n1n4tkowmmntm7ob3cmn3qtzhgx8 0 125874 2502654 1871483 2026-06-13T19:06:12Z Alaric 506 44932 2502654 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''L'Albagés''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} nbiurk44z4ouoxtb6vay6ur2j874jxx 0 125876 2502683 2364214 2026-06-14T04:25:27Z Alaric 506 44932 2502683 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Albesa''' es un [[municipi]] catalan de {{popes25|8}} abitants. Administrativament, es dins la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], dins la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], dins l'[[estat espanhòl]]. == Geografia == ==Toponimia== Joan Coromines cita pas aquel nom en ''Al-'' dins los toponimes d'origina araba<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia catalana, tòme I, editorial Barcino, 1965''</ref>. Lo Diccionari català-valencià-balear supausa, ambe un punt d'interrogacion, que ''Albesa'' vendriá del nom patronimic latin plural Albēnsia''<ref>http://dcvb.iec.cat/</ref>. Es interessant de conferir lo nom emb lo de [[Daubesa]], que seriá lo resultat d'''*Albisia (villa)'', deu nom d'òme latin ''Albisius'', de ''Albius''. En 1834 se disiá [[Camporrells (Noguera)|Camporrells]].<ref>''Subdivisión en partidos judiciales de la nueva división territorial de la Península e islas adyacentes / aprobada por S. M. en el real decreto de 21 de abril de 1834''. Madrid: Imprenta Real, 1834; Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2006. p. 128 [https://www.cervantesvirtual.com/descargaPdf/subdivision-en-partidos-judiciales-de-la-nueva-division-territorial-de-la-peninsula-e-islas-adyacentes--0/ Legir en linha].</ref> Al recensament de 1842 se disiá Albesa y Camponells.<ref>[https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&error1=Debe+introducir+un+nombre+de+municipio.&error2=Debe+introducir+al+menos+3+caracteres.&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Albesa&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%C3%B3n "25008 Albesa"]. ''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''. INE, en linha</ref> Lo toponim es una maissanta transcripcion de Camponells: existís un masatge e una torre de Camporrels al miègjorn d'Albesa. Camporrels es tanben citada coma parròquia annèxa d'Albesa per Madoz,<ref>[[Pascual Madoz e Ibáñez]]. “ALBESA.” ''[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]''. Vol. 1. [[Estrasborg]]: [[Edicions Talvera]]. 2022. [https://web.archive.org/web/20221228160427/http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Pascual%20Madoz%20e%20Ib%E1%F1ez.%20Diccionario%20geogr%E1fico-estad%EDstico-hist%F3rico%20de%20Espa%F1a%20y%20sus%20posesiones%20de%20Ultramar.%20Volum%201.pdf#page=328 p. 328].</ref> mas a pas de dintrada independenta. == Istòria == == Administracion == == Demografia == == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 9wkxbat3r48kfw0hilz88aby3u3ijj8 2502687 2502683 2026-06-14T05:04:06Z Alaric 506 44932 2502687 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Albesa''' es un [[municipi]] catalan de {{popes25|8}} abitants. Administrativament, es dins la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], dins la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], dins l'[[estat espanhòl]]. == Geografia == {{Entpopcat}} ==Toponimia== Joan Coromines cita pas aquel nom en ''Al-'' dins los toponimes d'origina araba<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia catalana, tòme I, editorial Barcino, 1965''</ref>. Lo Diccionari català-valencià-balear supausa, ambe un punt d'interrogacion, que ''Albesa'' vendriá del nom patronimic latin plural Albēnsia''<ref>http://dcvb.iec.cat/</ref>. Es interessant de conferir lo nom emb lo de [[Daubesa]], que seriá lo resultat d'''*Albisia (villa)'', deu nom d'òme latin ''Albisius'', de ''Albius''. En 1834 se disiá [[Camporrells (Noguera)|Camporrells]].<ref>''Subdivisión en partidos judiciales de la nueva división territorial de la Península e islas adyacentes / aprobada por S. M. en el real decreto de 21 de abril de 1834''. Madrid: Imprenta Real, 1834; Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2006. p. 128 [https://www.cervantesvirtual.com/descargaPdf/subdivision-en-partidos-judiciales-de-la-nueva-division-territorial-de-la-peninsula-e-islas-adyacentes--0/ Legir en linha].</ref> Al recensament de 1842 se disiá Albesa y Camponells.<ref>[https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&error1=Debe+introducir+un+nombre+de+municipio.&error2=Debe+introducir+al+menos+3+caracteres.&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Albesa&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%C3%B3n "25008 Albesa"]. ''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''. INE, en linha</ref> Lo toponim es una maissanta transcripcion de Camponells: existís un masatge e una torre de Camporrels al miègjorn d'Albesa. Camporrels es tanben citada coma parròquia annèxa d'Albesa per Madoz,<ref>[[Pascual Madoz e Ibáñez]]. “ALBESA.” ''[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]''. Vol. 1. [[Estrasborg]]: [[Edicions Talvera]]. 2022. [https://web.archive.org/web/20221228160427/http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Pascual%20Madoz%20e%20Ib%E1%F1ez.%20Diccionario%20geogr%E1fico-estad%EDstico-hist%F3rico%20de%20Espa%F1a%20y%20sus%20posesiones%20de%20Ultramar.%20Volum%201.pdf#page=328 p. 328].</ref> mas a pas de dintrada independenta. == Istòria == == Administracion == == Demografia == == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 6t47ichronm93kmmjn5bddu99zrd48p 0 125877 2502655 1871484 2026-06-13T19:09:03Z Alaric 506 44932 2502655 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''L'Albi''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 94bkjj6kc6t5wmmkre7d5w2tnc74wen 0 125883 2502684 1862827 2026-06-14T04:59:58Z Alaric 506 44932 2502684 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Algerri''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} c9puhvlhod7uif1acs83m5gl36hrixr 2502688 2502684 2026-06-14T05:05:06Z Alaric 506 44932 2502688 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Algerri''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} awc7pohfchob8kipncmtwhdm2ip82wa 0 125889 2502685 1972324 2026-06-14T05:01:18Z Alaric 506 44932 2502685 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alòs de Balaguer''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} jzzyi7q378jqoonrx5yt23df28tab00 2502689 2502685 2026-06-14T05:05:51Z Alaric 506 44932 2502689 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alòs de Balaguer''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 1zv7piuui4uhh9u9dphaef2ylvl5t15 0 125893 2502656 1863384 2026-06-13T19:11:47Z Alaric 506 44932 2502656 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Arbeca''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} pudc94fe9yr2jpknf0giz90w6cnl0so 0 125895 2502690 2493657 2026-06-14T05:10:58Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502690 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Artesa de Segre''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [ar'teza] a Artesa e a l'entorn, mentre que a [[Ponts (Noguera)|Ponts]] e pus a l'èst dison [ar'tɛzə]. Lo gentilici es [arte'zans]. Las fòrmas ancianas son ''Artesia'' en 1036 e 1068, ''Artesa'' en 1071, 1076, 1105, 1162, 1172, 1193, 1359, ''Artea'' en 1359. L'explicacion es ligada ambe la d'[[Artana]]. L'etimologia es preromanica, de mal precisar, es pas araba. I a una ''Artana'' a la [[Província d'Alexàndria|província d'Alessandria]]. L'iniciala ''art-'' se tròba tanben en Artesa, [[Artés]], [[Arties]], [[Caldearenas|Artaso]], [[El Grado-Lo Grau|Artasona]] (los dos darrèrs en [[Aragon]]), çò que fa sospeitar l'ibero-basc ''arte'', « entremèg ». En realitat ''arte'' es una pòstposicion, non una preposicion. Se pòt pensar a ''arte'', « alzina en catalan, donc ''euse'' ». Mès i a una semblança impressionanta ambe'l dieu ''Artahe'' / ''Artehe'' / ''Arteie'', documentat en [[Comenge]], idèa pas contradictòria ambe la d'euse. Las finalas son de sufixes aplicables a de rasics iberoaquitanas, ''-ěsse'' (d'Artés), ''-es(i)a'' (d'Artesa), ''-aso'' (d'Artaso(na)), ''-an(a)'' (d'Artana, Artà) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 255-258 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4113</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} mfowff5kepooqfy4zq7tmjpblg0zxiv 0 125897 2502691 1872328 2026-06-14T05:13:03Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502691 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Avellanes i Santa Linya''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} rvlfjs4arxbqlxjk5nzxx80tiedusfe 0 125899 2502692 2400340 2026-06-14T05:15:21Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502692 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Balaguer''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], que n'es la capitala, de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} drazv6ex45lbwuh0e8ktnaz23hnddkg 0 125902 2502657 1864434 2026-06-13T19:13:10Z Alaric 506 44932 2502657 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellaguarda''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} f6hafthqq5rj5wcirfjzgbkijw56udi 0 125903 2502694 2087349 2026-06-14T05:20:36Z Alaric 506 44932 2502694 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellcaire d'Urgell''' ei un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], dera [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e dera [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} qglfys2q83amrecto61uz37fxlmyvfi 0 125905 2502695 1864440 2026-06-14T05:22:07Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502695 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellmunt d'Urgell''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} sxjwx8gnjykfmkkh6g9671ickc0zm5u 0 125908 2502678 2502603 2026-06-13T23:15:55Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502678 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Bellver=== La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162</ref>, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]]. ===Pi=== ''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435</ref>. ===Bor=== La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069</ref> ===Baltarga=== La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646</ref>. ===Olià=== Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976</ref>. ===Talló=== La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant ''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496</ref>. ===Nas=== La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238</ref>. ===Beders=== La prononciacion es [bə'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Biterris'' en 839, ''Beders-Baders'' en 890-891, ''Beders'' al sègle X e XI, ''in villa Bederrs'' en 983 e 1293, ''Betera'' en 1260, ''Bederres'' en 1267, ''Bederz'' al sègle XIII, ''Baders'' en 1359, 1386. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6793</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 1lmz7duvmzcojmfbgenxr6yhqqlfipr 0 125913 2502658 1872329 2026-06-13T19:14:12Z Alaric 506 44932 2502658 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Borges Blanques''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 7fubdrwxpnxlggt6egrx604tj283vhv 0 125914 2502659 1865144 2026-06-13T19:15:58Z Alaric 506 44932 2502659 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bovera''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 7nuppwmsjlbbmayy656x0t79uhtmaz3 0 125916 2502696 1865393 2026-06-14T05:23:40Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502696 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cabanabona''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} pc2g7bdg78ed91rjff7ggcb7tn2uruj 0 125918 2502697 2247919 2026-06-14T05:24:25Z Alaric 506 44932 2502697 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Camarasa''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 4g5amwcvpfn43nn5chlsg7s4pv8nqbn 0 125922 2502660 1866088 2026-06-13T19:17:06Z Alaric 506 44932 2502660 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castelldans''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} b7eddgtz3lekm7l28cqd71v9x7ihk2b 0 125924 2502698 1866102 2026-06-14T05:25:59Z Alaric 506 44932 2502698 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castelló de Farfanya''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} a3fngpcyugvbh7jlg6spucbfg9mf4fg 0 125927 2502661 1866459 2026-06-13T19:18:12Z Alaric 506 44932 2502661 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cervià de les Garrigues''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} tryntof1ajoyma243m7ru4gz2twvv9c 0 125930 2502662 1868019 2026-06-13T19:19:39Z Alaric 506 44932 2502662 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Cogul''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 49xjcs67qts0ver6yuaz2obzbq8d7p0 0 125935 2502699 1867319 2026-06-14T05:27:58Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502699 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cubells''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} angokm3mvd27y0bluc60gpv3djjo1nt 0 125936 2502663 1871504 2026-06-13T19:20:36Z Alaric 506 44932 2502663 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''L'Espluga Calba''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} dqz6dhqd09lvnp6kj37ny3bd3signrx 0 125942 2502664 1883121 2026-06-13T19:21:48Z Alaric 506 44932 2502664 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Floresta''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} e2hlkrqdg1s5yj2jw3ri0hcsud7yvs5 0 125944 2502700 1868966 2026-06-14T05:29:29Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502700 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Foradada''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 64k71r1s9d4z7ak68csv5kmyg0vy471 0 125950 2502666 1871650 2026-06-13T19:27:26Z Alaric 506 44932 2502666 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Granadella''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} gha2no5lm914vftgphtvwzydw7b2sl0 0 125953 2502667 1869863 2026-06-13T19:28:29Z Alaric 506 44932 2502667 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Granyena de les Garrigues''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} ex7nwy85x4fazibhek2qxvz51aako7n 0 125960 2502701 1870738 2026-06-14T05:30:46Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502701 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ivars de Noguera''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} qpzvphrwvr0oafvqtj617fn6t89smp6 0 125963 2502668 1981430 2026-06-13T19:30:15Z Alaric 506 44932 2502668 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Juncosa''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 4goif0sv4yyw0evkxnlh3els977daux 0 125964 2502669 1871273 2026-06-13T19:31:21Z Alaric 506 44932 2502669 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Juneda''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} e8sqzwl0umm9yxzmlf93xdrgctmltek 0 125977 2502702 2009253 2026-06-14T05:32:24Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502702 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Menàrguens''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 6uh2qa9w122yney19vc9x2ctm3c9l5g 0 125981 2502703 1874270 2026-06-14T05:33:44Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502703 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Montgai''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} btm4e3obhi5028uxs6sbt3ytdxqy5rc 0 125988 2502704 2490698 2026-06-14T05:35:42Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502704 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Oliola''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} t1v3d0bj3gvbhn31nieh3ajk87rgaqx 0 125991 2502670 1868173 2026-06-13T19:32:30Z Alaric 506 44932 2502670 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Els Omellons''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 3ly7bx59m4pxemd7i63f10tw9dwm8nv 0 125993 2502705 1875224 2026-06-14T05:37:25Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502705 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Os de Balaguer''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 0hrfwhu7n6ykelgo5bkf8p03ifjyaaa 0 125996 2502706 1875744 2026-06-14T05:38:56Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502706 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Penelles''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} dv4iie45tgn16s3m0317pff2qe6f206 0 126001 2502671 1871751 2026-06-13T19:33:32Z Alaric 506 44932 2502671 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Pobla de Cérvoles''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 1koqx2onyh70b5e2aylyv2lj1vl7co1 0 126003 2502707 1876212 2026-06-14T05:40:23Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502707 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ponts''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} bgtnprju44xvim6sqgzhs18rjxpp574 0 126007 2502708 1876360 2026-06-14T05:58:54Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502708 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Preixens''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 70u0dyv9de735fyurhscz1n27opx90h 0 126009 2502672 1876559 2026-06-13T19:34:52Z Alaric 506 44932 2502672 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Puiggròs''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 8qtc770dewpr93l5rb2fhs6zub8cul6 0 126028 2502709 1871811 2026-06-14T06:10:51Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502709 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Sentiu de Sió''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} e0enwjw3hmtr9ajiypc633oigncasky 0 126031 2502673 1868114 2026-06-13T19:35:57Z Alaric 506 44932 2502673 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Soleràs''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} dmg373820aenxgyqjdch1wgdq6c51tv 0 126041 2502674 1878898 2026-06-13T19:36:55Z Alaric 506 44932 2502674 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tarrés''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 7okqg8ya3wx3h5npb6g0jdpcarb14fo 0 126043 2502710 1879664 2026-06-14T06:12:07Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502710 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Térmens''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} ruxzz5t6ozkz1z8qe1jui9tmd0qv5xr 0 126045 2502711 1879148 2026-06-14T06:13:22Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502711 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tiurana''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 1h91yrmwokjp1jf465o5lxojp41cw80 0 126047 2502675 1868178 2026-06-13T19:37:53Z Alaric 506 44932 2502675 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Els Torms''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 9vt4v52yjjft8yr3cuj0e53ko989ibf 0 126054 2502712 1879353 2026-06-14T06:14:41Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502712 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Torrelameu''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} f2vuzqjub3jl7wymm92afnpn34boap2 0 126061 2502713 1880044 2026-06-14T06:16:28Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502713 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vallfogona de Balaguer''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 9mnufs2luahx7b7fd6p8ggny8lma1no 0 126067 2502714 1880382 2026-06-14T06:17:46Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502714 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilanova de l'Aguda''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 8xx6g60n12jxlzdcjcume7se0552pj3 0 126068 2502715 1880379 2026-06-14T06:18:50Z Alaric 506 44932 2502715 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilanova de Meià''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} o4z1xmvxjvr49vabt0qqs4n2edzehld 0 126071 2502676 1868132 2026-06-13T19:38:35Z Alaric 506 44932 2502676 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Vilosell''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} hkcggfayebnj9px46aacoxjs5d0nnb1 0 126072 2502677 1880834 2026-06-13T19:39:47Z Alaric 506 44932 2502677 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vinaixa''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de las [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 9uyzzhios00cbetr9yklxlf77vw9phk 0 126964 2502718 1862224 2026-06-14T06:38:09Z Alaric 506 44932 2502718 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Abusejo''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} qwh5ir1h9n7ktnloubyow52qyckbrn1 0 152097 2502642 2457808 2026-06-13T15:09:57Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502642 wikitext text/x-wiki Los Centres de Formacion Professionala Occitans, especializats dins l’ensenhament de l’[[occitan]], prepausan, dempuèi 1994, una ofèrta de formacion de qualitat e dobèrta a totes per respondre a la demanda creissenta d’ensenhament de la lenga occitana.<br> Los CFPO son d'[[associacion]]s culturalas segon la lei 1901 e lor accion s’apièja sul trabalh en comun de la ret de centres partenaris que s'estructura dins tres [[region]]s occitanas : [[Lengadòc]], [[Aquitània]] e [[Miègjorn-Pirenèus]]. Los Centres de Formacion Professionala Occitan son sòcis del [[Congrès permanent de la lenga occitana]]. ==Istoric== *'''1994''' : lo CFPO Lengadòc nais a [[Besièrs]]. *'''1997''' : lo CFPO Miègjorn-Pirenèus nais a [[Tolosa]]. *'''1999''' : lo CFPÒC Aquitània nais a [[Ortès]]. *'''2013''' : lo CFPO Auvèrnhe nais a [[Orlhac]]. ==Formacions prepausadas e metòdes pedagogics== Las accions de formacion prepausadas son : d'estagis intensius de dos jorns a una setmana, de corses del ser, de formacions individualizadas, de formacions a distància, professionalas (qualificantas e pre-qualificantas), intensivas en presencial e tanben de formacions sciéncias e natura. Totas dintran dins lo Quadre Europèu Comun de Referéncia per las Lengas (QECRL). Los metòdes pedagogics emplegats favorisson la presa de paraula, e donan la prioritat a la comunicacion e a l’expression orala dels estagiaris. La tòca principala, a travèrs de situacions ludicas e de mesas en scènas, es de formar de locutors actius. Los formators son titulars d’una licéncia d’occitan o an un nivèl equivalent. ==Coordenadas== '''CFPO Lengadòc'''<br> 7 carrièra Franklin<br> 34500 Besièrs '''CFPÒC Aquitània'''<br> 10 avenguda deu president Kennedy<br> 64300 Ortès<br> '''CFPO Miègjorn-Pirenèus'''<br> 45 carrièra Gatien Arnoult<br> 31000 Tolosa '''CFPO Lengadòc'''<br> 32 cité clair vivre<br> 15006 Orlhac ==Vejatz tanben== *[[Centre de Formacion Professionala Occitan Lengadòc]] *[[Centre de Formacion Professionala d'Occitània-Miègjorn-Pirenèus|Centre de Formacion Professionala d'Occitània Miègjorn-Pirenèus]] *[[Centre de Formacion Professionau en Lenga e Cultura Occitanas Aquitània]] ==Ligams extèrnes== *[https://web.archive.org/web/20140917001215/http://cfpoc.net/?lang=oc_lnc CFPO Miègjorn-Pirenèus] *[http://www.cfpoc.com/?lang=oc_lnc CFPÒC Aquitània] *[http://www.cfpoccitan.org/ CFPO Lengadòc] ===Sites utiles=== *[http://www.locongres.org/ Congrès permanent de la lenga occitana] *[http://www.calandreta.org/ Confederacion de las calandretas] *[https://web.archive.org/web/20140516220129/http://aprene.org/ Establiment d’ensenhament superior occitan APRENE] *[http://www.aprenemloccitan.com/ Aprenem l'occitan] *[http://www.parlem65.com/ Associacion Parlem !] *[https://web.archive.org/web/20140102095554/http://teleoc.com/ Associacion Teleoc] *[http://www.eoe-oc.org/ Escòla occitana d'estiu] *[http://www.ieo-oc.org/?lang=oc Institut d'Estudis Occitans] *[http://www.aieo.org/ Associacion Internacionala d’Estudis Occitans] *[http://www.felco-creo.org/ Federacion dels Ensenhaires de Lenga e de Cultura d’Òc] *[http://www.locirdoc.fr Lo CIRDÒC] *[https://web.archive.org/web/20130818131329/http://www.in-oc.org/ InÒc Aquitània] *[http://occitanica.eu/ Occitanica, mediatèca enciclopedica occitana] *[http://www.chambradoc.it/chambraDoc.page Chambra d'Òc] *[https://web.archive.org/web/20070206031716/http://crdp.ac-bordeaux.fr/capoc/ Centre d'Animacion Pedagogica en Occitan-CAP'ÒC] *[http://www.espaci-occitan.org/ Associacion Espaci Occitan] *[https://web.archive.org/web/20110106193621/http://ostaldoccitania.net/ Convergéncia occitana] *[https://web.archive.org/web/20201229152837/https://www.laportadoc.eu/ La Pòrta d'Òc] *[https://web.archive.org/web/20130508052641/http://lasetmana.fr/ La Setmana] *[http://www.jornalet.com/ Jornalet] *[http://www.radio-pais.com/ Ràdio País] *[http://www.radiolengadoc.com/ Ràdio Lengadòc Montpelhièr] *[https://web.archive.org/web/20140601173426/http://www.lengadoc.eu/topic/index.html Ràdio Lengadòc Narbona] *[http://www.radio-occitania.com/ Ràdio Occitània] *[http://www.radioalbiges.com/ Ràdio Albigés] ===Sites institucionals=== *[https://web.archive.org/web/20080915034847/http://www.cr-languedocroussillon.fr/ La Region Lengadòc e Rosselhon] *[https://web.archive.org/web/20110913191228/http://www.midipyrenees.fr/ La Region Miegjorn-Pirenèus] *[https://web.archive.org/web/20161012213413/http://www.aquitaine.fr/ La Region Aquitània] *[https://web.archive.org/web/20140602115745/http://www.culturecommunication.gouv.fr/Regions/Drac-Languedoc-Roussillon La Direccion Regionala dels afars culturals - DRAC] *[http://www.montpellier.fr/ La vila de Montpelhièr] *[http://www.toulouse.fr/ La vila de Tolosa] *[http://www.mairie-orthez.fr/ La vila d'Ortès] *[https://web.archive.org/web/19981201044410/http://www.cg64.fr/ Lo Conselh General dels Pirenèus Atlantics] {{Associacions Occitanas}} [[Categoria:Ensenhament]] [[Categoria:Associacion occitana]] j6e24udy1san9ab7dqfjb3z3nea8e60 0 157757 2502679 2500780 2026-06-14T00:25:31Z ~2026-34874-23 63952 /* */ 2502679 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{infobox vila occitana | carta = oc | nom = Forcauquier | nom2 = ''Forcalquier'' | imatge = Vue forcalquier 2402.JPG | descripcion = Vista generala de Forcauquier davant los [[Preaups de Dinha]]. | lògo = cap | escut = Blason Forcalquier.svg | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Forcauquierés}} | departament = {{Aups d'Auta Provença}} | arrondiment = [[Arrondiment de Forcauquier]] ([[sosprefectura]]) | canton = [[Canton de Forcauquier]] ([[capluèc]]], puèi burèu centralizator ) | insee = 04088 | cp = 04300 | cònsol = David Gehant | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunitat de comunas dau País de Forcauquier e Còla de Lura]] | gentilici = forcauquierenc, forcauquierenca | latitud = 43.96 | longitud = 5.78055555556 | alt mini = 397 | alt mej = 448 | alt maxi = 904 | ectaras = 4276 | km² = 42.76 | sitweb = [http://www.ville-forcalquier.fr/ ville-forcalquier.fr] |}} '''Forcauquier''' (''Forcalquier'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] deis [[Aups d'Auta Provença]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Lo gentilici (nom deis abitants) es '''forcauquierenc -a'''. Lo [[parçan]] qu'es a l'entorn de Forcauquier se sòna '''[[Forcauquierés]]'''. ==Geografia== Forcauquier es situat entre la [[còla de Lura]] e [[Leberon]], au bòrd de la ''Via Domitia''. La Ciutadèla, au centre de la vila, es un ensemble de fortificacions sus una còla, subremontada per la capèla de Nòstra Dòna de Provença. La vila vièlha, datant dau [[sègle XIII]] per certanei demòras, es facha de carrieras pichonas e de plaças estrechas. Es en aquela epòca que la vila coneguèt sa densitat pus fòrta, amb probable près de {{formatnum:10000}} abitants. Quauqueis ostaus, tròp vetusts, son abandonats au profiech de pabalhons recents qu'estendon la superfícia de l'aglomeracion. ==Toponimia== [[Imatge:Panneau entrée Forcalquier 2.jpg|vinheta|esquèrra|250px|Panèl.]] * '''Forcauquier''' - ''in castro Furnocalcario'' en [[1018]]-[[1032|32]], ''castel de Fornchalcerii'' vèrs [[1103]]<ref>{{TGF2}}. Notice 25091, {{p.}}1349.</ref>. *'''Pratcomtal''' o '''Prat comtal'''(<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1848.jpg</ref>) ==Istòria== [[Imatge:Blason Languedoc.svg|thumb|left|150px|L'escut de l'anciana [[comtat de Forcauquier]] amb la [[crotz occitana]]]] Lo simbòl de la senhoriá de Forcauquier es la [[crotz occitana]], e Forcauquier es una deis originas probablas de la difusion d'aquela crotz vèrs lo [[comtat de Tolosa]], puei vèrs [[Occitània]] tota. Au començament de l'[[Edat Mejana]], Forcauquier foguèt una tenença dei còmtes de [[Provença]], que venguèt au còmte [[Folc Bertran I de Provença|Folc Bertran]]. Au [[sègle XII]], lo [[Provença|comtat de Provença]], tenença indivisa entre de còmtes nombrós, foguèt partejat e una dei tres parts toquèt a la comtessa Adelaïda, veusa d'un còmte d'[[Urgèl]]. Lo [[comtat de Forcauquier]] se tenguèt pendent un sègle avans d'èstre unit per maridatge a aqueu de [[Provença]] per [[Ramon Berenguier V de Provença|Ramon Berenguier V]] e conservat per de multiplei batalhas còntra son cosin [[Raimon VII de Tolosa]]. ===Lenga=== Ancianament, Forcauquier fa partida dau domeni nòrdoccitan. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 04088 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= David Gehant|Partit= ex.[[Les Républicains|LR]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 22 de julhet [[2017]] |Fin= 2020 |Identitat= Gérard Avril |Partit=[[Parti socialiste (France)|PS]], puèi LREM |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 22 de julhet [[2017]] |Identitat= [[Christophe Castaner]] |Partit= [[Parti socialiste (France)|PS]], puèi LREM|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 04088 |1793=2547 |1800=2539 |1806=2768 |1821=2992 |1831=3036 |1836=3022 |1841=3065 |1846=3087 |1851=3053 |1856=2965 |1861=2956 |1866=2841 |1872=2719 |1876=2717 |1881=2843 |1886=3002 |1891=3038 |1896=3018 |1901=3023 |1906=3034 |1911=3004 |1921=2552 |1926=2528 |1931=2588 |1936=2535 |1946=2262 |1954=2609 |1962=2518 |1968=2979 |1975=3312 |1982=3782 |1990=3993 |1999=4302 |2004=4650 |2006=4654 |2007=4649 |2008=4645 |2009=4640 |cassini=14341 |senscomptesdobles=1962}} * 2016 : 4966 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== *[[Ugueta de Forcauquier]], dama que faguèt partida de la [[cort d'amor]] d'[[Avinhon]] ([[sègle XIV]]).<ref>[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=UGUE Tresaur dau Felibritge]: "''Ugueto de Fourcauquié'', Huguette de Forcalquier, dame qui fit partie de la cour d'amour d'Avignon (14e siècle)."</ref> == Veire tanben == ===Articles connèxes=== * [[Crotz occitana]] * [[Comunas deis Aups d'Auta Provença]] ===Liames extèrnes=== * [https://web.archive.org/web/20220213222131/https://www.rose.uzh.ch/docling/charte.php?c=1&o=Ordre&t=11922 Tèxte en occitan de Forcauquier, annada 1495.] == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dels Aups d'Auta Provença}} [[Categoria:Sosprefectura]] [[Categoria:Comuna de Forcauquierés]] [[Categoria:Comuna dels Aups d'Auta Provença]] [[Categoria:Comuna de Provença]] adeqoapf514iiou5f769ursf3vgkcy5 0 169485 2502632 2199074 2026-06-13T13:48:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502632 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Pierre Pincemaille | nomdebateg = | imatge = Pierre Pincemaille.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[8 de decembre]] de [[1956]] | luòcdenaissença = [[París]], [[França]] | datadedecès = [[12 de genièr]] de [[2018]] | luòcdedecès = [[Suresnes]], [[França]] | paísdorigina = [[França]] | profession = [[Musician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} [[Pierre Pincemaille]] ([[París]], lo [[8 de decembre]] de [[1956]] - [[Suresnes]], lo [[12 de genièr]] de [[2018]]) que ho un musician francés, organista virtuòse<ref>{{fr}} [https://www.sudouest.fr/2012/11/03/un-virtuose-pour-inaugurer-l-orgue-868747-4018.php Un virtuose pour inaugurer l'orgue]</ref> e pedagòg de la musica. == Biografia == Faguèt sos estudis a [[Conservatòri Nacionau Superior de Musica e de Dança de París]] (1973-1979). Recebèt 5 gran prèmi de concors internacionau : Lyon (1978), Beauvais (1987), Strasbourg (1989), Montbrison (1989) e Chartres (1990). Venguèt famós per son talent d'improvisacion<ref>{{fr}} [https://www.ouest-france.fr/bretagne/loctudy-29750/pierre-pincemaille-aux-mardis-de-lorgue-2726453 Pierre Pincemaille aux mardis de l'orgue]</ref>. Jogava 1000 concerts e recitals. Foguèt professor de [[contrapunt]] a [[Conservatòri Nacionau Superior de Musica e de Dança de París]] entre 2005 e 2018. A lo 29 de novembre 1987, que prengó la soa posicion d'organista de la Basilica de Sant Denis.<ref>{{fr}} [https://www.lemonde.fr/musiques/article/2018/01/15/pierre-pincemaille-une-vie-a-la-tribune-de-saint-denis_5242081_1654986.html Pierre Pincemaille, une vie à la tribune de Saint-Denis]</ref> Recebèt plusors guierdons : [[Òrdre dei Paumas academicas]] (2003), [[Òrdre deis Arts e dei Letras]] (2006). Malaut d'un càncer, morís lo 12 de genièr de 2018 a Suresnes. == Òbras == * ''En Louisiane'' (Delatour)<ref>{{fr}} [http://www.editions-delatour.com/fr/trombone-et-piano/40-en-louisiane-pour-trombone-et-clavier-9790560172705.html En Louisiane pour trombone et clavier]</ref> * ''Prologue et Noël varié'' (Delatour, 2007)<ref>{{fr}} [http://www.editions-delatour.com/fr/orgue-seul/1340-prologue-et-noel-varie-pour-orgue-9790560179926.html Prologue et Noël varié pour orgue]</ref> * 3 motets : ''Ave Maria'', ''Pater Noster'', ''Ave Verum'' (A Cœur Joie). == Discografia == * Intégrale de l'œuvre pour orgue de Maurice Duruflé - Bonn–Beuel (Allemagne) - 2000 - Motette 12541. * Intégrale de l'œuvre pour orgue de César Franck - Basilique Saint-Sernin de Toulouse - Solstice - novembre 2005 - SOCD 231-232. * Les dix symphonies de Charles-Marie Widor - Solstice SOCD 181-185. == Liames intèrnes == * [[Òrgue]] * [[Improvisacion]] * [[Basilica de Sant-Denís]] == Nòtas e referéncias == <references /> == Ligams == * [https://web.archive.org/web/20090717085332/http://pierrepincemaille.fr/ Sit oficial] * [https://data.bnf.fr/13939856/pierre_pincemaille/ Notícia d'autoritat de la Bibliotèca nacionau de França] * [https://www.youtube.com/watch?v=wUQAKrngAJE Pierre Pincemaille : Prelude, Fugue, Variation (C.Franck)] {{DEFAULTSORT:Pincemaille, Pierre}} {{commonscat|Pierre Pincemaille}} {{musica}} [[Categoria:Personalitat francés del sègle XX]] [[Categoria:Organista classic]] [[Categoria:Pedagòg en musica classica]] [[Categoria:Compositor modèrne]] [[Categoria:Naissença a París]] [[Categoria:Compositor francés]] [[Categoria:Cavalièr de las Palmas Academicas]] [[Categoria:Naissença en 1956]] [[Categoria:Decès en 2018]] bm7kqw3cp2edxrnlhltzdz2evgnruqk 0 182760 2502627 2493294 2026-06-13T13:09:09Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502627 wikitext text/x-wiki L’'''organizacion territoriala de la Còsta d'Evòri''' es la division de l’estat en divisions administrativas e collectivitats territorialas. La primièra division es lo [[Departaments de la Còsta d'Evòri|departament]], creat en 1959<ref name=59-4 /> coma circonscripcion electorala, que ven tre 1961 una division administrativa. Es un temps tanben una collectivitat territoriala. De quatre en 1959, lo nombre es passat a 111 departaments en 2020. Las [[Regions de la Còsta d'Evòri|regions]] apareisson dins las annadas 1990. Los [[Districtes de la Còsta d'Evòri|districtes]] son creats en 2011, abolits en 2014, restablits en 2021. == Estat dempuèi 2021 == * 14 districtes autonòms * 31 regions * 111 departaments De notar que: * lo districte autonòm d'Adidjan caup pas de region e un sol departament * lo districte autonòm de Iamossocrò caup dos departaments mas pas de region ==Istoric== {| class="wikitable sortable" |+ Istoric de l'organizacion territoriala de la Còsta d'Evòri |- ! Annada !! Decision !! Contengut !! Districtes !! Regions !! Departaments !! [[Josprefecturas de la Còsta d'Evòri|Josprefecturas]] !Comunas |- | 1959|| Lei n°59-4 del 28 de març de 1959<ref name=59-4>[http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/jorci/59-4.pdf Loi n°59-4 du 28 mars 1959]</ref>|| Creacion de 4 departaments (Premier département, deuxième département...) coma circonscripcions electoralas.|| -|| -|| 4||- | |- | 1961|| Lei n°61-16 del 3 de genièr de 1961<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/jorci/61-16.pdf</ref>|| Los 4 departaments càmbian de nom e venon de divisions administrativas. Creacion de 100 sosprefecturas.|| || || 4|| 100 | |- | 1961|| Decrèt n°61-79 del 22 de març de 1961<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/jorci/61-79.pdf</ref>|| Creacion de las sosprefecturas de Facobly e Madinani.|| || || 4|| '''102''' | |- | 1962|| Decrèt n°62-3 del 3 de genièr de 1962|| Creacion de las sosprefecturas de Grabo e Taï.|| || || 4|| '''104''' | |- | 1963|| Lei n°63-85 del 7 de març de 1963<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/jorci/63-85.pdf</ref>|| Los departaments de Sud-Oèst e Sud-Èst son devesits en departaments d'Èst, Oèst e Sud|| || || '''5'''|| 104 | |- | 1963|| Lei n°63-454 del 7 de novembre de 1963<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/63-455.pdf</ref>|| Creacion del departament de Centre-Oèst per escission del departament de l'Oèst.|| || || '''6'''|| 104 | |- | 1964|| Decrèt n°64-17 del 9 de genièr de 1964<ref>https://web.archive.org/web/20231112192847/https://news.abidjan.net/journal-officiel/948-journal-officiel-n-5-du-jeudi-23-janvier-1964</ref>|| Transfèrt del capluòc e cambiament de nom de la sosprefectura de Diaouala → Ouangolodougou.|| || || 6|| 104 | |- | 1964|| Decrèt n°64-115 del 6 de març de 1964||Transfèrt del capluòc e cambiament de nom de la sosprefectura de Sifié → Worofla. | || || 6|| 104 | |- | 1965|| Decrèt n°65-118 del 2 d'abrial de 1965|| Creacion de la sosprefectura de Bonoua.|| || || 6|| '''105''' | |- | 1965|| Decrèt n°65-170 del 28 de mai de 1965|| Fusion de las sosprefecturas de Kolia e Kouto dins la nòva sosprefectura de Gbon.|| || || 6|| '''104''' | |- | 1966|| Decrèt n°66-345 del 8 de setembre de 1966<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/66-345.pdf</ref>|| Creacion de las sosprefecturas de Bin-Houyé, Bloléquin e Logoualé|| || || 6|| '''107''' | |- | 1966||Decrèt n°66-346 del 8 de setembre de 1966 | Creacion de la sosprefectura de Tafiré<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/66-349.pdf</ref>|| || || 6|| '''108''' | |- | 1966||Decrèt n°66-348 del 8 de setembre de 1966 | Reorganizacion de las sosprefecturas de Zuenola e Goïtafla<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/66-345.pdf</ref>|| || || 6|| '''108''' | |- | 1966||Decrèt n°66-350 del 8 de setembre de 1966 | Division de la sosprefectura de Daoukro-Ouellé en doas: Daoukro e Ouellé.|| || || 6|| '''109''' | |- | 1967|| Decrèt n°67-234 del 2 de junh de 1967<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/67-234.pdf</ref>||Division de la sosprefectura de Bini-Barabo en doas: Sandégué e Yakassé. Creacion de las sosprefecturas de Boniérédougou, Koun-Fao e Satama-Sokoura. Transfèrt del capluòc e cambiament de nom de la sosprefectura de Grégbeu → Zoukougbeu. | || || 6|| '''113''' | |- | 1969|| Lei n°69-241 del 9 de junh de 1969|| En vigor lo 1èr de genièr de 1970. Creacion de 24 departaments|| || || '''24'''|| | |- | 1969|| Decrèts n°69-538 e 69-539 del 22 de decembre de 1979|| En vigor lo 1èr de genièr de 1970. Creacion de 14 sosprefecturas|| || || 24|| '''127''' | |- |1970 |Decrèt n°70-612 du 14 d'octobre de 1970 |Cambiament de nom de la sosprefectura de Yakassé → Kouassidatékro. | | | | | |- | 1974|| Decrèt n°74-''737'' del 10 de setembre de 1974|| Creacion d'1 sos-prefectura e restauracion de las sosprefecturas de Kolia e Kouto.|| || || || '''129''' | |- | 1974|| Decrèt n°74-''499'' del 3 d'octobre de 1974|| Creacion de 9 sosprefecturas|| || || || '''138''' | |- | 1974|| Lei n°74-779 del 26 de decembre de 1974|| Creacion del departament de Bouna per escission del departament de Bondoukou|| || || '''25'''|| 138 | |- |1975 |Decrèt n°75-50 del 29 de genièr de 1975 |Cambiament de nom de la sosprefectura de Pokaha → Pokaha-Karakoro. | | | | | |- | 1975|| Decrèt n°75-201 del 26 de març de 1975|| Creacion de 3 sosprefecturas: Guenteguela (de Toba)<ref>https://www.oneci.ci/uploads/files/articles/1638791893-decret-n75-146-147-193-200-201-de-mars-1975.pdf</ref> e... ?|| || || || '''141''' | |- | 1975|| Lei n°75-498 del 10 de julhet de 1975||Creacion del departament de Dabakala per escission del departament de Katiola | || || '''26'''|| 141 | |- |1975 |Decrèt n°75-626 del 18 de setembre de 1975 |Cambiament de nom de la sosprefectura de Pokaha-Karakoro → Karakoro. | | | | | |- | 1975|| Decrèt n°75-627 del 18 de setembre de 1975<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/75-627.pdf</ref>|| Creacion de 4 sosprefecturas|| || || || '''145''' | |- | 1975|| Decrèt n°75-772 del 29 d'octobre de 1975|| Creacion de 3 sosprefecturas|| || || || '''148''' | |- | 1975|| Decrèt n°75-773 del 29 d'octobre de 1975|| Creacion de 8 sosprefecturas|| || || || '''156''' | |- | 1975|| Decrèt n°75-774 del 29 d'octobre de 1975|| Creacion de 2 sosprefecturas|| || || || '''158''' | |- | 1976|| Decrèt n°76-877 del 22 de decembre de 1976|| Creacion de 3 sosprefecturas|| || || || '''161''' | |- |1978 |Decrèt n°78-7 del 9 de genièr de 1978 |Possibla supression de la sosprefectura de Grand Bassam a l'escasença de son ereccion coma comuna | | | |'''160''' | |- | 1979|| Lei n°79-409 del 21 de mai de 1979|| Creacion de 6 departaments: Bongoano, Issia, Lacòta, Mancòno, Ome, Sobre, Tengrela e Zuënola).<ref>[http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/79-408.pdf “Loi n°79-409 du 21 mai 1979 portant création des départements de Bongouanou, Issia, Lakota, Mankono, Oumé, Soubré, Tengréla e Zuénoula.”]</ref> | || || '''34'''|| | |- |1980 |Decrèt n°80-533 del 10 de junh de 1980 |Cambiament de nom de la sosprefectura de Napiéolédougou → Napié. | | | | | |- | 1982|| Decrèt n°82-924 del 1èr d'octobre de 1982|| Creacion de la sosprefectura de Niablé (Abengourou)|| || || || '''161''' | |- |1983 |Decrèt n°83-180 del 16 de març de 1983 |Supression de 2 sosprefecturas | | | |159 | |- |1984 |Decrèt n°84-511 del 11 d'abrial de 1984 |Cambiament de nom de la sosprefectura de Hiré-Watta → Hiré. | | | | | |- |1984 |Decrèt n°84-540 del 11 d'abrial de 1984 |Creacion de la sosprefectura de Saïoua (Issa) | | | |'''160''' | |- |1985 |Decrèt n°85-1079 del 14 d'octobre de 1985 |Descopatge electoral per las eleccions legislativas. Mençona doas nòvas sosprefecturas. | | | |'''162''' | |- |1985 |Lei n°85-1086 del 17 d'octobre de 1985.<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/85-1086.pdf</ref> |Creacion de 15 departaments | | |'''49''' | | |- |1986 |Decrèt n°86-1021 del 24 de setembre de 1986<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/86-1021.pdf</ref> |Creacion de 20 sosprefecturas | | | |'''182''' | |- |1987 |Lei n°87-795 del 28 de julhet de 1987<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/87-795.pdf</ref> |Creacion del departament d'Anhibelecro. | | |'''50''' | | |- |1990 |Decrèt n°90-1395 del 31 d'octobre de 1990 |Descopatge electoral per las eleccions legislativas. Mençona una nòva sosprefectura. | | | |'''183''' | |- |1996 |Decrèt n°96-964 del 28 d'agost de 1996<ref>[https://web.archive.org/web/20231102220720/https://news.abidjan.net/journal-officiel/1034-journal-officiel-n-9-du-jeudi-27-fevrier-1997 ''Journal officiel de la République de Côte d'Ivoire''] n°9, 27 de febrièr de 1997</ref> |Creacion dels departaments de Bocanda, Dabou, Jacqueville e Tiébissou | | |'''54''' | | |- |1997 |Decrèt n°97-16 del 15 de genièr de 1997<ref>"portant création des départements d’Adiaké et d’Alépé", [https://news.abidjan.net/journal-officiel/1034-journal-officiel-n-9-du-jeudi-27-fevrier-1997 ''Journal officiel de la République de Côte d'Ivoire''] n°9, 27 de febrièr de 1997</ref> |Creacion dels departaments d’Adiaké e d’Alépé. | | | | | |- |1997 |Decrèt n°97-17 del 15 de genièr de 1997<ref>" portant modification du ressort territorial des régions du sud et nord-ouest et création de quatre nouvelles circonscriptions administratives régionales.", [https://web.archive.org/web/20231102220719/https://news.abidjan.net/journal-officiel/1034-ournal-officiel-n-9-du-jeudi-27-fevrier-1997 ''Journal officiel de la République de Côte d'Ivoire''] n°9, 27 de febrièr de 1997</ref> |Creacion de 2 regions. | | | | | |- |2002 |Decrèt n°2002-142 de l'11 de març de 2002 |Creacion de 56 collectivitats territorialas departamentalas | | |58 (Abidjan e Iamossocrò li son pas) | | |- |2004 |Decrèt n°2004-182 del 7 de genièr de 2004.<ref>[http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2004-182.pdf “Décret n°2004-182 du 7 janvier 2004 portant réorganisation territoriale des départements d’Abengourou et d’Agnibélékrou.”]</ref> |Creacion de 9 sosprefecturas dins los departaments d’Abengoro e d’Anhibelecro. | | |66? |+9 | |- |2005 |Decrèt n°2005-251 del 7 de julhet de 2005 |Creacion dels departaments d'Akoupé, Nassian, Sikensi, Zouan-Hounien, Kouibly, Prikro, Madinani e Didievi | | |66? | | |- |2008 |Decrèt n°2008-96 del 5 de març de 2008<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2008-96.pdf</ref> |Creacion de 10 departaments | | |76? | | |- |2008 |Decrèt n°2008-97 del 5 de març de 2008<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2008-97.pdf</ref> |Creacion de 55 sosprefecturas | | |76? |+55 | |- | | | | | | | | |- | | | | | | | | |- |2011 |Decrèt n°2011-263 del 28 de setembre de 2011 |Creacion dels districtes |'''12 + 2''' |'''30''' |95 | | |- |2012 |Decrèt n°2012-610 del 4 de julhet de 2012 |Creacion de 12 sosprefecturas: Raviart, Marabadjassa, N'Ganon, Bonikro, Mékro, Baouakaha, Pakouabo, Sohouo, Niéméné, Bobi, Nafana e Diarabana. | | | | | |- |2012 |Decrèt n°2012-611 del 4 de julhet de 2012<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2012-611.pdf</ref> |Creacion dels 12 departaments de Djékanou, Sipilou, Kong, Gbéléban, Taabo, Kouassi­Kouassikro, Méagui, Séguélon, Buyo, M'Bengué, Facobly e Dianra. | | |'''107''' | | |- |2012 |Decrèt n°2012-612 del 4 de julhet de 2012<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2012-611.pdf</ref> |Creacion de la region de Morono | |'''31''' | | | |- |2013 |Decrèt n°2013-179 del 22 de març de 2013<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2013-179.pdf</ref> |Creacion del departament de Taï |12 + 2 |31 |'''108''' | | |- |2013 |Decrèt n°2013-294 del 2 de mai de 2013<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2013-294.pdf</ref> |Ereccion de las 31 regions en collectivitats territorialas |12 + 2 |31 |108 | | |- |2014 |Lei n°2014-451 del 5 d'agost de 2014 |Organizacion de d'administracion territoriala. Los districtes li son pas mai. |2 |31 |108 | | |- |2014 |Lei n°2014-452 del 5 d'agost de 2014 |Foncionament dels districtes autonòms |2 |31 |108 | | |- |2014 |Lei n°2014-453 del 5 d'agost de 2014 |Estatut del districte autonòm d'Abidjan |2 |31 |108 | | |- |2014 |Lei n°2014-454 del 5 d'agost de 2014 |Estatut del districte autonòm de Iamossocrò |2 |31 |108 | | |- |2020 |Decrèt n°2020-692 del 23 de setembre de 2020<ref>[https://lexterra.ci/data/domaine/coll_terr/CT2/2020-09-23%20D2020-692%20Cr%C3%A9ation%20D%C3%A9p%20OUELL%C3%89%20(1).pdf “Décret n°2020-692 du 23 septembre 2020 portant création du département de Ouellé”].</ref> |Creacion del [[departament de Oele]]. |2 |31 |'''109''' | | |- |2020 |Decrèt n°2020-767 del 30 de setembre de 2020<ref>[https://lexterra.ci/data/domaine/coll_terr/CT2/2020-09-30%20D2020-767%20Cr%c3%a9ation%20D%c3%a9p%20BONON%20&%20GOHITAFLA.pdf “Décret n°2020-767 du 30 septembre 2020 portant création de circonscriptions administratives”].</ref> |Creacion dels departaments de [[departament de Bònon|Bònon]] e [[departament de Goïtafla|Goïtafla]]. |2 |31 |'''111''' | | |- |2021 |Decrèts n°2021-275 e 2021-276 del 9 de junh de 2021 |Re-creacion dels districtes que son desenant totes autonòms.<ref>[https://lexterra.ci/data/domaine/coll_terr/CT3/2021-06-09%20D2021-275%20Districts_autonomes.pdf “Décret n°2021-275 du 9 juin 2021 déterminant les modalités d’application de la loi n°2014- 452 du 5 août 2014 portant mode de création, attributions, organisation et fonctionnement du district autonome”].</ref> Lista dels 12 districtes creats.<ref>[https://lexterra.ci/data/domaine/coll_terr/CT3/2021-06-09%20D2021-276%20Cr%c3%a9ation_12_Districts_autonomes.pdf “Décret n°2021-276 du 9 juin 2021 portant création de douze districts autonomes”].</ref> |'''14''' |31 |111 |509 | |} {{ref}} [[Categoria:Còsta d'Evòri]] 4f8auxxdvu69487veobvy4s6nhg0501 0 193416 2502641 2397783 2026-06-13T15:07:09Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502641 wikitext text/x-wiki La '''{{PAGENAME}}''' (''Libera republica di Pigna in Val Nervia'' en [[italian]]) es una republica de resistents fondada a l’entorn de [[Pinha (Comtat de Niça)|Pinha]] dins la Val de Nèrvia.<ref>Arnaldi.</ref> Durèt del 29 d'agost al 8 d'octobre de 1944.<ref>Veziano.</ref> Èra comandada per Guglielmo Vittorio "Vitò".<ref>Article de la wikipèdia en italian sus Pinha.</ref> L’ofensiva alemanda del 8 d’octobre entraïnèt la fin de l’experiéncia e l’evacuacion dels combatents que s’anèron acessar en Piemont.<ref>Moriani</ref> ==Bibliografia== * Arnaldi: Milena Arnaldi, [https://www.ilsecoloxix.it/imperia/2020/12/21/news/libera-repubblica-di-pigna-sei-settimane-di-eroismo-immaginando-la-democrazia-1.39685894 "Libera Repubblica di Pigna, sei settimane di eroismo immaginando la democrazia"], ''Il Secolo XIX'', 21 de decembre de 2020. * Magni: Adriano Magni, [https://web.archive.org/web/20231227003503/https://grupposbarchi.wordpress.com/2015/07/12/sul-sorgere-della-repubblica-partigiana-di-pigna-im/ "Sulla Repubblica Partigiana di Pigna (IM)"], ''Cenni di storia sulla Resistenza Intemelia'', en linha, 12 de julhet de 2015. * Moriani: Francesco Moriani, [https://www.provincia.imperia.it/sites/default/files/allegati/allegato/FR_4_Resistenza_capitoloLIBRO.pdf "La résistance dans la province d’Imperia (1943-1945)"] * Veziano: Paolo Veziano (curatore), ''La libera Repubblica di Pigna. Una parentesi di democrazia (29 agosto 1944 - 8 ottobre 1944)'', Saluças: Fusta, 2021, ISBN 978 88 85802 66 7. {{ref}} [[Categoria:Resisténcia al fascisme|Pinha]] qgw8ivkzyplzruth3aztgsrnxyhpy07 0 194000 2502651 2492035 2026-06-13T17:01:40Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502651 wikitext text/x-wiki [[File:Région de la Marahoué.svg|thumb|La sosprefectura de Maminigui dins lo departament de Goïtafla (''Gohitafla'') e la region de Maraoé (''Marahoué'').]] La '''sosprefectura de Maminigui''' es una division administrativa de la [[Còsta d'Evòri]]. Es dins lo [[departament de Goïtafla]], la region de [[Maraoé]] e lo districte de [[Sassandra e Maraoé]]. Son caplòc es la vila de [[Maminigui]]. Existís dempuèi [[2014]].<ref>https://web.archive.org/web/20231103112452/https://news.abidjan.net/articles/488181/zuenoula-sous-prefecture-de-maminigui-le-role-du-sous-prefet-explique-aux-populations</ref> Compta {{formatnum:28495}} abitants.<ref>Institut National de la Statistique, [https://web.archive.org/web/20240305173752/https://www.ins.ci/RGPH2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf ''Recensement général de la population et de l’habitat 2021. Résultats globaux définitifs''], en linha.</ref> ==Localitats<ref>[https://www.ins.ci/documents/rgph/MARAHOUE.pdf ''Recensement Général de la Population et de l’Habitat de 2014. Répertoire des localités. Région de la Marahoué''], 2015</ref>== * Bibikorefla * Gouenfla * Gueriefla * Maminigui * Manfla * Soribouafla * Zambléfla {{ref}} {{O|Maminigui}} [[Categoria:Sosprefecturas de la Còsta d'Evòri]] 2zqtuiq7jdmv7lmbf925vy9gkkp3sue 0 201267 2502639 2502424 2026-06-13T14:15:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502639 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòsta Dama de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli»'' e ''«À Nosto Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en [[occitan]] [[provençau]] en 1875.<ref>[https://web.archive.org/web/20150909193103/http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- | | |- |La Provença te suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fius, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paraulas de ''Provençaus e catolics''], Glòria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> [[fr: Prouvençau e catouli]] 7gg5gfd82535y77wc8bm4cfrb8ac504 0 201284 2502645 2026-06-13T15:25:35Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] 2502645 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] jl7qtxcg3v9loft2jf0du97ylgq9hdm 0 201285 2502722 2026-06-14T10:33:53Z Jfblanc 104 Crèa en tradusissent la pagina « [[:en:Special:Redirect/revision/1359268154|Pacôme Dadiet]] » 2502722 wikitext text/x-wiki '''Pacòma Djenon Dadiet''' (nascut a Aubanha lo 27 de julhet de 2005) es un jogaire de [[basquetbòl]] professional occitan de l'equipa New York Knicks de la National Basketball Association (NBA). Abans joguèt per lo Paris Basketball e pel Ratiopharm d'Ulm. == Enfança e carrièra == Dadiet nasquèt lo 27 de julhet de 2005 e es d'origina [[Còsta d'Evòri|ivoriana]].<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}</ref><ref name="auto1">{{Ref-web|url=https://www.fiba.basketball/fr/player/298550/Pacome--Dadiet|lenga=French}}</ref> De jove, dintrèt al club {{Ligam-interwiki|Saint-Charles Charenton|fr|Saint-Charles Charenton Saint-Maurice Basket-ball}} en 2011, e lai demorèt fins a 2020 e foguèt companh d'equipa amb de jogaires coma Tidjane Salaün.<ref>{{Ref-web|url=https://www.saintcharlesbasket.fr/articles/50356-tests-d-entree-a-l-insep-3-joueurs-de-la-saint-charles|lenga=French}}</ref> Puèi passèt un temps amb l'equipa de joventut del Centre Fédéral de Basket-ball, abans de rejónher lo programa juvenil del Paris Basketball. Apareguèt en 22 partidas per l'equipa sub-21 del club la sason 2021-22, amb una mejana de 17,3 punts, 5,2 rebots e 1,7 assisténcias per jòc. == Carrièra professionala == === Paris Basketball (2021-2022) === Dadiet faguèt son debut dins la lega Pro A de basquet en octobre de 2021, a l'edat de 16 ans, totalant set punts en uèit minutas de jòc.<ref name="auto2">{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/7-points-en-8-minutes-les-debuts-reussis-de-pacome-dadiet-16-ans-au-niveau-professionnel|lenga=French}}</ref> Participèt a uèit partidas pendent la sason 2021-22 per l'equipa principala.<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> === Ratiopharm d'Ulm (2023-2024) === Dadiet cerquèt de quitar París e s'unir al club alemand Ratiopharm Ulm en 2022, mas foguèt implicat dins un conflicte contractual que li permetèt pas de s'i jónher abans genièr de 2023.<ref>{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/mais-ou-est-passe-pacome-dadiet|lenga=French}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/de-paris-a-ulm-pacome-dadiet-enfin-libere|lenga=French}}</ref> Pendent la sason 2022-23, joguèt per l'equipa de desvolopament d'Ulm, OrangeAcademy, dins lo tresen nivèl alemand, amb una mejana de 16 punts e 4,2 rebots per jòc.<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> Tanben participèt a una partida per la primièra equipa, jogant tres minutas.<ref>{{Ref-web|url=https://www.basketball-reference.com/international/players/pacome-dadiet-1.html}}</ref> Venguèt un jogaire regular de l'equipa seniora d'Ulm pendent la sason 2023-24, e foguèt vist coma un potencial prospect de la [[National Basketball Association|NBA]].<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> === Nòva York / Westchester Knicks (2024-present) === Lo 26 de junh de 2024, Dadiet foguèt seleccionat amb la 25a causida pels New York Knicks dins lo draft de 2024.<ref>{{Ref-web|url=https://www.cbssports.com/nba/news/2024-nba-draft-knicks-take-pacome-dadiet-at-no-25-overall-with-an-eye-toward-the-rosters-future/}}</ref><ref name=":0">{{Ref-web|url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/40440314/hawks-pick-france-zaccharie-risacher-no-1-nba-draft}}</ref><ref name=":1">{{Ref-web|url=https://www.sportschau.de/regional/swr/swr-pacome-dadiet-von-ratiopharm-ulm-zu-den-new-york-knicks-100.html|lenga=de-DE}}</ref> Foguèt un dels quatre jogaires franceses seleccionats pendent la primièra ronda, après Zaccharie Risacher, Alexandre Sarr e Tidjane Salaün.<ref name=":0" /><ref>{{Ref-web|url=https://www.lequipe.fr/Basket/Actualites/Risacher-n-1-sarr-n-2-draft-nba-historique-pour-la-france/1477805|lenga=fr-FR}}</ref> Lo 5 de julhet, signèt amb los Knicks.<ref>{{Ref-web|url=https://www.nba.com/knicks/news/pacome-dadiet-signed-by-knicks}}</ref> Dadiet faguèt son debut en NBA lo 22 d'octobre de 2024, en una pèrda de 132-109 contra los [[Boston Celtics]], marcant 3 punts.<ref>{{Ref-web|url=https://www.basketball-reference.com/boxscores/202410220BOS.html}}</ref> Pendent sa primièra sason, joguèt mai d'un còp als Westchester Knicks.<ref>{{Ref-web|url=https://basketball.realgm.com/gleague/teams/Westchester-Knicks/40/Transaction_History/2025}}</ref> Lo 13 de junh de 2026, Dadiet e los Knicks ganhan las Finalas de la NBA de 2026, batent los San Antonio Spurs 4-1.<ref>{{Ref-web|url=https://www.nba.com/news/live-updates-2026-nba-finals-game-5-knicks-seek-first-title-since-1973}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-first-championship-53-years-nba-finals-spurs}}</ref> == Vida personala == Lo fraire mai vièlh de Dadiet, Maxence, es tanben un jogaire de basquetbòl, e representa la Còsta d'Evòri al nivèl internacional. [[Categoria:Naissença en 2005]] i6uz5bjb2n88q9p92qkahlu1xb985io 2502723 2502722 2026-06-14T10:34:18Z Jfblanc 104 2502723 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Pacòma Djenon Dadiet''' (nascut a Aubanha lo 27 de julhet de 2005) es un jogaire de [[basquetbòl]] professional occitan de l'equipa New York Knicks de la National Basketball Association (NBA). Abans joguèt per lo Paris Basketball e pel Ratiopharm d'Ulm. == Enfança e carrièra == Dadiet nasquèt lo 27 de julhet de 2005 e es d'origina [[Còsta d'Evòri|ivoriana]].<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}</ref><ref name="auto1">{{Ref-web|url=https://www.fiba.basketball/fr/player/298550/Pacome--Dadiet|lenga=French}}</ref> De jove, dintrèt al club {{Ligam-interwiki|Saint-Charles Charenton|fr|Saint-Charles Charenton Saint-Maurice Basket-ball}} en 2011, e lai demorèt fins a 2020 e foguèt companh d'equipa amb de jogaires coma Tidjane Salaün.<ref>{{Ref-web|url=https://www.saintcharlesbasket.fr/articles/50356-tests-d-entree-a-l-insep-3-joueurs-de-la-saint-charles|lenga=French}}</ref> Puèi passèt un temps amb l'equipa de joventut del Centre Fédéral de Basket-ball, abans de rejónher lo programa juvenil del Paris Basketball. Apareguèt en 22 partidas per l'equipa sub-21 del club la sason 2021-22, amb una mejana de 17,3 punts, 5,2 rebots e 1,7 assisténcias per jòc. == Carrièra professionala == === Paris Basketball (2021-2022) === Dadiet faguèt son debut dins la lega Pro A de basquet en octobre de 2021, a l'edat de 16 ans, totalant set punts en uèit minutas de jòc.<ref name="auto2">{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/7-points-en-8-minutes-les-debuts-reussis-de-pacome-dadiet-16-ans-au-niveau-professionnel|lenga=French}}</ref> Participèt a uèit partidas pendent la sason 2021-22 per l'equipa principala.<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> === Ratiopharm d'Ulm (2023-2024) === Dadiet cerquèt de quitar París e s'unir al club alemand Ratiopharm Ulm en 2022, mas foguèt implicat dins un conflicte contractual que li permetèt pas de s'i jónher abans genièr de 2023.<ref>{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/mais-ou-est-passe-pacome-dadiet|lenga=French}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/de-paris-a-ulm-pacome-dadiet-enfin-libere|lenga=French}}</ref> Pendent la sason 2022-23, joguèt per l'equipa de desvolopament d'Ulm, OrangeAcademy, dins lo tresen nivèl alemand, amb una mejana de 16 punts e 4,2 rebots per jòc.<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> Tanben participèt a una partida per la primièra equipa, jogant tres minutas.<ref>{{Ref-web|url=https://www.basketball-reference.com/international/players/pacome-dadiet-1.html}}</ref> Venguèt un jogaire regular de l'equipa seniora d'Ulm pendent la sason 2023-24, e foguèt vist coma un potencial prospect de la [[National Basketball Association|NBA]].<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> === Nòva York / Westchester Knicks (2024-present) === Lo 26 de junh de 2024, Dadiet foguèt seleccionat amb la 25a causida pels New York Knicks dins lo draft de 2024.<ref>{{Ref-web|url=https://www.cbssports.com/nba/news/2024-nba-draft-knicks-take-pacome-dadiet-at-no-25-overall-with-an-eye-toward-the-rosters-future/}}</ref><ref name=":0">{{Ref-web|url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/40440314/hawks-pick-france-zaccharie-risacher-no-1-nba-draft}}</ref><ref name=":1">{{Ref-web|url=https://www.sportschau.de/regional/swr/swr-pacome-dadiet-von-ratiopharm-ulm-zu-den-new-york-knicks-100.html|lenga=de-DE}}</ref> Foguèt un dels quatre jogaires franceses seleccionats pendent la primièra ronda, après Zaccharie Risacher, Alexandre Sarr e Tidjane Salaün.<ref name=":0" /><ref>{{Ref-web|url=https://www.lequipe.fr/Basket/Actualites/Risacher-n-1-sarr-n-2-draft-nba-historique-pour-la-france/1477805|lenga=fr-FR}}</ref> Lo 5 de julhet, signèt amb los Knicks.<ref>{{Ref-web|url=https://www.nba.com/knicks/news/pacome-dadiet-signed-by-knicks}}</ref> Dadiet faguèt son debut en NBA lo 22 d'octobre de 2024, en una pèrda de 132-109 contra los [[Boston Celtics]], marcant 3 punts.<ref>{{Ref-web|url=https://www.basketball-reference.com/boxscores/202410220BOS.html}}</ref> Pendent sa primièra sason, joguèt mai d'un còp als Westchester Knicks.<ref>{{Ref-web|url=https://basketball.realgm.com/gleague/teams/Westchester-Knicks/40/Transaction_History/2025}}</ref> Lo 13 de junh de 2026, Dadiet e los Knicks ganhan las Finalas de la NBA de 2026, batent los San Antonio Spurs 4-1.<ref>{{Ref-web|url=https://www.nba.com/news/live-updates-2026-nba-finals-game-5-knicks-seek-first-title-since-1973}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://clutchpoints.com/nba/new-york-knicks/knicks-news-first-championship-53-years-nba-finals-spurs}}</ref> == Vida personala == Lo fraire mai vièlh de Dadiet, Maxence, es tanben un jogaire de basquetbòl, e representa la Còsta d'Evòri al nivèl internacional. [[Categoria:Naissença en 2005]] 97m03w62m7uap8rw44rj03oovi45k38 2502724 2502723 2026-06-14T10:35:45Z Jfblanc 104 2502724 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Pacòma Djenon Dadiet''' (nascut a [[Aubanha]] lo 27 de julhet de 2005) es un jogaire de [[basquetbòl]] professional occitan de l'equipa New York Knicks de la National Basketball Association (NBA). Abans joguèt per lo Paris Basketball e pel Ratiopharm d'Ulm. == Enfança e carrièra == Dadiet nasquèt lo 27 de julhet de 2005 e es d'origina [[Còsta d'Evòri|ivoriana]].<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}</ref><ref name="auto1">{{Ref-web|url=https://www.fiba.basketball/fr/player/298550/Pacome--Dadiet|lenga=French}}</ref> De jove, dintrèt al club {{Ligam-interwiki|Saint-Charles Charenton|fr|Saint-Charles Charenton Saint-Maurice Basket-ball}} en 2011, e lai demorèt fins a 2020 e foguèt companh d'equipa amb de jogaires coma Tidjane Salaün.<ref>{{Ref-web|url=https://www.saintcharlesbasket.fr/articles/50356-tests-d-entree-a-l-insep-3-joueurs-de-la-saint-charles|lenga=French}}</ref> Puèi passèt un temps amb l'equipa de joventut del Centre Fédéral de Basket-ball, abans de rejónher lo programa juvenil del Paris Basketball. Apareguèt en 22 partidas per l'equipa sub-21 del club la sason 2021-22, amb una mejana de 17,3 punts, 5,2 rebots e 1,7 assisténcias per jòc. == Carrièra professionala == === Paris Basketball (2021-2022) === Dadiet faguèt son debut dins la lega Pro A de basquet en octobre de 2021, a l'edat de 16 ans, totalant set punts en uèit minutas de jòc.<ref name="auto2">{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/7-points-en-8-minutes-les-debuts-reussis-de-pacome-dadiet-16-ans-au-niveau-professionnel|lenga=French}}</ref> Participèt a uèit partidas pendent la sason 2021-22 per l'equipa principala.<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> === Ratiopharm d'Ulm (2023-2024) === Dadiet cerquèt de quitar París e s'unir al club alemand Ratiopharm Ulm en 2022, mas foguèt implicat dins un conflicte contractual que li permetèt pas de s'i jónher abans genièr de 2023.<ref>{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/mais-ou-est-passe-pacome-dadiet|lenga=French}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/de-paris-a-ulm-pacome-dadiet-enfin-libere|lenga=French}}</ref> Pendent la sason 2022-23, joguèt per l'equipa de desvolopament d'Ulm, OrangeAcademy, dins lo tresen nivèl alemand, amb una mejana de 16 punts e 4,2 rebots per jòc.<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> Tanben participèt a una partida per la primièra equipa, jogant tres minutas.<ref>{{Ref-web|url=https://www.basketball-reference.com/international/players/pacome-dadiet-1.html}}</ref> Venguèt un jogaire regular de l'equipa seniora d'Ulm pendent la sason 2023-24, e foguèt vist coma un potencial prospect de la [[National Basketball Association|NBA]].<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> === Nòva York / Westchester Knicks (2024-present) === Lo 26 de junh de 2024, Dadiet foguèt seleccionat amb la 25a causida pels New York Knicks dins lo draft de 2024.<ref>{{Ref-web|url=https://www.cbssports.com/nba/news/2024-nba-draft-knicks-take-pacome-dadiet-at-no-25-overall-with-an-eye-toward-the-rosters-future/}}</ref><ref name=":0">{{Ref-web|url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/40440314/hawks-pick-france-zaccharie-risacher-no-1-nba-draft}}</ref><ref name=":1">{{Ref-web|url=https://www.sportschau.de/regional/swr/swr-pacome-dadiet-von-ratiopharm-ulm-zu-den-new-york-knicks-100.html|lenga=de-DE}}</ref> Foguèt un dels quatre jogaires franceses seleccionats pendent la primièra ronda, après Zaccharie Risacher, Alexandre Sarr e Tidjane Salaün.<ref name=":0" /><ref>{{Ref-web|url=https://www.lequipe.fr/Basket/Actualites/Risacher-n-1-sarr-n-2-draft-nba-historique-pour-la-france/1477805|lenga=fr-FR}}</ref> Lo 5 de julhet, signèt amb los Knicks.<ref>{{Ref-web|url=https://www.nba.com/knicks/news/pacome-dadiet-signed-by-knicks}}</ref> Dadiet faguèt son debut en NBA lo 22 d'octobre de 2024, en una pèrda de 132-109 contra los [[Boston Celtics]], marcant 3 punts.<ref>{{Ref-web|url=https://www.basketball-reference.com/boxscores/202410220BOS.html}}</ref> Pendent sa primièra sason, joguèt mai d'un còp als Westchester Knicks.<ref>{{Ref-web|url=https://basketball.realgm.com/gleague/teams/Westchester-Knicks/40/Transaction_History/2025}}</ref> Lo 13 de junh de 2026, Dadiet e los Knicks se ganhan las Finalas de l’NBA de 2026, batent los San Antonio Spurs 4-1. == Vida personala == Lo fraire mai vièlh de Dadiet, Maxence, es tanben un jogaire de basquetbòl, e representa la Còsta d'Evòri al nivèl internacional ==Referéncias== <references/> {{O|Dadiet}} [[Categoria:Naissença en 2005]] lf1jok541veem3jo4lisfm2b821nvng 2502725 2502724 2026-06-14T10:36:15Z Jfblanc 104 /* Enfança e carrièra */ 2502725 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Pacòma Djenon Dadiet''' (nascut a [[Aubanha]] lo 27 de julhet de 2005) es un jogaire de [[basquetbòl]] professional occitan de l'equipa New York Knicks de la National Basketball Association (NBA). Abans joguèt per lo Paris Basketball e pel Ratiopharm d'Ulm. == Enfança e carrièra == Dadiet nasquèt lo 27 de julhet de 2005 e es d'origina [[Còsta d'Evòri|ivoriana]].<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}</ref><ref name="auto1">{{Ref-web|url=https://www.fiba.basketball/fr/player/298550/Pacome--Dadiet|lenga=French}}</ref> De jove, dintrèt al club Saint-Charles de Charenton en 2011, e lai demorèt fins a 2020 e foguèt companh d'equipa amb de jogaires coma Tidjane Salaün.<ref>{{Ref-web|url=https://www.saintcharlesbasket.fr/articles/50356-tests-d-entree-a-l-insep-3-joueurs-de-la-saint-charles|lenga=French}}</ref> Puèi passèt un temps amb l'equipa de joventut del Centre Fédéral de Basket-ball, abans de rejónher lo programa juvenil del Paris Basketball. Apareguèt en 22 partidas per l'equipa sub-21 del club la sason 2021-22, amb una mejana de 17,3 punts, 5,2 rebots e 1,7 assisténcias per jòc. == Carrièra professionala == === Paris Basketball (2021-2022) === Dadiet faguèt son debut dins la lega Pro A de basquet en octobre de 2021, a l'edat de 16 ans, totalant set punts en uèit minutas de jòc.<ref name="auto2">{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/7-points-en-8-minutes-les-debuts-reussis-de-pacome-dadiet-16-ans-au-niveau-professionnel|lenga=French}}</ref> Participèt a uèit partidas pendent la sason 2021-22 per l'equipa principala.<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> === Ratiopharm d'Ulm (2023-2024) === Dadiet cerquèt de quitar París e s'unir al club alemand Ratiopharm Ulm en 2022, mas foguèt implicat dins un conflicte contractual que li permetèt pas de s'i jónher abans genièr de 2023.<ref>{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/mais-ou-est-passe-pacome-dadiet|lenga=French}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://www.bebasket.fr/de-paris-a-ulm-pacome-dadiet-enfin-libere|lenga=French}}</ref> Pendent la sason 2022-23, joguèt per l'equipa de desvolopament d'Ulm, OrangeAcademy, dins lo tresen nivèl alemand, amb una mejana de 16 punts e 4,2 rebots per jòc.<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> Tanben participèt a una partida per la primièra equipa, jogant tres minutas.<ref>{{Ref-web|url=https://www.basketball-reference.com/international/players/pacome-dadiet-1.html}}</ref> Venguèt un jogaire regular de l'equipa seniora d'Ulm pendent la sason 2023-24, e foguèt vist coma un potencial prospect de la [[National Basketball Association|NBA]].<ref name="auto3">{{Ref-web|url=https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.proballers.com/basketball/player/242349/pacome-dadiet "Pacome Dadiet"]. ''Proballers.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 November</span> 2024</span>.</cite></ref> === Nòva York / Westchester Knicks (2024-present) === Lo 26 de junh de 2024, Dadiet foguèt seleccionat amb la 25a causida pels New York Knicks dins lo draft de 2024.<ref>{{Ref-web|url=https://www.cbssports.com/nba/news/2024-nba-draft-knicks-take-pacome-dadiet-at-no-25-overall-with-an-eye-toward-the-rosters-future/}}</ref><ref name=":0">{{Ref-web|url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/40440314/hawks-pick-france-zaccharie-risacher-no-1-nba-draft}}</ref><ref name=":1">{{Ref-web|url=https://www.sportschau.de/regional/swr/swr-pacome-dadiet-von-ratiopharm-ulm-zu-den-new-york-knicks-100.html|lenga=de-DE}}</ref> Foguèt un dels quatre jogaires franceses seleccionats pendent la primièra ronda, après Zaccharie Risacher, Alexandre Sarr e Tidjane Salaün.<ref name=":0" /><ref>{{Ref-web|url=https://www.lequipe.fr/Basket/Actualites/Risacher-n-1-sarr-n-2-draft-nba-historique-pour-la-france/1477805|lenga=fr-FR}}</ref> Lo 5 de julhet, signèt amb los Knicks.<ref>{{Ref-web|url=https://www.nba.com/knicks/news/pacome-dadiet-signed-by-knicks}}</ref> Dadiet faguèt son debut en NBA lo 22 d'octobre de 2024, en una pèrda de 132-109 contra los [[Boston Celtics]], marcant 3 punts.<ref>{{Ref-web|url=https://www.basketball-reference.com/boxscores/202410220BOS.html}}</ref> Pendent sa primièra sason, joguèt mai d'un còp als Westchester Knicks.<ref>{{Ref-web|url=https://basketball.realgm.com/gleague/teams/Westchester-Knicks/40/Transaction_History/2025}}</ref> Lo 13 de junh de 2026, Dadiet e los Knicks se ganhan las Finalas de l’NBA de 2026, batent los San Antonio Spurs 4-1. == Vida personala == Lo fraire mai vièlh de Dadiet, Maxence, es tanben un jogaire de basquetbòl, e representa la Còsta d'Evòri al nivèl internacional ==Referéncias== <references/> {{O|Dadiet}} [[Categoria:Naissença en 2005]] f60qwlch5blak1kentdgstl1p49salm