Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 244 2502786 2474258 2026-06-14T23:32:06Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[George H. W. Bush]]: † 2018 2502786 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Junh}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1850]] – [[Roberto Ivens]], oficièr de la marina portuguesa, geograf, administrador colonial e explorador portugués (m. [[1898]]) * [[1889]] – [[Michel Zunino]], politic occitan e resistent contra lo nazisme (m. [[1958]]) * [[1897]] – [[Anthony Eden]], primièr ministre del Reialme Unit (m. [[1977]]) * [[1899]] – [[Fritz Albert Lipmann]], bioquimista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1986]]) * [[1915]] – [[David Rockefeller]], financièr e filantròp american (m. [[2017]]) * [[1924]] – [[George H. W. Bush|George Bush, lo paire]], president dels [[Estats Units]] (m. [[2018]]) * [[1929]] – [[Anne Frank]], adolescenta alemanda jusieva victima del nazisme (m. [[1945]]) * [[1941]] – [[Chick Corea]], musician american de [[jazz]] * [[1942]] – [[Bert Sakmann]], fisiologista alemand, Prèmi Nobel * [[1951]] – [[Andranik Margaryan]], primièr ministre d'[[Armenia]] (m. [[2007]]) * [[1953]] – [[Tess Gerritsen]], escrivana americana * [[1979]] – [[Amandine Bourgeois]], cantaira francofòna e anglofòna d'Occitània * [[1981]] – [[Adriana Lima]], modèl * [[1984]] – [[Chiara Appendino]], femna politica italiana == Decèsses == * [[1912]] – [[Frédéric Passy]], economista francés, Prèmi Nobel de la Patz (n. [[1822]]) * [[1982]] – [[Karl von Frisch]], zoologista alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. [[1886]]) * [[2003]] – [[Gregory Peck]], actor american (n. [[1916]]) * [[2012]] – [[Elinor Ostrom]], economista nòrd-americana (n. [[1933]]) * [[2023]] – [[Silvio Berlusconi]], entrepreneire e e òme politic italian (n. [[1936]]) ---- Vejatz tanben: * [[11 de junh]] | [[13 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[categoria:Jorns]] 5y2yxit7einjeyz2z9c06m3ks1dcurk 0 3180 2502774 2497915 2026-06-14T20:22:10Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2502774 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. A la fin dau sègle I apC, durant lo [[Dinastia Flaviana|periòde flavian]], un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis [[Arenas d'Arle|arenas]] e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis [[Òrdre equestre|òrdres equestre]] e [[Òrdre senatoriau|senatoriau]]<ref>Per exemple, [[Marcus Mettius Rufus]] fuguèt [[prefècte dau pretòri]] en 92 durant lo rèine de [[Domician]], [[Pompeius Paulinus (lo Vièlh)|Pompeius Paulinus]] fuguèt [[prefècte de l'annòna]] en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.</ref>. De mai, la vila se dotèt d'una mena de complèxe protoindustriau, lei [[molins de Barbegau]], que permetiá de produrre chasque jorn de volums de farina representant lo manjar de {{formatnum:12000}} personas<ref>La foncion d'aquela installacion es pas clarament coneguda. Èran pas necessiàrament destinats a l'alimentacion d'Arle, mai èran benlèu gerits per l'[[annòna]] per avitalhar de [[naviri]]s, de [[legion romana|legions romanas]] o la vila de [[Roma]] (Philippe Leveau, « Les moulins romains de Barbegal, les ponts-aqueducs du vallon des Arcs et l'histoire naturelle de la vallée des Baux (Bilan de six ans de fouilles programmées) », ''Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres''° vol. 139, no 1, 1995, p). 115-144 ; Gül Sürmelihindi, Philippe Leveau, Christoph Spötl, Vincent Bernard e Cees W. Passchier, « The second century CE Roman watermills of Barbegal: Unraveling the enigma of one of the oldest industrial complexes », ''Science Advances'', setembre de 2018). Serián estats la pus importanta concentracion d'energia mecanica dau monde antic (« Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered », ''The Economic History Review, New Series'', vol. 53, n° 1, febrier de 2000, pp. 29-59)</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] fvz1cn4yl9jam59dbt6cwbwdkm0fy8t 2502775 2502774 2026-06-14T20:22:48Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2502775 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. A la fin dau sègle I apC, durant lo [[Dinastia Flaviana|periòde flavian]], un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis [[Arenas d'Arle|arenas]] e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis [[Òrdre equestre|òrdres equestre]] e [[Òrdre senatoriau|senatoriau]]<ref>Per exemple, [[Marcus Mettius Rufus]] fuguèt [[prefècte dau pretòri]] en 92 durant lo rèine de [[Domician]], [[Pompeius Paulinus (lo Vièlh)|Pompeius Paulinus]] fuguèt [[prefècte de l'annòna]] en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.</ref>. La vila se dotèt tanben d'una mena de complèxe protoindustriau, lei [[molins de Barbegau]], que permetiá de produrre chasque jorn de volums de farina representant lo manjar de {{formatnum:12000}} personas<ref>La foncion d'aquela installacion es pas clarament coneguda. Èran pas necessiàrament destinats a l'alimentacion d'Arle, mai èran benlèu gerits per l'[[annòna]] per avitalhar de [[naviri]]s, de [[legion romana|legions romanas]] o la vila de [[Roma]] (Philippe Leveau, « Les moulins romains de Barbegal, les ponts-aqueducs du vallon des Arcs et l'histoire naturelle de la vallée des Baux (Bilan de six ans de fouilles programmées) », ''Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres''° vol. 139, no 1, 1995, p). 115-144 ; Gül Sürmelihindi, Philippe Leveau, Christoph Spötl, Vincent Bernard e Cees W. Passchier, « The second century CE Roman watermills of Barbegal: Unraveling the enigma of one of the oldest industrial complexes », ''Science Advances'', setembre de 2018). Serián estats la pus importanta concentracion d'energia mecanica dau monde antic (« Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered », ''The Economic History Review, New Series'', vol. 53, n° 1, febrier de 2000, pp. 29-59)</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] 42e1qvnymzhauxcyjhr6wg03kngifsc 2502776 2502775 2026-06-14T20:23:38Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2502776 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. A la fin dau sègle I apC, durant lo [[Dinastia Flaviana|periòde flavian]], un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis [[Arenas d'Arle|arenas]] e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis [[Òrdre equestre|òrdres equestre]] e [[Òrdre senatoriau|senatoriau]]<ref>Per exemple, [[Marcus Mettius Rufus]] fuguèt [[prefècte dau pretòri]] en 92 durant lo rèine de [[Domician]], [[Pompeius Paulinus (lo Vièlh)|Pompeius Paulinus]] fuguèt [[prefècte de l'annòna]] en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.</ref>. La vila se dotèt tanben d'una mena de complèxe protoindustriau, lei [[molins de Barbegau]], que permetiá de produrre chasque jorn de volums de farina representant lo manjar de {{formatnum:12000}} personas<ref>La foncion d'aquela installacion es pas clarament coneguda. Èran pas necessiàrament destinats a l'alimentacion d'Arle, mai èran benlèu gerits per l'[[annòna]] per avitalhar de [[naviri]]s, de [[legion romana|legions romanas]] o la vila de [[Roma]] (Philippe Leveau, « Les moulins romains de Barbegal, les ponts-aqueducs du vallon des Arcs et l'histoire naturelle de la vallée des Baux (Bilan de six ans de fouilles programmées) », ''Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres''° vol. 139, no 1, 1995, p). 115-144 ; Gül Sürmelihindi, Philippe Leveau, Christoph Spötl, Vincent Bernard e Cees W. Passchier, « The second century CE Roman watermills of Barbegal: Unraveling the enigma of one of the oldest industrial complexes », ''Science Advances'', setembre de 2018). Amb una poissança idraulica de 50 kW, serián estats la pus importanta concentracion d'energia mecanica dau monde antic (« Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered », ''The Economic History Review, New Series'', vol. 53, n° 1, febrier de 2000, pp. 29-59)</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] aozeryduuc04btyjoh6zeadewbogmi7 2502777 2502776 2026-06-14T20:35:43Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2502777 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. A la fin dau sègle I apC, durant lo [[Dinastia Flaviana|periòde flavian]], un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis [[Arenas d'Arle|arenas]] e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis [[Òrdre equestre|òrdres equestre]] e [[Òrdre senatoriau|senatoriau]]<ref>Per exemple, [[Marcus Mettius Rufus]] fuguèt [[prefècte dau pretòri]] en 92 durant lo rèine de [[Domician]], [[Pompeius Paulinus (lo Vièlh)|Pompeius Paulinus]] fuguèt [[prefècte de l'annòna]] en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.</ref>. La vila se dotèt tanben d'una mena de complèxe protoindustriau, lei [[molins de Barbegau]], que permetiá de produrre chasque jorn de volums de farina representant lo manjar de {{formatnum:12000}} personas<ref>La foncion d'aquela installacion es pas clarament coneguda. Èran pas necessiàrament destinats a l'alimentacion d'Arle, mai èran benlèu gerits per l'[[annòna]] per avitalhar de [[naviri]]s, de [[legion romana|legions romanas]] o la vila de [[Roma]] (Philippe Leveau, « Les moulins romains de Barbegal, les ponts-aqueducs du vallon des Arcs et l'histoire naturelle de la vallée des Baux (Bilan de six ans de fouilles programmées) », ''Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres''° vol. 139, no 1, 1995, p). 115-144 ; Gül Sürmelihindi, Philippe Leveau, Christoph Spötl, Vincent Bernard e Cees W. Passchier, « The second century CE Roman watermills of Barbegal: Unraveling the enigma of one of the oldest industrial complexes », ''Science Advances'', setembre de 2018). Amb una poissança idraulica de 50 kW, serián estats la pus importanta concentracion d'energia mecanica dau monde antic (« Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered », ''The Economic History Review, New Series'', vol. 53, n° 1, febrier de 2000, pp. 29-59)</ref>. Au començament dau sègle III, la religion locala èra dominada per la religion tradicionala romana e de cultes orientaus coma [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]], [[Bona Dea]], [[Cibèla]] o [[Isis]]. De divinitats indigènas èran egalament totjorn veneradas. Es dins aqueu contèxte que se difusèt lo [[cristianisme]] dins la vila. Segon la legenda, fuguèt [[Sant Trofime]] que creèt la Glèisa d'Arle durant lo segond quart dau sègle. Aquò es pas verificable, mai l'existéncia d'una glèisa arlatenca dirigida per un evesque es atestada dins una letra de 254 mandada per [[Sant Ciprian]] au [[papa]] [[Estève Ier|Estève I{{{èr}}]] per defendre de crestians pentós après lei [[persecucions de Deci]]<ref>Ciprian 0250, p. EpistulaL XVIII, letra 68</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] om0o67b14vhlf9gtypmsxbwzqcc05j1 2502778 2502777 2026-06-14T20:36:06Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2502778 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. A la fin dau sègle I apC, durant lo [[Dinastia Flaviana|periòde flavian]], un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis [[Arenas d'Arle|arenas]] e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis [[Òrdre equestre|òrdres equestre]] e [[Òrdre senatoriau|senatoriau]]<ref>Per exemple, [[Marcus Mettius Rufus]] fuguèt [[prefècte dau pretòri]] en 92 durant lo rèine de [[Domician]], [[Pompeius Paulinus (lo Vièlh)|Pompeius Paulinus]] fuguèt [[prefècte de l'annòna]] en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.</ref>. La vila se dotèt tanben d'una mena de complèxe protoindustriau, lei [[molins de Barbegau]], que permetiá de produrre chasque jorn de volums de farina representant lo manjar de {{formatnum:12000}} personas<ref>La foncion d'aquela installacion es pas clarament coneguda. Èran pas necessiàrament destinats a l'alimentacion d'Arle, mai èran benlèu gerits per l'[[annòna]] per avitalhar de [[naviri]]s, de [[legion romana|legions romanas]] o la vila de [[Roma]] (Philippe Leveau, « Les moulins romains de Barbegal, les ponts-aqueducs du vallon des Arcs et l'histoire naturelle de la vallée des Baux (Bilan de six ans de fouilles programmées) », ''Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres''° vol. 139, no 1, 1995, p). 115-144 ; Gül Sürmelihindi, Philippe Leveau, Christoph Spötl, Vincent Bernard e Cees W. Passchier, « The second century CE Roman watermills of Barbegal: Unraveling the enigma of one of the oldest industrial complexes », ''Science Advances'', setembre de 2018). Amb una poissança idraulica de 50 kW, serián estats la pus importanta concentracion d'energia mecanica dau monde antic (« Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered », ''The Economic History Review, New Series'', vol. 53, n° 1, febrier de 2000, pp. 29-59)</ref>. Au començament dau sègle III, la religion locala èra dominada per la religion tradicionala romana e de cultes orientaus coma [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]], [[Bona Dea]], [[Cibèla]] o [[Isis]]. De divinitats indigènas èran egalament totjorn veneradas. Es dins aqueu contèxte que se difusèt lo [[cristianisme]] dins la vila. Segon la legenda, fuguèt [[Sant Trofime]] que creèt la Glèisa d'Arle durant lo segond quart dau sègle. Aquò es pas verificable, mai l'existéncia d'una glèisa arlatenca dirigida per un evesque es atestada dins una letra de 254 mandada per [[Sant Ciprian]] au [[papa]] [[Estève Ier|Estève I{{èr}}]] per defendre de crestians pentós après lei [[persecucions de Deci]]<ref>Ciprian 0250, p. EpistulaL XVIII, letra 68</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] 4uoqyp88otufer5f30gidsha1v9g382 2502779 2502778 2026-06-14T20:37:08Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2502779 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. A la fin dau sègle I apC, durant lo [[Dinastia Flaviana|periòde flavian]], un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis [[Arenas d'Arle|arenas]] e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis [[Òrdre equestre|òrdres equestre]] e [[Òrdre senatoriau|senatoriau]]<ref>Per exemple, [[Marcus Mettius Rufus]] fuguèt [[prefècte dau pretòri]] en 92 durant lo rèine de [[Domician]], [[Pompeius Paulinus (lo Vièlh)|Pompeius Paulinus]] fuguèt [[prefècte de l'annòna]] en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.</ref>. La vila se dotèt tanben d'una mena de complèxe protoindustriau, lei [[molins de Barbegau]], que permetiá de produrre chasque jorn de volums de farina representant lo manjar de {{formatnum:12000}} personas<ref>La foncion d'aquela installacion es pas clarament coneguda. Èran pas necessiàrament destinats a l'alimentacion d'Arle, mai èran benlèu gerits per l'[[annòna]] per avitalhar de [[naviri]]s, de [[legion romana|legions romanas]] o la vila de [[Roma]] (Philippe Leveau, « Les moulins romains de Barbegal, les ponts-aqueducs du vallon des Arcs et l'histoire naturelle de la vallée des Baux (Bilan de six ans de fouilles programmées) », ''Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres''° vol. 139, no 1, 1995, p). 115-144 ; Gül Sürmelihindi, Philippe Leveau, Christoph Spötl, Vincent Bernard e Cees W. Passchier, « The second century CE Roman watermills of Barbegal: Unraveling the enigma of one of the oldest industrial complexes », ''Science Advances'', setembre de 2018). Amb una poissança idraulica de 50 kW, serián estats la pus importanta concentracion d'energia mecanica dau monde antic (« Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered », ''The Economic History Review, New Series'', vol. 53, n° 1, febrier de 2000, pp. 29-59)</ref>. Au començament dau sègle III, la religion locala èra dominada per la religion tradicionala romana e de cultes orientaus coma [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]], [[Bona Dea]], [[Cibèla]] o [[Isis]]. De divinitats indigènas èran egalament totjorn veneradas. Es dins aqueu contèxte que se difusèt lo [[cristianisme]] dins la vila. Segon la legenda, fuguèt [[Sant Trofime]] que creèt la Glèisa d'Arle durant lo segond quart dau sègle. Aquò es pas verificable, mai l'existéncia d'una glèisa arlatenca dirigida per un evesque es atestada dins una letra de 254 mandada per [[Sant Ciprian]] au [[papa]] [[Estève Ier|Estève I{{èr}}]] per defendre de crestians pentós après lei [[persecucions de Deci]]<ref>Ciprian 0250, p. EpistulaL XVIII, letra 68</ref>. ==== Lei dificultats dau sègle III ==== ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] 2po9w2n67wa611tzk5p90l8d0jyz2y0 2502780 2502779 2026-06-14T20:43:39Z Arsael 6329 /* Lei dificultats dau sègle III */ 2502780 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. A la fin dau sègle I apC, durant lo [[Dinastia Flaviana|periòde flavian]], un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis [[Arenas d'Arle|arenas]] e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis [[Òrdre equestre|òrdres equestre]] e [[Òrdre senatoriau|senatoriau]]<ref>Per exemple, [[Marcus Mettius Rufus]] fuguèt [[prefècte dau pretòri]] en 92 durant lo rèine de [[Domician]], [[Pompeius Paulinus (lo Vièlh)|Pompeius Paulinus]] fuguèt [[prefècte de l'annòna]] en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.</ref>. La vila se dotèt tanben d'una mena de complèxe protoindustriau, lei [[molins de Barbegau]], que permetiá de produrre chasque jorn de volums de farina representant lo manjar de {{formatnum:12000}} personas<ref>La foncion d'aquela installacion es pas clarament coneguda. Èran pas necessiàrament destinats a l'alimentacion d'Arle, mai èran benlèu gerits per l'[[annòna]] per avitalhar de [[naviri]]s, de [[legion romana|legions romanas]] o la vila de [[Roma]] (Philippe Leveau, « Les moulins romains de Barbegal, les ponts-aqueducs du vallon des Arcs et l'histoire naturelle de la vallée des Baux (Bilan de six ans de fouilles programmées) », ''Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres''° vol. 139, no 1, 1995, p). 115-144 ; Gül Sürmelihindi, Philippe Leveau, Christoph Spötl, Vincent Bernard e Cees W. Passchier, « The second century CE Roman watermills of Barbegal: Unraveling the enigma of one of the oldest industrial complexes », ''Science Advances'', setembre de 2018). Amb una poissança idraulica de 50 kW, serián estats la pus importanta concentracion d'energia mecanica dau monde antic (« Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered », ''The Economic History Review, New Series'', vol. 53, n° 1, febrier de 2000, pp. 29-59)</ref>. Au començament dau sègle III, la religion locala èra dominada per la religion tradicionala romana e de cultes orientaus coma [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]], [[Bona Dea]], [[Cibèla]] o [[Isis]]. De divinitats indigènas èran egalament totjorn veneradas. Es dins aqueu contèxte que se difusèt lo [[cristianisme]] dins la vila. Segon la legenda, fuguèt [[Sant Trofime]] que creèt la Glèisa d'Arle durant lo segond quart dau sègle. Aquò es pas verificable, mai l'existéncia d'una glèisa arlatenca dirigida per un evesque es atestada dins una letra de 254 mandada per [[Sant Ciprian]] au [[papa]] [[Estève Ier|Estève I{{èr}}]] per defendre de crestians pentós après lei [[persecucions de Deci]]<ref>Ciprian 0250, p. EpistulaL XVIII, letra 68</ref>. ==== Lei dificultats dau sègle III ==== Entre 250 e 270, Arle fuguèt atacada per d'[[Alamans]], un pòble barbar installat dins lo sud-oèst de [[Germania]]. Segon lei racòntes antics, pilhèron e cremèron lei borgadas de la vila<ref>Gregòri de Tors, ''Histoire des Francs'', París, Brière, coll. « Collection des mémoires relatifs à l'histoire de France », 1823, libre I.</ref>. Aquelei destruccions son confiermadas per l'[[arqueologia]] tant a l'entorn d'Arle que de [[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]]<ref>Jean-Maurice Rouquette (sota la direccion de), ''ARLES, histoire, territoires et cultures'', Paris, Imprimerie nationale, 2008, pp. 207-210.</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] 0o68fql0ht6bsvoq22mmk6rrtume33g 2502781 2502780 2026-06-14T20:44:34Z Arsael 6329 /* Liames extèrnes */ 2502781 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. A la fin dau sègle I apC, durant lo [[Dinastia Flaviana|periòde flavian]], un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis [[Arenas d'Arle|arenas]] e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis [[Òrdre equestre|òrdres equestre]] e [[Òrdre senatoriau|senatoriau]]<ref>Per exemple, [[Marcus Mettius Rufus]] fuguèt [[prefècte dau pretòri]] en 92 durant lo rèine de [[Domician]], [[Pompeius Paulinus (lo Vièlh)|Pompeius Paulinus]] fuguèt [[prefècte de l'annòna]] en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.</ref>. La vila se dotèt tanben d'una mena de complèxe protoindustriau, lei [[molins de Barbegau]], que permetiá de produrre chasque jorn de volums de farina representant lo manjar de {{formatnum:12000}} personas<ref>La foncion d'aquela installacion es pas clarament coneguda. Èran pas necessiàrament destinats a l'alimentacion d'Arle, mai èran benlèu gerits per l'[[annòna]] per avitalhar de [[naviri]]s, de [[legion romana|legions romanas]] o la vila de [[Roma]] (Philippe Leveau, « Les moulins romains de Barbegal, les ponts-aqueducs du vallon des Arcs et l'histoire naturelle de la vallée des Baux (Bilan de six ans de fouilles programmées) », ''Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres''° vol. 139, no 1, 1995, p). 115-144 ; Gül Sürmelihindi, Philippe Leveau, Christoph Spötl, Vincent Bernard e Cees W. Passchier, « The second century CE Roman watermills of Barbegal: Unraveling the enigma of one of the oldest industrial complexes », ''Science Advances'', setembre de 2018). Amb una poissança idraulica de 50 kW, serián estats la pus importanta concentracion d'energia mecanica dau monde antic (« Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered », ''The Economic History Review, New Series'', vol. 53, n° 1, febrier de 2000, pp. 29-59)</ref>. Au començament dau sègle III, la religion locala èra dominada per la religion tradicionala romana e de cultes orientaus coma [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]], [[Bona Dea]], [[Cibèla]] o [[Isis]]. De divinitats indigènas èran egalament totjorn veneradas. Es dins aqueu contèxte que se difusèt lo [[cristianisme]] dins la vila. Segon la legenda, fuguèt [[Sant Trofime]] que creèt la Glèisa d'Arle durant lo segond quart dau sègle. Aquò es pas verificable, mai l'existéncia d'una glèisa arlatenca dirigida per un evesque es atestada dins una letra de 254 mandada per [[Sant Ciprian]] au [[papa]] [[Estève Ier|Estève I{{èr}}]] per defendre de crestians pentós après lei [[persecucions de Deci]]<ref>Ciprian 0250, p. EpistulaL XVIII, letra 68</ref>. ==== Lei dificultats dau sègle III ==== Entre 250 e 270, Arle fuguèt atacada per d'[[Alamans]], un pòble barbar installat dins lo sud-oèst de [[Germania]]. Segon lei racòntes antics, pilhèron e cremèron lei borgadas de la vila<ref>Gregòri de Tors, ''Histoire des Francs'', París, Brière, coll. « Collection des mémoires relatifs à l'histoire de France », 1823, libre I.</ref>. Aquelei destruccions son confiermadas per l'[[arqueologia]] tant a l'entorn d'Arle que de [[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]]<ref>Jean-Maurice Rouquette (sota la direccion de), ''ARLES, histoire, territoires et cultures'', Paris, Imprimerie nationale, 2008, pp. 207-210.</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== == Liames extèrnes == == Bibliografia == * Jean-Maurice Rouquette (sota la direccion de), ''ARLES, histoire, territoires et cultures'', Paris, Imprimerie nationale, 2008, {{formatnum:1297}} p. ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] 6orn1tahvln0557mg4dlr5gfp99d021 2502782 2502781 2026-06-14T20:45:35Z Arsael 6329 /* Lo desvolopament de la colonia */ 2502782 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==== Lo desvolopament de la colonia ==== Après l'assassinat de [[Juli Cesar|Cesar]], la colonia gardèt la favor d'[[August|Octavian]]. Vèrs 40 avC, beneficièt ansin d'un premier plan d'urbanisme monumentau portant sus l'amainatjament d'un important espaci public ([[Forum d'Arle|forum]], [[arc de trionf]], [[Teatre antic (Arle)|teatre]]) e d'una [[Fortificacion|muralha defensiva]]. Quauqueis ans pus tard, un [[barri (arquitectura)|barri]] pus modèrne foguèt construch per completar aquel ensems<ref>Fernand Benoit, « La tour des Mourgues, note sur l’enceinte romaine d’Arles », ''Revue des Etudes anciennes – Annales de la Faculté des lettres de Bordeaux et des universités du Midi'', t. 36, Bordèu, Feret et Fils, 1934, p. 206.</ref>. Pasmens, en causa de la creissença rapida de la populacion, aqueu perimètre fuguèt rapidament desbordat sus la riba drecha de [[Ròse]] amb l'extension dau bastit a [[Trencatalha]]<ref>Paul-Albert Février (dir.), ''La Provence des origines à l'an mil'', Rènnas de Bretanha, Editions Ouest-France, coll. « Histoire et Archéologie », 1989, p. 302.</ref>. Aquela premiera fasa d'urbanizacion d’''Arelate'' s'acabèt a la fin dau sègle I apC. Permetèt l'establiment d'una vila romana prospèra, capabla de contrarotlar d'un biais eficaç un site estrategic au sud de la [[vau de Ròse]], que son ròtle comerciau es clarament sinhalat dins lei tèxtes d'[[Estrabon]] e de [[Plini lo Vièlh]]<ref>Respectivament, dins Estrabon, ''Geografia'', libre IV e dins Plini lo Vièlh, ''Istòria Naturala'', III, 7.</ref>. A la fin dau sègle I apC, durant lo [[Dinastia Flaviana|periòde flavian]], un segond plan d'amainatjament urban fuguèt adoptat per sostenir l'expansion economica e comerciala de la vila. Integrèt la construccion deis [[Arenas d'Arle|arenas]] e una modificacion dau traçat dei fortificacions. A aqueu periòde, l'eleit arlatenc acabèt son integracion au sen de l'eleit roman en intrant dins leis [[Òrdre equestre|òrdres equestre]] e [[Òrdre senatoriau|senatoriau]]<ref>Per exemple, [[Marcus Mettius Rufus]] fuguèt [[prefècte dau pretòri]] en 92 durant lo rèine de [[Domician]], [[Pompeius Paulinus (lo Vièlh)|Pompeius Paulinus]] fuguèt [[prefècte de l'annòna]] en 50. Son fiu, egalament dich [Pompeius Paulinus (lo Jove)|Pompeius Paulinus]] fuguèt cònsol en 62.</ref>. La vila se dotèt tanben d'una mena de complèxe protoindustriau, lei [[molins de Barbegau]], que permetiá de produrre chasque jorn de volums de farina representant lo manjar de {{formatnum:12000}} personas<ref>La foncion d'aquela installacion es pas clarament coneguda. Èran pas necessiàrament destinats a l'alimentacion d'Arle, mai èran benlèu gerits per l'[[annòna]] per avitalhar de [[naviri]]s, de [[legion romana|legions romanas]] o la vila de [[Roma]] (Philippe Leveau, « Les moulins romains de Barbegal, les ponts-aqueducs du vallon des Arcs et l'histoire naturelle de la vallée des Baux (Bilan de six ans de fouilles programmées) », ''Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres''° vol. 139, no 1, 1995, p). 115-144 ; Gül Sürmelihindi, Philippe Leveau, Christoph Spötl, Vincent Bernard e Cees W. Passchier, « The second century CE Roman watermills of Barbegal: Unraveling the enigma of one of the oldest industrial complexes », ''Science Advances'', setembre de 2018). Amb una poissança idraulica de 50 kW, serián estats la pus importanta concentracion d'energia mecanica dau monde antic (« Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered », ''The Economic History Review, New Series'', vol. 53, n° 1, febrier de 2000, pp. 29-59)</ref>. Au començament dau sègle III, la religion locala èra dominada per la religion tradicionala romana e de cultes orientaus coma [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]], [[Bona Dea]], [[Cibèla]] o [[Isis]]. De divinitats indigènas èran egalament totjorn veneradas. Es dins aqueu contèxte que se difusèt lo [[cristianisme]] dins la vila. Segon la legenda, fuguèt [[Sant Trofime]] que creèt la Glèisa d'Arle durant lo segond quart dau sègle. Aquò es pas verificable, mai l'existéncia d'una glèisa arlatenca dirigida per un evesque es ben atestada dins una letra de 254 mandada per [[Sant Ciprian]] au [[papa]] [[Estève Ier|Estève I{{èr}}]] per defendre de crestians pentós après lei [[persecucions de Deci]]<ref>Ciprian 0250, p. EpistulaL XVIII, letra 68</ref>. ==== Lei dificultats dau sègle III ==== Entre 250 e 270, Arle fuguèt atacada per d'[[Alamans]], un pòble barbar installat dins lo sud-oèst de [[Germania]]. Segon lei racòntes antics, pilhèron e cremèron lei borgadas de la vila<ref>Gregòri de Tors, ''Histoire des Francs'', París, Brière, coll. « Collection des mémoires relatifs à l'histoire de France », 1823, libre I.</ref>. Aquelei destruccions son confiermadas per l'[[arqueologia]] tant a l'entorn d'Arle que de [[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]]<ref>Jean-Maurice Rouquette (sota la direccion de), ''ARLES, histoire, territoires et cultures'', Paris, Imprimerie nationale, 2008, pp. 207-210.</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== == Liames extèrnes == == Bibliografia == * Jean-Maurice Rouquette (sota la direccion de), ''ARLES, histoire, territoires et cultures'', Paris, Imprimerie nationale, 2008, {{formatnum:1297}} p. ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] byu4rfc4eitojdiz1gp0cwdq58nrt46 10 7797 2502751 2502729 2026-06-14T17:25:15Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2502751 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:2023-10-07_ratiopharm_Ulm_gegen_ALBA_Berlin_(Basketball-Bundesliga_2023-24)_by_Sandro_Halank–067.jpg|right|150px</imagemap> * [[13 de junh]] de [[2026]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. (imatge) * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]] de [[2026]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]]. {{clr}} <noinclude> * [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> 43c1w5sb6z9uun2a355fngwu5bqjyxw 2502752 2502751 2026-06-14T17:25:42Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2502752 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:2023-10-07_ratiopharm_Ulm_gegen_ALBA_Berlin_(Basketball-Bundesliga_2023-24)_by_Sandro_Halank–067.jpg|right|150px</imagemap> * [[13 de junh]] de [[2026]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. (imatge) * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]]. {{clr}} <noinclude> * [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> eqnklya3eq1x06faiglg8ws6jnahq92 0 12859 2502814 2484117 2026-06-15T11:50:21Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Bratislava-bratislava-flag.svg]] per [[:Imatge:Flag_of_Bratislava.svg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)) 2502814 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila | nomvila=Bratislava | país={{Eslovaquia}} | region=[[Region de Bratislava]] | districte=Bratislava I a V | cp= | latitud=48° 08′ 41″ N | longitud=17° 06′ 46″ È | altitud= | populacion=432 864 | superfícia=367.59 | cònsol= | divèrs = | comentari=Lo castèl de Bratislava | imatge=Bratislava_Montage.jpg | imatgeloc=Map_slovakia_bratislava.png |bandièra=Flag of Bratislava.svg|blason=Coat_of_Arms_of_Bratislava.svg|blason legenda=[[Eraudica|Escut]]|legenda=De naut en bas e d'esquèrra a drecha : ♦ Vista de la vila dempuèi lo castèl ♦ Castèl de Bratislava e Danubi ♦ Pòrta Michel ♦ La plaça Hviezdoslav ♦ Lo palais primacial ♦ Eurovea.|url=[https://www.bratislava.sk/ bratislava.sk]|annada-pop=<small>31/12/2018</small>|densitat=1 178}} '''Bratislava''' (/ˈbracislaʋa/ en [[eslovac]]) es la capitala d'[[Eslovaquia]] dempuèi [[1993]]. Sa [[populacion]] foguèt estimada a {{formatnum: 475 503}} abitants en [[2020]]<ref>[https://volby.statistics.sk/ Volby.Statistics.Sk] ─ Slovenskej republiky</ref>. Sa [[Aira|superfícia]] totala es 367,59&nbsp;km². {{Clr}} == Referéncias == <references responsive="1" group=""></references> [[Fichièr:Bratislava Cityscape.jpg|thumb|286x286px|right|La partida anciana de Bratislava.]] === Ligams extèrnes === {{Wikivoyage|fr:Bratislava|Bratislava}} * [http://www.bratislavaguide.com/francais Guida interactiva de Bratislava preparada per las guidas localas] * [https://web.archive.org/web/20160304130458/http://www.info-bratislava.com/ Info subre Bratislava] * [http://www.capsurlemonde.org/bratislava Guida dels principals sits toristics de Bratislava] * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=fr&q=hainburg,+austria&ie=UTF8&z=17&ll=48.143203,17.10479&spn=0.004875,0.013561&t=k&om=1&iwloc=A Centre vila e castèl de Bratislava sus Google Maps] * [https://web.archive.org/web/20070323041024/http://www.earthinpictures.com/fr/monde/slovaquie/bratislava Bratislava galariá fotografica]{{Capitalas d'Union Europèa}} [[Categoria:Bratislava]] [[Categoria:Capitala europèa]] [[Categoria:Vila d'Eslovaquia]] gul45g33abgayqt7qj7dam6fiylg9tu 0 13089 2502736 2384566 2026-06-14T14:59:46Z Guattari Teenage Riot 63963 Addicion del celèbre pseudònim 2502736 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Antonio Vivaldi''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Vivaldi.jpg|200px|center]] |- !align=right|Profession: |[[musica|compositor]], [[violonista]], mèste de [[vriolon]] e cap d{{'}}orquèstra |- !align=right|País: |[[Fichièr:Flag of Most Serene Republic of Venice.svg|50px]] [[Republica de Venècia]] |- !align=right|Estil: | [[barròc]] |- !align=right|Data de neishença: |[[4 de març]] de [[1678]] |- !align=right|Lòc de neishença: |[[Venècia]], [[Republica de Venècia]] |- !align=right|Data de decès: |[[28 de julhet]] de [[1741]] |- !align=right|Lòc de decès: |[[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] |} '''Antonio Lucio Vivaldi'',''''' Tanben conegut coma "''Ton grand paire Giuseppe''" ([[4 de març]] de [[1678]], [[Venècia]] - [[28 de julhet]] de [[1741]], [[Viena (Àustria)|Viena]]) es un compositor [[barròc]], [[violonista]], mèste de [[vriulon]] e cap d{{'}}orquèstra deu sègle XVIII. La fama colossau de las soas ''[[Las Quate Sasons|Quate Sasons]]'' (qui son en vertat los 4 purmèrs concertos deu son opus titolat ''[[Il cimento dell'armonia e dell'inventione|Il cimento dell{{'}}armonia e dell{{'}}inventione]]'') qu{{'}}econen ua òbra rica (500 concertos haut o baish, detzeas d{{'}}operas, òras de [[Musica sacrada|musica religiosa]]) variada e innovanta (d{{'}}ua influéncia màger suber l{{'}}istòria de la [[musica]] en generau e deu [[concerto]] e deu [[Violon|vriulon]] en particular). == Biografia == [[Fichièr:Antonio Vivaldi.jpg|thumb|right|Pertrèit de Vivaldi (gravadura de François Morellon de La Cave)]] Vivaldi que ho batejat de d{{'}}òra a casa e per la mairolèra per{{'}}mor d{{'}}estar en "dangèr de mort". Que{{'}}s discuteish enqüèra s{{'}}aqueth dangèr e{{'}}s referia au [[tèrratrem]] qui segotí [[Venècia]] aqueth dia o s{{'}}èra per{{'}}mor de la soa santat flaca (qu{{'}}avèva ua "estretor de piet", çò qui volèva certanament díser qu{{'}}èra bohabrac). La mair, Camilla Calicchio, qu{{'}}èra hilha d{{'}}un sarto e lo pair, Giovanni Battista Vivaldi, qu{{'}}era barbèr e violonista e que jogava a la [[Basilica de Sant Marc]]. Qu{{'}}ensenhè lo [[violon|vriulon]] au petit Antonio e lèu, que joguèn amassas ; ambs que demorèn hèra pròches dinc a la mort de Giovanni Battista en [[1736]], pauc d{{'}}annadas abans la deu quite Antonio. Que{{'}}s cred que Vivaldi e ho tanben aprenenedís de [[Giovanni Legrenzi]], lo gran compositor [[Republica de Venècia|venecian]] deu moment. De d{{'}}òra (au torn deus dètz ans), que ho destinat a estar prèste (durant la soa vita, e tanben per{{'}}mor de la color deu son peu, que l{{'}}aperèn lo « Prèste Ros »), ua causida mei que mei interessada puish qu{{'}}atau que podó víver de e per la [[musica]]. Que s{{'}}ordinè en [[1703]], a l{{'}}atge de vint e cinc ans. Vivaldi non hore pas jamei un prèste deus seriós ; a còps que deishava de díser la messa entà s{{'}}anar notar idèas musicaus e que pretextè de la soa santat entà haut o baish non pas jamei díser la messa. Los sons enemics (enter los quaus be cau mentàver [[Tomaso Albinoni]], autor deu panflet antiVivaldi, ''Il Teatro alla Moda'') que l{{'}}acusèn quitament d{{'}}aver ua vita amorosa en contradiccion dab los sons vòts. En [[1706]] que deishè d{{'}}estar prèste e que vadó ''maestro di violino'' de l{{'}}orfalinat ''Pio Ospedale della Pietà''. [[Fichièr:Teatro alla moda.jpg|200px|thumb|''Il Teatro alla Moda'', violent panflet anti Vivaldi]] Qu{{'}}èra ua famosa institucion veneciana qui educava gojatas, qui las ensenhava la musica en bèth apitar concèrts hèra presats. Los [[Torisme|toristas]] ([[Jean-Jacques Rousseau]] ne ho un d{{'}}eths) que las anavan escotar (e sonque escotar, puish que non las podèvan pas véder). A còps, los [[Republica de Venècia|venecians]] rics que s{{'}}i anavan cercar molhèr. Aqueth emplec b{{'}}èra hèra prestigiós e que balhè a Vivaldi lo parat de compausar per ua bona orquèstra dab ua grana varietat d{{'}}[[Instrument musical|instruments]]. A maugrat de las rivalitats, Vivaldi que ho presat en [[Euròpa]] sancèra, per d{{'}}autes compositors com [[Johann Sebastian Bach]], peu Papa e peu rei d{{'}}[[Àustria]]. Que viatgè hèra e cada còp que demandè ua autorizacion a l{{'}}Ospedale della Pietà qui, cada còp, li tornè lo son emplec au son retorn a [[Venècia]]. Vivaldi que s{{'}}anava justament cercar un tribalh a la cort de [[Viena (Àustria)|Viena]], quan lo rei, lo son admirator, e{{'}}s morí. Qu{{'}}ei atau qui lo gran musician e s{{'}}estupè en [[1741]], luenh de casa e dens lo praubèr. La [[legenda]] vivaldiana que perpausa qu{{'}}un mainatge de nau ans, [[Josèp Haydn]], qu{{'}}auré cantat peu defunt. S{{'}}aquò n{{'}}ei pas brica segur, que n{{'}}auré avut lo parat. == Òbra == [[Fichièr:Estro Armonico.jpg|200px|thumb|Paja de l{{'}}''Estro Armonico'']] {{veire|Lista de las òbras d'Antonio Vivaldi}} === Concerto === Vivaldi qu{{'}}ei l{{'}}autor, haut o baish, de 500 [[Concerto|concèrtos]], ua forma que desvelopè eth medish, mei que mei dab los tres movements : rapid, lent, rapid. Lo son estil de concèrto [[barròc]] qu{{'}}ei caracterizat per un ''ritornelo'' que l{{'}}orquèstra e hè tornar enter las envoladas deu solista. Los concèrtos de Vivaldi que{{'}}s caracterizan tanben per la grana varietat d{{'}}instruments solistas causits peu Prèste Ros. Deu [[vriulon]] (lo son instrument) a la [[trompeta]] (un instrument hèra limitat ad aquera epòca puish que non podèva pas jogar sonque dab nòtas armonicas e non pas cromaticas) en passant peu [[basson]] (pauc de compositors barròcs b{{'}}escrivèn aitant de paginas solistas per aqueth instrument) o la [[viòla d'amor|viòla d{{'}}amor]], Vivaldi qu{{'}}aproheitè lo parat d{{'}}estar lo mèste de joenas hilhas de talent qui jogavan instruments de tot escantilh entà variar los [[Instrument musical|intruments]] solistas. ==== Lista numerica ==== * 1, 2, 3 o 4 [[vriulon]]s : 255 * 1 o 2 [[violoncèl]]s : 30 * Combinasons divèrsas de vriulon(s) e violoncèl(s) : 11 * vriulon e [[orguen]] : 5 * [[Viòla d'amor|Viòla d{{'}}amor]] : 7 * orquèstra de còrdas shens cap solista : 61 * 1 o 2 [[mandolina]]s : 2 * [[Laüt]] e viòla d’amor : 1 * [[Flabuta]](s) : 19 * 1 o 2 [[clarin]]s : 23 * [[Basson]] : 39 * 2 [[trompeta]]s : 2 * 2 [[trompa]]s : 2 * concertos grossos : 26 * concertos da camera : 24 ==== Opus ==== * '''Opus 1''' — 12 Sonatas en trio per dus vriulons e baisha continua ** Vodat a Annibale Gambara * '''Opus 2''' — 12 Sonatas per vriulon e baisha continua ** Vodat a [[Frédéric IV de Danemarc]] * '''Opus 3''' — 12 Concertos per un, dus o quate vriulons, còrds e baisha continua ''[[L'Estro Armonico|l{{'}}Estro Armonico]]'' ** Vodat a [[Ferdinand III de Medici]] * '''Opus 4''' — 12 Concertos per vriulon ''La Stravaganza »'' ** Vodat a Vettor Dolfin * '''Opus 5''' — 6 Sonatas per un o dus vriulons * '''Opus 6''' — 6 Concertos per vriulon * '''Opus 7''' — 12 Concertos per violon e clarin * '''Opus 8''' — 12 Concertos pour violon ''Il Cimento dell’Armonia e dell’Invenzione » — Los 4 purmèrs be son « [[Las Quate Sasons (Vivaldi)|Las Quate Sasons]] » ** Vodat au comte de Morzin * '''Opus 9''' — 12 Concertos per violon « La Cetra » ** Vodat a [[Carles VI deu Sant-Empèri|Carles VI de Habsborg]] * '''Opus 10''' — 6 Concertos per [[flabuta]], còrdas e baisha continua * '''Opus 11''' — 6 Concertos per vriulon e clarin * '''Opus 12''' — 6 Concertos per vriulon, còrdas e baishe continua === Opèras === Que compausè tanben ua pièla d{{'}}[[Opèra|opèras]], dab mei o mens de suenh per{{'}}mor qu{{'}}ad aquera epòca l{{'}}opèra qu{{'}}èra sonque un lòc de passatge on lo monde devisavan en prestant mei o mens d{{'}}atencion, çò qui vòu díser que quauques uas de las soas òbras que hon escrivudas mei entà durar que non pas entà estar escotadas dab atencion. Après la [[Revolucion Francesa]], l{{'}}òbra de Vivaldi que ho desbrembada e, mantuns còps, destrusida. Que lo tornèn descobrir au sègle XXau quan los [[Musicologia|musicològs]] e volèn saber de quina traca de compositor be podèva estar aqueth [[Republica de Venècia|venecian]] qui plasèva tant a [[Johann Sebastian Bach]], au punt de har transcripcions peu clavèr deus sons concèrtos. === Ficcions suber Antonio Vivaldi === * [[Venècia arroia]] (filme d{{'}}[[Étienne Périer]]). * [[Antonio Vivaldi, un princi a Venècia]] (filme de Jean-Louis Guillermou, 2008, dab la darrèra interpretacion de [[Michel Serrault]]). == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Barròc]]. * [[Cantata]]. * [[Concerto]]. * ''[[Las Quate Sasons]]''. * [[Musica]]. * [[Musica classica]]. * [[Opèra]]. * [[Orquèstra]]. * [[Vriulon]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Patrick Barbie, ''La Venise de Vivaldi : musique et fêtes baroques'', Grasset, 2002. * '''[[francés|(fr)]]''' Nanie Bridgman, ''La musique à Venise'', PUF, coll. « Que sais-je ? » (n° 2172), 1984. * '''[[italian|(it)]]''' Gianfranco Formichetti, ''Venezia e il prete col violino. Vita di Antonio Vivaldi'', Bompiani, 2006. * '''[[francés|(fr)]]''' Sylvie Mamy, ''Antonio Vivaldi'', Fayard, coll. « Musique », 2011. * '''[[alemand|(de)]]''' Peter Ryom, ''Verzeichnis der Werke Antonio Vivaldis (Ryom-Verzeichnis)'', VEB Deutscher Verlag für Musik, 1974. * '''[[francés|(fr)]]''' Peter Ryom, ''Répertoire des œuvres d’Antonio Vivaldi : les compositions instrumentales'', Engstrøm & Sødring, 1986. * '''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Selfridge-Field, ''Venetian Instrumental Music, from Gabrieli to Vivaldi'', Dover Publications, 1994. === Nòtas e referéncias === <references/> {{barroco}} {{multibendèl|vriulon|musica}} {{commonscat|Antonio Vivaldi}} [[Categoria:Antonio Vivaldi]] [[Categoria:Opèra|Vivaldi, Antonio Lucio]] [[Categoria:Compositor d'opèra|Vivaldi, Antonio Lucio]] [[Categoria:Compositor italian|Vivaldi, Antonio Lucio]] [[Categoria:Compositor barròc|Vivaldi, Antonio Lucio]] [[Categoria:Naissença en 1678|Vivaldi, Antonio Lucio]] [[Categoria:Decès en 1741|Vivaldi, Antonio Lucio]] [[Categoria:Violonista italian|Vivaldi, Antonio Lucio]] [[Categoria:Violonista barròc|Vivaldi, Antonio Lucio]] [[Categoria:Musician del sègle XVII|Vivaldi, Antonio Lucio]] jf8s9vntnrf6pq3zs4jonfo5zygig4d 0 15559 2502743 2502646 2026-06-14T16:57:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Matematicas */ 2502743 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 4386mtamzh8ahi11ypunaj11m7yh1ry 2502750 2502743 2026-06-14T17:24:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Optica */ 2502750 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]] constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]. === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] bahfd82cc3xk8w6ou27kwka3la3xepu 2502753 2502750 2026-06-14T17:30:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* Optica */ 2502753 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]] constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]) qu'utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]. === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 8z8bhoswqd83ffw3m47px79xt89898q 2502754 2502753 2026-06-14T17:32:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Optica */ 2502754 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]] constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]. === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] tvkzsbmuvuftzt21pquqggkz59atu5g 2502755 2502754 2026-06-14T17:35:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Optica */ 2502755 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]. === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] jnjkb4tp0cmf5a0wjovd64hvo6vjgai 2502756 2502755 2026-06-14T17:39:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* Optica */ 2502756 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] t1zqrp19scon2o8gbr4ge2uvcfokz6c 2502757 2502756 2026-06-14T17:42:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Optica */ 2502757 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 97yg1ansk1u0y0dazkia8gj1rgwr1av 2502758 2502757 2026-06-14T17:44:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2502758 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Dualitat onda-corpuscula]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] ohzdr656itptul5lgdbb4dgbqs5m27u 2502759 2502758 2026-06-14T17:45:31Z Nicolas Eynaud 6858 /* Òbra intellectuala */ 2502759 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === [[Fichièr:Newton's Principia title page.png|thumb|right|Premiera pagina d'una edicion dei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.]] {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Dualitat onda-corpuscula]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 77lqawhwjzym85abr3uf48ko3l79eye 2502760 2502759 2026-06-14T17:56:55Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alquimia e teologia */ 2502760 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === [[Fichièr:Newton's Principia title page.png|thumb|right|Premiera pagina d'una edicion dei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.]] {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === Newton consacrèt una part considerabla de sa vida a estudiar l'[[alquimia]] e la [[teologia]]. Pasmens, la posteritat a lòngtemps ocultat aquelei trabalhs que representan un volum d'escrichs a l'ensemble de sei publicacions en [[fisica]] e en [[matematicas]]. Doas causas principalas explican aquel oblit. La premiera es una abséncia de publicacion dau vivent de Newton. La segonda es un interès tardiu per de disciplonas consideradas coma d'arcaïsmes dau periòde prescientific. Ansin, l'estudi de l'òbra [[alquimia|alquimic]] e [[teologia|teologic]] de Newton comencèt unicament au sègle XX<ref>[[John Maynard Keynes]] ([[1883]]-[[1946]]) aguèt un ròtle important dins aqueu trabalh car crompèt una importanta quantitat de documents dispersats durant una venda a l'enquant en [[1936]].</ref>. == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Dualitat onda-corpuscula]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] opwg3q453ngyjgzu4ig3h0mmie69fta 2502761 2502760 2026-06-14T17:57:12Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alquimia e teologia */ 2502761 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === [[Fichièr:Newton's Principia title page.png|thumb|right|Premiera pagina d'una edicion dei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.]] {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === Newton consacrèt una part considerabla de sa vida a estudiar l'[[alquimia]] e la [[teologia]]. Pasmens, la posteritat a lòngtemps ocultat aquelei trabalhs que representan un volum d'escrichs a l'ensemble de sei publicacions en [[fisica]] e en [[matematicas]]. Doas causas principalas explican aquel oblit. La premiera es una abséncia de publicacion dau vivent de Newton. La segonda es un interès tardiu per de disciplonas consideradas coma d'arcaïsmes dau periòde prescientific. Ansin, l'estudi de l'òbra [[alquimia|alquimic]] e [[teologia|teologic]] de Newton comencèt unicament au sègle XX<ref>L'[[economia|economista]] [[John Maynard Keynes]] ([[1883]]-[[1946]]) aguèt un ròtle important dins aqueu trabalh car crompèt una importanta quantitat de documents dispersats durant una venda a l'enquant en [[1936]].</ref>. == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Dualitat onda-corpuscula]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 561s76l6mfetwtbshw0a65e8dofytua 2502762 2502761 2026-06-14T17:57:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alquimia e teologia */ 2502762 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === [[Fichièr:Newton's Principia title page.png|thumb|right|Premiera pagina d'una edicion dei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.]] {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === Newton consacrèt una part considerabla de sa vida a estudiar l'[[alquimia]] e la [[teologia]]. Pasmens, la posteritat a lòngtemps ocultat aquelei trabalhs que representan un volum d'escrichs a l'ensemble de sei publicacions en [[fisica]] e en [[matematicas]]. Doas causas principalas explican aquel oblit. La premiera es una abséncia de publicacion dau vivent de Newton. La segonda es un interès tardiu per de disciplonas consideradas coma d'arcaïsmes dau periòde prescientific. Ansin, l'estudi de l'òbra [[alquimia|alquimica]] e [[teologia|teologica]] de Newton comencèt unicament au sègle XX<ref>L'[[economia|economista]] [[John Maynard Keynes]] ([[1883]]-[[1946]]) aguèt un ròtle important dins aqueu trabalh car crompèt una importanta quantitat de documents dispersats durant una venda a l'enquant en [[1936]].</ref>. == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Dualitat onda-corpuscula]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] c8jwfzm27d3qwqr8xuyd6vq6rscemym 2502796 2502762 2026-06-15T04:25:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alquimia e teologia */ 2502796 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === [[Fichièr:Newton's Principia title page.png|thumb|right|Premiera pagina d'una edicion dei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.]] {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === Newton consacrèt una part considerabla de sa vida a estudiar l'[[alquimia]] e la [[teologia]]. Pasmens, la posteritat a lòngtemps ocultat aquelei trabalhs que representan un volum d'escrichs a l'ensemble de sei publicacions en [[fisica]] e en [[matematicas]]. Doas causas principalas explican aquel oblit. La premiera es una abséncia de publicacion dau vivent de Newton. La segonda es un interès tardiu per de disciplonas consideradas coma d'arcaïsmes dau periòde prescientific. Ansin, l'estudi de l'òbra [[alquimia|alquimica]] e [[teologia|teologica]] de Newton comencèt unicament au sègle XX<ref>L'[[economia|economista]] [[John Maynard Keynes]] ([[1883]]-[[1946]]) aguèt un ròtle important dins aqueu trabalh car crompèt una importanta quantitat de documents dispersats durant una venda a l'enquant en [[1936]]. Aquò permetèt de reünir un còrpus sufisent per comprendre la natura d'aquela partida de l'òbra de Newton.</ref>. == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Dualitat onda-corpuscula]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] i2dlh17mh78g98y8wvxdifl8n96bcl5 2502798 2502796 2026-06-15T04:37:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alquimia e teologia */ 2502798 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === [[Fichièr:Newton's Principia title page.png|thumb|right|Premiera pagina d'una edicion dei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.]] {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === Newton consacrèt una part considerabla de sa vida a estudiar l'[[alquimia]] e la [[teologia]]. Pasmens, la posteritat a lòngtemps ocultat aquelei trabalhs que representan un volum d'escrichs a l'ensemble de sei publicacions en [[fisica]] e en [[matematicas]]. Doas causas principalas explican aquel oblit. La premiera es una abséncia de publicacion dau vivent de Newton. La segonda es un interès tardiu per de disciplonas consideradas coma d'arcaïsmes dau periòde prescientific. Ansin, l'estudi de l'òbra [[alquimia|alquimica]] e [[teologia|teologica]] de Newton comencèt unicament au sègle XX<ref>L'[[economia|economista]] [[John Maynard Keynes]] ([[1883]]-[[1946]]) aguèt un ròtle important dins aqueu trabalh car crompèt una importanta quantitat de documents dispersats durant una venda a l'enquant en [[1936]]. Aquò permetèt de reünir un còrpus sufisent per comprendre la natura d'aquela partida de l'òbra de Newton.</ref>. En [[alquimia]], Newton realizèt fòrça [[experiéncia]]s durant mai de 30 ans, en particular per assaiar de comprendre la natura de la [[matèria]] e lei transformacions dei [[metau]]s. Teniá una colleccion considerabla d'obratges dedicats a l'[[alquimia]] e foguèt a l'iniciativa de la còpia de plusors tractats ancians. Sei recèrcas dins aqueu domeni donèron ges de resultat publicable, mai aguèron probable una influéncia sus seis autrei recèrcas. D'efiech, au sègle XVII, se l'[[alquimia]] èra sovent vista coma lo domeni dei charlatans en causa de la quista de la transformacion dei [[metal|metaus]] en [[aur]], èra totjorn frequentament practicada per lei [[filosofia|filosòfs]] e lei sabents car prepausava una vision unificatritz de la totalitat dei fenomèns naturaus<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Richard Westfall (trad. Marie-Anne Lescouret), ''Newton'', París, Flammarion, coll. « Figures de la science », setembre de 1994, p. 46.</ref>. Aquò èra similar a la filosofia mecanista dins sa volontat d'una descripcion universala de la Natura. La nocion de transmutacion permetèt tanben a Newton d'acceptar pus aisament lo resultat de seis experiéncias subre la descomposicion e la recomposicion de la lutz, l'existéncia de [[fòrça]]s invisiblas ò lo [[principi deis accions recipròcas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Richard Westfall (trad. Marie-Anne Lescouret), ''Newton'', París, Flammarion, coll. « Figures de la science », setembre de 1994, p. 344.</ref>. == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Dualitat onda-corpuscula]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] jj913xhl4gianjywkzc5fm9v4pljgql 2502799 2502798 2026-06-15T04:38:42Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2502799 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === [[Fichièr:Newton's Principia title page.png|thumb|right|Premiera pagina d'una edicion dei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.]] {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === Newton consacrèt una part considerabla de sa vida a estudiar l'[[alquimia]] e la [[teologia]]. Pasmens, la posteritat a lòngtemps ocultat aquelei trabalhs que representan un volum d'escrichs a l'ensemble de sei publicacions en [[fisica]] e en [[matematicas]]. Doas causas principalas explican aquel oblit. La premiera es una abséncia de publicacion dau vivent de Newton. La segonda es un interès tardiu per de disciplonas consideradas coma d'arcaïsmes dau periòde prescientific. Ansin, l'estudi de l'òbra [[alquimia|alquimica]] e [[teologia|teologica]] de Newton comencèt unicament au sègle XX<ref>L'[[economia|economista]] [[John Maynard Keynes]] ([[1883]]-[[1946]]) aguèt un ròtle important dins aqueu trabalh car crompèt una importanta quantitat de documents dispersats durant una venda a l'enquant en [[1936]]. Aquò permetèt de reünir un còrpus sufisent per comprendre la natura d'aquela partida de l'òbra de Newton.</ref>. En [[alquimia]], Newton realizèt fòrça [[experiéncia]]s durant mai de 30 ans, en particular per assaiar de comprendre la natura de la [[matèria]] e lei transformacions dei [[metau]]s. Teniá una colleccion considerabla d'obratges dedicats a l'[[alquimia]] e foguèt a l'iniciativa de la còpia de plusors tractats ancians. Sei recèrcas dins aqueu domeni donèron ges de resultat publicable, mai aguèron probable una influéncia sus seis autrei recèrcas. D'efiech, au sègle XVII, se l'[[alquimia]] èra sovent vista coma lo domeni dei charlatans en causa de la quista de la transformacion dei [[metal|metaus]] en [[aur]], èra totjorn frequentament practicada per lei [[filosofia|filosòfs]] e lei sabents car prepausava una vision unificatritz de la totalitat dei fenomèns naturaus<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Richard Westfall (trad. Marie-Anne Lescouret), ''Newton'', París, Flammarion, coll. « Figures de la science », setembre de 1994, p. 46.</ref>. Aquò èra similar a la filosofia mecanista dins sa volontat d'una descripcion universala de la Natura. La nocion de transmutacion permetèt tanben a Newton d'acceptar pus aisament lo resultat de seis experiéncias subre la descomposicion e la recomposicion de la lutz, l'existéncia de [[fòrça]]s invisiblas ò lo [[principi deis accions recipròcas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Richard Westfall (trad. Marie-Anne Lescouret), ''Newton'', París, Flammarion, coll. « Figures de la science », setembre de 1994, p. 344.</ref>. == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alquimia]]. * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Dualitat onda-corpuscula]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. * [[Teologia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 4i6v5a137zehn387zv4qisxdl0wtr0h 2502800 2502799 2026-06-15T04:39:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alquimia e teologia */ 2502800 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === [[Fichièr:Newton's Principia title page.png|thumb|right|Premiera pagina d'una edicion dei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.]] {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === Newton consacrèt una part considerabla de sa vida a estudiar l'[[alquimia]] e la [[teologia]]. Pasmens, la posteritat a lòngtemps ocultat aquelei trabalhs que representan un volum d'escrichs a l'ensemble de sei publicacions en [[fisica]] e en [[matematicas]]. Doas causas principalas explican aquel oblit. La premiera es una abséncia de publicacion dau vivent de Newton. La segonda es un interès tardiu per de disciplonas consideradas coma d'arcaïsmes dau periòde prescientific. Ansin, l'estudi de l'òbra [[alquimia|alquimica]] e [[teologia|teologica]] de Newton comencèt unicament au sègle XX<ref>L'[[economia|economista]] [[John Maynard Keynes]] ([[1883]]-[[1946]]) aguèt un ròtle important dins aqueu trabalh car crompèt una importanta quantitat de documents dispersats durant una venda a l'enquant en [[1936]]. Aquò permetèt de reünir un còrpus sufisent per comprendre la natura d'aquela partida de l'òbra de Newton.</ref>. En [[alquimia]], Newton realizèt fòrça [[experiéncia]]s durant mai de 30 ans, en particular per assaiar de comprendre la natura de la [[matèria]] e lei transformacions dei [[metau]]s. Teniá una colleccion considerabla d'obratges dedicats a l'[[alquimia]] e foguèt a l'iniciativa de la còpia de plusors tractats ancians. Sei recèrcas dins aqueu domeni donèron ges de resultat publicable, mai aguèron probable una influéncia sus seis autrei recèrcas. D'efiech, au sègle XVII, se l'[[alquimia]] èra sovent vista coma lo domeni dei charlatans en causa de la quista de la transformacion dei [[metal|metaus]] en [[aur]], èra totjorn frequentament practicada per lei [[filosofia|filosòfs]] e lei sabents car prepausava una vision unificatritz de la totalitat dei fenomèns naturaus<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Richard Westfall (trad. Marie-Anne Lescouret), ''Newton'', París, Flammarion, coll. « Figures de la science », setembre de 1994, p. 46.</ref>. Aquò èra similar a la filosofia mecanista dins sa volontat d'una descripcion universala de la Natura. La nocion de transmutacion permetèt tanben a Newton d'acceptar pus aisament lo resultat de seis experiéncias subre la descomposicion e la recomposicion de la lutz, l'existéncia de [[fòrça]]s invisiblas ò lo [[principi deis accions recipròcas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Richard Westfall (trad. Marie-Anne Lescouret), ''Newton'', París, Flammarion, coll. « Figures de la science », setembre de 1994, p. 344.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. R. Hall e M. Boas (dir.), ''Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1978, pp. 336-338.</ref>. == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alquimia]]. * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Dualitat onda-corpuscula]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. * [[Teologia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] sy5iu1chacw42w0a4kv223oncr6i16y 2502802 2502800 2026-06-15T04:53:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alquimia e teologia */ 2502802 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma, la presentacion dau premier [[telescòpi de Newton]] en [[1671]], la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e lei ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia Mathematica]]'' en [[1687]], considerats coma una deis òbras mai importantas de l'istòria dei sciéncias. La redaccion dei ''Principia'' foguèt largament motivada per una correspondància amb l'[[astronomia|astronòm]] [[Edmond Halley]] ([[1656]]-[[1741]]) que sostenguèt financierament la publicacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Westfall, ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1980, pp. 153-156.</ref>. Pasmens, lo periòde de Cambridge foguèt tanben marcat per de controvèrsias intellectualas violentas que mostrèron lo caractèr colerós e rancunós de Newton. La pus importanta es probable aquela que l'opausèt a [[Robert Hooke]] ([[1636]]-[[1703]]), un experimentator qu'èra a estudiar de subjèctes similars a aquelei de Newton (natura de la lutz, movement deis objèctes celestiaus)<ref>Aquela controvèrsia passionèt de [[fisica|fisicians]] e d'[[astronomia|astronòms]] dau sègle XVIII coma [[Alexis Claude Clairaut]] ([[1713]]-[[1765]]). Segon sei conclusions, Hooke aviá pas lei conoissenças matematicas per desvolopar seis observacions sus la gravitacion. Au contrari, Newton èra un pionier dei matematicas, çò que li permetèt de concebre un modèl complet de sa teoria (Jean-Baptiste Joseph Delambre, ''Histoire de l'astronomie au XVIIIe siècle'', Bachelier, 1827, p. 10).</ref>. === Lo periòde de Londres === [[Fichièr:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|Retrach d'Isaac Newton en [[1702]].]] En [[1696]], Newton quitèt [[Cambridge]] per s'installar a [[Londres]] onte venguèt director de la [[The Royal Mint|Moneda Reiala]]. Aqueu pòste li permetèt d'aumentar sei revenguts e sa posicion sociala. Supervisèt una importanta reforma [[moneda|monetària]] en [[1696]] puei luchèt còntra lei faus-monediers. En particular, après una lònga enquista, obtenguèt la [[Pena de mòrt|condamnacion a mòrt]] de [[William Chaloner]] ([[1650]]-[[1699]]), un escrocaire pron abil per sostenir una accusacion de fabricacion de faussa moneda còntra la Moneda Reiala ela meteissa. Per aquò, Newton organizèt una ret d'espions que li permetiá d'obtenir d'informacions subre lei trafegants e de trobar lei testimònis necessaris<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Levenson, ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World’s Greatest Scientist'', Houghton Mifflin Harcourt, 2009.</ref>. En parallèl, Newton foguèt elegit president de la ''[[Royal Society]]'' en [[1703]] e [[noblesa|anoblit]] en [[1705]]<ref>Foguèt lo premier [[sciéncia|scientific]] [[Reiaume Unit|britanic]] anoblit per sei trabalhs.</ref>. En [[1704]], publiquèt sei trabalhs en [[optica]]. Pasmens, d'un biais generau, s'interessèt mens ai [[sciéncia]]s e, durant son periòde [[Londres|londonenc]], privilegièt l'estudi de la [[teologia]]. La fin de sa vida foguèt ensornida per de problèmas de santat mai e mai grèus e per son conflicte amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]) a prepaus de la paternitat de la descubèrta dau [[calcul infinitesimau]]. Gràcias a son ròtle au sen de la ''Royal Society'', obtenguèt una condamnacion de son rivau, mai leis estudis modèrnes mòstran clarament una descubèrta independenta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 69.</ref>. De mai, lei [[matematicas|matematicians]] [[continent]]aus preferiguèron adoptar lei notacions de Leibniz qu'èran pus adaptadas ais usatges matematicas dau periòde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 71.</ref>. Newton moriguèt lo 20 de març de [[1727]] a [[Kensington]]<ref>Lo 31 de març de [[1727]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref>. Foguèt enterrat dins l'[[abadiá de Westminster]]. Sa [[tomba]] i es totjorn visibla. == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === [[Fichièr:Newton's Principia title page.png|thumb|right|Premiera pagina d'una edicion dei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''.]] {{veire|Gravitacion|Mecanica classica}} La contribucion [[sciéncia|scientifica]] pus famosa de Newton es probable sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]], expausada dins lei ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' publicats en [[1687]]. Son idèa centrala es que tot còrs materiau exercís una [[fòrça]] d'atraccion sus totei leis autrei còrs, proporcionala au produch de sei [[Massa|massas]] e invèrsament proporcionala au carrat de la distància que lei separa. Aquela lèi, universala au sens que s'aplica a totei leis objèctes [[Tèrra|terrèstres]] ò [[Univèrs|celestiaus]], permetèt per lo premier còp d'unificar la [[fisica]] terrèstra e la mecanica celèsta au sen d'un quadre [[matematicas|matematic]] unic<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref><ref>Fau nòtar que lo formalisme de Newton, eissit de consideracions [[cinematica]]s, foguèt pauc a cha pauc abandonat per aqueu de [[Leibniz]], pus simple e pus poderós (Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154).</ref> Lei ''Principia'' expausan tanben lei tres lèis dau movement que constituïsson la basa de la [[mecanica classica]] (ò [[mecanica newtoniana]]). La premiera lèi (ò [[principi d'inercia]]) establís qu'un còrs demòra dins un estat de repaus ò de movements rectilinèus unifòrmes tant qu'una [[fòrça]] es pas exercida subre eu. La segonda lèi (ò [[principi fondamentau de la dinamica]]) establís que la fòrça es egala au produch de sa [[massa]] e de son [[acceleracion]]. La tresena lèi (ò principi deis accions recipròcas) establís que tota accion exercida per un còrs subre un autre es acompanhada d'una reaccion egala e opausada. La combinason d'aquelei lèis permet d'explicar la màger part dei problèmas de mecanica de la vida vidanta e de dedurre lei [[lèis de Kepler]] que regisson lo movement dei [[planeta]]s. En despiech dau desvolopament de la [[relativitat generala|teoria de la relativitat]], son encara fòrça utilizadas en [[sciéncia]] e en [[engenhariá]]. Dins aquò, en despiech de son importància dins l'istòria de la [[fisica]], la mecanica newtoniana foguèt inicialament mau acuelhida per una part importanta dau monde scientific. En particular, lei [[cartesianisme|cartesians]] critiquèron fòrça la nocion de fòrça invisibla a distància. D'efiech, en [[França]], la teoria dei remolins de [[René Descartes|Descartes]] permetiá d'obtenir una descripcion relativament qualitativa dau movement deis astres. La [[traduccion]] en [[francés]] deis òbras de Newton per [[Voltaire]] en [[1737]] aguèt un ròtle important dins la difusion de sa teoria en [[Euròpa]]<ref name="Cotardière p.2022 p. 154">'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 154.</ref>. === Matematicas === {{veire|Calcul infinitesimau}} La descubèrta [[Matematicas|matematica]] pus importanta de Newton es probable aquela dau [[calcul infinitesimau]], dich « calcul dei fluxions » dins seis escrichs. Elaborèt aquela teoria durant son periòde de retirada a Woolsthorpe en [[1665]]-[[1666]]. Aqueu calcul permet de calcular rigorosament lei derivadas de grandors variant d'un biais continú e d'estudiar lei variacions d'una corba (question dei tangentas, preséncia de minimoms ò de maximums, etc.). Tanben, permet de calcular leis integralas qu'aparéisson dins lei calculs d'[[aira]] e de [[volum]]<ref>Se parla ansin de « calcul diferenciau » per lei calculs regardant de derivadas e de « calcul integrau » per lei calculs regardant d'integralas.</ref>. Aquò permetèt d'estudiar lei variablas continúas e lo calcul infinitesimau venguèt lèu un instrument indispensable au desvolopament de la fisica matematica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 67-68.</ref>. Newton desvolopèt egalament lo [[metòde dei serias entieras]] per representar de [[Aplicacion (matematicas)|foncions]] e generalizèt lo [[teorèma dau binòma]] a d'exponents non entiers. Aquela generalizacion, obtenguda vèrs [[1665]], permetèt d'exprimir de poissanças fraccionàrias ò negativas sota forma de [[seria (matematicas)|serias]] [[infinit|infinidas]]<ref>La generalizacion foguèt enonciada dins lei ''Principia'' en [[1687]], mai i èra pas demostrada. La pròva formala de sa validitat foguèt publicada en [[1773]] per [[Leonhard Euler]] (Euler, ''Nova demonstratio quod evolutio potestatum binomii Newtoniana etiam pro exponentibus fractis valet'', Nova Acta Academiae scientiarum Petropolitanae (1787), 1789, pp. 52–55.</ref>. Enfin, Newton desvolopèt lo [[metòde de Newton-Raphson]] que permet de calcular una aproximacion dei racinas d'una [[eqüacion]]. Aquela tecnica es totjorn utilizada a l'ora d'ara per realizar de calculs numerics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. J. Ypma, « Historical development of the Newton-Raphson method », ''SIAM Review'', n° 37, 1995, pp. 531-551.</ref>. Coma mencionat dins la [[biografia]], la prioritat de l'invencion dau [[calcul infinitesimau]] foguèt l'objècte d'un violent conflicte entre [[Leibniz]] e Newton. Leis informacions disponiblas subre lei trabalhs dei dos sabents indican de descubèrtas independentas. De mai, l'aparicion d'aqueu metòde de calcul s'inscriviá dins un contèxte pus larg de trabalhs precursors menats per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]), [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]), [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]]), [[Gilles Personne de Roberval]] ([[1602]]-[[1675]]), [[John Wallis]] ([[1616]]-[[1703]]) e [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]). Newton trabalhèt probable subre lo subjècte quauqueis annadas avans [[Leibniz]], mai lo formalisme de son rivau, en particular lo simbòl ∫ e la notacion dy/dx, s'impausèron au sen de la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 67.</ref>. === Optica === [[Fichièr:Opticks.jpg|thumb|right|Premiera edicion dau tractat ''[[Opticks]]'' ([[1704]]).]] {{veire|Optica}} Lei trabalhs de Newton en [[optica]], publicats dins l’''Opticks'' de [[1704]], constituïsson la segonda partida majora de sa contribucion a la [[fisica]]. Aquò es lo resultat d'una tiera d'[[experiéncia]]s iniciadas durant lo periòde de Woolsthorpe. Lei pus importantas foguèron basadas sus l'usatge de [[prisma]] per devesir de rais de [[lutz]] blanca. Una premiera experiéncia permetèt ansin a Newton d'obtenir l'[[espèctre visible]] anant dau [[roge]] au [[violet]]. Una segonda experiéncia li permetèt de tornar formar la lutz blanca en realizant l'operacion contrària. Aquò confiermèt la reversibilitat de la descomposicion de la lutz blanca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 178.</ref>. Newton poguèt ansin refutar la teoria dominanta dau sègle XVII que postulava que lei [[color]]s èran la consequéncia de modificacion de la lutz dins lei mitans transparents. Pasmens, una partida de sei conclusions èran egalament faussas en causa dei limits tecnics dau periòde. Per exemple, pensava impossible d'obtenir de lentilhas « acromatics » car utilizèt totjorn d'objèctes de [[veire]] presentant d'indicis de refraccion variant en foncion de la [[longor d'onda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 178-179.</ref>. Es probable aqueu constat que motivèt la construccion dau premier telescòpi de reflexion (ò [[telescòpi de Newton]]). D'efiech, aqueu tipe utiliza un nombre reduch de lentilhas per defugir aqueu problèma<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 179.</ref>. Sa presentacion a la ''[[Royal Society]]'' en [[1671]] foguèt a l'origina de l'eleccion de Newton au sen de la societat. Per explicar aquelei fenomèns, Newton desvolopèt una teoria corpusculara de la lutz, es a dire que segon eu, la lutz èra formada de particulas en movement. Aquela teoria permetèt d'explicar la reflexion e la [[refraccion]], mai foguèt insufisenta per descriure corrèctament la [[difraccion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 180.</ref>. Newton intrèt en conflicte amb lo [[fisica|fisician]] [[Províncias Unidas|olandés]] [[Christian Huygens]] ([[1629]]-[[1695]]) qu'aviá desvolopat un modèl ondulatòri de la lutz. Aquela controvèrsia marquèt lo començament d'un lòng debat, entre partisans de la lutz corpusculara e de la lutz ondulatòria, que foguèt unicament reglat durant l'[[entre doas guèrras]] amb lo desvolopament de la nocion de [[dualitat onda-corpuscula]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Crozon (actualizacion per Maurice Mashaal), « La physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 180-182 e 213-223.</ref>. === Alquimia e teologia === Newton consacrèt una part considerabla de sa vida a estudiar l'[[alquimia]] e la [[teologia]]. Pasmens, la posteritat a lòngtemps ocultat aquelei trabalhs que representan un volum d'escrichs a l'ensemble de sei publicacions en [[fisica]] e en [[matematicas]]. Doas causas principalas explican aquel oblit. La premiera es una abséncia de publicacion dau vivent de Newton. La segonda es un interès tardiu per de disciplonas consideradas coma d'arcaïsmes dau periòde prescientific. Ansin, l'estudi de l'òbra [[alquimia|alquimica]] e [[teologia|teologica]] de Newton comencèt unicament au sègle XX<ref>L'[[economia|economista]] [[John Maynard Keynes]] ([[1883]]-[[1946]]) aguèt un ròtle important dins aqueu trabalh car crompèt una importanta quantitat de documents dispersats durant una venda a l'enquant en [[1936]]. Aquò permetèt de reünir un còrpus sufisent per comprendre la natura d'aquela partida de l'òbra de Newton.</ref>. En [[alquimia]], Newton realizèt fòrça [[experiéncia]]s durant mai de 30 ans, en particular per assaiar de comprendre la natura de la [[matèria]] e lei transformacions dei [[metau]]s. Teniá una colleccion considerabla d'obratges dedicats a l'[[alquimia]] e foguèt a l'iniciativa de la còpia de plusors tractats ancians. Sei recèrcas dins aqueu domeni donèron ges de resultat publicable, mai aguèron probable una influéncia sus seis autrei recèrcas. D'efiech, au sègle XVII, se l'[[alquimia]] èra sovent vista coma lo domeni dei charlatans en causa de la quista de la transformacion dei [[metal|metaus]] en [[aur]], èra totjorn frequentament practicada per lei [[filosofia|filosòfs]] e lei sabents car prepausava una vision unificatritz de la totalitat dei fenomèns naturaus<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Richard Westfall (trad. Marie-Anne Lescouret), ''Newton'', París, Flammarion, coll. « Figures de la science », setembre de 1994, p. 46.</ref>. Aquò èra similar a la filosofia mecanista dins sa volontat d'una descripcion universala de la Natura. La nocion de transmutacion permetèt tanben a Newton d'acceptar pus aisament lo resultat de seis experiéncias subre la descomposicion e la recomposicion de la lutz, l'existéncia de [[fòrça]]s invisiblas ò lo [[principi deis accions recipròcas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Richard Westfall (trad. Marie-Anne Lescouret), ''Newton'', París, Flammarion, coll. « Figures de la science », setembre de 1994, p. 344.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. R. Hall e M. Boas (dir.), ''Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1978, pp. 336-338.</ref>. En [[teologia]], Newton s'interessèt a l'estudi dei tèxtes biblics e dei Paires de la Glèisa. Desvolopèt de posicions eterodòxas en rompedura amb lo canon [[anglicanisme|anglican]]. Opausat a la doctrina oficiala regardant la Trinitat, adoptèt de posicions antitrinitària e considerèt que [[Jèsus de Nazaret|Jèsus]] èra subordinat a [[Dieu|Dieu lo Paire]]. Pasmens, aquelei posicions, pròchas de l'[[arianisme]], èran dangeirosas e Newton publiquèt jamai sei trabalhs teologics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stephen D. Snobelen, « Isaac Newton, heretic : the strategies of a Nicodemite », ''British Journal for the History of Science'', vol. 32, 1999, pp. 381-419.</ref>. Tanben, estudièt d'un biais intensiu lei [[profecia]]s de Danièu e de l'[[Apocalipsi]] per ne'n trobar lo sens escondut. == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alquimia]]. * [[Calcul infinitesimau]]. * [[Dualitat onda-corpuscula]]. * [[Gravitacion]]. * [[Mecanica classica]]. * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]''. * [[Principi deis acions recipròcas]]. * [[Principi d'inercia]]. * [[Principi fondamentau de la dinamica]]. * [[Teologia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 6n70ygddsb7dojntsx2wvb9jw8qnxqx 0 24327 2502741 2496098 2026-06-14T16:34:12Z -Lemmy- 22353 2502741 wikitext text/x-wiki {|align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin-left:1em; width:25em; font-size:90%; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background-color: #DDDDDD" ! colspan="2" style="background-color: #BE0C03" " | {| style="background:#FFFFFF" align="center" width="100%" | padding=15px| | style="background:#FFFFFF" align="center" width="100%" |<font color=#000000 size="3"><center> '''Eintracht Frankfurt''' | padding=15px| |} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em;" bgcolor="white"| |- | '''Club fondat en''' | bgcolor=#EEEEEE| [[1899]] |- | '''Escais''' | bgcolor=#EEEEEE| ''SGE'' |- | '''Colors''' | bgcolor=#EEEEEE| Negre, blanc e roge |- | '''Estadi''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Deutsche Bank Park]] <br />(59 500 plaças) |- | '''President''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px]] [[Mathias Beck]] |- | '''Entraïnaire''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Fichièr:Flag of Austria.svg|20px]] [[Adi Hütter]] |- | '''Sèti''' | bgcolor=#EEEEEE| Mörfelder Landstraße 362 <br />D-60528 [[Francfòrt de Men]] |- |bgcolor="white"|{{Football kit| pattern_la=_frankfurt2627h| pattern_b=_frankfurt2627h| pattern_ra=_frankfurt2627h| pattern_so=_frankfurt2627hl| leftarm=000000| body=000000| rightarm=000000| shorts=000000| socks=000000| títol=Domicili}} |bgcolor="white"|{{Football kit| pattern_la=| pattern_b=| pattern_ra=| pattern_so= | leftarm=| body=| rightarm=| shorts=| socks=| títol=Exterior}} |bgcolor="white"|{{Football kit| pattern_la=| pattern_b=| pattern_ra=| pattern_so= | leftarm=| body=| rightarm=| shorts=| socks=| títol=Alternativo}} |} L''''Eintracht de Francfòrt''' (en alemand ''Eintracht Frankfurt'') es un club [[Alemanha|alemand]] de [[fotbòl]] de [[Francfòrt de Men]] fondat en [[1899]]. Lo club jòga adara en [[Bundesliga]] alemanda. == Palmarés == * '''[[Liga dels Campions de l'UEFA|Liga dels Campions]]''' : ** '''Finalista''' : [[1959]]. * '''[[Copa UEFA]]''' '''(2)''' : ** '''Venceire''' : [[1980]], [[2022]]. * '''[[Copa Intertoto]]''' '''(1)''' : ** '''Venceire''' : [[1967]]. * '''[[Campionat d'Alemanha de fotbòl|Campionat d'Alemanha]]''' '''(1)''' : ** '''Campion''' : [[1959]]. ** '''Finalista''' : [[1932]]. * '''[[Copa d'Alemanha de fotbòl|Copa d'Alemanha]]''' '''(5)''' : ** '''Venceire''' : [[1974]], [[1975]], [[1981]], [[1988]], [[2018]]. ** '''Finalista''' : [[1964]], [[2006]], [[2017]], [[2023]]. * '''[[Campionat d'Alemanha de fotbòl de liga 2|Campionat d'Alemanha D2]]''' '''(1)''' : ** '''Campion''' : [[1998]]. * '''[[Campionat d'Alemanha de Sud de fotbòl|Campionat d'Alemanha de Sud]]''' '''(4)''' : ** '''Campion''' : [[1930]], [[1932]], [[1953]], [[1959]]. ** '''Finalista''' : [[1913]], [[1914]], [[1931]], [[1954]], [[1961]], [[1962]]. == Estadi == L'Eintracht de Francfòrt jòga a la [[Deutsche Bank Park]]. Aquel estadi a una capacitat de {{formatnum:59500}} plaças. == Famoses jogaires del club == === Alemands === {| |- style="vertical-align: top;" | * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Stefan Aigner]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Uwe Bein]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Thomas Berthold]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Uwe Bindewald]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Manfred Binz]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Thomas Doll]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Erik Durm]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Ralf Falkenmayer]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Maurizio Gaudino]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Jürgen Grabowski]] | * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Rudolf Gramlich]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Mario Götze]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Bernd Hölzenbein]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Andreas Köpke]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Karl-Heinz Körbel]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Joachim Löw]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Friedel Lutz]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Andreas Möller]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Norbert Nachtweih]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Willi Neuberger]] | * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Bernd Nickel]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Alfred Pfaff]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Sebastian Rode]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Marco Russ]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Fred Schaub]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Bernd Schneider]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Alexander Schur]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Uli Stein]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Kevin Trapp]] * [[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px|Alemanha]] [[Ralf Weber]] |} === Estrangièrs === {| |- style="vertical-align: top;" | * [[Fichièr:Flag of Greece.svg|20px|Grècia]] [[Ioannis Amanatidis]] * [[Fichièr:Flag of Norway.svg|20px|Norvègia]] [[Jørn Andersen]] * [[Fichièr:Flag of Ghana.svg|20px|Ghana]] [[Kevin-Prince Boateng]] * [[Fichièr:Flag of South Korea (bordered).svg|20px|Corèa del Sud]] [[Cha Bum-Kun]] * [[Fichièr:Flag of Hungary.svg|20px|Ongria]] [[Lajos Détári]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|20px|França]] [[Hugo Ekitike]] * [[Fichièr:Flag of Norway.svg|20px|Norvègia]] [[Jan Åge Fjørtoft]] * [[Fichièr:Flag of Poland (bordered).svg|20px|Polonha]] [[Jan Furtok]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|20px|França]] [[Sébastien Haller]] * [[Fichièr:Flag of Japan (bordered).svg|20px|Japon]] [[Makoto Hasebe]] | * [[Fichièr:Flag of Austria.svg|20px|Àustria]] [[Wilhelm Huberts]] * [[Fichièr:Flag of Bulgaria (bordered).svg|20px|Bulgaria]] [[Petar Hubtchev]] * [[Fichièr:Flag of Serbia.svg|20px|Serbia]] [[Luka Jović]] * [[Fichièr:Flag of SFR Yugoslavia.svg|20px|Iogoslavia]] [[Fahrudin Jusufi]] * [[Fichièr:Flag of Japan (bordered).svg|20px|Japon]] [[Daichi Kamada]] * [[Fichièr:Flag of Serbia.svg|20px|Serbia]] [[Filip Kostić]] * [[Fichièr:Flag of Greece.svg|20px|Grècia]] [[Sotirios Kyrgiakos]] * [[Fichièr:Flag of Egypt.svg|20px|Egipte]] [[Omar Marmoush]] * [[Fichièr:Flag of the Republic of Macedonia.svg|20px|Macedònia]] [[Oka Nikolov]] * [[Fichièr:Flag of Nigeria.svg|20px|Nigèria]] [[Jay-Jay Okocha]] | * [[Fichièr:Flag of Austria.svg|20px|Àustria]] [[Bruno Pezzey]] * [[Fichièr:Flag of Croatia.svg|20px|Croàcia]] [[Ante Rebić]] * [[Fichièr:Flag of Poland (bordered).svg|20px|Polonha]] [[Włodzimierz Smolarek]] * [[Fichièr:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[André Silva]] * [[Fichièr:Flag of Switzerland.svg|20px|Soïssa]] [[Christoph Spycher]] * [[Fichièr:Flag of SFR Yugoslavia.svg|20px|Iogoslavia]] [[Dragoslav Stepanović]] * [[Fichièr:Flag of Hungary.svg|20px|Ongria]] [[István Sztani]] * [[Fichièr:Flag of Japan (bordered).svg|20px|Japon]] [[Naohiro Takahara]] * [[Fichièr:Flag of the Republic of Macedonia.svg|20px|Macedònia]] [[Aleksandar Vasoski]] * [[Fichièr:Flag of Ghana.svg|20px|Ghana]] [[Anthony Yeboah]] |} == Ligams extèrnes == {{commons|Eintracht Frankfurt|Eintracht de Francfòrt}} * {{de}} {{en}} [http://www.eintracht.de Sit oficial] {{Clr}} [[Categoria:Francfòrt de Men]] [[Categoria:Club alemand de fotbòl|Frankfurt]] [[Categoria:Eintracht de Francfòrt|*]] 15qyn9g45ygriri1zepbgxqc0gsk9zd 0 25038 2502813 2428943 2026-06-15T11:31:00Z JackyM59 60827 Photograph updated 2502813 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Vejatz omonims}} '''Abidos''' (en egipcian ancian ''ꜣbḏw'', en grèc qu'era Abydos, en còpte ⲉⲃⲱⲧ ''Evót'', en arabi افود ''Afūd'') ua ciutat de l'Egipte antica, capitala deu VIIau nòme de la Hauta Egipte, vodada au diu [[Osiris]]. {| cellpadding="0" cellspacing="0" style="right; margin:5px; border:2px solid peru" |- | style="border-bottom:2px solid peru; padding:5px; text-align:center;background:navajowhite;" | '''''ꜣbḏw''<br /> en escritura [[ieroglif]]ica''' |- | style="text-align:center;text-valign:middle;padding:10px;" | <hiero>U23-D58-N26-G43-O49</hiero> |} Los testimoniatges arqueologics mei ancians trobats a Abidos que remontan au periòde Nagada I ([[Preïstòria|preïstorics]]). Durant l'[[ancian empèri egicpian|ancian empèri]] egipcian la vila que vodava un culte a un diu nomat Khentiamentio (lo purmèr d'Occident, lo purmèr deu monde deus morts). Aqueth diu que ho identificat dab [[Osiris]] e la vila que vadó, a partir de l'[[Empèri Navèth egipcian|empèri navèth]], lòc de sepeliment. [[Image:GD-EG-Abydos001.JPG|200px|left|thumb|Temple de Sethi I a Abidos]] [[Fichièr:Stèle cintrée à deux registres - Abydos (Vers 1960-1862 avant J.-C) - Louvre E 13050.jpg|vinheta|Stèla arcada amb dos registres (Circa 1960-1862 avC), Musèu del Louvre]] Un deus monuments mei importants dens la colleccion de tombèus e de temple apielats a Abidos entà ganha's las favors d'Osiris dens l'aute monde qu'ei lo gran temple de [[Sethi I]]. {{Egipte antica}} [[Categoria:indèx egiptologic]] [[Categoria:Temple egipcian]] [[Categoria:Vila de l'Egipte antica]] [[Categoria:Sit egiptologic]] [[Categoria:Geografia d'Egipte]] j4gvbzpbc0gw3p9gpcuxla8f7oocf5y 0 56343 2502794 2495580 2026-06-15T02:13:52Z Mistico Dois 45295 2502794 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Mahmoud Ahmadinejad''' (n. [[1956]]) engenhaire, professor universitari e òme politic, foguèt lo primièr cònse de Teheran de 2003 a 2005, e lo president d'[[Iran]] de 2005 a 2013. {{Clr}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Mohammad Khatami]]|aprèp=[[Hassan Rouhani]]|nom=[[Fichièr:Coat of arms of Iran.svg|50px]] <br />[[Lista dels presidents d'Iran|President d'Iran]] <br />[[3 d'agost]] de [[2005]]-[[3 d'agost]] de [[2013]]}} {{DEFAULTSORT:Ahmadinejad, Mahmoud}} {{datas|1956}} [[Categoria:President d'Iran]] eu4gs4uintaqmp2qsvgjpdqclnu5zgh 0 71136 2502733 2493188 2026-06-14T14:42:29Z ~2026-34984-46 63962 coërencia ortografica : leis astècas e pas "astècs" 2502733 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|AdQ}} [[Fichièr:Piedra del Sol.jpg|thumb|right|250px|La [[pèira dau Soleu]], calendièr deis Astècas]] Leis '''Astècas''' èran un pòple autoctòn de [[Mesoamerica]] que formèt un empèri e una civilizacion [[America precolombiana|precolombiana]] importants en [[Mexic]] au sègle XV. L'estat astèca foguèt creat dins lo corrent dau sègle XIII. Inicialament febles e vassaus d{{'}}estats mai poderós, leis Astècas capitèron de formar una aliança solida amb doas autrei vilas durant leis annadas [[1420]] que venguèt la premiera poissança de la region e formèt finalament un empèri. La superficia d{{'}}aquel empèri foguèt aumentada per lei sobeirans successius fins a [[1519]] e l{{'}}arribada dei conquistadors espanhòus d{{'}}[[Hernán Cortés]]. Après una guèrra de dos ans entre [[1520]] e [[1521]], leis Astècas foguèron vencuts e lor capitala, Tenochtitlan, destrucha e annexada au Reiaume d{{'}}[[Espanha]]. == Istòria == === Leis originas e la formacion dau poder astèca === L{{'}}origina precisa dau pòple astèca es mau coneguda mai probablament situada dins una region dau nòrd d{{'}}[[America Centrala]]. A partir dau sègle VI, divèrsei pòples acomencèron de migracions vèrs lei regions sud de [[Mexic]]. Leis Astècas serián entre lei darriers que realizèron aquela migracion probablament durant lo sègle XII. En [[1258]], pervenguèron a Chapultepec dins la region de la vila actuala de [[Mexico]]. Foguèron sota la dominacion de Culhuacan qu{{'}}èra un deis estats pus poderós de la region. Pasmens, leis Astècas foguèron atacats per Azcapotzalco, [[ciutat-estat]] rivala de Culhuacan, e rebutats de Chapultepec. En [[1299]], Cocoxtli, lo cap de Culhuacan, permetèt donc l{{'}}installacion deis Astècas sus lei tèrras de Tizapan. Aquela installacion entraïnèt lor integracion a la cultura de Culhuacan. Puei, segon la [[tradicion]] astèca, fondèron la vila de [[Tenochtitlan]] en [[1325]] sus una illa dau lac Texcoco. En 1375, elegiguèron lor premier cap, Acamapichtli, que veniá d{{'}}una dinastia toltèca de Colhuacan. Fins a [[1428]], Tenochtitlan demorèt vassala d{{'}}Azcapotzalco. D{{'}}efèct, aquel estat èra vengut una poissança regionala fòrça importanta, probablament sens equivalent dempuei l{{'}}afondrament de la civilizacion toltèca. Ansin, per exemple, lo tresen cap astèca conegut, Chimalpopoca, èra vassau d{{'}}Azcapotzalco. === La Tripla Aliança e l{{'}}apogèu de l{{'}}Empèri Astèca === [[File:Mesoamerica - Esquèma generau.png|thumb|Civilizacions principalas de Mesoamerica dau sègle IV au sègle XVI e expansion maximala de l{{'}}Empèri Astèc.]] En [[1426]], lo cap astèca Chimalpopoca foguèt capturat per Maxtla, eiretier dau rèi Tezozomoc, sobeiran d{{'}}Azcapotzalco. Foguèt tuat pauc après. Aquela mòrt entraïnèt una reaccion fòrta deis Astècas que capitèron de formar una aliança ofensiva, coneguda sota lo nom de la {{cita|Tripla Aliança}}, amb lei vilas de Texcoco e de Tlacopan per batre Maxtla. Puei, après aqueu succès, aquela aliança bateguèron lei fòrças d{{'}}Azcapotzalco e conquistèron la vila en [[1430]]. Lo desnosament de la guèrra causèt pas la fin de la [[Tripla Aliança (Mesoamerica)|Tripla Aliança]] mai Tenochtitlan demorèt la vila pus influenta. Ansin, après lo rèine d{{'}}Itzcoatl (1428 - vèrs 1440), lo rèine de Moctezuma I{{èr}}, ajudat per son frairastre Tlacaelel, estend la dominacion astèca vèrs Puebla, Oaxaca e Guerrero. Dau temps d{{'}}aquelei conquistas, la societat astèca foguèt prefondament reformada au nivèu de sa religion e de son istòria oficiala. Ansin, aqueu periòde es probablament l{{'}}origina dei rites religiós necessitant un nombre important de presoniers capturats durant de guèrras limitadas contra leis estats vesins. L{{'}}extension de l{{'}}Empèri se persègue durant lo rèine d{{'}}Ahuitzotl ([[1486]] - [[1502]]) que foguèt remplaçat per Moctezuma II après sa mòrt. Aqueu darrier contunièt l{{'}}organizacion administrativa de l{{'}}Empèri. De mai, capitèt d{{'}}estendre l{{'}}Empèri vèrs lo sud e la civilizacion astèca agantèt son apogèu. Ordenèt pereu la reconstruccion de la capitala devastada per una inondacion. === L{{'}}invasion espanhòla e la fin de la civilizacion astèca === [[Fichièr:Conquista-de-México-por-Cortés-Tenochtitlan-Painting.png|thumb|Representacion dau sègle XVII dau [[sètge de Tenochtitlan]].]] En [[1519]], lei fòrças dau conquistador [[Hernán Cortés]] desbarquèron sus lei còstas mexicanas. Concluguèron una aliança amb lo reiaume de la confederacion de la ciutat de Tlaxcala, estat enclavat dins l{{'}}Empèri Astèca e enemic de la Tripla Aliança. Puei, leis Espanhòus arribèron a Tenochtitlan, amb seis aliats, lo 8 de novembre de [[1519]]. Foguèron inicialament aculhits pacificament per [[Moctezuma II]] mai la mesfisança aumentèt lèu. Cortés capturèt Moctezuma e assaièt d{{'}}obtenir sa somission per contraròtlar l{{'}}Empèri Astèca d{{'}}un biais legau. Pasmens, Cortés deguèt quitar la capitala astèca amb la màger part de sei tropas per luchar contra Panfilo de Narvaez, un conquistador rivau, desbarcat amb una armada pus importanta. Gràcias a la corrupcion, Cortés capitèt d{{'}}obtenir lo sosten d{{'}}una partida dei soudats de de Narvaez e lo poguèt capturar après una ataca sospressa contra son camp. Poguèt tanben renforçar sei forças amb lei soudats de de Narvaez e tornar a Tenochtitlan. Enterin, durant l{{'}}abséncia de Cortés, leis astècas se revoutèron contra la garnison espanhòla que foguèt blocada dins un palais de la capitala. Lei renfòrç dirigits per Cortés intrèron dins Tenochtitlan lo 24 de mai e foguèron tanben pres a la leca dins lo palais d{{'}}Axaycatl. Incapables de resistir de temps, leis Espanhòus capitèron de s{{'}}enfugir de nuech lo 30 de junh mai sofriguèron de pèrdas importantas. Pasmens, arrestèron la còntraofensiva astèca lo 7 de julhet de 1520 a la batalha d{{'}}Otumba. Cuitlahuac venguèt lo cap novèu deis Astècas après la mòrt, dins de circonstàncias mau conegudas, de Moctezuma II. Après aquela batalha, leis Espanhòus se poguèron retirar vèrs Tlaxcala onte formèron una armada novèla amb seis aliats. De mai, una epidemia de variòla s{{'}}estendèt dins la region menada per leis Europèus. Causèt la mòrt de miliers d{{'}}abitants e afebliguèt fortament l{{'}}Empèri Astèca. Ansin, lo 7 de decembre de 1520, Cuitlahuac moriguèt de la malautiá e son cosin Cuauhtémoc li succediguèt. En abriu de 1521, Cortés tòrna a Tenochtitlan amb una armada renforçada per de soudats venguts dau rèsta dei colonias espanhòulas e acomença lo [[Sètge de Tenochtitlan|sètge de la vila]] que foguèt conquistada après una resisténcia acarnada lo 13 d{{'}}agost. Lo rèi [[Cuauhtémoc]] foguèt capturat e lei pèrdas astècas foguèron fòrça importantas, probablament de desenaus de miliers de tuats. === Lo periòde coloniau e lo declin de la populacion === Après la conquista per lei conquistadors, divèrseis epidemias de malautiás importadas d{{'}}[[Euròpa]] per leis Espanhòus decimèron la populacion d{{'}}America Centrala, especialament dins la region de Mexico, nom novèu de Tenochtitlan. Ansin, lo nombre d{{'}}abitants evoluciona de 20 milions en [[1521]] a solament 1,6 milions en [[1618]].<ref name="Cohen">Mark Nathan Cohen, ''Health and the Rise of Civilization''. Yale University Press (1991), p. 98.</ref> De mai, dins leis annadas 1520, lei caps principaus deis Astècas foguèron acusats de complòt o de traïson e condamnats a mòrt. Per exemple, foguèt lo cas de Cuauhtémoc que son execucion en [[1525]] marca la fin definitiva de l{{'}}Empèri Astèca. == Organizacion politica e sociala == === L{{'}}organizacion politica === L{{'}}organizacion politica de la societat tèn tres nivèus principaus que son la familha, lo calpulli e l{{'}}altepetl : * Lo calpulli èra una organizacion d{{'}}unei familhas sota l{{'}}autoritat d{{'}}un cap locau que deviá repartir lei tèrras e lo trabalh en cambi d{{'}}un tribut. La talha d{{'}}un calpulli èra variada e podiá se situar entre un domeni agricòla e una vila. Cada calpulli teniá un temple e una escòla d{{'}}arts militars. Certanei calpullis èran especializats, per exemple, dins lo comèrci. * L{{'}}altepetl èra una ciutat-estat e regropava unei calpullis. Èra dirigit per un cap dich « tlatoani ». Aqueu tèrme podiá designar au còp lo territòri de l{{'}}altepetl e sa populacion. Leis altepetls èran relativament autonòms e podián formar d{{'}}alianças coma, per exemple, lei tres vilas de la Tripla Aliança. Enfin, quand un tlatoani capitava d{{'}}estendre sa dominacion sus d{{'}}autrei tlatoanis, podiá venir ''« huey altepetl »'', títol significant « grand tlatoani ». Au començament de la conquista espanhòla, l{{'}}Empèri Astèca èra devesit en 38 províncias liadas per d{{'}}acòrds mai o mens constrenhents, especialament per lo pagament dei tributs. Au nivèu locau, lei tlatoanis vencuts per leis armadas astècas èran generalament restaurats après la guèrra. Avián una autonomia importanta a condicion de pagar lo tribut demandat. === La ierarquia dei membres dau govèrn e de l{{'}}estat === ==== Lo tlatoani ==== [[Fichièr:Cuitlahuac.jpg|thumb|Representacion dau tlatoani.]] Cada ciutat-estat aviá generalament l{{'}}estatut d{{'}}altepetl e èra alora dirigida per un sobeiran dich ''tlatoani''. Aquelei sobeirans èran de la mema familha, mai la succession se debanava pas totjorn de paire en fiu car lei cosins, lei fraires e leis oncles avián tanben de drechs au tròne. De mai, au començament de l{{'}}Istòria astèca, lo tlatoani èra designat per una assemblada generala de guerriers. Vèrs la fin de l{{'}}Empèri, l{{'}}estatut dau tlatoani de Tenochtitlan, vengut ''huey tlatoani'' après lei conquistas astècas, èra considerat coma mieg divin. Pasmens, èra totjorn elegit per un grand conseu e lo vòte deviá èsser aprovat per leis autrei membres de la Tripla Aliança (Texcoco e Tlacopan). Lo membre de la familha mai competent èra donc generalament elegit. La nominacion veniá definitiva tre que l{{'}}emperaire novèu aviá mostrat de pròvas de sei capacitats, generalament per la conquista d{{'}}autrei províncias. Lo poder dau tlatoani èra principalament la direccion deis afaires exteriors de la vila e la realizacion dei ceremònias religiosas per protegir la ciutat. Aviá de conselhiers qu{{'}}èran lo Cihuacoatl, cap dei fòrças armadas, e certanei grands dignitaris. De mai, certanei tlatoanis, coma aqueu de Texcoco, avián de conseus permanents per certanei subjèctes, coma leis afaires militars, lei finanças, la musica... etc. ==== Lei grands dignitaris ==== [[Fichièr:Cihuacoatl statue (Museo Nacional Antropologia).JPG|thumb|Estatua representant lo cihuacoatl.]] En fòra dau tlatoani, leis autrei personatges importants dau govèrn d{{'}}una ciutat-estat èran lei responsables militars. Lo premier èra lo Cihuacoatl qu{{'}}èra lo cap deis armadas e tanben lo jutge deis apelacions o lo remplaçant dau tlatoani. De mai, quatre autrei conselhiers acompanhavan lo cihuacoatl per lo comandament de l{{'}}armada. Totei lei conselhiers èran membres dau Grand Conseu que se podiá opausar tres còps ai decisions de l{{'}}emperaire. === La ierarquia deis abitants e de la societat astèca === Au moment de l{{'}}invasion espanhòla, la societat astèca èra fòrtament ierarquizada a l{{'}}entorn de cinc grops sociaus principaus : la [[noblesa]], lo clergat, lei marchands, lei roturiers non marchands e leis esclaus. ==== La noblesa ==== La noblesa èra la classa a la cima de la societat e dau poder astèca. Foguèron dichs dignitaris, senhors o cacics per lei cronicaires espanhòus. Sei membres èran generalament elegits ai foncions administrativas, militaras o religiosas per sei conciutadans. Puei, aqueleis eleccions devián èsser confirmadas per lo poder. Per assegurar sei ròtles, lei membres de la noblesa recebián de revenguts dei tèrras e una partida dei tributs pagats per lei pòples de l{{'}}Empèri Astèca. De mai, èran dispensats dau pagament de l{{'}}impòst. Pasmens, au moment de la conquista, la noblesa èra a venir pauc a pauc una classa ereditària. D{{'}}efèct, seis enfants avián automaticament accès ais escòlas melhoras e certanei familhas acomencavan de se crear de parents d{{'}}origina divina per legitimar lor permanància au poder. ==== Lo clergat ==== Lo clergat èra la segonda classa de la societat astèca per òrdre d{{'}}importància, en causa de son caractèr religiós fòrça prononciat. Lei prèires èran tanben dispensats d{{'}}impòsts e avián una formacion similara a la noblesa. Son estructura èra fòrça ierarquizada. Ansin, lei províncias èran dirigidas per de prèires superiors. Un ròtle pròche d{{'}}aqueu de vicari generau èra tengut per lo Mexicatl Teohuatsin de Tenochtitlan, la capitala astèca. Lo ròtle principau dei prèires èra la realizacion de rituaus e ceremònias religiós. Pasmens, avián tanben una activitat sociala importanta, especialament au nivèu deis espitaus. ==== Lei marchands ==== Lei marchands, dichs « pochteca », èran un grop sociau especiau en causa dei particularitats dau comèrci d{{'}}America Centrala. D{{'}}efèct, lei marchands formavan d{{'}}expedicions relativament luenchas amb un caractèr militar força important per la proteccion dei caravanas. De mai, aqueleis expedicions avitalhavan Tenochtitlan en produchs exotics e certanei marchands podián tanben servir d{{'}}espions. Ansin, la classa dei marchands teniá de quartiers e de tribunaus pròpris, èra dispensada dei servicis personaus e dei trabalhs publics organizats per l{{'}}Estat. De mai, seis enfants podián anar ais escòlas reservadas a l{{'}}aristòcracia. Enfin, lei marchands podián portar de joièus en òr e de vèstits luxuós per certaneis ocasions meme s{{'}}aquelei demostracions de richessa èran limitadas per evitar de turtar lei privilègis de la noblesa. ==== Lei roturiers non marchands ==== Lei roturiers non marchands formavan de grops diferents en foncion de l{{'}}activitat o de la possession de tèrras : * lei « macehualtin » èran la màger part de la populacion e exercissián lei mestiers d{{'}}artesans, d{{'}}artistas o de païsans. Devián participar ai òbras publicas de l{{'}}Estat, realizar un servici militar e pagar un tribut. Èran gropats en « calpulli » qu{{'}}aviá la possession collectiva dei tèrras. Cada familha recebiá lo drech d{{'}}utilizar una partida d{{'}}aquelei tèrras. * una partida dei « macehualtin » formavan una aristòcracia inferiora (guerriers aiglas o guerriers jaguars) a la noblesa dei grands dignitaris gràcias au servici militar. D{{'}}efèct, lei soudats pus meritants avián la possibilitat de venir « cuauhpilli » e d{{'}}obtenir certanei privilègis de la noblesa. * Lei « mayeque » èran una classa inferiora ai « macehualtin » que fasián pas partida d{{'}}un « calpulli ». Devián cultivar lei tèrras dei senhors. * Lei « tlalmaitl » èran de païsans sensa tèrras qu{{'}}èran pas considerats coma de ciutadans astècas. Pagavan donc pas d{{'}}impòst mai devián far lo servici militar. ==== Leis esclaus ==== Leis esclaus èran la proprietat d{{'}}un mèstre e avián de drechs civics. D{{'}}unei, capturats durant una guèrra, èran destinats ai sacrificis umans de la religion astèca. Leis autreis, dichs « tlatlacotin » venián esclaus per divèrsei rasons coma la realizacion d{{'}}un delicte o la venda per de parents, o per d{{'}}esperelei, durant una famina o per pagar un deute. Lo tractament deis esclaus sembla d{{'}}èsser estat bòn. Certanei podián tenir de bens e, de còps, d{{'}}autreis esclaus. Leis enfants d{{'}}esclaus èran libres. Leis esclaus podián comprar lor libertat o èsser liberats per lor mèstre o a sa mòrt. == Economia == L{{'}}economia de l{{'}}Empèri èra facha de tres domenis principaus qu{{'}}èran l{{'}}agricultura, lo comèrci e lei tributs pagats per sei províncias diferentas. L{{'}}agricultura èra capabla de norrir una populacion importanta gràcia ai culturas de gròs blat, de faiòus, de cocordas o de pebrons. En revenge, lo norrigatge, principalament de dindons, demorèt limitat. D{{'}}autra part, un sistèma de cambis e de comèrci fòrça dinamic existissiá entre lei regions de l{{'}}Empèri, especialament entre lei tèrras autas e lei zonas pròchas dei còstas. Lei vilas importantas de l{{'}}Empèri èran donc de centres comerciaus actius. Enfin, lo pagament dei tributs dei províncias imperialas èra tanben una fònt importanta de cambis d{{'}}objèctes preciós o corrents. === Agricultura === La prosperitat de la civilizacion astèca foguèt permesa per l{{'}}eficacitat d{{'}}una agricultura capabla de norrir de milions d{{'}}abitants. Conoissián de tecnicas de construccion de bancaus e d{{'}}aigatges. De mai, leis Astècas capitèron de restaurar e de melhorar lei sistèmas d{{'}}aigatges dei civilizacions precedentas de la region.Dins certanei regions, coma lo lac Xochimilco, existissiá tanben de culturas flotantas fòrça fertilas. La planta pus cultivada èra lo gròs blat qu{{'}}èra transformat en tortilla. Leis autrei culturas principalas èran l{{'}}avocat, lei faiòus, lei cocordas, lei trufas, la sàuvia e lo pebron. De mai, dins lei regions litoralas, existissiá tanben de culturas de coton, de cacau e d{{'}}aubres dau cauchó. === Comèrci === [[Fichièr:Pochtecas con su carga.JPG|thumb|Representacion de marchands astècas.]] Lo comèrci astèca èra fòrça desvolopat, especialament entre lei regions autas e aquelei dau litorau. Lei cambis pertocavan lei recòltas dei zonas autas coma lo gròs blat e lei produchs preciós dei regions litoralas coma lei plumas, l{{'}}obsidiana, lo cacau o lo coton. Aquelei produchs èran generalament venduts sus lei mercats dei vilas. Aquelei mercats, coma aqueu de Tlatelolco, avián una importància granda e podián recebre {{formatnum:60000}} visitaires cada jorn. Se debanavan generalament d{{'}}un biais setmanier per un vilatge tipic. Pasmens, aqueu ritme èra jornadier dins lei grandei vilas. De vendre de produchs en defòra dei mercats èra defendut e lei pretz èran fixats per lo cap dei marchands. === Tribut === Lo sistèma dei tributs pagats per certanei províncias de l{{'}}Empèri èra un ensems de cambis de produchs parallèl au comèrci oficiau. D{{'}}efèct, per una província, l{{'}}integracion dins l{{'}}Empèri aviá d{{'}}avantatges coma lo desvolopament dau comèrci, lo mantèn d{{'}}una autonomia vertadiera e una proteccion contra leis autrei pòples de la region mai tanben d{{'}}inconvenients coma lo pagament d{{'}}un tribut per la populacion. Lei produchs inclús dins lei tributs èran similars ai marchandisas vendudas sus lei mercats. Èran donc de materiaus preciós coma coton o pluma e egalament de produchs quotidians coma lo manjar. Aquelei tributs èran diferents segon lei regions e pagats un a quatre còps dins l{{'}}an. === Moneda === L{{'}}Empèri Astèca aviá un sistèma de monedas basat sus lei favas de cacau e sus de longors de teissut de coton. Lei favas èran utilizadas per lei crompas pichonas de la vida vidanta. En revenge, lei longors de coton, dichas « quachtli », èran destinadas ai crompas pus importantas. Diferentei qualitats de teissuts existissián. Aqueu sistèma de moneda permetèt principalament lei cambis sus lei marcats. == Religion == La religion astèca es caracterizada per lo politeïsme e l{{'}}associacion d{{'}}una divinitat o d{{'}}un rite per cada instant de la vida. Lei dieus principaus son Quetzalcoatl (dieu de la civilizacion), Tezcatlipoca, Tlàloc (dieu de la plueja), Chalchitlicue (frema de Tlàloc), Metztli, Cihuacoatl, Ilamatecuhtli e Mixcóatl. Lei prèires avián un ròtle important car èran lei solets que podián contraròtlar lei fòrças de la natura. Un ensems de calendiers liturgics precís reglava e ordenava totei lei ceremònias. Aquelei èran marcadas per l{{'}}utilizacion frequenta dei sacrificis d{{'}}umans capturats pendent lei guèrras contra leis estats vesins. === Lo panteon, la mitologia dei dieus astècas e lei rites === [[Fichièr:Huitzilopochtli telleriano.jpg|thumb|Representacion de Huitzilopochtli, dieu principal de la religion astèca.]] Leis Astècas avián doas formas principalas per lei manifestacions subrenaturalas qu{{'}}èran dichas « teotl » e « tēixiptla ». La « teotl » designava una fòrça impersonala impregnant lo monde. En revenge, lo « tēixiptla » designava lei representacions fisicas (dieus, idòlas...) de la « teotl » e l{{'}}activitat religiosa umana per aquelei representacions. La religion astèca èra una mescla dei religions astèca e dei pòples pus ancians de la region. Coma per leis autrei religions de Mesoamerica, l{{'}}observacion dau cèu aviá donc un ròtle important. Lei dieus principaus deis Astècas èran donc Huitzilopochtli, dieu dau [[Soleu]] e de la guèrra, Tlaloc, dieu de la plueja e Quetzalcoatl, la sèrp emplumada, dieu de la civilizacion, d{{'}}origina probablament toltèca. Pasmens, existissiá un nombre fòrça important de dieus car la màger part deis objèctes o manifestacions naturaus èran restacats a un dieu particular. Ansin, per exemple, 400 dieus diferents èran restacats a la saba de l{{'}}agava. La mitologia astèca depintava una seria de mondes destruchs per de desastres generalament entraïnats per lor [[Soleu]] : * Lo premier foguèt destruch per d{{'}}inondacions causant l{{'}}aparicion de peis a partir d{{'}}umans subrevivents. * Lo segond foguèt destruch per lo fuòc. Lei subrevivents venguèron alora d{{'}}animaus. * Lo tresen foguèt destruch per de [[tèrratrem]]s e d{{'}}atacas de bèstias fèras. * Lo quatren s{{'}}acabèt per la transformacion deis abitants en moninas. * Lo cinquen foguèt destruch per una inondacion dau tipe diluvi. Solament un pareu subrevisquèt a la cima d{{'}}una montanha. Après lo desastre, poguèron poplar tornarmai la [[Tèrra]] que conoguèt lo pòple astèca. D{{'}}autra part, en fòra dei dieus, leis Astècas avián tanben un nombre important de supersticions e de rites quotidians. Certanei, especialament per lei naissenças, lei maridatges e la mòrt, èran pus importants. === Lei calendiers astècas === [[Fichièr:Codex Borbonicus, p11 trecena13.PNG|thumb|Extrach d{{'}}un calendier astèc.]] Leis Astècas avián tres calendiers liats a la mitologia astèca, influenciats per lei calendiers maias : * Lo « tonalpohualli » qu{{'}}es un calendier sacrat de 200 jorns assemblats en 20 grops tenent 13 jorns. Un simbòl èra tanben associat ai grops e ai jorns. * Lo « xiuhpohualli » qu{{'}}es un calendier [[Solelh|solar]] de 365 o 365,25 jorns. L{{'}}annada es devesida en 18 mes de 20 jorns mai un mes pus pichon de cinc jorns considerats coma nefasts, probablament amb un jorn suplementari cada quatre annadas. * Un calendier de 584 jorns basat sus lei cicles de [[Vènus (planeta)|Vènus]]. === Lei prèires e lei centres religiós === [[Fichièr:ViewOneTemploMayor.JPG|thumb|Roïnas dau temple Mayor en [[2008]].]] Dins la religion astèca, lei prèires avián un ròtle important car èran lei solets que podián contraròtlar lei fòrças de la natura. Ansin, la preséncia d{{'}}un prèire èra necessaria per la màger part dei rites principaus. Per exemple, lo nom deis enfants èra chausit per un prèire quatre jorns après la naissença. Lo clergat èra fòrça organizat e ierarquizat. Ansin, lo cap dau temple de Huitzilopochtli de Tenochtitlan aviá un ròtle important, especialament per lei ceremònias oficialas de l{{'}}Estat. Pasmens, leis autrei clergats dei dieus principaus dau panteon demoravan independents dei prèires de Huitzilopochtli e avián lor ierarquia e lor importància pròprias. Lei centres religiós principaus èran aquelei de Tenochtitlan e de Cholula. Lo modèl dei temples astècas es una piramida amb una plaça granda davant un costat. De mai, certanei temples avián una plataforma a la cima per la realizacion dei ceremònias pus importantas. D{{'}}autra part, se bastissiá regularament un revestiment novèu. Ansin, lei temples dei dieus principaus de la religion astèca aumentavan pauc a pauc lor talha gràcias a l{{'}}empielament regulars de revestiments. Enfin, vèrs la basa de la piramida, èran situats lei lotjaments dau personau coma lei prèires o l{{'}}orquèstra e lei dançaires dau temple. Lo temple principau de l{{'}}Empèri Astèca èra lo « Templo Mayor » situat au centre de Tenochtitlan. Èra una piramida d{{'}}una autor de 45 mètres que teniá a sa cima dos temples consacrats ai dieus Tlaloc e Huitzilopochtli. Fasiá partida d{{'}}un ensems mai impausant amb d{{'}}autrei temples d{{'}}una talha importanta qu{{'}}èran dedicats a Chicomecoatl, Tezcatlipoca, Quetzalcóatl e a quatre dieus dei pòples conquists. === La practica dei sacrificis umans === La practica dei sacrificis umans èra una caracteristica importanta de la religion astèca, especialament per leis Europèus crestians dau sègle XVI. Aquela practica existissiá dins la màger part deis estats d{{'}}America Centrala. Pasmens, leis Astècas l{{'}}estendèron a un nivèu pus desvolopat e desconegut a respèct deis autrei pòples de la region. Per exemple, lo codex Telleriano-Remensis, un document astèca originau dau sègle XVI, parla de {{formatnum:20000}} sacrificis per la renovacion dau Templo Mayor en [[1487]].<ref name="Hassig">Ross Hassig, ''Time, History, and Belief in Aztec and Colonial Mexico''. University of Texas Press, 2001, p. 74.</ref> La màger part dei sacrificats èran probablament d{{'}}esclaus capturats durant una guèrra. D{{'}}efèct, cada an, leis Astècas mandavan d{{'}}ofensivas contra certaneis estats per obtenir de presoniers per sei ceremònias de sacrificis. L{{'}}exemple pus conegut es l{{'}}estat de Tlaxcala, totalament enclavat dins lo territòri de la Tripla Aliança, que foguèt l{{'}}aliat principau deis espanhòus pendent la conquista de l{{'}}Empèri Astèca. Pasmens, es possible que certanei sacrificats èran volontaris per èsser divinizats après lo rite. Enfin, certanei ceremònias necessitavan de personas especialas coma de nanets o de gibós. == Literatura == Lo nahuatl, o astèca classic, escrich amb de caractèrs latins, es la lenga d{{'}}una literatura rica de qué la màger part a disparegut pendent o après la conquista espanhòla. Un subjècte important èra la narracion istorica. Ansin, existís un nombre grand de ''codex'' contant de fachs istorics, de legendas o de [[genealogia]]s que son donc de fònts fòrça preciosas per lei recèrcas sus leis Astècas. === La lenga e l{{'}}escritura astèca === [[Fichièr:Codex Mendoza folio 15v.jpg|thumb|Pagina escricha en nahuatl amb de comentaris en espanhòu.]] La lenga deis Astècas èra lo [[nahuatl]]. Èra escricha, avans la conquista espanhòla, amb un sistèma d{{'}}ideogramas, de pictogramas e de simbòls fonetics<ref name="Nahuatl BNF">''L{{'}}écriture nahuatl des Aztèques '', BNF, [http://classes.bnf.fr/dossiecr/sp-prec2.htm].</ref>. Son utilizacion èra limitada ais elèits e èra un simbòl de poder dins la societat astèca. Permetèt l{{'}}enregistrament d{{'}}informacions religiosas, istoricas e economicas<ref name="Nahuatl BNF"/>. L{{'}}escritura astèca dispareguèt brutalament au sègle XVI en causa de la conquista espanhòla. D{{'}}efèct, la lenga foguèt victima d{{'}}una desconsideracion importanta. De mai, la lucha per impausar lo catolicisme ai populacions d{{'}}America Centrala entraïnèt la destruccion deis escrichs astècas. Enfin, l{{'}}alfabet astèca foguèt remplaçat per l{{'}}alfabet latin per l{{'}}escritura dau nahuatl espereu<ref name="Nahuatl BNF"/>. === Lo cant e la poesia === Lo cant e la poesia èran leis activitats mai apreciadas per leis Astècas. Organizavan de concors, de representacions e d{{'}}espectacles. Ansin, un nombre important de poèmas foguèt rejonch dins lo corrent de la conquista espanhòla. Lo nom de certaneis autors astècas es donc totjorn conegut coma Nezahualcóyotl, tlatoani de Texcoco e Cuacuatzin. Divèrsei tipes diferents formavan la poesia astèca. Per exemple, lo « Yaocuicatl », consacrat ai dieus e a la guèrra, lo « Teocuicatl », dedicat ai divinitats, o encara lo « Xochicuicatl », destinat ai flors. Existissiá tanben de pèças de teatre amb orquèstra e acrobatas per lo divertiment dei nòbles. == Arts == Leis arts astècas coneguts son principalament l{{'}}[[arquitectura]] qu{{'}}èra derivada de l{{'}}art toltèca de Teotihuacan, l{{'}}[[escultura]], lo trabalh de l{{'}}aur, lo trabalh dei plumas e la pintura. === L{{'}}arquitectura === L{{'}}arquitectura astèca foguèt destrucha d{{'}}un biais sistematic per la colonizacion deis espanhòus. Pasmens, l{{'}}organizacion de centres de populacion importants es relativament ben coneguda per lei scientifics. Ansin, a Tenochtitlan, lo centre de la vila es ocupat per un quartier religiós envitoutat per una escencha. Aqueu quartier assosta unei temples, d{{'}}escòas religiosas, de palais... etc. Lei temples avián sovent una forma rectangulara e piramidala. Lei temples circulars èran rars e probablament dedicats au dieu dau vent. A la cima de la piramida, se situa una plataforma amb un santuari pichon. Leis ostaus astècas avián pas de fenèstras e tenián una cort interiora amb un jardin e un banh de vapor. Leis abitants modèsts avián una teulissa de palha. En revenge, leis ostaus dei dignitaris astècas avián dos estancis e una teulissa. === L{{'}}escultura === [[Fichièr:20041229-Coatlicue (Museo Nacional de Antropología) MQ.jpg|thumb|Estatua religiosa astèca.]] Coma per l{{'}}arquitectura, la màger part deis esculturas astècas foguèron destruchas per leis espanhòus. Pasmens, leis exemplars conservats mòstran que leis Astècas èran capables d{{'}}escultar divèrs materiaus coma la pèira, la fusta, lei metaus preciós, lei pèrlas e lei pèiras preciosas. D{{'}}estatuas religiosas e profanas existissián. Ansin, lei bastiments religiós èran decorats per d{{'}}estatuas representant d{{'}}animaus o d{{'}}atributs dei dieus, coma de sèrps o de tèstas de granolhas. Lei pèças profanas èran generalament comandadas per lei sobeirans e leis emperaires. === La pintura === L{{'}}art de la pintura èra fòrça desvolopat per la decoracion dei muralhas de temples e de palais. Aqueleis òbras foguèron destruchas per la colonizacion e l{{'}}evangelizacion de la region. Pasmens, lei fragments descubèrts per lei scientifics mòstran l{{'}}existéncia de representacions pintadas de dieus. De mai, leis escrichs e l{{'}}escritura astècas èran de tieras d{{'}}imatges sonhosament dessenhadas e coloradas. == Referéncias == {{referéncias}} == Bibliografia == * {{en}} Manuel Aguilar-Moreno, ''Handbook to Life in the Aztec World'', Oxford University Press (2007), 464 p. (ISBN 0-19-533083-8) * {{fr}} Nigel Cawthorne (trad. Daniel Alibert-Kouraguine), ''L{{'}}art des Aztèques'', Solar (1999), 96 p. (ISBN 2-263-02860-9) . * {{fr}} Georges Duby (dir.), ''L{{'}}Histoire du monde. Le Moyen Âge'', Larousse (1994) (ISBN 2-03-209002-3) . * {{fr}} Christian Duverger, ''L{{'}}origine des Aztèques'', Seuil, coll. « Points Histoire » (2003), 432 p. (ISBN 2-02-059075-1) . * {{fr}} Christian Duverger, ''La Fleur létale'', Seuil, coll. « Recherches anthropologiques » (1979) (ISBN 2-02-005169-9) . * {{fr}} Christian Duverger, ''L{{'}}esprit du jeu chez les Aztèques'', Walter de Gruyter (1978) (ISBN 90-279-7664-3) . * {{fr}} Michel Graulich, ''Le sacrifice humain chez les Aztèques'', Fayard, 2005, 415 p. (ISBN 2-213-62234-5) * {{fr}} Paul Hosotte, ''L{{'}}Empire aztèque, impérialisme militaire et terrorisme d{{'}}État'', Economica (2001). * {{es}} Eduardo Matos Moctezuma, ''Tenochtitlan, Fondo de Cultura Económica & El Colegio de México'', coll. « Obras de Historia / Ciudades » (2006), 191 p. (ISBN 968-16-8118-5) . * {{fr}} Michel Mourre (dir.), ''Dictionnaire Encyclopédique d{{'}}Histoire'', Bordas-Sejer (2004) (ISBN 2-04-027055-8). * {{en}} Esther Pasztory, ''A Civilization Going Mad. The Aztecs in Western Thought'', dins ''Arqueología e historia del Centro de México : Homenaje a Eduardo Matos Moctezuma'' (2006), p. 638-643 (ISBN 968-03-0180-X). * {{fr}} Jacques Soustelle, ''Les Aztèques'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je? » (2003), 128 p. (ISBN 2-13-053713-8) . * {{fr}} Jacques Soustelle, ''Les Aztèques à la veille de la conquête espagnole'', Hachette Littératures (2002) (1{{a}} edicion en 1955), 318 p. (ISBN 2-01-279080-1) . * {{fr}} Jacques Soustelle, ''L{{'}}Univers des Aztèques'', Hermann, coll. « Savoir » (1997). * {{en}} Berdan, Frances F. and Patricia Reiff Anawalt (1997) ''The Essential [[Codex Mendoza]]''. University of California Press, Berkeley. ISBN 0-520-20454-9. * {{en}} [[Hernán Cortés|Cortés, Hernan]] (1987) ''Letters from Mexico''. Nòva edicion. Traduch per [[Anthony Pagden]]. Yale University Press, New Haven. ISBN 0-300-03724-4. * {{en}} [[Bernal Díaz del Castillo|Díaz del Castillo, Bernal]] (1963) ''The Conquest of New Spain''. Traduch per J. M. Cohen. Penguin, New York. ISBN 0-14-044123-9. * {{en}} Díaz, Gisele and Alan Rogers (1993) ''The [[Codex Borgia]]: A Full-Color Restoration of the Ancient Mexican Manuscript''. Dover Publications, New York. ISBN 0-486-27569-8. * {{en}} [[Diego Durán|Durán, Fray Diego]] (1971) ''Book of the Gods and Rites and The Ancient Calendar''. Traduch per Fernando Horcasitas and Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ASIN B000M4OVSG. ISBN 0-8061-1201-8 (edicion de 1977). * {{en}} [[Diego Durán|Durán, Fray Diego]] (1994) ''The History of the Indies of New Spain''. Traduch per Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ISBN 0-8061-2649-3. * {{es}} Garganigo ''et al.'', (2008) ''Huellas de las Literaturas Hispanoamerica''. 3{{ena}} edicion. Prentice Hall, New Jersey. ISBN 0-13-195846-1. * {{en}} Zorita, Alonso de (1963) ''Life and Labor in Ancient Mexico: The Brief and Summary Relation of the Lords of New Spain''. Traduch per Benjamin Keen. Rutgers University Press, New Brunswick. ASIN B000INWUNE. ISBN 0-8061-2679-5 (1994 paperback). {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Civilizacion astèca]] fv5g4luk9qavnh09prebwlhpous2q90 0 73604 2502812 2481296 2026-06-15T10:42:48Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ inacabat 2502812 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Marcahava | nom2 = ''Marquefave'' | imatge = Marquefave 2.jpg | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Volvèstre}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton d'Autariba|Autariba]] ([[Canton de Carbona|Carbona]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Volvèstre|CC de Volvèstre]] | insee = 31320 | cp = 31390 | cònsol = Éric Payen | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 1.24722222222 | latitud = 43.3180555556 | alt mini = 175 | alt mej = 207 | alt maxi = 323 | ectaras = 1892 | km² = 18.92 | gentilici = |}} [[Imatge:Église de Marquefave.jpg|300px|right|thumb|Glèisa vista dempuèi lo pont sus Garona]] '''Marcahava'''{{RepTopMP}} (''Marquefave'' en [[francés]]) qu'es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament gascona, situada en [[Volvèstre]] dens lo [[departament francés|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Es ua comuna de l'[[airal urban de Tolosa]] situada en [[Volvèstre]] a 15 km au Sud de [[Murèth]] e a 40 km au sud de [[Tolosa]] sus la [[Garona]], accès per l'[[A64]] sortida 28. La comuna que s'espandeish sus la riba esquèrra de Garòna, planèra, e sus la riba dreta, escalabrosa. [[Imatge :Map commune FR insee code 31320.png|vignette|upright=1.6|centre|Mapa de la comuna e de las comunas prèpas.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Marcahava | nòrd = [[Capens]] | nòrd-èst = [[Montaut (Nauta Garona)|Montaut]] | èst = [[Montgasin]] | sud-èst = | sud = [[La Caunha]] | sud-oèst = | oèst = [[Carbona]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas que son ''Marcafava, castellum'' en 1162, ''Marcafava'' en 1215, ''Marcafaba'', ''Marcafabba'' entre 1272 e 1303, ''Marquafaba'' en 1454 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1753 e 1768, cercar sus Gallica</ref>. </br> Pas d'explicacions deus principaus toponimistas au nòrd dels Pirenèus. N'avèm una de Joan Coromines, plan convencenta e planièra. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 158-159 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45461</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, ''Marquefave et Saint-Hippolyte'', doncas Marcahava e ''Sent Pòlit'' ? qu'èra de la diocèsi civila de [[Rius (Volvèstre)|Rius]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de [[Tolosa]], de la [[diocèsi de Rius]], de la senescaucia de [[Tolosa]]. En 1790, Marcahava qu'èra dejà deu canton de [[Carbona]]. La glèisa qu'es devath lo patronatge de Nòsta Dòna <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 28 e 1</ref>. Marcahava qu'es en riba dreta de Garòna e ''Sent Pòlit'' (nom supausat), en fàcia, en riba esquèrra. ''Sent Pòlit'' (nom supausat), qu'èra parròquia annèxa de Marcahava, doncas de la diocèsi de Rius. Com Marcahava, qu'èra de la senescaucia de Tolosa <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 41</ref>. Vilatge fortificat que fosquèc abitat a l'epòca romana, çò qu'es atestat per ua ''villa'' galloromana. En [[1703]] ven [[senhoriá]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31320 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= heurèr de [[2019]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Éric Payen |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1997]] |Fin= [[2019]] (demission) |Identitat= Jean-Claude César|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de l'ensenhament }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= ? |Identitat= Albert Darbas|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de Carbona]]; qu'es ara deu [[canton d'Autariba]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31320 |1793=639 |1800=542 |1806=680 |1821=678 |1831=756 |1836=861 |1841=823 |1846=817 |1851=855 |1856=858 |1861=846 |1866=825 |1872=755 |1876=782 |1881=763 |1886=761 |1891=784 |1896=754 |1901=750 |1906=803 |1911=726 |1921=610 |1926=612 |1931=607 |1936=584 |1946=655 |1954=639 |1962=539 |1968=570 |1975=535 |1982=632 |1990=772 |1999=850 |cassini=21330 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|320}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|320}}/18.92) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * Castèth d'Aurivalh * [[Castèth]] de Laprada * Glèisa * Rèstas d'una glèisa romanica <gallery> Église_de_Marquefave.jpg|Glèisa vista deu pont sus Garòna. Château_d'Auribail.jpg|Plan deu castèth d'Aurivalh a l'entrada. Mairie_de_Marquefave.jpg|L'ostau de comuna modèrne. </gallery> {{messatge galariá}} ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== == Nòtas e referéncias == <references /> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Volvèstre]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 2xsrely6nur73y01um27d05oxc6hh3r 0 76902 2502732 2502558 2026-06-14T13:14:11Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2502732 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clarmont-Ferrand | nom2 = ''Clermont-Ferrand'' | imatge = Ville de Clermont-Ferrand.jpg | descripcion = De naut : le centre istoric de Clarmont vegut dau pargue de Montjusèc, A gaucha : l'entrada de la plaça de la Victòria e la catedrala Nòstra Dama de l'Assompcion, puèi ven l'estatua de Vercingetorix e la charrèira daus Chauçatèirs, De bas : le tramway de la viala. | lògo =Logo Clermont Ferrand.svg | escut = Blason ville fr ClermontFerrand (PuyDome).svg | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | ist = {{Auvèrnhe}}<br /> ([[capitala]]) | parçan = [[Limanha]] | departament = {{Puèi de Doma}}<br />([[prefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Clarmont-Ferrand]]<br />([[capluòc|chapluòc]]) | canton = [[Chapluòc]] de 6 cantons | insee = 63113 | cp = 63000 | cònsol = [[Julien Bony]] | mandat = [[2026]]–[[2032]] | intercom = [[Clarmont Comunautat]] | gentilici = clarmontés -esa, clarmonton/-a, clarmondaire -a ; montferrandaire/-a | longitud = 3.0824177 | latitud = 45.7771681 | alt mej = 358 | alt mini = 321 | alt maxi = 602 | ectaras = 4267 | km² = 42.67 | escais = Los Bancarrotèirs (Clarmont) }} '''Clarmont-Ferrand'''<ref name="CLO">{{Ligam web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=54|lenga=oc}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://dicesp.locongres.com/nomsprop.php?atrad=Clermont-Ferrand&var=fr&lang=oc&submit=Cercar|autor=[[Congrès permanent de la lenga occitana]] (CPLO)|títol=Diccionari deus noms pròpis}}</ref><ref>{{Ref-libre|lenga=fr|cognòm=Ros|nom=Joan|títol=L'auvergnat de poche|pagina=95|luòc=París|editor=[[Assimil]] |colleccion=Assimil évasion |an=2002 |isbn=2-7005-0319-8 |capítol=Régions et villes d'Auvergne et du Velay}}</ref>{{Refn|group=nt|{{AFI|[çɒʁˈmu fɒˈʁã]||prononciacion en auvernhat}}; dins lo lengatge literari: '''Clarmont d'Auvèrnha''';<ref>{{Ref-libre |nom=Joan |cognòm=Bodon |ligamautor=Joan Bodon |títol=Lo libre dels grands jorns |luòc=Tolosa |editor=IEO edicions |data=1964 e reedicions}}</ref> escriut de còps: ''Clarmont-Farrand'';<ref>{{Ref-libre |ligamautor= Joan Ros (autor) |nom=Joan |cognòm=Ros |títol=Champeirada |editor=[[Castras]] |editor=IEO edicions |an=2005 |pagina=31}}</ref> en [[francés]]: ''Clermont-Ferrand''.}} z-es la capitala istorica d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnha]] e v-una de las dètz vialas las mai grandas d’[[Occitània]]. z-Es maitot la prefectura dau departament dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]]. La viala modèrna naissiguèt de l'union au [[sègle XVII]] de las doas ancianas vialas rivalas '''Clarmont''' e '''Montferrand'''. La viala galloromana d'<nowiki/>'''Augustonemetum''' apareis après la disparicion de la metropòli [[Arvèrnes|arvèrna]] '''Nemossos'''. Puèi prend le nom d''''Arvernis''' e finalament de '''Clarmont'''. Au començament dau sègle XII, los comtes d'Auvèrnha fondan la viala concurrenta de '''Montferrand'''. En [[1630]], [[Loís XIII de França|Loís XIII]] impausa per l'edit de Tròias l'unificacion de las doas vialas vesinas. Aquela union serà reafirmada per [[Loís XV de França|Loís XV]] en [[1731]]. Clarmont-Ferrand z-es la 24e comuna la mai poblada de França embei 146 351 abitants en 2023. Son unitat urbana amassa 272 529 abitants en 2023 e son aira d'atraccion 510 685 abitants la mèma annada. L'intercomunalitat accediguèt le 1èir de janvèir au reng de metropòli sos le nom de '''Clarmont Auvèrnha Metropòli'''. Viala de tradicion industriala, sèti de [[Michelin]], v-un daus dos mai grands fabricants de pneumatics, Clarmont-Ferrand z-es egalament ben posicionada dins las industrias farmaceutica, agro-alimentària e aeronautica. Aculhís tres pòles de competitivitat. La viala z-es situada au pè de la falha de la [[Limanha (contrada)|Limanha]] e de la [[Monts Domas|Chadena daus Puèis]], site naturau inscriut despuèi de 2 de julhet 2018 coma ''naut luòc tectonic'' au [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|patrimòni mondiau de l'UNESCO]]. Los abitants de '''Clarmont''' son los ''Clarmontés'' e las ''Clarmontesas'', los ''Clarmontons'' e las ''Clarmontonas''<ref>Collectatge IEO vèrs [[Ceissac]], prononciat [çjarmɔ̃ˈty].</ref> o enquèra los ''Clarmondaires'' e las ''Clarmondairas''<ref>[[Piare Bonaud]], ''Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat'', 1999, Créer, [[Sant Estève]], p. 131, «clharmoudaire».</ref>. Los abitants de '''Montferrand''' son los ''Montferrandaires'' e las ''Montferrandairas''. == Geografia == {{Comunas limitròfas|comuna=Clarmont-Ferrand|Nòrd=[[Blanzac]], [[Cebasac]]|Nòrd-Oèst=[[Durtòu]]|nòrd-èst=[[Gerzac (Puèi de Doma)|Gerzac]]|Èst=[[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]], [[Lende]]|Sud-Èst=[[Cornon d'Auvèrnha]], [[Aubèira]]|sud=[[Biaumont]]|Sud-Oèst=[[Chambalèira]], [[Seirac]]|Oèst=[[Orsinas]]}} Clarmont-Ferrand z-es implantada en bordadura de la plana bravament fertila de la [[Limanha (contrada)|Limanha]], bacin sedimentari traversat per [[Alèir (aiga)|Alèir]], a una altitud moiana de 386 m. A l'oèst, z-es surplombada per la planòla [[Granit|granitica]] de [[Combralha]] (800 m d'altitud moiana). Le bòrd de la planòla forma la falha de la [[Limanha (contrada)|Limanha]]. Au començament de la planòla e de bon veire despuèi la viala, la [[Monts Domas|Chadena daus Puèis]], mai granda chadena de volcans d'[[Euròpa]], z-es dominada per le [[Puèi de Doma (mont)|Puèi de Doma]]. Clarmont-Ferrand z-es aus quatre chamins daus aisses autorotèirs nòrd-sud [[París]] (420 km) - [[Besièrs]] (340 km) (A71 e [[Autorota A75|A75]]) e èst-oèst [[Lion]] (165 km) - [[Bordèu|Bordiau]] (370 km) ([[Autorota A89|A89]]). === Charrèiras, quartèirs e luòcs-dits === * '''Plaça de Jaude''' (fr. ''Place de Jaude''). * '''Nauts Solèirs''' (fr. ''Les Neuf-Soleils''). * '''La Raia Dieu''' (fr. ''La Raye-Dieu''). * '''Los Landés''' (fr. ''Les Landais''). * '''La Fònt dau Bac''' (fr. ''La Fontaine du Bac''). * '''La Pardieu''' (fr. ''La Pardieu''). * '''L'Orador''' (fr. ''L'Oradou''). * '''Croèla''' (fr. Crouël) * '''Crotz de Neirat''' (fr. ''Croix-de-Neyrat''). * '''La Plana''' (fr. ''La Plaine''). * '''Las Vèrnhas''' (fr. ''Les Vergnes''). * '''Los Salencs''' (fr. ''Les Salins''). * '''Valèiras''' (fr. ''Vallières''). * '''La Gautèira''' (fr. ''La Gauthière''). * '''Las Bujas''' [la ˈbydza] (fr. ''Les Bughes''). * '''Montjusèc''' [mɔ̃dzyˈze] (fr. ''Montjuzet''). * '''Fòntjièva''' [fɔ̃ˈdʒɛvɒ] (fr. ''Fontgiève''). * '''Sent Alari''' (fr. ''Saint-Alyre''). * '''La Pradèla''' (fr. ''La Pradelle''). === Clima === Le [[clima]] de Clarmont se caracteriza per una ben granda amplitud termica embei d'estius franc chauds e d'ivèrns ben freids. La Linha daus Puèis arrèsta las niblas que vènon de l'oèst en tot alimentar coma aquò las fònts coma [[Vorvic]], e maitot en demenir la pluviometria de Clarmont que z-es una de las mai bassas d'Occitània. == Istòria == [[Imatge:Statue-vercingetorix-jaude-clermont.jpg|200px|thumb|Estatua de Vercingetorix (òbra de [[Bartoldi]]), Plaça de Jaude, Clarmont-Ferrand.]] Clarmont-Ferrand z-es mencionada per le geograf [[Grècia|grèc]] [[Estrabon]] embei son nom [[Gal (lenga)|gallés]] : '''Nemossos'''. z-Èra una viala daus [[Arvèrnes]] que vencèron (embei le chapdau [[Gàllia|gallés]] [[Vercingetorix]]) las legions romanas a rasa de Clarmont, vèrs [[Sètge de Gergòvia|Gergòvia]]. Conquistada fin finala par los romans, la viala prenguèt le nom d’''Augustonemetum'', en onor de l’emperaire [[August]]. Creissèt biaucòp e devenguèt v-una de las mai grandas vialas de Gàllia. Au [[sègle V]], fuguèt assetjada e conquistada per los [[Visigòts]] que la conservèron jusca l'an [[507]], chaçats per los [[Francs]]. Au [[sègle IX]], n-òm comenquèt d'apelar la viala Clarmont (de ''Clarus Mons'', que designava le chastèl qu'aparava la viala). Fuguèt atacada ben de còps per los [[Viking|vikings]]. En [[1095]] le papa [[Urban II]] lai presiquèt la [[Primièra Crosada|Promèira Crosada]]. La viala de '''Montferrand''' fuguèt presa en 1388 per [[Peiròt de Fontans]], rotèir dau partit anglés. == Toponimia == Las atestacions ancianas son per luòcs : * '''Clarmont''' : ''Augustonemetum'', ''Nemossos'', ''Urbs Arvernorum/Urbs Arverna'' (Ve, VIe), ''Clarmont'' (1220) e ''Clarmon'' (1398). * '''Montferrand''' : ''Mons Ferax'' (1186), ''Mons Ferrandus'' (1286) e ''Montisferrandi'' (1333). * '''Los Salencs''' : ''Lo Selenc/Celenc de Jalde'' (1257), ''Les Sellenc de Jaude'' (1407) e ''Jalde del Sellenc'' (1428)<ref name=":0">[[Joan Pèire Chambon]], Emmanuel Grélois, ''Renouvellement formel et resémantisation en microtoponymie : trois exemples clermontois (Les Neuf Soleils''',''' Les Rivaux''',''' Champcourbe),'' Nouvelle Revue d'Onomastique, 2005. https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_2005_num_45_1_1564</ref>. * '''Nauts Solèirs''' : ''Aus Soleirs'' (1220), ''Als Soleirs'' (1242), ''Nau Solers/Noaulx Sollers'' (XV), ''Naussolers'' (1420-1466), ''Neuf Solers'' (1437), ''Naussoleyrs'' (1495), ''Neuf Souliers'' (1496-1498), ''Nau Soler'' (1538), ''Les Nos Soleils'' (1724), ''Neuf Soleil'' (1915). De l'[[Occitan ancian|ancian occitan]] ''alts'' devengut ''nauts'' en [[Auvernhat|bas auvernhat]] e de ''solèir'', dins le sens de ''fenèira''<ref name=":0" />. * '''La Raia Dieu''' : ''La Raiha Deu/La Raia Deu'' (1242)<ref name=":0" />. * '''Montjusèc''' : ''Monte Judeco'' (1065), ''Mont Juzec'' (XIII). == Demografia == {{Taula DemogFR|1793={{formatnum:30000}}|1800={{formatnum:30000}}|1806={{formatnum:30982}}|1821={{formatnum:30010}}|1831={{formatnum:28257}}|1836={{formatnum:32427}}|1841={{formatnum:35152}}|1846={{formatnum:34083}}|1851={{formatnum:33516}}|1856={{formatnum:38160}}|1861={{formatnum:37275}}|1866={{formatnum:37461}}|1872={{formatnum:37357}}|1876={{formatnum:41772}}|1881={{formatnum:43033}}|1886={{formatnum:46718}}|1891={{formatnum:50119}}|1896={{formatnum:50870}}|1901={{formatnum:52933}}|1906={{formatnum:58363}}|1911={{formatnum:65386}}|1921={{formatnum:82577}}|1926={{formatnum:111711}}|1931={{formatnum:103143}}|1936={{formatnum:101128}}|1946={{formatnum:108090}}|1954={{formatnum:113391}}|1962={{formatnum:127547}}|1968={{formatnum:148759}}|1975={{formatnum:156763}}|1982={{formatnum:147224}}|1990={{formatnum:136181}}|1999={{formatnum:137154}}|2006={{formatnum:138992}}|2007={{formatnum:139501}}|2011={{formatnum:140957}}|2014={{formatnum:141365}}}} == [[Eraudica]] == Blasonament: «D’azur embei la crotz de golas bordada d’aur, cantonada de quatre flors de lis dau mèma»<ref>{{Ref-libre|cognòm=Mestre|cognòm2=Roussel|nom=Jean-René|nom1=Gaby|títol=Ruches et abeilles (architecture, traditions, patrimoine)|luòc=Lonede (Noneta)|editor=Ed. Créer|an=2005|url=https://books.google.fr/books?id=bFl2GdBf69cC&pg=PA210&dq=Blason+Cambac%C3%A9r%C3%A8s#v=onepage&q&f=false}}</ref>. == Economia == {{...}} == Transpòrts == {{...}} === Ligasons exterioras === {{...}} === Transpòrts urbans === {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63113 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[4 de julhet]] de [[1997]] |Fin= [[4 d'abril]] de [[2014]] |Identitat= [[Sèrgi Godard]] |Partit= [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 4 d'abril de [[2014]] |Fin= |Identitat= [[Olivier Bianchi]] |Partit= [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} Clarmont z-es devesida en 6 [[cantons dau Puèi Domat|cantons]]: * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 1|canton de Clarmont-Ferrand 1]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|10}}}} abitants * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 2|canton de Clarmont-Ferrand 2]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|11}}}} abitants * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 3|canton de Clarmont-Ferrand 3]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|12}}}} abitants * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 4|canton de Clarmont-Ferrand 4]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|13}}}} abitants * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 5|canton de Clarmont-Ferrand 5]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|14}}}} abitants * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 6|canton de Clarmont-Ferrand 6]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|15}}}} abitants == Patrimòni == '''Clermont-Ferrand''' z-es classada [[Vilas e Païses d'Art e d'Istòria|viala d'art e d'istòria]]. === Edificis religiós === [[Imatge:Notre dame port arrierer 1.jpg|thumb|210px|Nòstra Dama dau Pòrt]] * Nòstra Dama dau Pòrt : bastida au [[sègle XII]] e classada per l'[[UNESCO]] au [[Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]].[[Fichièr:Cathedrale clermont place victoire.jpg|thumb|right|210px|Catedrala e estatua d'Urban II]] * Catedrala de Nòstra Dama de l'Assompcion === Monuments civils e luòcs remirables === [[Imatge:Inauguration vercingetorix et opera.JPG|210px|thumb|Opèra Municipala]] * Opèra Municipala == Cultura == {{...}} === Espòrt === * [[ASM Clarmont Auvèrnhe]] === Festenaus === {{...}} === Musèus === {{...}} == Relacions internacionalas == === Vilas embessonadas === * {{Reiaume Unit}}: [[Aberdeen]]. * {{Reiaume Unit}}: [[Salford]]. * {{Alemanha}}: [[Ratisbona]]. * {{Bielorussia}}: [[Gomel]]. * {{Espanha}}: [[Uviéu]]. === Acòrdis de cooperacion === * {{Portugal}}: [[Braga]] * {{USA}}: [[Norman (Oklahoma)]] == Personatges celèbres == * [[Apollinar de Clarmont]], comte d'Auvèrnha * [[Charles-Toana Ravèl|Charles-Toina Ravel]], poèta occitan de la Revolucion * [[Blasi Pascal|Blase Pascal]] (1623-1662), filosòfe, teologian e matematician * [[Antòni Francés Marmontèl]] (1816-1898), pianista e pedagògue * [[Édouard Michelin]] (1859-1940), inventor dau pneumatic desmontable * [[Fernand Forèst]] (1851-1914), inventor dau motor de combustion intèrna == Articles connèxes == * [[Lista daus evèsques de Clarmont]] == Liams extèrnes == {{commons|Clermont-Ferrand|Clarmont}} *[[Enciclopèdia daus chamins de fèrre]] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="nt"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Autoritats}} {{Vilas Occitània 100 000}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} {{Portal Auvèrnhe}} [[Categoria:Comuna de Limanha]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Clarmont]] by7ot1jq4f7qa13n5g5tg7k3knnok71 0 89270 2502810 2219075 2026-06-15T10:18:31Z Kontributor 2K 52367 escut @generic svg 2502810 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta=fr | nomcomuna= Dommartin-sur-Vraine | nomcomuna2= Dommartin-sur-Vraine | imatge = Dommartin-sur-Vraine_château.jpg | descripcion = Lo castèl de Dommartin-sur-Vraine. | lògo= | escut= Blason-sable-croix-argent.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Neufchâteau|Neufchâteau]] | canton= [[Canton de Châtenois|Châtenois]] | insee = 88150 | sitweb= <!-- facultatif --> | cp = 88170 | cònsol = Robert Leclerc | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 5.90638888889 | latitud= 48.3366666667 | alt mej = | alt mini = 305 | alt maxi = 491 | km² = 7.1 |}} '''Dommartin-sur-Vraine''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Vòges (departament)|Vòges]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lorena (region)|Lorena]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Dommartin Es una municipalitat rurala vorejat al sud per la [[Vraine]], jos-afluent de la Meuse pel [[Vair (riu)|Vair]]. Lo mont Sants-Texans de Rovet domina lo vilatge al nòrd, el culmini a Unitat|492|mètres}}. {{Original|fr}} Dommartin est une commune rurale bordée au sud par la [[Vraine]], sous-affluent de la Meuse par le [[Vair (rivière)|Vair]]. Le mont Saint-Jean de Rovet domine le village au nord, il culmine à {{Unité|492|mètres}}. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Dommartin-sur-Vraine]]'''Dommartin-sur-Vraine'''}} {{Image label|x=0.381659197323|y=0.592370277323|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 136 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Paul (Vòges)|Saint-Paul]] (1,4km)}}}} {{Image label|x=0.564323680226|y=0.730538301763|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 191 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Morelmaison]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.318923764132|y=0.221888151645|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 271 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rainville]] (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.737865586141|y=0.833513803733|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 972 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Gironcourt-sur-Vraine]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.118177272872|y=0.603529298779|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 146 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Viocourt]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.941348206251|y=0.660618016272|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 96 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Biécourt]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.961921015569|y=0.390854552631|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 73 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Prancher]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} Lo toponyme de Dommartin (''Donmartin'') per designar l'actuala municipalitat de Dommartin-sus-Vraine a testificat almens en [[1168]]. Cap de-luòc d'una [[baronnie]], Dommartin-sus-Vraine aperteniá al [[bailliage]] de Neufchâteau. La siá glèisa, dédiée a sant Martin, èra del [[diocèse de Toul]], doyenné de Châtenois. La curació èra a la collation del senhor del luòc. De 1790 a l'an X, Dommartin-sus-Vraine a fach partida del costat de [[Vicherey]]. Lo bòsc d'Anautit-Cercle aperteniá a aquela comuna. Èra enclavé en la municipalitat de [[Rainville]], #que li a a el #èsser amassat per ordonnance del 10 de febrièr [[1831]]. La comuna e l'escòla de gojats an #èsser bastidas l'an 1840, l'escòla de filhas l'an 1860. {{Blasonnement | Image=Blason dommartin sus vraine.svg | descript=De sable a la crotz de sòus. | Tèxt=Aquel son las armas de la familha de Dommartin, senhor del luòc. Aquela familha de anciana chevalerie s'a apagat l'an 1624 en la persona de François de Dommartin<ref>[http://www.genealogie-lorraine.fr/info/blasons_88.php?blason=DOMMARTIN_SUS_VRAINE Luòc dels généalogistes lorrains]</ref>. }} {{Original|fr}} *Le toponyme de Dommartin (''Donmartin'') pour désigner l'actuelle commune de Dommartin-sur-Vraine est attesté au moins en [[1168]]. *Chef-lieu d'une [[baronnie]], Dommartin-sur-Vraine appartenait au [[bailliage]] de Neufchâteau. Son église, dédiée à saint Martin, était du [[diocèse de Toul]], doyenné de Châtenois. La cure était à la collation du seigneur du lieu. *De 1790 à l'an X, Dommartin-sur-Vraine a fait partie du canton de [[Vicherey]]. *Le bois de Haut-Cercle appartenait à cette commune. Il était enclavé dans la commune de [[Rainville]], à laquelle il a été réuni par ordonnance du 10 février [[1831]]. *La mairie et l'école de garçons ont été construites en 1840, l'école de filles en 1860. {{Blasonnement | image=Blason dommartin sur vraine.svg | descript=De sable à la croix d’argent. | texte=Ce sont les armes de la famille de Dommartin, seigneur du lieu. Cette famille d’ancienne chevalerie s’est éteinte en 1624 en la personne de François de Dommartin<ref>[http://www.genealogie-lorraine.fr/info/blasons_88.php?blason=DOMMARTIN_SUR_VRAINE Site des généalogistes lorrains]</ref>. }} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 88150 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Robert Leclerc|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 88150 |1793=491 |1800=496 |1806=525 |1821=497 |1831=533 |1836=508 |1841=491 |1846=471 |1851= |1856=437 |1861=454 |1866=436 |1872= |1876=390 |1881=361 |1886=349 |1891=341 |1896=341 |1901=323 |1906=307 |1911=274 |1921=231 |1926=230 |1931=222 |1936=225 |1946=219 |1954=213 |1962=231 |1968=258 |1975=261 |1982=284 |1990=293 |1999=281 |2004= |2005= |2006=327 |2007= 326 |2008=324 |2009=323 |cassini=11523 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 88150}} [[Categoria:Comuna dels Vòges]] c25110s6d8v7rtnvptv2se6pf9wxbjw 2502811 2502810 2026-06-15T10:40:10Z Kontributor 2K 52367 escut fait 2502811 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta=fr | nomcomuna= Dommartin-sur-Vraine | nomcomuna2= Dommartin-sur-Vraine | imatge = Dommartin-sur-Vraine_château.jpg | descripcion = Lo castèl de Dommartin-sur-Vraine. | lògo= | escut= Blason maison fr de Dompmartin.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Neufchâteau|Neufchâteau]] | canton= [[Canton de Châtenois|Châtenois]] | insee = 88150 | sitweb= <!-- facultatif --> | cp = 88170 | cònsol = Robert Leclerc | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 5.90638888889 | latitud= 48.3366666667 | alt mej = | alt mini = 305 | alt maxi = 491 | km² = 7.1 |}} '''Dommartin-sur-Vraine''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Vòges (departament)|Vòges]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lorena (region)|Lorena]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Dommartin Es una municipalitat rurala vorejat al sud per la [[Vraine]], jos-afluent de la Meuse pel [[Vair (riu)|Vair]]. Lo mont Sants-Texans de Rovet domina lo vilatge al nòrd, el culmini a Unitat|492|mètres}}. {{Original|fr}} Dommartin est une commune rurale bordée au sud par la [[Vraine]], sous-affluent de la Meuse par le [[Vair (rivière)|Vair]]. Le mont Saint-Jean de Rovet domine le village au nord, il culmine à {{Unité|492|mètres}}. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Dommartin-sur-Vraine]]'''Dommartin-sur-Vraine'''}} {{Image label|x=0.381659197323|y=0.592370277323|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 136 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Paul (Vòges)|Saint-Paul]] (1,4km)}}}} {{Image label|x=0.564323680226|y=0.730538301763|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 191 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Morelmaison]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.318923764132|y=0.221888151645|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 271 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rainville]] (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.737865586141|y=0.833513803733|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 972 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Gironcourt-sur-Vraine]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.118177272872|y=0.603529298779|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 146 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Viocourt]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.941348206251|y=0.660618016272|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 96 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Biécourt]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.961921015569|y=0.390854552631|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 73 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Prancher]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} Lo toponyme de Dommartin (''Donmartin'') per designar l'actuala municipalitat de Dommartin-sus-Vraine a testificat almens en [[1168]]. Cap de-luòc d'una [[baronnie]], Dommartin-sus-Vraine aperteniá al [[bailliage]] de Neufchâteau. La siá glèisa, dédiée a sant Martin, èra del [[diocèse de Toul]], doyenné de Châtenois. La curació èra a la collation del senhor del luòc. De 1790 a l'an X, Dommartin-sus-Vraine a fach partida del costat de [[Vicherey]]. Lo bòsc d'Anautit-Cercle aperteniá a aquela comuna. Èra enclavé en la municipalitat de [[Rainville]], #que li a a el #èsser amassat per ordonnance del 10 de febrièr [[1831]]. La comuna e l'escòla de gojats an #èsser bastidas l'an 1840, l'escòla de filhas l'an 1860. {{Blasonnement | Image=Blason dommartin sus vraine.svg | descript=De sable a la crotz de sòus. | Tèxt=Aquel son las armas de la familha de Dommartin, senhor del luòc. Aquela familha de anciana chevalerie s'a apagat l'an 1624 en la persona de François de Dommartin<ref>[http://www.genealogie-lorraine.fr/info/blasons_88.php?blason=DOMMARTIN_SUS_VRAINE Luòc dels généalogistes lorrains]</ref>. }} {{Original|fr}} *Le toponyme de Dommartin (''Donmartin'') pour désigner l'actuelle commune de Dommartin-sur-Vraine est attesté au moins en [[1168]]. *Chef-lieu d'une [[baronnie]], Dommartin-sur-Vraine appartenait au [[bailliage]] de Neufchâteau. Son église, dédiée à saint Martin, était du [[diocèse de Toul]], doyenné de Châtenois. La cure était à la collation du seigneur du lieu. *De 1790 à l'an X, Dommartin-sur-Vraine a fait partie du canton de [[Vicherey]]. *Le bois de Haut-Cercle appartenait à cette commune. Il était enclavé dans la commune de [[Rainville]], à laquelle il a été réuni par ordonnance du 10 février [[1831]]. *La mairie et l'école de garçons ont été construites en 1840, l'école de filles en 1860. {{Blasonnement | image=Blason dommartin sur vraine.svg | descript=De sable à la croix d’argent. | texte=Ce sont les armes de la famille de Dommartin, seigneur du lieu. Cette famille d’ancienne chevalerie s’est éteinte en 1624 en la personne de François de Dommartin<ref>[http://www.genealogie-lorraine.fr/info/blasons_88.php?blason=DOMMARTIN_SUR_VRAINE Site des généalogistes lorrains]</ref>. }} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 88150 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Robert Leclerc|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 88150 |1793=491 |1800=496 |1806=525 |1821=497 |1831=533 |1836=508 |1841=491 |1846=471 |1851= |1856=437 |1861=454 |1866=436 |1872= |1876=390 |1881=361 |1886=349 |1891=341 |1896=341 |1901=323 |1906=307 |1911=274 |1921=231 |1926=230 |1931=222 |1936=225 |1946=219 |1954=213 |1962=231 |1968=258 |1975=261 |1982=284 |1990=293 |1999=281 |2004= |2005= |2006=327 |2007= 326 |2008=324 |2009=323 |cassini=11523 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 88150}} [[Categoria:Comuna dels Vòges]] 7m8bvvmfnz7z0qoqfybydajz5t11t1d 0 102243 2502738 2340554 2026-06-14T15:11:29Z Nicolas Eynaud 6858 2502738 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pòrt Sant Loís | nom2 = ''Port-Saint-Louis-du-Rhône'' | imatge = Port-Saint-Louis-du-Rhône Tour Saint-Louis.jpg|290px | descripcion = Lo Torre de Sant Loís au sègle XVIIIen. | lògo = cap|150px | escut = Blason ville fr Port-Saint-Louis-du-Rhône 13.svg|60px | escais = | region ist = {{Provença}} | parçan = | arrondiment = [[arrondiment d'Arle|Arle]] | canton = [[canton de Pòrt Sant Loïs|Pòrt Sant Loïs]] | insee = 13078 | sitweb = http://www.portsaintlouis.fr | cp = 13230 | cònsol = Martial Alvarez | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 4.8044 | latitud = 43.3875 | alt mej = | alt mini = 0 | alt maxi = 3 | km² = 73.38 }} '''Pòrt Sant Loís''' es una comuna [[provença]]la situada dins lei [[Bocas de Ròse]]. Situada a l'oèst dau [[golf de Fòs]] e au sud-èst de [[Camarga]], es una vila industrialoportuària que fa partida de la [[zòna industriala de Fòs de Mar]]. == Geografia == [[Fichièr:Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png|thumb|right|Esquèma simplificat de l'economia dei Bocas de Ròse.]] Pòrt Sant Loís se situa dins una zòna [[palun]]osa situada entre lo Grand Ròse a l'oèst e lo [[golf de Fòs]] a l'èst. Lo clima i es de [[clima mediterranèu|mediterranèu]] amb d'estius eissuchs e cauds e d'ivèrns doç e mai umids. En causa de la posicion de la comuna dins l'aisse de la vau de [[Ròse]], aqueu clima i es fòrça influenciat per lo [[mistrau]]. L'ensorelhament i es donc important, mai lei precipitacions son pus reduchas que dins lo rèsta dau departament (572 mm/an). La vila istorica foguèt bastida sus la riba senèstra dau Grand Ròse. Es protegida per de [[restanca]]s importantas car lo risc de vengudas deis aigas es non negligible. Lo còr de la vila se situa a l'entorn d'un pòrt interior ; un canau permet l'accès a la [[mar]]. Amb l'[[industria|industrializacion]] de la region, la màger part dau litorau entre Pòrt Sant Loís e [[Fòs]] foguèt amainatjat per acuelhir d'installacions portuàrias. De linhas de camin de fèrre permèton d'unir aqueleis installacions e la ret ferroviària nacionala. La ret rotiera es mens desvolopada, mai una rota departamentala arriba a la vila a partir de la [[Rota Nacionala N568]]. Pòrt Sant Loís constituís ansin l'extremitat mai occidentala deis installacions portuàrias de Fòs-l'Averat, çò que se tradutz per una mena d'isolament. La demografia de la vila es estable dempuei la fin deis [[ans 1980]] amb de variacions compresas entre {{formatnum:8500}} e {{formatnum:9000}} abitants. Conoguèt un apogèu demografic dins lo corrent deis [[ans 1970]] ({{formatnum:10393}} abitants en [[1975]]), mai la crisi industriala de la region de Fòs entraïnèt una baissa dau nombre d'abitants. Avans la creacion de la zòna industriala, Pòrt Sant Loís aviá conegut una creissença demografica relativament precòça gràcias a son ròtle portuari. L'economia actuala es totjorn principalament fondada sus leis activitats portuàrias. Pasmens, existís una activitat agricòla locala qu'assegura la produccion de [[ris]] e d'[[òli]]. == Istòria == [[Fichièr:Port-Saint-Louis-du-Rhône quai du port de plaisance.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau pòrt dau centre de la vila.]] [[Fichièr:Port-Saint-Louis-du-Rhône Le port.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau pòrt industriau de Pòrt Sant Loís.]] La vila de Pòrt Sant Loís es una creacion relativament recenta dins una region [[palun]]osa, mai estrategicament situada a l'[[embocadura]] de [[Ròse]]. Avans sa fondacion, una [[torre]] fortificada èra estada bastida dins la region en [[1737]] (la torre Sant Loís). Puei, durant lo [[Segond Empèri]], de trabalhs d'amainatjament permetèron la construccion d'un [[canau]] per facilitar la navegacion entre [[Arle]] e [[Pòrt de Boc|Boc]]. Aquelei trabalhs permetèron la formacion d'un vilatge vertadier (300 abitants recensats en [[1880]]). En [[1881]], la preséncia dau canau menèt a l'installacion de la [[Companhiá Generala de Navegacion]]. Aquò entraïnèt la construccion de cais, d'entrepaus e d'installacions portuàrias modèrnas. Lo vilatge conoguèt alora una creissença rapida e venguèt una [[parròquia]] autonòma. Puei, arribèt lo camin de fèrre en [[1887]] e la populacion contunièt d'aumentar amb {{formatnum:1800}} abitants recensats en [[1892]]. En [[1904]], una lèi fondèt la comuna de Pòrt Sant Loís a partir de territòris pres ai comunas d'[[Arle]] e de [[Fòs]]. La populacion èra d'aqueu temps compausada d'estrangiers (mai que mai d'[[itàlia|Italians]]) e lei [[femna]]s i èran fòrça minoritàrias (25 % en [[1904]]). L'equilibri demografic òme-femna se normalizèt après la [[Premiera Guèrra Mondiala]] e l'arribada d'emigrats [[Grècia|grècs]]. En [[1909]], foguèt inaugurada la [[minotariá]] Gautier que poguèt aprofichar leis entrepaus per estocar lei cerealas necessàrias a son activitat. Puei, en [[1930]], la vila foguèt [[electricitat|electrificada]]. D'aqueu temps, Pòrt Sant Loís èra vengut un pòrt fòrça modèrne de {{formatnum:4200}} abitants. A son apogèu, dins lo corrent deis [[ans 1930]], èra lo segond pòrt marchand de [[França]]. Pasmens, durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], leis [[Alemanha|Alemands]] destruguèron seis installacions avans d'abandonar la vila. Après [[1945]], la populacion aumentèt rapidament per agantar {{formatnum:10000}} abitants dins lo corrent deis [[ans 1970]]. D'efiech, la creacion de la [[zòna industriala de Fòs]] entraïnèt un desvolopament generau dins la region marcat per l'installacion de populacions novèlas dins la region dau [[golf de Fòs]] e de l'[[estanh de Bèrra]]. Pasmens, Pòrt Sant Loís venguèt son importància regionala demenir en causa de l'aparicion de centres demografics mai importants coma [[Lo Martegue]], [[Pòrt de Boc]] ò [[Fòs]]. De mai, en causa de son isolament relatiu, foguèt fòrça tocada per lei dificultats de la zòna industriala a partir deis [[ans 1970]]. Dins lo corrent deis [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], perdiguèt ansin mai de 15 % de sa populacion. Aquela crisi menèt a la fin de la dominacion dau [[Partit Comunista Francés|PCF]], localament au poder de 1965 a 1989, subre la comuna e s'acompanhèt d'una transformacion de l'economia locala per assaiar de desvolopar d'activitats toristicas en mai deis activitats portuàrias. == Cultura == Au nivèu culturau, Pòrt Sant Loís a repres lei tradicions culturalas de [[Camarga]]. Lei tradicions taurinas son ansin ben desvolopadas dins la vila amb d'arenas de {{formatnum:1800}} plaças. La [[pesca]] ocupa tanben una plaça importanta dins la cultura locala. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Camarga]]. * [[Golf de Fòs]]. * [[Ròse]]. * [[Zòna industriala de Fòs]]. === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' José Valli, ''Le docteur Colonna et Port-Saint-Louis-du-Rhône'', La Compagnie Littéraire, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' José Valli, ''Sur les traces de nos pas, Histoire et petites histoires de Port-Saint--Louis-du-Rhône'', La Compagnie Littéraire, 2019. === Nòtas e referéncias === <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] i00sxd4b9kh7ayh9gp1zss99eur3e9f 2502739 2502738 2026-06-14T15:12:01Z Nicolas Eynaud 6858 2502739 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pòrt Sant Loís | nom2 = ''Port-Saint-Louis-du-Rhône'' | imatge = Port-Saint-Louis-du-Rhône Tour Saint-Louis.jpg|290px | descripcion = La Torre de Sant Loís | lògo = cap|150px | escut = Blason ville fr Port-Saint-Louis-du-Rhône 13.svg|60px | escais = | region ist = {{Provença}} | parçan = | arrondiment = [[arrondiment d'Arle|Arle]] | canton = [[canton de Pòrt Sant Loïs|Pòrt Sant Loïs]] | insee = 13078 | sitweb = http://www.portsaintlouis.fr | cp = 13230 | cònsol = Martial Alvarez | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 4.8044 | latitud = 43.3875 | alt mej = | alt mini = 0 | alt maxi = 3 | km² = 73.38 }} '''Pòrt Sant Loís''' es una comuna [[provença]]la situada dins lei [[Bocas de Ròse]]. Situada a l'oèst dau [[golf de Fòs]] e au sud-èst de [[Camarga]], es una vila industrialoportuària que fa partida de la [[zòna industriala de Fòs de Mar]]. == Geografia == [[Fichièr:Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png|thumb|right|Esquèma simplificat de l'economia dei Bocas de Ròse.]] Pòrt Sant Loís se situa dins una zòna [[palun]]osa situada entre lo Grand Ròse a l'oèst e lo [[golf de Fòs]] a l'èst. Lo clima i es de [[clima mediterranèu|mediterranèu]] amb d'estius eissuchs e cauds e d'ivèrns doç e mai umids. En causa de la posicion de la comuna dins l'aisse de la vau de [[Ròse]], aqueu clima i es fòrça influenciat per lo [[mistrau]]. L'ensorelhament i es donc important, mai lei precipitacions son pus reduchas que dins lo rèsta dau departament (572 mm/an). La vila istorica foguèt bastida sus la riba senèstra dau Grand Ròse. Es protegida per de [[restanca]]s importantas car lo risc de vengudas deis aigas es non negligible. Lo còr de la vila se situa a l'entorn d'un pòrt interior ; un canau permet l'accès a la [[mar]]. Amb l'[[industria|industrializacion]] de la region, la màger part dau litorau entre Pòrt Sant Loís e [[Fòs]] foguèt amainatjat per acuelhir d'installacions portuàrias. De linhas de camin de fèrre permèton d'unir aqueleis installacions e la ret ferroviària nacionala. La ret rotiera es mens desvolopada, mai una rota departamentala arriba a la vila a partir de la [[Rota Nacionala N568]]. Pòrt Sant Loís constituís ansin l'extremitat mai occidentala deis installacions portuàrias de Fòs-l'Averat, çò que se tradutz per una mena d'isolament. La demografia de la vila es estable dempuei la fin deis [[ans 1980]] amb de variacions compresas entre {{formatnum:8500}} e {{formatnum:9000}} abitants. Conoguèt un apogèu demografic dins lo corrent deis [[ans 1970]] ({{formatnum:10393}} abitants en [[1975]]), mai la crisi industriala de la region de Fòs entraïnèt una baissa dau nombre d'abitants. Avans la creacion de la zòna industriala, Pòrt Sant Loís aviá conegut una creissença demografica relativament precòça gràcias a son ròtle portuari. L'economia actuala es totjorn principalament fondada sus leis activitats portuàrias. Pasmens, existís una activitat agricòla locala qu'assegura la produccion de [[ris]] e d'[[òli]]. == Istòria == [[Fichièr:Port-Saint-Louis-du-Rhône quai du port de plaisance.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau pòrt dau centre de la vila.]] [[Fichièr:Port-Saint-Louis-du-Rhône Le port.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau pòrt industriau de Pòrt Sant Loís.]] La vila de Pòrt Sant Loís es una creacion relativament recenta dins una region [[palun]]osa, mai estrategicament situada a l'[[embocadura]] de [[Ròse]]. Avans sa fondacion, una [[torre]] fortificada èra estada bastida dins la region en [[1737]] (la torre Sant Loís). Puei, durant lo [[Segond Empèri]], de trabalhs d'amainatjament permetèron la construccion d'un [[canau]] per facilitar la navegacion entre [[Arle]] e [[Pòrt de Boc|Boc]]. Aquelei trabalhs permetèron la formacion d'un vilatge vertadier (300 abitants recensats en [[1880]]). En [[1881]], la preséncia dau canau menèt a l'installacion de la [[Companhiá Generala de Navegacion]]. Aquò entraïnèt la construccion de cais, d'entrepaus e d'installacions portuàrias modèrnas. Lo vilatge conoguèt alora una creissença rapida e venguèt una [[parròquia]] autonòma. Puei, arribèt lo camin de fèrre en [[1887]] e la populacion contunièt d'aumentar amb {{formatnum:1800}} abitants recensats en [[1892]]. En [[1904]], una lèi fondèt la comuna de Pòrt Sant Loís a partir de territòris pres ai comunas d'[[Arle]] e de [[Fòs]]. La populacion èra d'aqueu temps compausada d'estrangiers (mai que mai d'[[itàlia|Italians]]) e lei [[femna]]s i èran fòrça minoritàrias (25 % en [[1904]]). L'equilibri demografic òme-femna se normalizèt après la [[Premiera Guèrra Mondiala]] e l'arribada d'emigrats [[Grècia|grècs]]. En [[1909]], foguèt inaugurada la [[minotariá]] Gautier que poguèt aprofichar leis entrepaus per estocar lei cerealas necessàrias a son activitat. Puei, en [[1930]], la vila foguèt [[electricitat|electrificada]]. D'aqueu temps, Pòrt Sant Loís èra vengut un pòrt fòrça modèrne de {{formatnum:4200}} abitants. A son apogèu, dins lo corrent deis [[ans 1930]], èra lo segond pòrt marchand de [[França]]. Pasmens, durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], leis [[Alemanha|Alemands]] destruguèron seis installacions avans d'abandonar la vila. Après [[1945]], la populacion aumentèt rapidament per agantar {{formatnum:10000}} abitants dins lo corrent deis [[ans 1970]]. D'efiech, la creacion de la [[zòna industriala de Fòs]] entraïnèt un desvolopament generau dins la region marcat per l'installacion de populacions novèlas dins la region dau [[golf de Fòs]] e de l'[[estanh de Bèrra]]. Pasmens, Pòrt Sant Loís venguèt son importància regionala demenir en causa de l'aparicion de centres demografics mai importants coma [[Lo Martegue]], [[Pòrt de Boc]] ò [[Fòs]]. De mai, en causa de son isolament relatiu, foguèt fòrça tocada per lei dificultats de la zòna industriala a partir deis [[ans 1970]]. Dins lo corrent deis [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], perdiguèt ansin mai de 15 % de sa populacion. Aquela crisi menèt a la fin de la dominacion dau [[Partit Comunista Francés|PCF]], localament au poder de 1965 a 1989, subre la comuna e s'acompanhèt d'una transformacion de l'economia locala per assaiar de desvolopar d'activitats toristicas en mai deis activitats portuàrias. == Cultura == Au nivèu culturau, Pòrt Sant Loís a repres lei tradicions culturalas de [[Camarga]]. Lei tradicions taurinas son ansin ben desvolopadas dins la vila amb d'arenas de {{formatnum:1800}} plaças. La [[pesca]] ocupa tanben una plaça importanta dins la cultura locala. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Camarga]]. * [[Golf de Fòs]]. * [[Ròse]]. * [[Zòna industriala de Fòs]]. === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' José Valli, ''Le docteur Colonna et Port-Saint-Louis-du-Rhône'', La Compagnie Littéraire, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' José Valli, ''Sur les traces de nos pas, Histoire et petites histoires de Port-Saint--Louis-du-Rhône'', La Compagnie Littéraire, 2019. === Nòtas e referéncias === <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] 4h2hkbtpx3d605xzjvn5ev1toql1y94 0 104994 2502797 2285612 2026-06-15T04:31:01Z Alaric 506 44932 2502797 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Alhartenh | nom2 = ''Illartein'' | imatge = Illartein.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gironç|Sent Gironç]] | canton = [[Canton de Castillon-en-Couserans]] | cp = 09800 | insee = 09141 | cònsol = Daniel Lahile | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9378 | longitud = 0.9667 | alt mej = | alt mini = 555 | alt maxi = 1721 | km² = 3.97 |}} '''Alhartenh'''{{RepTopMP}} (''Illartein'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]], en [[Coserans]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e la [[regions francesas|region]] de [[Miègjorn-Pirenèus]]. ==Geografia== === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Alhartenh]] '''Alhartenh'''}} {{Image label|x=0.499401010141|y=0.434069778587|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 25 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Busanh]] (0,6 km)}}}} {{Image label|x=0.607043166386|y=0.511260419195|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 62 abitants (2000)]]{{mida|80%|<br/>[[Aucasenh]] <br/>(0,8 km)}}}} {{Image label|x=0.672753844453|y=0.477266773305|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 36 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vièlanava (Arièja)|Vièlanava]] (1,4 km)}}}} {{Image label|x=0.25171208168|y=0.533426782758|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 170 abitants (2000)]]{{mida|80%|<br/>[[Orgivèth]] <br/>(2,3 km)}}}} {{Image label|x=0.78391638504|y=0.55658528038|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 162 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Argenh]] <br/>(2,3 km)}}}} {{Image label|x=0.159223709244|y=0.513231632915|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 26 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Joanh deth Castilhonés]] <br/>(3,1 km)}}}} {{Image label|x=0.060614992063|y=0.568934738526|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 62 abitants (2000)]]{{mida|80%|<br/>[[Augirenh]] <br/>(4,0 km)}}}} </div><br clear=left> == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 09141 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Daniel Lahile |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= octobre de [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Dalia Dedieu |Partit= shens |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= octobre de 2020 |Identitat= Alain Bourgeon|Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 09141 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=462 |1846=473 |1851=423 |1856= |1861= |1866= |1872=507 |1876=380 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=172 |1921=153 |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 72 |1968= 67 |1975= 60 |1982= 46 |1990= 54 |1999= 77 |2004=72 |2006= 70 |max=600 |cassini=17518 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr09|0}} era populacion qu'èra de {{popfr09|141}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr09|141}}/3.97) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas d'Arièja]] == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{ Portal Gasconha}} {{Comunas d'Arièja}} [[Categoria:Comuna d'Arièja]] esa01x53eejn9b73jg97qccmubrzid8 0 105012 2502795 2410809 2026-06-15T04:09:07Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr VILLAGE_MONTAGNARD.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Abzeronow (per [[:c:Commons:Deletion requests/File:VILLAGE MONTAGNARD.jpg|]]) 2502795 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lercol | nom2 = ''Lercoul'' | imatge = Vuelercoul.jpg | descripcion = Vista generala de Lercol | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{País de Fois}} | parçan = {{Vic de Sòs}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Fois|Foish]] | canton = Savartés ([[Canton de Vic de Sòs|Vic de Sòs]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Nauta Arièja|CC de Nauta Arièja]] | insee = 09162 | cp = 09220 | cònsol = François Lafon | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Lercouliens (en [[francés]]) | latitud = 42.7705555556 | longitud = 1.54638888889 | alt mini = 826 | alt mej = 1158 | alt maxi = 2878 | km² = 19.01 |}} '''Lercol'''{{RepTopMP}} (''Lercoul'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] del [[País de Fois]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 09162.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Lercol | nord = [[Ilièr e la Ramada]] | nord-est = | est = [[Siguèr]] | sud-est = | sud = [[Ordino]] <br /><small>([[Andòrra]])</small> | sud-ouest = [[Ausat]] | ouest = [[Sem (Arièja)|Sem]] <br> [[Golièr]] | nord-ouest = [[Vic de Sòs (comuna)|Vic de Sòs]] }} ==Toponimia== La prononciacion es [leɾ'kul]. Las fòrmas ancianas son ''Elircol'' en 1182, ''Lercol'' en 1246, ''Lorcono'' (?) en 1272, ''Lhercol'' en 1318-1325 e en 1390, ''Lercol'' en 1445 e cap a 1460 (Cronica d'Esquerrièr), ''Lercolh'' al sègle XVI <ref name = poj>Patrici Poujade, ''Dictionnaire toponymique de l'Ariège'', ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 237-238</ref>.</br> Ni Dauzat, nimai los Féniés dison pas res de Lercol.</br> Segon [[Felip Carbona]], tanben citat per P. Pojada, ''Lercol'' poiriá venir del [[basc]] ''le(he)rr'' « pin », ambe'l romanic ''còl'' o le basc ''olha'' « cabana », o lo basc ''ohol'' « pòst », ligat a ''le(he)rr'' per un ''-k-''. Autra solucion basca, ''ler'' « pin », ambe ''kulu'' « confluéncia de rius, crosament de camins »; lo sens poiriá èsser atal de « crosament de camins del pin ».</br> Segon [[Patrici Pojada]], Los vilatges vesins palatalizan ''l'', al lòc que Lercol o fa pas, o pas mai e las fòrmas de 1318-25 e de 1390 [tanben la del sègle XVI) son d'exemples d'aquela palatalizacion. L'atestacion de 1182 seriá o non le testimòni de la prononciacion d'origina, ambe una vocala iniciala ? L'origina es bascoïda, coma vòl F. Carbona ? Benlèu. ''Lercol'' seriá ligat als toponimes catalans en ''-col'', estudiats per [[Joan Coromines]], coma [[Cornellà del Bèrcol|El Bèrcol]]; l'element ''col'' seriá segon Coromines le resultat de ''*cale'' prelatin, benlèu ambe'l sens de castèl o generalament de lòc abitat. En acceptant aquela teoria per l'occitan, cossí explicar le primièr element ''ler-'' o ''elir-'' ? Lo nom demòra escur<ref name = poj/>.</br> Remarcas : cal gaitar las mapas. Lercol es a fòrta altitud sus un travèrs penjalut e sense rius. Entre las ipotèsis de F. Carbona, la d'un crosament de camins es impossibla, la d'un jonhent de rius es improbabla (levat se lo vilatge a cambiat de plaça, mès aval i aviá Sulhac).</br> La rasic ''calu-'' es celtica. ''caleto-'' a lo sens de « dur »<ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 97-98</ref>, ''calu-'', ''cala-'' an probablament lo sens de « pèira »<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 97</ref>. == Istòria == * Lercol foguèt annexada a [[Siguèr]] entre 1790 e 1794, (coma [[Gestièrs]]). Tornèt venir comuna (coma Gestièrs) entre 1795 e 1800<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=19243</ref> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=09162 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= François Lafon |Partit= La [[França Insomesa]] |Qualitat= mèstre de conferéncias }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 (demission) |Identitat=Gérard Galy|Partit=[[PS]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Jean-Pierre Cuminetti |Partit=sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat=Noël Augé |Partit=sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin=1995 |Identitat=Jean Augé |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Vic de Sòs (comuna)|Vic de Sòs]]; es ara del canton de ''Sabarthès'' (en francés), donc de Sabartés. == Demografia == {{Demografia |insee=09162 |1793= |1800=200 |1806=265 |1821=254 |1831=312 |1836=329 |1841=310 |1846=301 |1851=293 |1856=247 |1861=269 |1866=274 |1872=281 |1876=315 |1881=293 |1886=279 |1891=270 |1896=254 |1901=221 |1906=188 |1911=178 |1921=142 |1926=118 |1931=99 |1936=82 |1946=51 |1954=29 |1962= 13 |1968= 8 |1975= 5 |1982= 19 |1990= 21 |1999= 18 |2004=31 |cassini=19243 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr09|0}} la populacion èra de {{popfr09|162}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr09|162}}/19.01) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== <gallery> Lercoul_perche_automne.JPG|Lercol sus son travèrs. LERCOUL.jpg|Le vilatge. Lercoul_automne.JPG|Lercol al fons. Lercoul09.jpg|La dintrada del vilatge. FLEURS.jpg|Lercol en flors. Chemineelercoul.jpg|Chaminèia. Bergerlercoul.JPG|« Joves pastres ». Merenslercoul.jpg|Merens. Valleesiguer.jpg|Vist de Lercol, Gestièrs en fàcia e Siguèr al fons de la valh. Lercoulneige.jpg|Lercol en ivèrn. Lercoulvue.jpg|Montanhas vistas de Lercol. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas d'Arièja]] == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal País de Fois}} {{Comunas d'Arièja}} [[Categoria:Comuna d'Arièja]] nowem49ix2syjw6cb5k5cr4al0m3pq1 0 107333 2502746 2421598 2026-06-14T17:10:29Z ~2026-34922-64 63964 /* */ 2502746 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna catalana |carta=cat | nom2= Millas |nom comuna=Millars |ligam imatge=Ville de Millas.jpg |Comarca={{Rosselhon}} |km²= 19.12 | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment= [[Arrondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton=[[Canton de Millars| Millars]] | cp= 66170 |insee= 66108 |cònsol= Jacques Garsau |mandat=[[2020]]-[[2026]] | alt mej= | longitud= 2.6964 | latitud= 42.6925 |alt mini= 89 |alt maxi= 500 |gentilici= (en [[francés]]) |sitweb= }} '''Millars'''<ref>{{Ref-web|títol=Nomenclàtor toponimic de la Catalunya Nord|url=https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000044/00000018.pdf|url_accès=pdf|pagina=77|autor=[[Institut d'Estudis Catalans]]|consulta=11 de febrièr de 2024}}</ref> (en [[catalan]]: {{AFI|[miˈʎas]}}; francésen francés: ''Millas''), tradicionalament '''Milhars''', es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Catalonha del Nòrd|nòrd-catalana]], situada administrativament dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}. ==Geografia== ==Toponimia== [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing fan dels Milhars o Millars le resultat del latin ''milliarium'', « pèira miliara »<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 457</ref>. </br> Le resultat de ''Milliarium'' seriá ''*Milhièr''. ''Milhars'' ven puslèu del latin ''miliares'', « camp de milh, lòc ont cultivan le milh, non pas le milh modèrne, vengut d'America, mes lo milh menut » <ref>Joan Coromines, Onomasticon Cataloniae, vol V, p. 273, legir en linha [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26320]</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 66108 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{ElegitDonadas}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Jacques Garsau |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Damienne Beffara |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= [[Christian Bourquin]] |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1972]] |Fin= 1995 |Identitat= François Beffara |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1972 |Identitat=Aimé Tarraso |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1971 |Identitat=René Pélissier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 66108 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=2090 |1846=2251 |1851=2176 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=2260 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=2199 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=2453 |1968=2489 |1975=2569 |1982=2824 |1990=3091 |1999=3452 |2005=3731 |cassini=22512 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr66|0}} la populacion èra de {{popfr66|108}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr66|108}}/19.12) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Fichièr:Église Sainte-Eulalie, Millas.jpg|thumb|250px|Vista de la faciada sud de la glèisa Santa Eulàlia de Millars]] - [[Glèisa de Santa Eulàlia]], d'estil inicialament [[Art romanic|romanic]] e [[Art gotic|gotic]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== - [[Christian Bourquin]] (1954 - 2014), politician nòrd-catalan ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] 4eywgnhijtumbvks9ulpe60g4ijdbeg 0 117174 2502807 2486599 2026-06-15T09:07:50Z Kontributor 2K 52367 Gargilesse-Dampierre : pas de blason 2502807 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{ortografia}} [[Fichièr:Oingt - Panneau Les Plus Beaux Villages de France (mars 2022).jpg|thumb|upright=0.5|[[Logotype|Logo]] de l'association]] Lista dei '''156 localitats dins 21 regions e 69 departaments qu'aderisson a l'associacion''' [[Les Plus Beaux Villages de France]]<ref>« [http://www.les-plus-beaux-villages-de-france.org/fr/les-plus-beaux-villages-de-france Liste des beaux villages de France] », suus sit de l'associacion Les Plus Beaux Villages de France. Consultat le 24 Avriu 2012.</ref>. {{commonscat|Les Plus Beaux Villages de France}} == [[Alsàcia]] == [[Fichièr:Riquewihr Rue des Remparts.JPG|thumb|upright=0.7|[[Riquewihr]]]] === [[Bas Ren]] === *[[Imatge:Blason Hunspach_67.svg|20px]] [[Hunspach]] *[[Imatge:Blason Mittelbergheim_67.svg|20px]] [[Mittelbergheim]] === [[Naut Ren]] === * [[Imatge:Blason Eguisheim.svg|20px]] [[Eguisheim]] (dempuèi 2003) * [[Imatge:Blason de la ville d'Hunawihr (68).svg|20px]] [[Hunawihr]] * [[Imatge:Blason ville fr Riquewihr (Haut-Rhin).svg|20px]] [[Riquewihr]] (dempuèi 1982) == [[Aquitània]] == [[Fichièr:Gageac01.jpg|thumb|upright=0.7|[[La Ròca de Gajac]]]] === [[Dordonha (departament)|Dordonha]] === * [[Imatge:Blason ville fr Belvès (Dordogne).svg|20px]] [[Belvés]] * [[Imatge:Blason ville fr Beynac-et-Cazenac (Dordogne).svg|20px]] [[Bainac e Casenac]] * [[Castelnòu e La Capèla]] (dempuèi 2010) * [[Imatge:Blason ville fr Domme (Dordogne).svg|20px]] [[Doma]] * [[Limuèlh]] (dempuèi 1990) * [[Imatge:Blason ville fr Monpazier (Dordogne).svg|20px]] [[Mont Pasièr]] (dempuèi 1982) * [[Imatge:Blason ville fr La Roque-Gageac 24.svg|20px]] [[La Ròca de Gajac]] * [[Sench Amand de Còli]] (dempuèi 2007) * [[Sent Joan de Còla]] * [[Sent Leu de Vesera]] === [[Gironda (departament)|Gironda]] === Pas cap [[Fichièr:Village Monflanquin.jpg|thumb|upright=0.7|[[Montflanquin]]]] === [[Lanas (departament)|Lanas]] === Pas cap === [[Òlt e Garona]] === * [[Imatge:Blason ville fr Monflanquin (Lot-et-Garonne).svg|20px]] [[Montflanquin]] (dempuèi 1989) * [[Imatge:Blason ville fr Pujols (Lot-et-Garonne).svg|20px]] [[Pujòls]] [[Fichièr:Aonhoa rue principale.jpg|thumb|upright=0.7|[[Ainhoa]]]] === [[Pirenèus Atlantics]] === * [[Imatge:Blason ville fr Ainhoa (Pyrénées-Atlantiques).svg|20px]] [[Ainhoa]] (dempuèi 1982) * [[Imatge:Blason ville fr La Bastide-Clairence (64).svg|20px]] [[La Bastida de Clarença]] * [[Imatge:Blason ville fr Sare (Pyrénées-Atlantiques).svg|20px]] [[Sara]] == [[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]] == [[Fichièr:Salers - 21.jpg|thumb|upright=0.7|[[Salèrn (Auvèrnhe)|Salèrn]]]] [[Fichièr:Arlempdes Loire5.JPG|thumb|upright=0.7|[[Arlempdes]]]] [[Fichièr:Montpeyroux_(Puy-de-Dôme).JPG|thumb|upright=0.7|[[Mont Peirós (Auvèrnhe)|Mont Peirós]]]] === [[Alèir (departament)|Alèir]] === * [[Imatge:Blason de la ville de Charroux (03).svg|20px]] [[Charós]] (dempuèi 1985) === [[Cantal (departament)|Cantal]] === * [[Imatge:Blason Salers 15.svg|20px]] [[Salèrn (Auvèrnhe)|Salèrs]] (dempuèi 1982) * [[Tornamira (Cantal)|Tornamira]] === [[Naut Léger]] === * [[Arlempdes]] (dempuèi 1988) * [[Imatge:Blason Blesle 43.svg|20px]] [[Bleila]] * [[Imatge:Blason Lavaudieu 43.svg|20px]] [[Lavaudieu]] * [[Pradèlas]] (dempuèi 1999) === [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] === * [[Imatge:Blason ville fr Montpeyroux (Puy-de-Dôme).svg|20px]] [[Mont Peirós (Auvèrnhe)|Mont Peirós]] (dempuèi 1989) * [[Imatge:Blason ville fr Saint-Floret1 (Puy-de-Dôme).svg|20px]] [[Saint-Floret]] * [[Imatge:Blason ville fr Saint-Saturnin (Puy-de-Dôme).svg|20px]] [[Saint-Saturnin (Puèi Domat)|Sant Saturnin]] * [[Imatge:Blason ville fr Usson (Puy-de-Dôme).svg|20px]] [[Usson (Puèi Domat)|Usson]] {{clr}} == [[Bassa Normandia]] == [[Fichièr:Stceneri02.jpg|thumb|upright=0.7|[[Saint-Céneri-le-Gérei]]]] === [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]] === * [[Imatge:Blason ville fr Lillebonne 76.svg|20px]] [[Beuvron-en-Auge]] === [[Marga (departament)|Marga]] === * [[Imatge:Blason Barfleur.svg|20px]] [[Barfleur]] === [[Orne (departament)|Orne]] === * [[Saint-Céneri-le-Gérei]] (dempuèi 1982) == [[Borgonha]] == [[Fichièr:F07.Châteauneuf.0002.JPG|thumb|upright=0.7|[[Châteauneuf (Còsta d'Aur)|Châteauneuf-en-Auxois]]]] [[Fichièr:Semur en Brio from E DSCN1575.JPG|thumb|upright=0.7|[[Semur-en-Brionnais]]]] === [[Còsta d'Aur]] === * [[Imatge:Blason de la ville de Châteauneuf (21).svg|20px]] [[Châteauneuf (Còsta d'Aur)|Châteauneuf]] (dempuèi 1996) * [[Imatge:Blason de la ville de Flavigny-sur-Ozerain (Côte-d'Or).svg|20px]] [[Flavigny-sur-Ozerain]] === [[Nièvre (departament)|Nièvre]] === Pas cap === [[Sòna e Léger]] === * [[Imatge:Blason Semur Brionnais.svg|20px]] [[Semur-en-Brionnais]] (dempuèi 1982) === [[Yonne (departament)|Yonne]] === * [[Imatge:Blason Noyers-sur-Serein 89.svg|20px]] [[Noyers (Yonne)|Noyers]] * [[Imatge:Blason Vézelay 89.svg|20px]] [[Vézelay]] {{clr}} == [[Bretanha (region)|Bretanha]] == [[Fichièr:Bretagne Finistere Locronan1 tango7174.jpg|thumb|upright=0.7|[[Locronan]]]] [[Fichièr:Vue grève saint suliac.JPG|thumb|upright=0.7|[[Saint-Suliac]]]] === [[Còstas d'Arvòr]] === * [[Imatge:COA fr Moncontour de Bretagne.svg|20px]] [[Moncontour (Còstas d'Arvòr)|Moncontour]] (dempuèi 2010) === [[Finistèrra]] === * [[Imatge:Blason ville fr LeFaou (Finistere).svg|20px]] [[Le Faou]] * [[Imatge:Blason ville fr Locronan (Finistère).svg|20px]] [[Locronan]] === [[ Ille et Vilaine]] === * [[Saint-Suliac]] (dempuèi 1999) === [[Mor-Bihan]] === * [[Imatge:Blason ville fr Rochefort-en-Terre (Morbihan).svg|20px]] [[Rochefort-en-Terre]] (dempuèi 2009) == [[Centre (region)|Centre]] == [[Fichièr:Gargilesse - Ensemble.JPG|thumb|upright=0.7|[[Gargilesse-Dampierre]]]] [[Fichièr:Candes-Saint-Martin Collégiale.JPG|thumb|upright=0.7|[[Candes-Saint-Martin]]]] [[Fichièr:France Loir-et-Cher Lavardin 01.JPG|thumb|upright=0.7|[[Lavardin (Loir e Char)|Lavardin]]]] === [[Char (departament)|Char]] === * [[Apremont-sur-Allier]] === [[Eure e Loir]] === Pas cap === [[Indre (departament)|Indre]] === * [[Gargilesse-Dampierre]] * [[Imatge:Blason ville fr Saint-Benoit-du-Sault (Indre).svg|20px]] [[Saint-Benoît-du-Sault]] (dempuèi 1988) === [[Indre e Léger]] === * [[Imatge:Blason de la ville de Candes-Saint-Martin (37).svg|20px]] [[Candes-Saint-Martin]] * [[Imatge:Blason de la vile de Crissay sur Manse (37).svg|20px]] [[Crissay-sur-Manse]] * [[Imatge:Blason ville fr Montrésor (Indre-et-Loire).svg|20px]] [[Montrésor]] === [[Loir e Char]] === * [[Imatge:Blason ville fr Lavardin (Loir-et-Cher).svg|20px]] [[Lavardin (Loir e Char)|Lavardin]] (dempuèi 1990) === [[Loiret (departament)|Loiret]] === * [[Yèvre-le-Châtel]] (comuna de [[Yèvre-la-Ville]]) (dempuèi 2002) {{clr}} == [[Champanha-Ardena]] == === [[Ardenas (departament)|Ardenas]] === Pas cap === [[Auba (departament)|Auba]] === Pas cap === [[Marna (departament)|Marna]] === Pas cap === [[Nauta Marna]] === Pas cap == [[Corsega]] == [[Fichièr:Calanques de Piana.jpg|thumb|upright=0.7|[[Piana]]]] === [[Corsega del Sud]] === * [[Piana]] (dempuèi 1982) === [[Nauta Corsega]] === * [[Sant'Antonino|Sant'Antoninu]] (dempuèi 1982) == [[Franca Comtat]] == [[Fichièr:Château-Chalon - site.JPG|thumb|upright=0.7|[[Château-Chalon]]]] [[Fichièr:Pesmes 2.JPG|thumb|upright=0.7|[[Pesmes]]]] === [[Doubs (departament)|Doubs]] === * [[Imatge:Blason Lods.svg|20px]] [[Lods]] === [[Jura (departament)|Jura]] === * [[Imatge:Blason Baume-les-messieurs.svg|20px]] [[Baume-les-Messieurs]] * [[Imatge:Blason Château-Chalon.svg|20px]] [[Château-Chalon]] === [[Nauta Sòna]] === * [[Imatge:Blason Pesmes.svg|20px]] [[Pesmes]] === [[Territòri de Belfòrt]] === Pas cap {{clr}} == [[Nauta Normandia]] == [[Fichièr:Halles de Lyons-la-Forêt.JPG|thumb|upright=0.7|[[Lyons-la-Forêt]]]] === [[Sèina Maritima]] === Pas cap === [[Eure (departament)|Eure]] === * [[Le Bec-Hellouin]] (dempuèi 2006) * [[Imatge:Blason Lyons-la-Forêt.svg|20px]] [[Lyons-la-Forêt]] {{clr}} == [[Isla de França]] == [[Fichièr:La Roche-Guyon - Vu du donjon.jpg|thumb|upright=0.7|[[La Roche-Guyon]]]] === [[París]] === Pas cap === [[Sèina e Marna]] === Pas cap === [[Yvelines]] === Pas cap === [[Essonne (departament)|Essonne]] === Pas cap === [[Nauts de Sèina]] === Pas cap === [[Sèina Saint Denis]] === Pas cap === [[Val de Marna]] === Pas cap === [[Val d'Oise]] === * [[Imatge:Blason ville fr La Roche-Guyon (Val-d'Oise).svg|20px]] [[La Roche-Guyon]] == [[Lengadòc-Rosselhon]] == [[Fichièr:Lagrasse overview.jpg|thumb|upright=0.7|[[La Grassa]]]] [[Fichièr:Vue d'ensemble La Roque-sur-Cèze.JPG|thumb|upright=0.7|[[La Ròca de Céser]]]] [[Fichièr:Villafranca Conflent.jpg|thumb|upright=0.7|[[Vilafranca de Conflent]]]] === [[Aude (departament)|Aude]] === * [[Imatge:Blason_de_Lagrasse_(Aude).svg|20px]] [[La Grassa]] === [[Gard]] === * [[Imatge:Blason de la ville d'Aiguèze (30).svg|20px]] [[Aiguesa]] (dempuèi 2005) * [[Imatge:Blason de la ville de La Roque-sur-Cèze (30).svg|20px]] [[La Ròca de Céser]] (dempuèi 2007) === [[Erau (departament)|Erau]] === * [[Imatge:Blason Minerve 34.svg|20px]] [[Menèrba]] * [[Imatge:Blason ville fr Olargues (Hérault).svg|20px]] [[Olargues]] * [[Imatge:Blason ville fr Saint-Guilhem-le-Désert (Hérault).svg|20px]] [[Sant Guilhèm dau Desèrt]] === [[Losera (departament)|Losera]] === * [[La Garda Guerin]] (comuna de [[Prevenchièiras]]) (dempuèi 1992) * [[Imatge:Blason Sainte Enimie.png|20px]] [[Santa Enimia]] === [[Pirenèus Orientals]] === * [[Imatge:Blason ville fr Castelnou (Pyrénées-Orientales).svg|20px]] [[Castèlnòu (Rosselhon)|Castèlnòu]] * [[Eus]] (dempuèi 1984) * [[Èvol]] (comuna d'[[Oleta i Èvol]]) * [[Mosset]] * [[Imatge:Blason ville fr Villefranche-de-Conflent-A (Pyrénées-Orientales).svg|20px]] [[Vilafranca de Conflent]] (dempuèi 1982) == [[Lemosin]] == [[Fichièr:Ségur le Château bourg (6).JPG|thumb|upright=0.7|[[Segur lo Chasteu]]]] [[Fichièr:Collonges-la-Rouge.jpg|thumb|upright=0.7|[[Colonjas]]]] === [[Corresa (departament)|Corresa]] === * [[Imatge:Blason ville fr Collonges-la-Rouge (Corrèze).svg|20px]] [[Colonjas]] (dempuèi 1982) * [[Imatge:Blason ville fr Curemonte (Corrèze).svg|20px]] [[Curamonta]] (dempuèi 1988) * [[Imatge:Blason ville fr Saint-Robert (Corrèze).svg|20px]] [[Sent Robèrt]] (dempuèi 1982) * [[Imatge:Blason ville fr Segur-le-Chateau (Corrèze).svg|20px]] [[Segur lo Chasteu]] * [[Imatge:Blason Vicomté Turenne.svg|20px]] [[Torena]] === [[Cruesa (departament)|Cruesa]] === Pas cap === [[Nauta Viena]] === * [[Mòrtamar]] (dempuèi 1983) {{clr}} == [[Lorena]] == [[Fichièr:Saint-Quirin Vue générale.JPG|thumb|upright=0.7|[[Saint-Quirin]]]] === [[Meurthe e Mosèla]] === Pas cap === [[Mòsa (departament)|Mòsa]] === Pas cap === [[Mosèla (departament)|Mosèla]] === * [[Imatge:Armoiries de Rodemack 1.svg|20px]] [[Rodemack]] (dempuèi 1987) * [[Saint-Quirin]] (dempuèi 1989) === [[Vòges (departament)|Vòges]] === Pas cap == [[Miègjorn-Pirenèus]] == [[Fichièr:01 Conques - Village - JPG1.jpg|thumb|upright=0.7|[[Concas]]]] [[Fichièr:StBertComminges-vuegénérale.JPG|thumb|upright=0.7|[[Sent Bertran de Comenge]]]] [[Fichièr:Larressingle Gers 4.jpg|thumb|upright=0.7|[[Larressingla]]]] [[Fichièr:Saint-Cyrq-Lapopie 34.jpg|thumb|upright=0.7|[[Sent Circ de la Pòpia]]]] [[Fichièr:Castelnau de Montmiral - Tarn.jpg|thumb|upright=0.7|[[Castèlnòu de Montmiralh]]]] [[Fichièr:Église de Lauzerte.JPG|thumb|upright=0.7|[[Lausèrta]]]] === [[Arièja (departament)|Arièja]] === * [[Imatge:Blason ville fr Camon (Ariège).svg|20px]] [[Camon]] * [[Imatge:Blason ville fr Saint-Lizier.svg|20px]] [[Sent Líser]] (dempuèi 1992) === [[Avairon (departament)|Avairon]] === * [[Imatge:Blason ville fr Belcastel (Aveyron).svg|20px]] [[Bèl Castèl]] (dempuèi 1990) * [[Brossa (Roergue)]] (dempuèi 1997) * [[Imatge:Blason Conques.svg|20px]] [[Concas]] * [[La Cobertoirada]] * [[Imatge:Blason ville france Estaing.svg|20px]] [[Estanh (Avairon)|Estanh]] (dempuèi 1982) * [[Imatge:Blason Najac.svg|20px]] [[Najac]] * [[Pèira (Avairon)|Pèira]] (comuna de [[Comprenhac]]) (dempuèi 2003) * [[Sant Cosme]] (dempuèi 1987) * [[Senta Aulària d'Òlt]] (dempuèi 1986) * [[Imatge:Blason ville fr Sauveterre-de-Rouergue (Aveyron).svg|20px]] [[Sauvatèrra (Roergue)|Sauvatèrra]] (dempuèi 1986) === [[Nauta Garona]] === * [[Imatge:Blason ville fr Saint-Bertrand-de-Comminges (Haute-Garonne).svg|20px]] [[Sent Bertran de Comenge]] === [[Gers (departament)|Gers]] === * [[Imatge:Blason ville fr Fourcès (Gers).svg|20px]] [[Forcés]] (dempuèi 2005) * [[Larressingla]] * [[Imatge:Blason ville fr Lavardens (Gers).svg|20px]] [[Lavardens]] (dempuèi 2011) * [[Imatge:Blason ville fr Sarrant (Gers).svg|20px]] [[Sarrant]] (dempuèi 1999) === [[Òlt (departament)|Òlt]] === * [[Altoire]] (dempuèi 1982) * [[Imatge:Blason ville fr Capdenac (Lot).svg|20px]] [[Capdenac (Òlt)|Capdenac]] (dempuèi 2010) * [[Cardalhac]] (dempuèi 1982) * [[Imatge:Blason ville fr Carennac (Lot).svg|20px]] [[Carennac]] * [[Laubreçac]] (dempuèi 1982) * [[Imatge:Blason ville fr Saint Cirq-Lapopie (Lot).svg|20px]] [[Sent Circ de la Pòpia]] === [[Hauts Pirenèus]] === Pas cap === [[Tarn (departament)|Tarn]] === * [[Imatge:Blason ville fr Castelnau-de-Montmiral (Tarn).svg|20px]] [[Castèlnòu de Montmiralh]] * [[Imatge:Blason ville fr Lautrec (Tarn).svg|20px]] [[Lautrèc]] (dempuèi 1983) * [[Imatge:Blason ville fr Monestiés (Tarn).svg|20px]] [[Monestièr]] (dempuèi 2001) * [[Imatge:Blason ville fr Puycelci (Tarn).svg|20px]] [[Puègcèlsi]] === [[Tarn e Garona]] === * [[Imatge:Blason ville fr Auvillar (Tarn-et-Garonne).svg|20px]] [[Autvilar]] (dempuèi 1994) * [[Imatge:Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg|20px]] [[Borniquèl (Carcin)|Borniquèl]] * [[Imatge:Blason ville fr Lauzerte (Tarn-et-Garonne).svg|20px]] [[Lausèrta]] (dempuèi 1990) {{clr}} == [[Nòrd-Pas de Calais]] == === [[Nòrd (departament)|Nòrd]] === Pas cap === [[ Pas de Calais]] === Pas cap == [[Païses de Léger]] == [[Fichièr:CastleMontsoreau.jpg|thumb|upright=0.7|[[Montsoreau]]]] [[Fichièr:Sainte-Suzanne côté nord.JPG|thumb|upright=0.7|[[Sainte-Suzanne (Mayenne)|Sainte-Suzanne]]]] === [[Léger Atlantic]] === Pas cap === [[Maine e Léger]] === * [[Imatge:Blason ville fr Montsoreau (Maine-et-Loire).svg|20px]] [[Montsoreau]] === [[Mayenne (departament)|Mayenne]] === * [[Imatge:Blason sainte suzanne mayenne.svg|20px]] [[Sainte-Suzanne (Mayenne)|Sainte-Suzanne]] (dempuèi 2010) === [[Sarthe (departament)|Sarthe]] === Pas cap === [[Vendèa (departament)|Vendèa]] === * [[Vouvant]] (dempuèi 1988) {{clr}} == [[Picardia]] == [[Fichièr:Gerberoy 22.JPG|thumb|upright=0.7|[[Gerberoy]]]] === [[Aisne (departament)|Aisne]] === * [[Parfondeval (Aisne)|Parfondeval]] (dempuèi 1983) === [[Oise (departament)|Oise]] === * [[Imatge:Blason de Gerberoy.svg|20px]] [[Gerberoy]] (dempuèi 1982) === [[Somme (departament)|Somme]] === Pas cap == [[Peitau-Charantas]] == [[Fichièr:PixAile18.jpg|thumb|upright=0.7|[[Talmont-sur-Gironde]]]] [[Fichièr:Angles-sur-l'Anglin 2006.jpg|thumb|upright=0.7|[[Angles-sur-l'Anglin]]]] === [[Charanta (departament)|Charanta]] === * [[Imatge:Blason de la ville d'Aubeterre-sur-Dronne (16).svg|20px]] [[Aubeterre-sur-Dronne]] (dempuèi 1993) === [[Charanta Maritima]] === * [[Imatge:Blason ville fr Ars-en-Ré (Charente-Maritime).svg|20px]] [[Ars-en-Ré]] * [[Imatge:Blason ville fr La Flotte (Charente-Maritime).svg|20px]] [[La Flotte]] (dempuèi 1988) * [[Mornac-sur-Seudre]] (dempuèi 1982) * [[Talmont-sur-Gironde]] === [[Doas Sèvras]] === Pas cap === [[Viena (departament)|Viena]] === * [[Angles-sur-l'Anglin]] {{clr}} == [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] == [[Fichièr:Saint-Véran-Hiver-Queyras.jpeg|thumb|upright=0.7|[[Sant Veran]]]] [[Fichièr:Sainte-Agnes vue generale.jpg|thumb|upright=0.7|[[Santa Anha]]]] [[Fichièr:Chateau des Baux 02.jpg|thumb|upright=0.7|[[Lei Bauç]]]] [[Fichièr:Ockergruben bei Roussillon.jpg|thumb|upright=0.7|[[Rossilhon]]]] === [[Aups d'Auta Provença]] === * [[Imatge:Blason Moustiers Sainte Marie.svg|20px]] [[Mostiers Santa Maria]] (dempuèi 1982) === [[Auts Aups]] === * [[Imatge:Blason La Grave.svg|20px]] [[La Grava (Daufinat)|La Grava]] * [[Imatge:Blason SaintVeran.svg|20px]] [[Sant Veran]] === [[Aups Maritims]] === * [[Imatge:Blason Coaraze.svg|20px]] [[Coarasa]] * [[Imatge:Blason ville fr Gourdon 06.svg|20px]] [[Gordon (Aups Maritims)|Gordon]] (dempuèi 1984) * [[Imatge:Blason ville fr Sainte-Agnès 06.svg|20px]] [[Santa Anha]] (dempuèi 1997) === [[Bocas de Ròse]] === * [[Imatge:Blason Baux de Provence.svg|20px]] [[Lei Bauç]] (dempuèi 1988) === [[Var (departament)|Var]] === * [[Imatge:Blason ville fr Bargème (Var).svg|20px]] [[Bargema]] * [[Imatge:Blason ville fr Gassin (Var).svg|20px]] [[Gassin]] (dempuèi 1994) * [[Imatge:Blason ville fr Seillans (Var).svg|20px]] [[Selhan (Var)|Selhan]] (dempuèi 1991) * [[Imatge:Blason Tourtour.svg|20px]] [[Tortor]] === [[Vauclusa (departament)|Vauclusa]] === * [[Imatge:Blason ville fr Ansouis (Vaucluse).svg|20px]] [[Ansoís]] * [[Imatge:Blason Gordes 84.svg|20px]] [[Gòrda]] * [[Imatge:Blason ville fr Lourmarin (Vaucluse).svg|20px]] [[Lormarin]] (dempuèi 1988) * [[Imatge:Blason ville fr Ménerbes (Vaucluse).svg|20px]] [[Menèrba (Provença)|Menèrba]] * [[Imatge:Blason ville fr Roussillon (Vaucluse).svg|20px]] [[Rossilhon]] * [[Imatge:Blason ville fr Séguret (Vaucluse).svg|20px]] [[Seguret]] * [[Imatge:Blason ville fr Venasque (Vaucluse).svg|20px]] [[Venasca (Vauclusa)|Venasca]] (dempuèi 1992) {{clr}} == [[Ròse-Alps]] == [[Fichièr:Perouge 001.JPG|thumb|upright=0.7|[[Pérouges]]]] [[Fichièr:Vogue01.JPG|thumb|upright=0.7|[[Vogüé]]]] [[Fichièr:Montbrun_les_Bains.JPG|thumb|upright=0.7|[[Montbrun-les-Bains]]]] [[Fichièr:Portail Eglise Abbatiale.JPG|thumb|upright=0.7|[[Saint-Antoine-l'Abbaye]]]] === [[Ain (departament)|Ain]] === * [[Imatge:Blason ville fr Pérouges (Ain).svg|20px]] [[Pérouges]] (dempuèi 1988) === [[Ardecha (departament)|Ardecha]] === * [[Imatge:Blason ville fr Balazuc (Ardèche).svg|20px]] [[Balasuc]] * [[Imatge:Blason ville fr Vogüé (Ardèche).svg|20px]] [[Vogüé]] (dempuèi 1990) === [[Droma (departament)|Droma]] === * [[La Garda d'Aimar]] * [[Mirmanda (Droma)|Mirmanda]] (dempuèi 1998) * [[Montbrun-les-Bains]] (dempuèi 1982) * [[Lo Poet Laval]] === [[Isèra (departament)|Isèra]] === * [[Imatge:Blason Saint-Antoine-l'Abbaye.svg|20px]] [[Saint-Antoine-l'Abbaye]] (dempuèi 2009) === [[Léger (departament)|Léger]] === * [[Sainte-Croix-en-Jarez]] === [[Ròse (departament)|Ròse]] === * [[Imatge:Blason ville fr Oingt (Rhône).svg|20px]] [[Oingt]] (dempuèi 2007) === [[Savòia (departament)|Savòia]] === * [[Bonneval-sur-Arc]] === [[Nauta Savòia]] === * [[Imatge:Blason ville fr Sixt-Fer-à-Cheval.svg|20px]] [[Sixt-Fer-à-Cheval]] * [[Imatge:Blason ville fr Yvoire.svg|20px]] [[Yvoire]] {{clr}} == Departaments e regions d’otramar == [[Fichièr:Reunion house.jpg|thumb|upright=0.7|[[Hell-Bourg]]]] === [[Guiana]] === Pas cap === [[Guadalope]] === Pas cap === [[Martinica]] === Pas cap === [[La Reunion]] === * [[Imatge:Blason DomFr Salazie (Réunion).svg|20px]] [[Hell-Bourg]] (comuna de [[Salazie]]) (dempuèi 1998) == Ancianas comunas == * [[Alba la Romaine]] ([[Ardecha (departament)|Arecha]]) * [[Charroux (Vinhana)|Charroux]] ([[Vinhana (departament)|Vinhana]]) * [[Còrdas]] ([[Tarn (departament)|Tarn]]) * [[Coulon (Deux-Sèvres)|Coulon]] ([[Doas Sèvras]]) * [[Île-de-Sein]] ([[Finistèrra]]) * [[La Chapelle-aux-Bois]] ([[Vòges (departament)|Vòges]]) * [[La Salvetat d'Agot]] ([[Erau (departament)|Erau]]) * [[La Capèla de Marival]] ([[Òlt (departament)|Òlt]]) * [[Oger]] ([[Marna (departament)|Marna]]) * [[Rius (Volvèstre)]] ([[Nauta Garona]]) * [[Saint-Amand-sur-Fion]] ([[Marna (departament)|Marna]]) * [[Salmaise]] ([[Còsta d'Aur]]) * [[Trainhac]] (1989-2008) ([[Corresa (departament)|Corresa]]) == Nòtas == <references /> {{Portal|torisma|França}} {{DEFAULTSORT:Associacion}} [[Categoria:Localitats qu'aderisson a l'associacion Les Plus Beaux Villages de France|#]] [[Categoria:Lista de vilas de França|Plus Beaux Villages de France]] 2esp1eae2dkr25n1nbgdj6te6iqkvyj 0 121993 2502809 2502721 2026-06-15T10:14:36Z Alaric 506 44932 2502809 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} Lo '''Plan d'Urgèl''' (''Pla d'Urgell'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Barbens]]|929}} {{entcat|[[Bell-lloc d'Urgell]]|2.364}} {{entcat|[[Bellvís]]|2.249}} {{entcat|[[Castellnou de Seana]]|726}} {{entcat|[[Fondarella]]|823}} {{entcat|[[Golmés]]|1.909}} {{entcat|[[Ivars d'Urgell]]|1.578}} {{entcat|[[Linyola]]|2.762}} {{entcat|[[Miralcamp]]|1.369}} {{entcat|[[Mollerussa]]|15.763}} {{entcat|[[El Palau d'Anglesola]]|2.232}} {{entcat|[[El Poal]]|649}} {{entcat|[[Sidamon]]|760}} {{entcat|[[Torregrossa]]|2.248}} {{entcat|[[Vila-sana]]|753}} {{entcat|[[Vilanova de Bellpuig]]|1.150}} |} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Plan d'Urgèl|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] 232 7aghu5skhvt388xygoipl1rrc5ox1b0 0 125908 2502731 2502678 2026-06-14T12:45:18Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502731 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Bellver=== La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162</ref>, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]]. ===Pi=== ''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435</ref>. ===Bor=== La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069</ref> ===Baltarga=== La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646</ref>. ===Olià=== Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976</ref>. ===Talló=== La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant ''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496</ref>. ===Nas=== La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238</ref>. ===Beders=== La prononciacion es [bə'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Biterris'' en 839, ''Beders-Baders'' en 890-891, ''Beders'' al sègle X e XI, ''in villa Bederrs'' en 983 e 1293, ''Betera'' en 1260, ''Bederres'' en 1267, ''Bederz'' al sègle XIII, ''Baders'' en 1359, 1386. L'etime es ''Biterres'' < [[basc]] ''bide-erri'' « vilatge del camin », cf. [[Besièrs]], latin ''Biterris''. Lo camin es benlèu lo que va dempuèi Beders cap a Riu e Grus. La dentala de ''bide'' « camin » oscillava o aviá una valor intermediàra, entre ''-d-'' e ''-t-'' (per Besièrs, mencions ''Beders'' e tanben ''Bezers'' anciana e recenta, mès dins l'Antiquitat ''Biterris'' ambe ''-t-'', ''Baeterrae'' (segon Weisgerber). Lo rapòrt entre ''Biterris''/''Besièrs'' e [[Bedarrida]] es pas esclarzit [''Betorrida'' en 814], nimai benlèu ambe [[Botorrita]], entre [[Saragossa]] e [[Calatayud]], ont an trobat un bronze celtibèr [sul site de l'oppidum de ''Contrebia Belaisca'']. [[Bièrt]] es benlèu un derivat de ''Biderr-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6793</ref>. ===Éller=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16833</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} igtgxolmog2u7sy63ktty4baz94vuys 2502785 2502731 2026-06-14T22:04:09Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502785 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Bellver=== La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162</ref>, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]]. ===Pi=== ''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435</ref>. ===Bor=== La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069</ref> ===Baltarga=== La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646</ref>. ===Olià=== Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976</ref>. ===Talló=== La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant ''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496</ref>. ===Nas=== La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238</ref>. ===Beders=== La prononciacion es [bə'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Biterris'' en 839, ''Beders-Baders'' en 890-891, ''Beders'' al sègle X e XI, ''in villa Bederrs'' en 983 e 1293, ''Betera'' en 1260, ''Bederres'' en 1267, ''Bederz'' al sègle XIII, ''Baders'' en 1359, 1386. L'etime es ''Biterres'' < [[basc]] ''bide-erri'' « vilatge del camin », cf. [[Besièrs]], latin ''Biterris''. Lo camin es benlèu lo que va dempuèi Beders cap a Riu e Grus. La dentala de ''bide'' « camin » oscillava o aviá una valor intermediàra, entre ''-d-'' e ''-t-'' (per Besièrs, mencions ''Beders'' e tanben ''Bezers'' anciana e recenta, mès dins l'Antiquitat ''Biterris'' ambe ''-t-'', ''Baeterrae'' (segon Weisgerber). Lo rapòrt entre ''Biterris''/''Besièrs'' e [[Bedarrida]] es pas esclarzit [''Betorrida'' en 814], nimai benlèu ambe [[Botorrita]], entre [[Saragossa]] e [[Calatayud]], ont an trobat un bronze celtibèr [sul site de l'oppidum de ''Contrebia Belaisca'']. [[Bièrt]] es benlèu un derivat de ''Biderr-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6793</ref>. ===Éller=== La prononciacion es ['eʎə] a [[Puigcerdà]] e dins lo vilatge; darrèr la preposicion ''a'', sovent [əj'eʎə]. Las fòrmas ancianas son ''Ellar'' en 839, ''Ellura'' en 1012, ''Eler'' en 1183, 1324, 1359. La grafia es ''Éller'' e non pas ''Éllar'', quitament se ''a'' es etimologic : en catalan, ''a'' > ''e'' en posicion pòsttonica intèrna. Lo -a apondut dins la fòrma ''Ellura'' es l'article basc, que se plaça a la fin dels mots. [[Alhartenh]], en [[Conserans]], es un nom bascoaquitanic ambe la terminason tipica en ''-enh''. En [[Andalosia]], dins un airal de fòrt substrat ibéric, i a una seria de noms en ''-ar'' pòsttonic coma Bédar, Canjáyar, Níjar, Lúcar, Huéchar, Escúllar, Mondújar, Huércal, Gérgal, Bayárcal, Gaidóvar e d'autres en ''-or'', benlèu la prononciacion arabizada del meteis, coma Gádor e, a costat, ''Illar'' (accentuat, se supausa, sus ''I-''), plan près de Éller. L'etimologia es lo basc ''illar'' « bruga, mongeta, gairossa » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16833</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} l9sfx19btzowccmc3qw2daischk3t1h 2502801 2502785 2026-06-15T04:47:04Z Alaric 506 44932 /* Éller */ 2502801 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Bellver=== La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162</ref>, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]]. ===Pi=== ''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435</ref>. ===Bor=== La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069</ref> ===Baltarga=== La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646</ref>. ===Olià=== Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976</ref>. ===Talló=== La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant ''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496</ref>. ===Nas=== La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238</ref>. ===Beders=== La prononciacion es [bə'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Biterris'' en 839, ''Beders-Baders'' en 890-891, ''Beders'' al sègle X e XI, ''in villa Bederrs'' en 983 e 1293, ''Betera'' en 1260, ''Bederres'' en 1267, ''Bederz'' al sègle XIII, ''Baders'' en 1359, 1386. L'etime es ''Biterres'' < [[basc]] ''bide-erri'' « vilatge del camin », cf. [[Besièrs]], latin ''Biterris''. Lo camin es benlèu lo que va dempuèi Beders cap a Riu e Grus. La dentala de ''bide'' « camin » oscillava o aviá una valor intermediàra, entre ''-d-'' e ''-t-'' (per Besièrs, mencions ''Beders'' e tanben ''Bezers'' anciana e recenta, mès dins l'Antiquitat ''Biterris'' ambe ''-t-'', ''Baeterrae'' (segon Weisgerber). Lo rapòrt entre ''Biterris''/''Besièrs'' e [[Bedarrida]] es pas esclarzit [''Betorrida'' en 814], nimai benlèu ambe [[Botorrita]], entre [[Saragossa]] e [[Calatayud]], ont an trobat un bronze celtibèr [sul site de l'oppidum de ''Contrebia Belaisca'']. [[Bièrt]] es benlèu un derivat de ''Biderr-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6793</ref>. ===Éller=== La prononciacion es ['eʎə] a [[Puigcerdà]] e dins lo vilatge; darrèr la preposicion ''a'', sovent [əj'eʎə]. Las fòrmas ancianas son ''Ellar'' en 839, ''Ellura'' en 1012, ''Eler'' en 1183, 1324, 1359. La grafia es ''Éller'' e non pas ''Éllar'', quitament se ''a'' es etimologic : en catalan, ''a'' > ''e'' en posicion pòsttonica intèrna. Lo -a apondut dins la fòrma ''Ellura'' es l'article basc, que se plaça a la fin dels mots. [[Alhartenh]] (''Illartein'' en [[francés]]), en [[Conserans]], es un nom bascoaquitanic ambe la terminason tipica en ''-enh''. En [[Andalosia]], dins un airal de fòrt substrat ibéric, i a una seria de noms en ''-ar'' pòsttonic coma Bédar, Canjáyar, Níjar, Lúcar, Huéchar, Escúllar, Mondújar, Huércal, Gérgal, Bayárcal, Gaidóvar e d'autres en ''-or'', coma Gádor, benlèu la prononciacion arabizada de la meteissa terminason e, a costat, ''Illar'' (accentuat, se supausa, sus ''I-''), plan près foneticament de Éller. L'etimologia es lo basc ''ĭllar'' « bruga », mès tanben « mongeta, gairossa ». Aquel mot qu'es tanben ibèr. Per ''Illar'', lo mossarabe consèrva sovent ''ĭ'' brèu coma [i] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16833</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} s2cpyjcqhsrmmyv0yqdkt363sq57kxe 0 149312 2502763 2499809 2026-06-14T19:58:01Z Raymond Trencavel 26125 2502763 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 dincas en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá a la debuta per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. Al debut, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers », '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitània" o "Occitània - País Catalan". Aquesta campanha estèc una capitada : "Occitània" estèc la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom "Bastir!" en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de s'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] 5cv4voo3lw0h9nt0wxbxjnubxvznych 2502764 2502763 2026-06-14T19:59:28Z Raymond Trencavel 26125 2502764 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 dincas en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá a la debuta per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. Al debut, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers », '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitània" o "Occitània - País Catalan". Aquesta campanha estèc una capitada : "Occitània" estèc la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom "Bastir!" en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de s'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] h08aeaerde0pl65ttfetoloecat9dla 2502765 2502764 2026-06-14T19:59:59Z Raymond Trencavel 26125 2502765 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 dincas en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá a la debuta per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers », '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitània" o "Occitània - País Catalan". Aquesta campanha estèc una capitada : "Occitània" estèc la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom "Bastir!" en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de s'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] 8nbxmwb0ihkpq0ziumtgvslu76z3iwu 2502766 2502765 2026-06-14T20:00:27Z Raymond Trencavel 26125 2502766 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá a la debuta per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers », '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitània" o "Occitània - País Catalan". Aquesta campanha estèc una capitada : "Occitània" estèc la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom "Bastir!" en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de s'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] q485vnivvjmb80xloxq2nhl4iirpskt 2502767 2502766 2026-06-14T20:01:04Z Raymond Trencavel 26125 2502767 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers », '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitània" o "Occitània - País Catalan". Aquesta campanha estèc una capitada : "Occitània" estèc la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom "Bastir!" en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de s'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] lkqxys2gnqkayjrvkfpb3w1bj6tmvj2 2502768 2502767 2026-06-14T20:04:51Z Raymond Trencavel 26125 /* Las eleccions departamentalas de 2015 */ 2502768 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (e un candidat independent, Romain Duport<ref>Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php</ref>), '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitània" o "Occitània - País Catalan". Aquesta campanha estèc una capitada : "Occitània" estèc la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom "Bastir!" en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de s'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] pmgzhfw2akfpvapxnwjw3a8oon2ccx1 2502769 2502768 2026-06-14T20:05:16Z Raymond Trencavel 26125 /* Las eleccions departamentalas de 2015 */ 2502769 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (e un candidat independent, [[Romain Duport]]<ref>Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php</ref>), '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitània" o "Occitània - País Catalan". Aquesta campanha estèc una capitada : "Occitània" estèc la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom "Bastir!" en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de s'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] 7x6u74rfzkbs1e0e6hm8nd5q40inj0q 2502770 2502769 2026-06-14T20:07:50Z Raymond Trencavel 26125 /* La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr */ 2502770 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (e un candidat independent, [[Romain Duport]]<ref>Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php</ref>), '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitània" o "Occitània - País Catalan". Aquesta campanha estèc una capitada : "Occitània" estèc la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom '''"Bastir!"''' en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de s'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] h5fe15uphg0fuvrxm4jy15pwd3vm4j0 2502771 2502770 2026-06-14T20:08:17Z Raymond Trencavel 26125 /* La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr */ 2502771 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (e un candidat independent, [[Romain Duport]]<ref>Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php</ref>), '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitània" o "Occitània - País Catalan". Aquesta campanha estèc una capitada : "Occitània" estèc la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom '''"Bastir!"''' en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de l'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] lsyentnl4p3ne3i4zkij60eldpj6pgy 2502772 2502771 2026-06-14T20:10:09Z Raymond Trencavel 26125 /* La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr */ 2502772 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (e un candidat independent, [[Romain Duport]]<ref>Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php</ref>), '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitanie" o "Occitanie - Pays Catalan". Aquesta campanha foguèt una capitada : "Occitanie" foguèt la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom '''"Bastir!"''' en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de l'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] 9ofs544742cmo6tgwummfgtyauqmhbm 2502773 2502772 2026-06-14T20:12:13Z Raymond Trencavel 26125 /* Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre" */ 2502773 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (e un candidat independent, [[Romain Duport]]<ref>Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php</ref>), '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitanie" o "Occitanie - Pays Catalan". Aquesta campanha foguèt una capitada : "Occitanie" foguèt la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom '''"Bastir!"''' en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de l'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del maridatge de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] tlcp1h4ajn45ktd39qe42jqvqxfopdr 2502783 2502773 2026-06-14T21:28:08Z Raymond Trencavel 26125 /* Las eleccions departamentalas de 2015 */ 2502783 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (e una candidatura independenta, la de Sylvie Theye e [[Romain Duport]]<ref>Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php</ref>), '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitanie" o "Occitanie - Pays Catalan". Aquesta campanha foguèt una capitada : "Occitanie" foguèt la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom '''"Bastir!"''' en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de l'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del maridatge de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] s8obcv8syufjvjnr0b6o4a7v3n2jkkk 2502784 2502783 2026-06-14T21:29:07Z Raymond Trencavel 26125 /* Las eleccions departamentalas de 2015 */ 2502784 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (e una candidatura independenta, la del parelh Sylvie Theye e [[Romain Duport]]<ref>Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php</ref>), '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitanie" o "Occitanie - Pays Catalan". Aquesta campanha foguèt una capitada : "Occitanie" foguèt la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom '''"Bastir!"''' en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de l'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del maridatge de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] nt5zowhbc9jqq9xz149kq3gin3pcbd9 2502803 2502784 2026-06-15T05:27:54Z Raymond Trencavel 26125 /* Las eleccions departamentalas de 2015 */ 2502803 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas en França de 2015, i aguèt un vintenant de candidaturas etiquetadas "Bastir!", quasi totas en aligança ambe d'ecologistas. Dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]], las 6 candidaturas de "Bastir" èran recampadas jos l'apelacion « Libres et Indépendants pour le Gers » (includent una candidatura independenta en mai, la del parelh Sylvie Theye e [[Romain Duport]]<ref>Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php</ref>). Aqueste còp, '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitanie" o "Occitanie - Pays Catalan". Aquesta campanha foguèt una capitada : "Occitanie" foguèt la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom '''"Bastir!"''' en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de l'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del maridatge de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] ri7bpxlp4jsu835rq5x1vf614l66c86 0 149328 2502730 2496634 2026-06-14T12:36:56Z ~2026-31098-12 63960 2502730 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Стас Пьеха.jpg|thumb|250px|Stas Piekha]] '''Stanislav Piatràsovich Piekha''', mai conegut artisticament coma '''Stas Piekha''' (en [[rus]]: Станислав Пятрасович Пье́ха e Стас Пьеха; [[Leningrad]], [[12 d'agost]] de [[1980]]) es un cantaire e actor [[Russia|rus]]. == Discografia == * Одна звезда (2005) * Иначе (2008) * Десять (2013) {{ORDENA:Piekha, Stas}} [[Categoria:Cantaire rus]] [[Categoria:Naissença a Sant Petersborg]] [[Categoria:Naissença en 1980]] fdtg90djsna6p9ujiia113uk4fke8jh 0 152335 2502734 2067222 2026-06-14T14:57:57Z ~2026-34984-46 63962 coëréncia lexicala 2502734 wikitext text/x-wiki La '''cosmogonia''' (del [[grèc]] κοσμος, ''mond ordenat'' e γέγονα, ''nàisser'') es una teoria o doctrina qu'estuís l'origina e l'estructura de l'[[Univèrs]] mai sovent del punt de vista [[filosofia|filosofic]] o [[mitologia|mitologic]], al contrari de la [[cosmologia]], qu'o fa d'un punt de vista mai [[sciéncia|scientífic]]. Atal, una cosmogonia es una istòria de cossí se formèt l'univèrs. La [[Cosmogonia (astrofisica)|cosmogonia]] designa tanben una branca precisa de l'[[astrofisica]] qu'estúdia la creacion dels [[còrs celèste|còsses celèstes]]. == Teorias == Dempuèi l'Òme es òme, ensagèt de donar de responsas a la creacion del [[mond]] e de l'[[Univèrs]]. Dins l'antiquitat, los mites ofriguèron un tipe de responsas similar a aquel qu'ara encara nos donan las teorias cientificas, alara qu'aquelas darrièras explican los fachs dins la relacion existissent entre los concèptes cientifics, las culturas arcaïcas los explicavan amb los recits de las relacions dels [[dieu]]s entre eles, recits que coneissèm mejans los mites. En oferissent una vision integrativa del mond, facilitant lo passatge de l'estranh cap a la compreneson, los mites - e los rites que mai sovent los acompanan - permetián la seguretat psicologica dels participants en la cresença collectiva, e a vegada l'elaboracion dels signes d'identitat necessaris per la vida en comunautat. Dins aqueles mites, los dieus representavan las fòrças elementàrias de la natura, almens aquelas que son mai aisidament identificablas e la relacion entre eles derivan l'ensems dels fenomèns naturals que condicionan las nòstras vidas. La majoritat dels mites inclusisson un procés de creacion. Los mites elaborats per las diferentas culturas dempuèi l'antiquitat fins ara ensajan d'explicar l'origina de l'Univèrs e lo començament dels [[temps]], son aqueles mites que nomenam las cosmogonias. Ara los imatges d'aquelas cosmogonias foguèron substituïts en granda partida per las explicacions de la sciéncia (subretot lo [[Big Bang]] e la teoria de l'[[evolucion]]). ==Imatges recurrents en divèrsas culturas== La majoritat dels mites cosmogonics se pòdon divisar en doas grandas tradicions: aquela que simula una naissénça al nivèl cosmic e aquela qu'ensaja de metre en órdre los elements escampihats. La primièra fa nàisser tot çò qu'existís d'un [[uòu]] o grana primièra o ben de l'[[aiga]]. La segonda s'interessa al [[caòs]] e cossí una fòrça o un èsser divin (a la creacion) lo metèt òrdre, separant uns elements dels autres (la lutz de las tenèbras, lo cèl de la tèrra...). Tanben pòt existir de tradicions que mèsclan las doas visions, per que la majoritat de las cosmogonias acceptan de fasas, es a dire, que tot apareis pas d'un sol còp mas seguisson un ordrançament que pòt comprene un començament e d'autres moments d'origina posteriors. Dins aquelas fasas aparéisson d'en primièr los elements, puèi la vida, e fin finala l'èsser uman. De cosmogonias pòdon inclure una explicacion de cossí s'acaba lo mond o d'autres començaments (coma lo mite del [[Deluvi universal]]). == Cosmogonia babiloniana == Los babilonians avián per concepcion un panteon format d'èssers de forma umana, mas amb de poders surumans e immortals. Cadun d'eles, tot essent invisible a l'uèlh uman, regissiá sus una partida especifica del cosmòs, quitament pichona, e la conduire d'en primièr amb de plans fòrça ben estudiats e de leis degudament ordonadas. Cadun èra a carga d'un dels grands regne: lo cèl, la tèrra, la mar e l'aire, o d'un dels màger còrs astrals coma lo solelh, la luna e las planètas, o dins lo domèni terrèstre, d'entitats naturalas coma los rius, los monts e planas, e d'entitatas socialas, coma las ciutats e los païses == Exemples de proposicions cosmogonicas == * La [[Creacion]] dins las divèrsas [[religions]]. * La [[Cosmologia germanica]]. * La [[Cosmologia akan]]. * La [[Mitologia sumeriana]]. * El ''[[Bundahisn]]'' del [[zoroastrisme]]. * L'''[[Ainulindalë]]'', del mond literari de [[John Ronald Reuel Tolkien|J.R.R. Tolkien]]. gkjeskyr0g4f3vbdmu1cblzo43vmml0 2502735 2502734 2026-06-14T14:59:46Z ~2026-34984-46 63962 ortografia 2502735 wikitext text/x-wiki La '''cosmogonia''' (del [[grèc]] κοσμος, ''mond ordenat'' e γέγονα, ''nàisser'') es una teoria o doctrina qu'estuís l'origina e l'estructura de l'[[Univèrs]] mai sovent del punt de vista [[filosofia|filosofic]] o [[mitologia|mitologic]], al contrari de la [[cosmologia]], qu'o fa d'un punt de vista mai [[sciéncia|scientífic]]. Atal, una cosmogonia es una istòria de cossí se formèt l'univèrs. La [[Cosmogonia (astrofisica)|cosmogonia]] designa tanben una branca precisa de l'[[astrofisica]] qu'estúdia la creacion dels [[còrs celèste|còsses celèstes]]. == Teorias == Dempuèi l'Òme es òme, ensagèt de donar de responsas a la creacion del [[mond]] e de l'[[Univèrs]]. Dins l'antiquitat, los mites ofriguèron un tipe de responsas similar a aquel qu'ara encara nos donan las teorias cientificas, alara qu'aquelas darrièras explican los fachs dins la relacion existissent entre los concèptes cientifics, las culturas arcaïcas los explicavan amb los recits de las relacions dels [[dieu]]s entre eles, recits que coneissèm mejans los mites. En ofrissent una vision integrativa del mond, facilitant lo passatge de l'estranh cap a la compreneson, los mites - e los rites que mai sovent los acompanan - permetián la seguretat psicologica dels participants en la cresença collectiva, e a vegada l'elaboracion dels signes d'identitat necessaris per la vida en comunautat. Dins aqueles mites, los dieus representavan las fòrças elementàrias de la natura, almens aquelas que son mai aisidament identificablas e la relacion entre eles derivan l'ensems dels fenomèns naturals que condicionan las nòstras vidas. La majoritat dels mites inclusisson un procés de creacion. Los mites elaborats per las diferentas culturas dempuèi l'antiquitat fins ara ensajan d'explicar l'origina de l'Univèrs e lo començament dels [[temps]], son aqueles mites que nomenam las cosmogonias. Ara los imatges d'aquelas cosmogonias foguèron substituïts en granda partida per las explicacions de la sciéncia (subretot lo [[Big Bang]] e la teoria de l'[[evolucion]]). ==Imatges recurrents en divèrsas culturas== La majoritat dels mites cosmogonics se pòdon divisar en doas grandas tradicions: aquela que simula una naissénça al nivèl cosmic e aquela qu'ensaja de metre en órdre los elements escampihats. La primièra fa nàisser tot çò qu'existís d'un [[uòu]] o grana primièra o ben de l'[[aiga]]. La segonda s'interessa al [[caòs]] e cossí una fòrça o un èsser divin (a la creacion) lo metèt òrdre, separant uns elements dels autres (la lutz de las tenèbras, lo cèl de la tèrra...). Tanben pòt existir de tradicions que mèsclan las doas visions, per que la majoritat de las cosmogonias acceptan de fasas, es a dire, que tot apareis pas d'un sol còp mas seguisson un ordrançament que pòt comprene un començament e d'autres moments d'origina posteriors. Dins aquelas fasas aparéisson d'en primièr los elements, puèi la vida, e fin finala l'èsser uman. De cosmogonias pòdon inclure una explicacion de cossí s'acaba lo mond o d'autres començaments (coma lo mite del [[Deluvi universal]]). == Cosmogonia babiloniana == Los babilonians avián per concepcion un panteon format d'èssers de forma umana, mas amb de poders surumans e immortals. Cadun d'eles, tot essent invisible a l'uèlh uman, regissiá sus una partida especifica del cosmòs, quitament pichona, e la conduire d'en primièr amb de plans fòrça ben estudiats e de leis degudament ordonadas. Cadun èra a carga d'un dels grands regne: lo cèl, la tèrra, la mar e l'aire, o d'un dels màger còrs astrals coma lo solelh, la luna e las planètas, o dins lo domèni terrèstre, d'entitats naturalas coma los rius, los monts e planas, e d'entitatas socialas, coma las ciutats e los païses == Exemples de proposicions cosmogonicas == * La [[Creacion]] dins las divèrsas [[religions]]. * La [[Cosmologia germanica]]. * La [[Cosmologia akan]]. * La [[Mitologia sumeriana]]. * El ''[[Bundahisn]]'' del [[zoroastrisme]]. * L'''[[Ainulindalë]]'', del mond literari de [[John Ronald Reuel Tolkien|J.R.R. Tolkien]]. 9fhxii0vlky3ocefs99xkv7s63tnfcz 2502737 2502735 2026-06-14T15:01:22Z ~2026-34984-46 63962 ortografia 2502737 wikitext text/x-wiki La '''cosmogonia''' (del [[grèc]] κοσμος, ''mond ordenat'' e γέγονα, ''nàisser'') es una teoria o doctrina qu'estuís l'origina e l'estructura de l'[[Univèrs]] mai sovent del punt de vista [[filosofia|filosofic]] o [[mitologia|mitologic]], al contrari de la [[cosmologia]], qu'o fa d'un punt de vista mai [[sciéncia|scientífic]]. Atal, una cosmogonia es una istòria de cossí se formèt l'univèrs. La [[Cosmogonia (astrofisica)|cosmogonia]] designa tanben una branca precisa de l'[[astrofisica]] qu'estúdia la creacion dels [[còrs celèste|còsses celèstes]]. == Teorias == Dempuèi l'Òme es òme, ensagèt de donar de responsas a la creacion del [[mond]] e de l'[[Univèrs]]. Dins l'antiquitat, los mites ofriguèron un tipe de responsas similar a aquel qu'ara encara nos donan las teorias scientificas, alara qu'aquelas darrièras explican los fachs dins la relacion existissent entre los concèptes scientifics, las culturas arcaïcas los explicavan amb los recits de las relacions dels [[dieu]]s entre eles, recits que coneissèm mejans los mites. En ofrissent una vision integrativa del mond, facilitant lo passatge de l'estranh cap a la compreneson, los mites - e los rites que mai sovent los acompanan - permetián la seguretat psicologica dels participants en la cresença collectiva, e a vegada l'elaboracion dels signes d'identitat necessaris per la vida en comunautat. Dins aqueles mites, los dieus representavan las fòrças elementàrias de la natura, almens aquelas que son mai aisidament identificablas e la relacion entre eles derivan l'ensems dels fenomèns naturals que condicionan las nòstras vidas. La majoritat dels mites inclusisson un procés de creacion. Los mites elaborats per las diferentas culturas dempuèi l'antiquitat fins ara ensajan d'explicar l'origina de l'Univèrs e lo començament dels [[temps]], son aqueles mites que nomenam las cosmogonias. Ara los imatges d'aquelas cosmogonias foguèron substituïts en granda partida per las explicacions de la sciéncia (subretot lo [[Big Bang]] e la teoria de l'[[evolucion]]). ==Imatges recurrents en divèrsas culturas== La majoritat dels mites cosmogonics se pòdon divisar en doas grandas tradicions: aquela que simula una naissénça al nivèl cosmic e aquela qu'ensaja de metre en órdre los elements escampihats. La primièra fa nàisser tot çò qu'existís d'un [[uòu]] o grana primièra o ben de l'[[aiga]]. La segonda s'interessa al [[caòs]] e cossí una fòrça o un èsser divin (a la creacion) lo metèt òrdre, separant uns elements dels autres (la lutz de las tenèbras, lo cèl de la tèrra...). Tanben pòt existir de tradicions que mèsclan las doas visions, per que la majoritat de las cosmogonias acceptan de fasas, es a dire, que tot apareis pas d'un sol còp mas seguisson un ordrançament que pòt comprene un començament e d'autres moments d'origina posteriors. Dins aquelas fasas aparéisson d'en primièr los elements, puèi la vida, e fin finala l'èsser uman. De cosmogonias pòdon inclure una explicacion de cossí s'acaba lo mond o d'autres començaments (coma lo mite del [[Deluvi universal]]). == Cosmogonia babiloniana == Los babilonians avián per concepcion un panteon format d'èssers de forma umana, mas amb de poders surumans e immortals. Cadun d'eles, tot essent invisible a l'uèlh uman, regissiá sus una partida especifica del cosmòs, quitament pichona, e la conduire d'en primièr amb de plans fòrça ben estudiats e de leis degudament ordonadas. Cadun èra a carga d'un dels grands regne: lo cèl, la tèrra, la mar e l'aire, o d'un dels màger còrs astrals coma lo solelh, la luna e las planètas, o dins lo domèni terrèstre, d'entitats naturalas coma los rius, los monts e planas, e d'entitatas socialas, coma las ciutats e los païses == Exemples de proposicions cosmogonicas == * La [[Creacion]] dins las divèrsas [[religions]]. * La [[Cosmologia germanica]]. * La [[Cosmologia akan]]. * La [[Mitologia sumeriana]]. * El ''[[Bundahisn]]'' del [[zoroastrisme]]. * L'''[[Ainulindalë]]'', del mond literari de [[John Ronald Reuel Tolkien|J.R.R. Tolkien]]. 3swbo7jn689x7cg5lq8bxksba3f9j1c 0 169262 2502787 2498578 2026-06-15T02:04:01Z Mistico Dois 45295 2502787 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom =David Hockney | imatge = David Hockney 2017 at Flash Expo.jpg | talha_imatge = 250px | legenda = David Hockney (2017) | nom_de_naissença = | data_de_naissença = 9 de julhet de 1937 | luòc_de_naissença =Bradford | data_de_decès = | luòc_de_decès = | nacionalitat =Anglesa | activitats =Pintra, gravador, fotograf | formacion =Bradford College<br/>Royal College of Art | mèstre = Frank Lisle | escolans = | movement =Pop art, iperrealisme | òbras =''[[A Bigger Splash]]''<br/>''The Arrival of Spring in Woldgate'' | mecènas = | influenciat_per =[[Pablo Picasso]], [[Francis Bacon]] | influéncia_de = | recompensas = }} '''David Hockney''', nascut lo [[9 de julhet]] de [[1937]] a [[Bradford]] al [[Reialme Unit]], es un [[Pintura|pintre]] retrachista e païsagista, dessenhaire, gravador, decorator, [[fotograf]] e teorician de l'art britanic. Viu e trabalha entre lo [[Yorkshire]], sa província natala, e [[Kensington (Londres)|Kensington]] a [[Londres]]. Es una figura màger del movement [[pop art]] de las annadas 1960 e de l'iperrealisme, e un dels pintres britanics mai influents del sègle XX. Utilizant de colors aciduladas e atrasentas, David Hockney pench de retrachs e de païsatges ont se mesclan pintura e fotografia. Avent vecut una granda partida de sa vida en [[Califòrnia]] a [[Los Angeles]], ten un talhièr sul ''Santa Monica Boulevard'' ont son servadas sos archius. == Biografia == David Hockney nasquèt dins una familha modèsta, quatren enfant d'una frairia de cinc. S'interessa a l'art plan jove e s'inscriu a l'escòla d'art de [[Bradford]] a l'edat de 11 ans. Son paire, qu'aviá fach una escòla d'art abans de renonciar a sa passion, aviá estat un [[objector de consciéncia]] pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]. David Hockney refusa el de far son servici militar de 1957 a 1959. Sa maire es [[Glèisa Catolica Romana|catolica]]<ref name="VF">Éric Dahan, « La fureur de peindre », ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Vanity_Fair_(magazine) Vanity Fair]'' n°47, juillet 2017, pages 60-65 et 105.</ref>. Estudia a ''[[Royal College of Art]]'' de Londres, ont encontra [[Allen Jones]], [[Patrick Caulfield]] e ne sortís diplomat en [[1962]]. Comença sa carrièra de pintre e fa un primièr viatage en [[Egipte]] coma [[dessenhaire de premsa]] pel ''[[Sunday Times (Reialme Unit)|Sunday Times]]''. En 1964, descobrís la [[Califòrnia]], los [[Polaroid|instantanèus]] de [[Polaroid Corporation|Polaroids]], la [[pintura acrilica]], las bèlas vilàs e lors piscinas que venon un motiu utilizat dins fòrça de sas òbras. I encontra Peter Schlesinger que ve son amant. Viu alara als EUA fins a 1968. Lo 15 novembre de 2018, una tela de l'artista, ''« Portrait of an Artist (Pool with two figures) »'', foguèt adjudicada 90,3 milions de dolars a l'enquant per Christie’s a Nòca York, venent un recòrd per un artiste vivent passant [[Jeff Koons]]<ref>« <cite style="font-style:normal;">Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant</cite> », ''Le Monde.fr'', <span class="error">[//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Article <nowiki>{{Article}}</nowiki>] : paramètre « <code>date</code> » manquant</span> <small style="line-height:1em;">([https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html lire en ligne])</small>{{Article|langue=fr-FR|titre=Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant|périodique=Le Monde.fr|lire en ligne=https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html|consulté le=2018-11-16}}</ref>. === París === [[Fichièr:Painted_Bollard,_Winchester_01.jpg|vinheta|Postelet de la vila de [[Winchester (Angleterre)|Winchester]] pench dins l'estil de ''A Bigger Splash''.]] A l'escart dels corrents mai avantgardistas, David Hockney practica un art figuratiu gaireben [[Expressionisme|expressionista]] ont se mesclan retrachs, fotografias e vidèos. En 1963, annada ont expausa a la [[Biennala de París]], sas òbras venon mai autonòmas e autobiograficas. Pench d'autoretrachs, los retrachs de sos parents, d'amics, de serias de scènas d'interior, de mainats jos la docha, de piscinas, d'animals de fusta, de viatges. Encontra [[Andy Warhol]] a [[Nòva York]] en 1963. Warhol lo visitèt mai tard a [[Los Angeles]] que li auriá suggerit de far sa seria de piscinas. Omosexual revendicat, frequenta de bars gays. Enseinha lo dessenh a l'universitat de l'Iowa, a l'universitat del Colorado a Boulder puèi, en 1966, a l'universitat de Califòrnia a Los Angeles. David Hockney torna viure a Londres en 1968 per amor per Peter Schlesinger, al moment del ''[[Swinging London]]''. [[Cecil Beaton]], [[Rudolf Nureiev|Rudolf Noreiev]] o encara [[John Gielgud]] venon pausar dins son apartament. S'illustra a las presentacions de las colleccions del cordurièr [[Ossie Clark]], que n'es amant. Per la revista ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'': « Per manca de la notorietat de Dalí o de Picasso, David Hockney s'impausa, al començament de las annadas 1970, coma una figura majora de la boèmia artistica internacionala e d'una cèrta aristocracia desvianta de las arts e letras, al mèsme títol que William Burroughs, Andy Warhol e Francis Bacon », a una epòca ont « nombre de creators contunhan de tustar los prejutjats morals de la borgesiá dins aquèsta èra de contestacion generalizada ».<span></span>S'installa enseguida a París, e i viu, En 1973, [[Jack Hazan]] realiza un documentari ficcion que li es consacrat titulat ''[[A Bigger Splash (film, 1973)|A Bigger Splash]]'' que fa sa notorietat internacionala naissenta (lo film es premiat al [[Festenal internacional del film de Locarno]]) e fa resson a la pintura ''{{Lang|en|A Bigger Splash}}'' que presenta las piscinas californianas dins las vilas luxuosas. En 1974, lo musèu dels arts decoratius de París li organisa una primièra retrospectiva. En 1977, pausa nud amb lo pintre [[Ron Kitaj]] en tampa de ''The New Review''. [[Fichièr:BMW_Art_Car_no._14,_850CSi_David_Hockney_(1995).jpg|vinheta|BMW 850 CSi al ''BMW Art car'' (1995).]] David Hockney torna viure e trabalhar a Los Angeles en 1978, quand venguèt gairebe sord a l'edat de quaranta ans. === Reconeissença internacionala === En 1999, a París, lo musèu del centre Jòrdi Pompidor presenta una retrospectiva de son òbra suls païsatges, titulada<span></span>: ''ESPACE / PAYSAGE''. S'i vei las questions pausadas e las responsas que David Hockney dona, dempuèi las annadas seissanta, a la representacion dels païsatges amb d'autres mejans que la perspectiva lineària. En 2003, pausa pel pintre [[Lucian Freud]]. === Retorn en Anglatèrra === David Hockney torna en Anglatèrra en 2005 e viu dins l'Èst del [[Yorkshire]], la contrada de son enfança. Dins un vast talhièr, penh de païsatges de fòrça grands formats. D'en primièr d'[[Aquarella|aquarellas]] que presenta dins un sol quadre que conten 36 aquarellas, per mostrar l'ambiéncia generala dels sites. Enseguida expausa a [[Venice]], en Califòrnia en 2007, sas pinturas de grands formats que son sovent compausadas de diferentas telas. Sas pinturas an pas qu'un sol punt de vista coma un aparelh fotografic, mas mai d'un, l'uèlh uman dona fòrça mai d'informacions qu'una lentilha fotografica. Es ara son mejan de mostrar un païsatge lisible amb de punts de vista diferents, per permetre al « regardaire » de dintrar dins lo païsatge pel sentir coma lo pintre. S'interessa tanben a las [[Pintura numerica|òbras numericas]]. En 2010 expausa a París, a la [[fondacion Pierre Bergé - Yves Saint-Laurent]], sas òbras realizadas sus [[iPhone]] e [[iPad]], tanben plaça tanben la possibilitat suls logicials de tornar difusar lo procediment creatiu, declarant<span></span>: « La sola experiéncia semblabla es aquesta ont se vei Picasso dessenhar sus de veire per un film » <ref>{{Ligam web}}</ref> (en referéncia al film ''Lo Mistèri Picasso'' d'[[Henri-Georges Clouzot]])<ref>Sylvie Veran, [https://web.archive.org/web/20150731221301/http://teleobs.nouvelobs.com/actualites/20150305.OBS3952/pablo-le-magnifique.html « Pablo le magnifique »], ''TéléObs'', 5 mars 2015</ref>{{,}}<ref group="Note">Ce processus existe en fait au moins depuis le début du [//fr.wikipedia.org/wiki/Dessin_anim%C3%A9 dessin animé], (à vérifier : [//fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Reynaud Émile Reynaud], [//fr.wikipedia.org/wiki/Ann%C3%A9es_1890 années 1890]), [//fr.wikipedia.org/wiki/Winsor_McCay Winsor McCay] l'utilise en 1911({{Ligam web}}), et est également très populaire dans le numérique depuis [//fr.wikipedia.org/wiki/2001 2001], avec OekakiBBS, sur internet avec l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Oekaki oekaki] ({{Ja}}『ネットランナー』 2001年12月号 ソフトバンク・パブリッシング 2001年12月1日 「ポスト2ちゃんねるを探せ！」内 p.50), et dans les années 80 avec le logiciel [//fr.wikipedia.org/wiki/Piktor Piktor] de [//fr.wikipedia.org/wiki/SIMIV Thomson] utilisant un [//fr.wikipedia.org/wiki/Crayon_optique crayon optique] sur les micro-ordinateurs [//fr.wikipedia.org/wiki/TO7 TO7] et [//fr.wikipedia.org/wiki/MO5 MO5] ou bien les nombreux [//fr.wikipedia.org/wiki/Vid%C3%A9ographie vidéographies] présent sur des sites de diffusion vidéo ([//fr.wikipedia.org/wiki/YouTube YouTube], [//fr.wikipedia.org/wiki/Dailymotion Dailymotion],…) à titre éducatif<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[//fr.wikipedia.org/wiki/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire [réf.&nbsp;<nowiki>nécessaire]</nowiki>]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] . On peut également citer la série d'émission de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Office_de_radiodiffusion_t%C3%A9l%C3%A9vision_fran%C3%A7aise ORTF] « ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Tac_au_tac Tac au tac]'' » dans les années 60 à 70 qui invitait différent grands dessinateurs de [//fr.wikipedia.org/wiki/Bande_dessin%C3%A9e bande dessinée] à créer des œuvres en commun selon différentes contraintes{{Ligam web}}.</ref> Lo 2 de genièr de 2012, foguèt nomenat per la reina d’Angletèrra [[Elisabèt II del Reialme Unit|elisabèt II]], membre de l’òrdre del Meriti britanic. Una granda mòstra se dobriguèt lo 23 de genièr de 2012 a la ''Royal Academy'' de Londres, ''« A Bigger Picture »'' que mòstra de grandas òbras sul tèma del païsatge anglés. Son subretot de fòrça grands formats mas mòstra tanben d'òbras realizadas sus un iPad qu'utuliza coma un quasernet de croquís amb de possibilitats mai espandidas. Mai susprenenta, la percepcion d'un païsatge per 18 camèras plaçadas a diferents punts de vista. Contunha son exploracion de la reproduccion dels païsatges, començada fan un cinquantenat d'annadas, sens se contrénher a la perspective. Es lo cas per sa tela « ''Cadièiras longas ''» inspirada d'una vision de l'artista francesa Ludivine Thiry. Multiplica los punts de vista sus un assemblatge de diferentas telas e pensa que la pintura es sola a poder donar aquesta lectura d'un païsatge. L'exposicion durèt fins al 9 d'abril de 2012 a Londres, puèi foguèt installada al musèu Guggenheim de [[Bilbau]] per l'estiu de 2012, e contunhèt al musèu Ludwig a [[Colonha]] en [[Alemanha]] del 27 d'octobre de 2012 al 3 de febrièr de 2013. En març de 2013, son assistant Dominic Elliott morís accidentelament dins son ostal après una fèsta<ref>[https://web.archive.org/web/20160418010959/http://fr.blouinartinfo.com/news/story/952418/deces-accidentel-dun-assistant-de-david-hockney], sur ''fr.blouinartinfo.com''</ref>. En 2017, lo Centre Pompidor en collaboracion amb la ''Tate Britain'' de Londres e lo ''Metropolitan Museum de Nòva York'' presenta la mai complèta mòstra retrospectiva consacrada a l’òbra de David Hockney. == Vida privada == Omosexual alara qu'aquò èra encara, quand èra jove, castigat de preson al Reialme Unit, es sostengut per sos parents. Pench diferentas òbras fasent referéncia a l'omosexualitat coma ''We Two Boys Together Clinging'' (1961), ''Cleaning Teeth, Early Evening'' (1962), que mòstra dos òmes fasent un 69, o encara ''Domestic Scene, Los Angeles'' (1963), representant dos mainats se dochant ensemble. Nosa una relacion amb Peter Schlesinger, que siá professionala qu'amorosa. Foguèt tanben l'amant d'[[Ossie Clark]]. Sas doas autras relctions amorosas importantas son Gregory Evans e John Fitzherbert. Al respècte del maridatge, declara<span></span>: « Ai sempre pensat que me maridarai pas jamai qu'èra gay. Lo mond d'abans lo maridatge gay èra tan diferent. Mon sol regret es de pas aver agut d'enfants. Auriái estat un bon paire?  De segur non, qu'ai sempre plaçat lo trabalh abans tota causa ». Prenguèt mai d'un còp posicion pels drechs LGBT. A la mitat de las annadas 2000, visquèt temporàriament a [[Bridlington]] (Reialme Unit) mas demora mai sovent dempuèi 1979 dins un ostal hollywoodian qu'aviá estat aqueste de l'actor [[Anthony Perkins]]. Venguèt sord en 1978 a 40 ans d'edat. == Pintura e fotografia == En 1970, Hockney crea pel primièr còp çò que nomena los ''Joiners'' es a dire de fotografias assembladas « en jonchura ». Pren en fotografia una scèna jos diferents angles puèi plaça las fotografias las unas a costat de las autras per tornar crear un imatge. Aquesta citacion de David Hockney dins son libre ''David Hockney, Cameraworks,'' nos ajuda a comprene sas motivacions, al subjècte de la realizacion de sos ''Joiners<span></span>'': «Après un cèrt temps, me soi crompat un melhor aparelh fotografic e ai assajat d’utilizar un objectiu grand angle que voliái prene de salas entièras o tot un personatge de pè. Mas detestèri las fotografia qu’ai obtengudas. Pareissián extrèmament irrealas. Descrivián quicòm que se vei de fach jamai. Aquestas linhas se corbavan coma jamai lo fan quand s'agach lo mond. De fach èra aquesta falsificacion<span></span>: nòstre uèi vei jamai tant en una sola ulhada. Es pas verasemblable. (…) Ai remarcat qu'aquestes ''Joiners ''avián mai de preséncia que las fotografias ordinàrias. Amb cinc fotografias, per exemple, sèm obligat de gaitar cinc còps. » Atal, coma l’explica Hockney, nòstre uèlh pren pas d’un còp l’imatge entièra. Sèm obligat de regardar mai d'un còp la causa per enseguida formar un imatge dins nòstre esperit. Los ''Joiners'' tornan crear lo procediment de percepcion<span></span>: l’imatge complèt repausa sul collatge de diferents imatjòts que nòtre uèlh sasís puèi rejonh. Aqueste imatge mental repausa alara sus nòstra capacitat a nos remembrar çò qu’avèm vist de per abans. Hockney donc s'interssèt fòrça al foncionament de la memòria e remarquèt qu'es ela que jòga un ròtle verai dins la percepcion del mond. Mai, la percepcion cubista del mond l’interessèt fòrça que lo cubisme ten a representar un objècte jos diferents punts de vista. aquestes fotocollatges realizats mejans un polaroid s’inspiran del movement cubista qu'assamblan diferents punts de vista al sen d’un mèsme imatge coma se pòt lo veire dins son òbra ''Don + Christopher, Los Angeles, 6th March 1982''. Aquò rebat sa volontat de crear un imatge tala que l'espectator la vei e non tala que la fotografia la representa coma lo mòstra la citacion de Alain Sayag dins lo catalòg d’exposicion ''David Hockney, photographe'' : « Las darrièras òbras al Polaroïd foguèron l'escasença de menar son experiéncia fotografica al delà de sa practica quotidiana per ne far lo quite objècte de sa recerca, nos fasent far lo saut d’una vision monoculara del monda un agach subjectiu » Enseguida, en mai de 1982, Hockney crompa un aparelh fotografic classic que vòl renonciar als collatges que forman un quadrilhatge a causa dels encastres blancs de las fotografias polaroïd. Alara, ten crear d'imatges que son pas limitadas per un encastre coma lo dich dins l’article « Entreten amb David Hockney » de Partick Mauriès publicat dins lo jornal ''Libération'': « Çò que me faguèt descobrir la fotografia, es que sèm limitats pas que pel cèl e per nòstres pès, jamai suls costats. » Lo fotocollatge de sa maire nomenat ''My Mother, Bolton Abbey, Yorkshire, Nov. 1982'' illustra plan aquesta citacion que l'encastre dispareguèt totalament e son imatge es limitat pels pès de l’artista en bas e pel cèl. Los costats forman pas una linha verticala çò que mòstra plan que la vista suls costats es illimitada. Atal, quitament se Hockney se mesfisa de la fotografia, se'n servís per crear d'òbras inedichas e es important de signalar que l’utiliza tanben coma modèl per realizar sas peinturas. Pench per exemple ''A closer Grand Canyon'' a partir de centenats de presas de vistas descaladas las unas al respècte de las autras. Pausa sus la tela una prima sisa de pintura plaçada en aplats que dona una impression pròche de la fotografia. En 1986, comença una òbra de granda espandiment qu'espeliguèt pas qu'en 1998. Es lo « Bigger Grand Canyon ». Comença per un assemblatge de 60 fotografias lo collatge <abbr>N^o</abbr> 2, que la talha es de 113 × 322 cm de long. Enseguida torna prene aquestas vista sus tres bendas de papièr per los dessenhar amb de fusanhs e de gradons. Lo dessenh fa los racòrds necessaris de totas aquestas fotografias. Comença alara unes detalhs d'aqueste ''Grand Canyon'', de 6 panèls, a la talha del quadre definitiu. La pintura finala se farà en 1998 amb 60 telas assembladas (5 × 12 cm en longor cadunas) e mesura 7,40 m de long<ref>ESPACE/PAYSAGE catalogue de l'exposition à Beaubourg en 1999, éditions du Centre Georges Pompidou, Paris</ref>. == La tèsi Hockney-Falco == En 2001, publica un assag: ''Sabers secrèts, las tecnicas perdudas dels Mèstres ancians''<ref>Édition originale en anglais : ''SECRET KNOWLEDGE'', Thames and Hudson, Londres, 2001</ref>. Msòtra pels tèxtes e los imatges, l'utilizacion d'aparelhs d'optica, per fòrça pintras dempuèi lo sègle XV. En 2006, complèta aqueste obratge per una novèla edicion. Aquesta demonstracion plan detalhada e escolara faguèt reagir e debatre de fòrça pintres e istorians d'art qu'aplica la coneissença istorica. Es en afichant sus la paret de son talhièr de fotocopias en colors de pinturas d’abans la [[Renaissença]] fins ara, que vejèt de diferéncias notablas, a partir de cèrtas epòcas. Mentretant, los dessenhs de teissuts plegats venon perfièchs, los rebats de las armaduras son coma de fotografias, los personatges que tenon una copa a la man per beure son gaireben sembre esquerrièrs. L’utilizacion de [[Miralh|miralhs]] es probabla. [[Jan van Eyck]] sus sa tela « ''Los esposes Arnolfini'' » mòstra un miralh convèxe representant çò que veson los personatges que nos fan fàcia, que se poiriá pas veire senon. Mai tard de pintres, coma [[Canaletto]], amagavan pas d’utilizar la « camera oscura », d’autres utilizèron de jòcs de miralhs o de miralhs concaus que projectavan l’imatge sus la tela a pénher. Sas demonstracions son pivelantas, coma aquestas que realizèt a [[Florença]] amb sos assistents per reproduire la celèbra tauleta de [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]]<ref>Philippe Comar - La perspective en jeu – <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;32 – 33 - coll. Découvertes - Éditions Gallimard</ref> que se coneis pas que de descriptions de postum. A l'ora que lo solelh enlusís lo Baptistèri devant lo Duomo, installèt un miralh concau a l’ombre del porgue que reproduisiá de biais fidèl l’imatge du baptistèri sus un carton blanc plaçat davant el. Coma lo quita Brunelleschi l’aviáplan benlèu fach, utilizant un miralh per illustrar l’invencion de la perspectiva. == Òbras == [[Fichièr:David_Hockney,_RA_London,_2012-02.jpg|vinheta|300x300px|''The Arrival of Spring in Woldgate'' mòstra « A Bigger Picture » a la Royal Academy en 2012 (la pintura es en naut a esquèrra).]] * 1962 : ** ''The First Marriage (A Marriage of Styles I)'', a la Tate Gallery de [[Londres]]. ** ''Man in a Museum (or you are in the wrong movie)''. * 1963 : ''Two Men in a Shower'', colleccion privada. * 1964 : ''Man Taking Shower in Beverly Hills'', a la Tate Gallery de Londres. * 1966 : ''Sunbather / Bain de soleil''<ref>''L'Art du 20e siècle. Museum Ludwig Cologne'', Cologne, Taschen, 1996, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;280-281.</ref>, au musèu Ludwig de [[Colonha]]. * 1967 : ''A Bigger Splash'', a la Tate Britain de Londres. * 1977 : ''My Parents'', a la Tate Britain de Londres. * 1985 : ''Une chaise, Jardin du Luxembourg'', 110,5 × 80 cm, fotocollatge, David Hockney espace/paysage, al Centre Jòrdi Pompidor, a [[París]], colleccion David Hockney. * 1986 : ''Pearblossom Highway'', 119 × 163 cm, montatge fotografic, J. Paul Getty Museum de [[Los Angeles]] * 1998 : '' A Bigger Grand Canyon'', 207 × 742 cm<ref>David Hockney ESPACE / PAYSAGE, musée Beaubourg à Paris</ref>, colleccion de l'autor. * 2011-2012 : '' The Arrival of Spring in Woldgate'', una seria d'un cinquantenat de dessenhs sus iPad expausats al Whitney Museum of American Art, al musèu Ludwig de Colonha e a la Royal Academy of Arts de Londres. == Prèmis == * 1967, Prèmi John Moores, per sa pintura ''Peter getting out of the pool de Nick'' * 1983, Prèmi Shakespeare * 1984, Prèmi Kodak de libre de fotografias per ''Cameraworks'' * 1997, Prèmi cultural de la Societat alemanda de fotografia == Onors == * Membre de la Royal Academy (RA - 1991)<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20121006091714/http://royalacademy.org.uk/academicians/painters/david-hockney-ra,179,AR.html Fiche sur le site de la Royal Academy of Arts].</ref> * Membre de l'òrdre dels companhs d'onor (CH) en 1997 * Membre de l'òrdre del Meriti britanic en 2012 == Publicacions == * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Picasso</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-026-6</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Une éducation artistique</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-028-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2006">David Hockney, <cite class="italique">Savoirs secrets</cite>, Éditions du Seuil, <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-02088-519-5</span>)</small></span> (titre original : ''Secret Knowledges : Rediscovering the Los Techniques of the Ols Masters'', 2001) * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2008"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> David Hockney, <cite class="italique" lang="en">True to life, conversations with Lawrence Wechsler</cite>, University of California Press, <time>2008</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-052025-879-2</span>)</small></span> * David Hockney, ''David Hockney, A Bigger Book'', Taschen, 2016. * David Hockney & Martin Gayford, ''Une Histoires des images. De la grotte à l'écran d'ordinateur'', Solar Éditions, 2017. Obratge prefaciat per David Hockney<span></span>: * William Parker (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;David Hockney), <cite class="italique">Dessins de mode : Vogue</cite>, Paris, Thames & Hudson, <time>2010</time>, 240&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-87811-359-4</span>)</small> == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Annèxes == === Bibliografia === * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' (http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne * <span class="ouvrage" id="Alfred_Pacquement2017"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Alfred Pacquement, <cite class="italique" lang="en">The Yosemite Suite</cite>, Galerie Lelong, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-130-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2017">Jean Frémon, <cite class="italique">David Hockney à l'atelier</cite>, L'échoppe, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-84068-286-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Philippe_Dagen2015"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Philippe Dagen, <cite class="italique" lang="en">The Arrival of Spring in Woldgate</cite>, Galerie Lelong, <time>2015</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-118-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2001"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Jean Frémon, <cite class="italique" lang="en">Close and far</cite>, Galerie Lelong, <time>2001</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-053-2</span>)</small></span> * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' ([http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne]) * <span class="ouvrage" id="Didier_Ottinger_dir.2017">Didier Ottinger dir., <cite class="italique">David Hockney</cite>, Paris, Editions du Centre Pompidou, <time>2017</time>, 320&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782844267795</span>)</small></span> * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * Patrick Mauriès,  Entretien avec David Hockney, ''Libération'', 9 août 1982 * Alain Sayag (dir.)'', David Hockney, photographe,'' cat. expo.'','' Paris, Éditions du Centre Pompidou/Éditions Herscher, 1982. === Documents vidèos === * Jack Hazan, ''A Bigger Splah'', documentari presentat al festenal de Canas 1974 e sortit en 1975. === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{En}} [http://www.davidhockney.com Site de David Hockney] * {{En}} [http://davidhockney.online.fr/index.htm ''David Hockney Online''] * {{En}} [http://www.hockneypictures.com ''Hockney Pictures''] * {{De}} [http://dreher.netzliteratur.net/8_KonzeptuelleAspekte_Hockney.pdf Thomas Dreher: David Hockney - Fotocollagen] in ''das kunstwerk'', mars 1989 ({{n°|1}}/XLII), <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;95. Photocollages de 1982/83. {{ORDENA:Hockney, David}} [[Categoria:Fotograf britanic]] [[Categoria:Naissença en 1937]] 7fihi9bxymibqbpjnffw4y6iq8ggcue 2502788 2502787 2026-06-15T02:06:32Z Mistico Dois 45295 2502788 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom =David Hockney | imatge = David Hockney 2017 at Flash Expo.jpg | talha_imatge = 250px | legenda = David Hockney (2017) | nom_de_naissença = | data_de_naissença = 9 de julhet de 1937 | luòc_de_naissença = Bradford | data_de_decès = 11 de Junh de 2026 | luòc_de_decès = Londres | nacionalitat = Anglesa | activitats = Pintra, gravador, fotograf | formacion = Bradford College<br/>Royal College of Art | mèstre = Frank Lisle | escolans = | movement = Pop art, iperrealisme | òbras =''[[A Bigger Splash]]''<br/>''The Arrival of Spring in Woldgate'' | mecènas = | influenciat_per = [[Pablo Picasso]], [[Francis Bacon]] | influéncia_de = | recompensas = }} '''David Hockney''' ([[9 de julhet]] de [[1937]], [[Bradford]] - [[11 de Junh]] de [[2026]], [[Londres]]) foguèt un [[Pintura|pintre]] retrachista e païsagista, dessenhaire, gravador, decorator, [[fotograf]] e teorician de l'art britanic. Viu e trabalha entre lo [[Yorkshire]], sa província natala, e [[Kensington (Londres)|Kensington]] a [[Londres]]. Era una figura màger del movement [[pop art]] de las annadas 1960 e de l'iperrealisme, e un dels pintres britanics mai influents del sègle XX. Utilizant de colors aciduladas e atrasentas, David Hockney pench de retrachs e de païsatges ont se mesclan pintura e fotografia. Avent vecut una granda partida de sa vida en [[Califòrnia]] a [[Los Angeles]], ten un talhièr sul ''Santa Monica Boulevard'' ont son servadas sos archius. == Biografia == David Hockney nasquèt dins una familha modèsta, quatren enfant d'una frairia de cinc. S'interessa a l'art plan jove e s'inscriu a l'escòla d'art de [[Bradford]] a l'edat de 11 ans. Son paire, qu'aviá fach una escòla d'art abans de renonciar a sa passion, aviá estat un [[objector de consciéncia]] pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]. David Hockney refusa el de far son servici militar de 1957 a 1959. Sa maire es [[Glèisa Catolica Romana|catolica]]<ref name="VF">Éric Dahan, « La fureur de peindre », ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Vanity_Fair_(magazine) Vanity Fair]'' n°47, juillet 2017, pages 60-65 et 105.</ref>. Estudia a ''[[Royal College of Art]]'' de Londres, ont encontra [[Allen Jones]], [[Patrick Caulfield]] e ne sortís diplomat en [[1962]]. Comença sa carrièra de pintre e fa un primièr viatage en [[Egipte]] coma [[dessenhaire de premsa]] pel ''[[Sunday Times (Reialme Unit)|Sunday Times]]''. En 1964, descobrís la [[Califòrnia]], los [[Polaroid|instantanèus]] de [[Polaroid Corporation|Polaroids]], la [[pintura acrilica]], las bèlas vilàs e lors piscinas que venon un motiu utilizat dins fòrça de sas òbras. I encontra Peter Schlesinger que ve son amant. Viu alara als EUA fins a 1968. Lo 15 novembre de 2018, una tela de l'artista, ''« Portrait of an Artist (Pool with two figures) »'', foguèt adjudicada 90,3 milions de dolars a l'enquant per Christie’s a Nòca York, venent un recòrd per un artiste vivent passant [[Jeff Koons]]<ref>« <cite style="font-style:normal;">Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant</cite> », ''Le Monde.fr'', <span class="error">[//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Article <nowiki>{{Article}}</nowiki>] : paramètre « <code>date</code> » manquant</span> <small style="line-height:1em;">([https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html lire en ligne])</small>{{Article|langue=fr-FR|titre=Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant|périodique=Le Monde.fr|lire en ligne=https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html|consulté le=2018-11-16}}</ref>. === París === [[Fichièr:Painted_Bollard,_Winchester_01.jpg|vinheta|Postelet de la vila de [[Winchester (Angleterre)|Winchester]] pench dins l'estil de ''A Bigger Splash''.]] A l'escart dels corrents mai avantgardistas, David Hockney practica un art figuratiu gaireben [[Expressionisme|expressionista]] ont se mesclan retrachs, fotografias e vidèos. En 1963, annada ont expausa a la [[Biennala de París]], sas òbras venon mai autonòmas e autobiograficas. Pench d'autoretrachs, los retrachs de sos parents, d'amics, de serias de scènas d'interior, de mainats jos la docha, de piscinas, d'animals de fusta, de viatges. Encontra [[Andy Warhol]] a [[Nòva York]] en 1963. Warhol lo visitèt mai tard a [[Los Angeles]] que li auriá suggerit de far sa seria de piscinas. Omosexual revendicat, frequenta de bars gays. Enseinha lo dessenh a l'universitat de l'Iowa, a l'universitat del Colorado a Boulder puèi, en 1966, a l'universitat de Califòrnia a Los Angeles. David Hockney torna viure a Londres en 1968 per amor per Peter Schlesinger, al moment del ''[[Swinging London]]''. [[Cecil Beaton]], [[Rudolf Nureiev|Rudolf Noreiev]] o encara [[John Gielgud]] venon pausar dins son apartament. S'illustra a las presentacions de las colleccions del cordurièr [[Ossie Clark]], que n'es amant. Per la revista ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'': « Per manca de la notorietat de Dalí o de Picasso, David Hockney s'impausa, al començament de las annadas 1970, coma una figura majora de la boèmia artistica internacionala e d'una cèrta aristocracia desvianta de las arts e letras, al mèsme títol que William Burroughs, Andy Warhol e Francis Bacon », a una epòca ont « nombre de creators contunhan de tustar los prejutjats morals de la borgesiá dins aquèsta èra de contestacion generalizada ».<span></span>S'installa enseguida a París, e i viu, En 1973, [[Jack Hazan]] realiza un documentari ficcion que li es consacrat titulat ''[[A Bigger Splash (film, 1973)|A Bigger Splash]]'' que fa sa notorietat internacionala naissenta (lo film es premiat al [[Festenal internacional del film de Locarno]]) e fa resson a la pintura ''{{Lang|en|A Bigger Splash}}'' que presenta las piscinas californianas dins las vilas luxuosas. En 1974, lo musèu dels arts decoratius de París li organisa una primièra retrospectiva. En 1977, pausa nud amb lo pintre [[Ron Kitaj]] en tampa de ''The New Review''. [[Fichièr:BMW_Art_Car_no._14,_850CSi_David_Hockney_(1995).jpg|vinheta|BMW 850 CSi al ''BMW Art car'' (1995).]] David Hockney torna viure e trabalhar a Los Angeles en 1978, quand venguèt gairebe sord a l'edat de quaranta ans. === Reconeissença internacionala === En 1999, a París, lo musèu del centre Jòrdi Pompidor presenta una retrospectiva de son òbra suls païsatges, titulada<span></span>: ''ESPACE / PAYSAGE''. S'i vei las questions pausadas e las responsas que David Hockney dona, dempuèi las annadas seissanta, a la representacion dels païsatges amb d'autres mejans que la perspectiva lineària. En 2003, pausa pel pintre [[Lucian Freud]]. === Retorn en Anglatèrra === David Hockney torna en Anglatèrra en 2005 e viu dins l'Èst del [[Yorkshire]], la contrada de son enfança. Dins un vast talhièr, penh de païsatges de fòrça grands formats. D'en primièr d'[[Aquarella|aquarellas]] que presenta dins un sol quadre que conten 36 aquarellas, per mostrar l'ambiéncia generala dels sites. Enseguida expausa a [[Venice]], en Califòrnia en 2007, sas pinturas de grands formats que son sovent compausadas de diferentas telas. Sas pinturas an pas qu'un sol punt de vista coma un aparelh fotografic, mas mai d'un, l'uèlh uman dona fòrça mai d'informacions qu'una lentilha fotografica. Es ara son mejan de mostrar un païsatge lisible amb de punts de vista diferents, per permetre al « regardaire » de dintrar dins lo païsatge pel sentir coma lo pintre. S'interessa tanben a las [[Pintura numerica|òbras numericas]]. En 2010 expausa a París, a la [[fondacion Pierre Bergé - Yves Saint-Laurent]], sas òbras realizadas sus [[iPhone]] e [[iPad]], tanben plaça tanben la possibilitat suls logicials de tornar difusar lo procediment creatiu, declarant<span></span>: « La sola experiéncia semblabla es aquesta ont se vei Picasso dessenhar sus de veire per un film » <ref>{{Ligam web}}</ref> (en referéncia al film ''Lo Mistèri Picasso'' d'[[Henri-Georges Clouzot]])<ref>Sylvie Veran, [https://web.archive.org/web/20150731221301/http://teleobs.nouvelobs.com/actualites/20150305.OBS3952/pablo-le-magnifique.html « Pablo le magnifique »], ''TéléObs'', 5 mars 2015</ref>{{,}}<ref group="Note">Ce processus existe en fait au moins depuis le début du [//fr.wikipedia.org/wiki/Dessin_anim%C3%A9 dessin animé], (à vérifier : [//fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Reynaud Émile Reynaud], [//fr.wikipedia.org/wiki/Ann%C3%A9es_1890 années 1890]), [//fr.wikipedia.org/wiki/Winsor_McCay Winsor McCay] l'utilise en 1911({{Ligam web}}), et est également très populaire dans le numérique depuis [//fr.wikipedia.org/wiki/2001 2001], avec OekakiBBS, sur internet avec l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Oekaki oekaki] ({{Ja}}『ネットランナー』 2001年12月号 ソフトバンク・パブリッシング 2001年12月1日 「ポスト2ちゃんねるを探せ！」内 p.50), et dans les années 80 avec le logiciel [//fr.wikipedia.org/wiki/Piktor Piktor] de [//fr.wikipedia.org/wiki/SIMIV Thomson] utilisant un [//fr.wikipedia.org/wiki/Crayon_optique crayon optique] sur les micro-ordinateurs [//fr.wikipedia.org/wiki/TO7 TO7] et [//fr.wikipedia.org/wiki/MO5 MO5] ou bien les nombreux [//fr.wikipedia.org/wiki/Vid%C3%A9ographie vidéographies] présent sur des sites de diffusion vidéo ([//fr.wikipedia.org/wiki/YouTube YouTube], [//fr.wikipedia.org/wiki/Dailymotion Dailymotion],…) à titre éducatif<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[//fr.wikipedia.org/wiki/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire [réf.&nbsp;<nowiki>nécessaire]</nowiki>]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] . On peut également citer la série d'émission de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Office_de_radiodiffusion_t%C3%A9l%C3%A9vision_fran%C3%A7aise ORTF] « ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Tac_au_tac Tac au tac]'' » dans les années 60 à 70 qui invitait différent grands dessinateurs de [//fr.wikipedia.org/wiki/Bande_dessin%C3%A9e bande dessinée] à créer des œuvres en commun selon différentes contraintes{{Ligam web}}.</ref> Lo 2 de genièr de 2012, foguèt nomenat per la reina d’Angletèrra [[Elisabèt II del Reialme Unit|elisabèt II]], membre de l’òrdre del Meriti britanic. Una granda mòstra se dobriguèt lo 23 de genièr de 2012 a la ''Royal Academy'' de Londres, ''« A Bigger Picture »'' que mòstra de grandas òbras sul tèma del païsatge anglés. Son subretot de fòrça grands formats mas mòstra tanben d'òbras realizadas sus un iPad qu'utuliza coma un quasernet de croquís amb de possibilitats mai espandidas. Mai susprenenta, la percepcion d'un païsatge per 18 camèras plaçadas a diferents punts de vista. Contunha son exploracion de la reproduccion dels païsatges, començada fan un cinquantenat d'annadas, sens se contrénher a la perspective. Es lo cas per sa tela « ''Cadièiras longas ''» inspirada d'una vision de l'artista francesa Ludivine Thiry. Multiplica los punts de vista sus un assemblatge de diferentas telas e pensa que la pintura es sola a poder donar aquesta lectura d'un païsatge. L'exposicion durèt fins al 9 d'abril de 2012 a Londres, puèi foguèt installada al musèu Guggenheim de [[Bilbau]] per l'estiu de 2012, e contunhèt al musèu Ludwig a [[Colonha]] en [[Alemanha]] del 27 d'octobre de 2012 al 3 de febrièr de 2013. En març de 2013, son assistant Dominic Elliott morís accidentelament dins son ostal après una fèsta<ref>[https://web.archive.org/web/20160418010959/http://fr.blouinartinfo.com/news/story/952418/deces-accidentel-dun-assistant-de-david-hockney], sur ''fr.blouinartinfo.com''</ref>. En 2017, lo Centre Pompidor en collaboracion amb la ''Tate Britain'' de Londres e lo ''Metropolitan Museum de Nòva York'' presenta la mai complèta mòstra retrospectiva consacrada a l’òbra de David Hockney. == Vida privada == Omosexual alara qu'aquò èra encara, quand èra jove, castigat de preson al Reialme Unit, es sostengut per sos parents. Pench diferentas òbras fasent referéncia a l'omosexualitat coma ''We Two Boys Together Clinging'' (1961), ''Cleaning Teeth, Early Evening'' (1962), que mòstra dos òmes fasent un 69, o encara ''Domestic Scene, Los Angeles'' (1963), representant dos mainats se dochant ensemble. Nosa una relacion amb Peter Schlesinger, que siá professionala qu'amorosa. Foguèt tanben l'amant d'[[Ossie Clark]]. Sas doas autras relctions amorosas importantas son Gregory Evans e John Fitzherbert. Al respècte del maridatge, declara<span></span>: « Ai sempre pensat que me maridarai pas jamai qu'èra gay. Lo mond d'abans lo maridatge gay èra tan diferent. Mon sol regret es de pas aver agut d'enfants. Auriái estat un bon paire?  De segur non, qu'ai sempre plaçat lo trabalh abans tota causa ». Prenguèt mai d'un còp posicion pels drechs LGBT. A la mitat de las annadas 2000, visquèt temporàriament a [[Bridlington]] (Reialme Unit) mas demora mai sovent dempuèi 1979 dins un ostal hollywoodian qu'aviá estat aqueste de l'actor [[Anthony Perkins]]. Venguèt sord en 1978 a 40 ans d'edat. == Pintura e fotografia == En 1970, Hockney crea pel primièr còp çò que nomena los ''Joiners'' es a dire de fotografias assembladas « en jonchura ». Pren en fotografia una scèna jos diferents angles puèi plaça las fotografias las unas a costat de las autras per tornar crear un imatge. Aquesta citacion de David Hockney dins son libre ''David Hockney, Cameraworks,'' nos ajuda a comprene sas motivacions, al subjècte de la realizacion de sos ''Joiners<span></span>'': «Après un cèrt temps, me soi crompat un melhor aparelh fotografic e ai assajat d’utilizar un objectiu grand angle que voliái prene de salas entièras o tot un personatge de pè. Mas detestèri las fotografia qu’ai obtengudas. Pareissián extrèmament irrealas. Descrivián quicòm que se vei de fach jamai. Aquestas linhas se corbavan coma jamai lo fan quand s'agach lo mond. De fach èra aquesta falsificacion<span></span>: nòstre uèi vei jamai tant en una sola ulhada. Es pas verasemblable. (…) Ai remarcat qu'aquestes ''Joiners ''avián mai de preséncia que las fotografias ordinàrias. Amb cinc fotografias, per exemple, sèm obligat de gaitar cinc còps. » Atal, coma l’explica Hockney, nòstre uèlh pren pas d’un còp l’imatge entièra. Sèm obligat de regardar mai d'un còp la causa per enseguida formar un imatge dins nòstre esperit. Los ''Joiners'' tornan crear lo procediment de percepcion<span></span>: l’imatge complèt repausa sul collatge de diferents imatjòts que nòtre uèlh sasís puèi rejonh. Aqueste imatge mental repausa alara sus nòstra capacitat a nos remembrar çò qu’avèm vist de per abans. Hockney donc s'interssèt fòrça al foncionament de la memòria e remarquèt qu'es ela que jòga un ròtle verai dins la percepcion del mond. Mai, la percepcion cubista del mond l’interessèt fòrça que lo cubisme ten a representar un objècte jos diferents punts de vista. aquestes fotocollatges realizats mejans un polaroid s’inspiran del movement cubista qu'assamblan diferents punts de vista al sen d’un mèsme imatge coma se pòt lo veire dins son òbra ''Don + Christopher, Los Angeles, 6th March 1982''. Aquò rebat sa volontat de crear un imatge tala que l'espectator la vei e non tala que la fotografia la representa coma lo mòstra la citacion de Alain Sayag dins lo catalòg d’exposicion ''David Hockney, photographe'' : « Las darrièras òbras al Polaroïd foguèron l'escasença de menar son experiéncia fotografica al delà de sa practica quotidiana per ne far lo quite objècte de sa recerca, nos fasent far lo saut d’una vision monoculara del monda un agach subjectiu » Enseguida, en mai de 1982, Hockney crompa un aparelh fotografic classic que vòl renonciar als collatges que forman un quadrilhatge a causa dels encastres blancs de las fotografias polaroïd. Alara, ten crear d'imatges que son pas limitadas per un encastre coma lo dich dins l’article « Entreten amb David Hockney » de Partick Mauriès publicat dins lo jornal ''Libération'': « Çò que me faguèt descobrir la fotografia, es que sèm limitats pas que pel cèl e per nòstres pès, jamai suls costats. » Lo fotocollatge de sa maire nomenat ''My Mother, Bolton Abbey, Yorkshire, Nov. 1982'' illustra plan aquesta citacion que l'encastre dispareguèt totalament e son imatge es limitat pels pès de l’artista en bas e pel cèl. Los costats forman pas una linha verticala çò que mòstra plan que la vista suls costats es illimitada. Atal, quitament se Hockney se mesfisa de la fotografia, se'n servís per crear d'òbras inedichas e es important de signalar que l’utiliza tanben coma modèl per realizar sas peinturas. Pench per exemple ''A closer Grand Canyon'' a partir de centenats de presas de vistas descaladas las unas al respècte de las autras. Pausa sus la tela una prima sisa de pintura plaçada en aplats que dona una impression pròche de la fotografia. En 1986, comença una òbra de granda espandiment qu'espeliguèt pas qu'en 1998. Es lo « Bigger Grand Canyon ». Comença per un assemblatge de 60 fotografias lo collatge <abbr>N^o</abbr> 2, que la talha es de 113 × 322 cm de long. Enseguida torna prene aquestas vista sus tres bendas de papièr per los dessenhar amb de fusanhs e de gradons. Lo dessenh fa los racòrds necessaris de totas aquestas fotografias. Comença alara unes detalhs d'aqueste ''Grand Canyon'', de 6 panèls, a la talha del quadre definitiu. La pintura finala se farà en 1998 amb 60 telas assembladas (5 × 12 cm en longor cadunas) e mesura 7,40 m de long<ref>ESPACE/PAYSAGE catalogue de l'exposition à Beaubourg en 1999, éditions du Centre Georges Pompidou, Paris</ref>. == La tèsi Hockney-Falco == En 2001, publica un assag: ''Sabers secrèts, las tecnicas perdudas dels Mèstres ancians''<ref>Édition originale en anglais : ''SECRET KNOWLEDGE'', Thames and Hudson, Londres, 2001</ref>. Msòtra pels tèxtes e los imatges, l'utilizacion d'aparelhs d'optica, per fòrça pintras dempuèi lo sègle XV. En 2006, complèta aqueste obratge per una novèla edicion. Aquesta demonstracion plan detalhada e escolara faguèt reagir e debatre de fòrça pintres e istorians d'art qu'aplica la coneissença istorica. Es en afichant sus la paret de son talhièr de fotocopias en colors de pinturas d’abans la [[Renaissença]] fins ara, que vejèt de diferéncias notablas, a partir de cèrtas epòcas. Mentretant, los dessenhs de teissuts plegats venon perfièchs, los rebats de las armaduras son coma de fotografias, los personatges que tenon una copa a la man per beure son gaireben sembre esquerrièrs. L’utilizacion de [[Miralh|miralhs]] es probabla. [[Jan van Eyck]] sus sa tela « ''Los esposes Arnolfini'' » mòstra un miralh convèxe representant çò que veson los personatges que nos fan fàcia, que se poiriá pas veire senon. Mai tard de pintres, coma [[Canaletto]], amagavan pas d’utilizar la « camera oscura », d’autres utilizèron de jòcs de miralhs o de miralhs concaus que projectavan l’imatge sus la tela a pénher. Sas demonstracions son pivelantas, coma aquestas que realizèt a [[Florença]] amb sos assistents per reproduire la celèbra tauleta de [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]]<ref>Philippe Comar - La perspective en jeu – <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;32 – 33 - coll. Découvertes - Éditions Gallimard</ref> que se coneis pas que de descriptions de postum. A l'ora que lo solelh enlusís lo Baptistèri devant lo Duomo, installèt un miralh concau a l’ombre del porgue que reproduisiá de biais fidèl l’imatge du baptistèri sus un carton blanc plaçat davant el. Coma lo quita Brunelleschi l’aviáplan benlèu fach, utilizant un miralh per illustrar l’invencion de la perspectiva. == Òbras == [[Fichièr:David_Hockney,_RA_London,_2012-02.jpg|vinheta|300x300px|''The Arrival of Spring in Woldgate'' mòstra « A Bigger Picture » a la Royal Academy en 2012 (la pintura es en naut a esquèrra).]] * 1962 : ** ''The First Marriage (A Marriage of Styles I)'', a la Tate Gallery de [[Londres]]. ** ''Man in a Museum (or you are in the wrong movie)''. * 1963 : ''Two Men in a Shower'', colleccion privada. * 1964 : ''Man Taking Shower in Beverly Hills'', a la Tate Gallery de Londres. * 1966 : ''Sunbather / Bain de soleil''<ref>''L'Art du 20e siècle. Museum Ludwig Cologne'', Cologne, Taschen, 1996, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;280-281.</ref>, au musèu Ludwig de [[Colonha]]. * 1967 : ''A Bigger Splash'', a la Tate Britain de Londres. * 1977 : ''My Parents'', a la Tate Britain de Londres. * 1985 : ''Une chaise, Jardin du Luxembourg'', 110,5 × 80 cm, fotocollatge, David Hockney espace/paysage, al Centre Jòrdi Pompidor, a [[París]], colleccion David Hockney. * 1986 : ''Pearblossom Highway'', 119 × 163 cm, montatge fotografic, J. Paul Getty Museum de [[Los Angeles]] * 1998 : '' A Bigger Grand Canyon'', 207 × 742 cm<ref>David Hockney ESPACE / PAYSAGE, musée Beaubourg à Paris</ref>, colleccion de l'autor. * 2011-2012 : '' The Arrival of Spring in Woldgate'', una seria d'un cinquantenat de dessenhs sus iPad expausats al Whitney Museum of American Art, al musèu Ludwig de Colonha e a la Royal Academy of Arts de Londres. == Prèmis == * 1967, Prèmi John Moores, per sa pintura ''Peter getting out of the pool de Nick'' * 1983, Prèmi Shakespeare * 1984, Prèmi Kodak de libre de fotografias per ''Cameraworks'' * 1997, Prèmi cultural de la Societat alemanda de fotografia == Onors == * Membre de la Royal Academy (RA - 1991)<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20121006091714/http://royalacademy.org.uk/academicians/painters/david-hockney-ra,179,AR.html Fiche sur le site de la Royal Academy of Arts].</ref> * Membre de l'òrdre dels companhs d'onor (CH) en 1997 * Membre de l'òrdre del Meriti britanic en 2012 == Publicacions == * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Picasso</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-026-6</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Une éducation artistique</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-028-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2006">David Hockney, <cite class="italique">Savoirs secrets</cite>, Éditions du Seuil, <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-02088-519-5</span>)</small></span> (titre original : ''Secret Knowledges : Rediscovering the Los Techniques of the Ols Masters'', 2001) * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2008"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> David Hockney, <cite class="italique" lang="en">True to life, conversations with Lawrence Wechsler</cite>, University of California Press, <time>2008</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-052025-879-2</span>)</small></span> * David Hockney, ''David Hockney, A Bigger Book'', Taschen, 2016. * David Hockney & Martin Gayford, ''Une Histoires des images. De la grotte à l'écran d'ordinateur'', Solar Éditions, 2017. Obratge prefaciat per David Hockney<span></span>: * William Parker (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;David Hockney), <cite class="italique">Dessins de mode : Vogue</cite>, Paris, Thames & Hudson, <time>2010</time>, 240&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-87811-359-4</span>)</small> == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Annèxes == === Bibliografia === * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' (http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne * <span class="ouvrage" id="Alfred_Pacquement2017"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Alfred Pacquement, <cite class="italique" lang="en">The Yosemite Suite</cite>, Galerie Lelong, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-130-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2017">Jean Frémon, <cite class="italique">David Hockney à l'atelier</cite>, L'échoppe, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-84068-286-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Philippe_Dagen2015"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Philippe Dagen, <cite class="italique" lang="en">The Arrival of Spring in Woldgate</cite>, Galerie Lelong, <time>2015</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-118-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2001"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Jean Frémon, <cite class="italique" lang="en">Close and far</cite>, Galerie Lelong, <time>2001</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-053-2</span>)</small></span> * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' ([http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne]) * <span class="ouvrage" id="Didier_Ottinger_dir.2017">Didier Ottinger dir., <cite class="italique">David Hockney</cite>, Paris, Editions du Centre Pompidou, <time>2017</time>, 320&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782844267795</span>)</small></span> * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * Patrick Mauriès,  Entretien avec David Hockney, ''Libération'', 9 août 1982 * Alain Sayag (dir.)'', David Hockney, photographe,'' cat. expo.'','' Paris, Éditions du Centre Pompidou/Éditions Herscher, 1982. === Documents vidèos === * Jack Hazan, ''A Bigger Splah'', documentari presentat al festenal de Canas 1974 e sortit en 1975. === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{En}} [http://www.davidhockney.com Site de David Hockney] * {{En}} [http://davidhockney.online.fr/index.htm ''David Hockney Online''] * {{En}} [http://www.hockneypictures.com ''Hockney Pictures''] * {{De}} [http://dreher.netzliteratur.net/8_KonzeptuelleAspekte_Hockney.pdf Thomas Dreher: David Hockney - Fotocollagen] in ''das kunstwerk'', mars 1989 ({{n°|1}}/XLII), <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;95. Photocollages de 1982/83. {{ORDENA:Hockney, David}} [[Categoria:Fotograf britanic]] [[Categoria:Naissença en 1937]] jzdyksnvlq974qnxxzcpzsqgol8nvqv 2502789 2502788 2026-06-15T02:07:20Z Mistico Dois 45295 2502789 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom =David Hockney | imatge = David Hockney 2017 at Flash Expo.jpg | talha_imatge = 250px | legenda = David Hockney (2017) | nom_de_naissença = | data_de_naissença = 9 de julhet de 1937 | luòc_de_naissença = Bradford | data_de_decès = 11 de Junh de 2026 | luòc_de_decès = Londres | nacionalitat = Anglesa | activitats = Pintra, gravador, fotograf | formacion = Bradford College<br/>Royal College of Art | mèstre = Frank Lisle | escolans = | movement = Pop art, iperrealisme | òbras =''[[A Bigger Splash]]''<br/>''The Arrival of Spring in Woldgate'' | mecènas = | influenciat_per = [[Pablo Picasso]], [[Francis Bacon]] | influéncia_de = | recompensas = }} '''David Hockney''' ([[9 de julhet]] de [[1937]], [[Bradford]] - 11 de [[Junh]] de [[2026]], [[Londres]]) foguèt un [[Pintura|pintre]] retrachista e païsagista, dessenhaire, gravador, decorator, [[fotograf]] e teorician de l'art britanic. Viu e trabalha entre lo [[Yorkshire]], sa província natala, e [[Kensington (Londres)|Kensington]] a [[Londres]]. Era una figura màger del movement [[pop art]] de las annadas 1960 e de l'iperrealisme, e un dels pintres britanics mai influents del sègle XX. Utilizant de colors aciduladas e atrasentas, David Hockney pench de retrachs e de païsatges ont se mesclan pintura e fotografia. Avent vecut una granda partida de sa vida en [[Califòrnia]] a [[Los Angeles]], ten un talhièr sul ''Santa Monica Boulevard'' ont son servadas sos archius. == Biografia == David Hockney nasquèt dins una familha modèsta, quatren enfant d'una frairia de cinc. S'interessa a l'art plan jove e s'inscriu a l'escòla d'art de [[Bradford]] a l'edat de 11 ans. Son paire, qu'aviá fach una escòla d'art abans de renonciar a sa passion, aviá estat un [[objector de consciéncia]] pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]. David Hockney refusa el de far son servici militar de 1957 a 1959. Sa maire es [[Glèisa Catolica Romana|catolica]]<ref name="VF">Éric Dahan, « La fureur de peindre », ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Vanity_Fair_(magazine) Vanity Fair]'' n°47, juillet 2017, pages 60-65 et 105.</ref>. Estudia a ''[[Royal College of Art]]'' de Londres, ont encontra [[Allen Jones]], [[Patrick Caulfield]] e ne sortís diplomat en [[1962]]. Comença sa carrièra de pintre e fa un primièr viatage en [[Egipte]] coma [[dessenhaire de premsa]] pel ''[[Sunday Times (Reialme Unit)|Sunday Times]]''. En 1964, descobrís la [[Califòrnia]], los [[Polaroid|instantanèus]] de [[Polaroid Corporation|Polaroids]], la [[pintura acrilica]], las bèlas vilàs e lors piscinas que venon un motiu utilizat dins fòrça de sas òbras. I encontra Peter Schlesinger que ve son amant. Viu alara als EUA fins a 1968. Lo 15 novembre de 2018, una tela de l'artista, ''« Portrait of an Artist (Pool with two figures) »'', foguèt adjudicada 90,3 milions de dolars a l'enquant per Christie’s a Nòca York, venent un recòrd per un artiste vivent passant [[Jeff Koons]]<ref>« <cite style="font-style:normal;">Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant</cite> », ''Le Monde.fr'', <span class="error">[//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Article <nowiki>{{Article}}</nowiki>] : paramètre « <code>date</code> » manquant</span> <small style="line-height:1em;">([https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html lire en ligne])</small>{{Article|langue=fr-FR|titre=Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant|périodique=Le Monde.fr|lire en ligne=https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html|consulté le=2018-11-16}}</ref>. === París === [[Fichièr:Painted_Bollard,_Winchester_01.jpg|vinheta|Postelet de la vila de [[Winchester (Angleterre)|Winchester]] pench dins l'estil de ''A Bigger Splash''.]] A l'escart dels corrents mai avantgardistas, David Hockney practica un art figuratiu gaireben [[Expressionisme|expressionista]] ont se mesclan retrachs, fotografias e vidèos. En 1963, annada ont expausa a la [[Biennala de París]], sas òbras venon mai autonòmas e autobiograficas. Pench d'autoretrachs, los retrachs de sos parents, d'amics, de serias de scènas d'interior, de mainats jos la docha, de piscinas, d'animals de fusta, de viatges. Encontra [[Andy Warhol]] a [[Nòva York]] en 1963. Warhol lo visitèt mai tard a [[Los Angeles]] que li auriá suggerit de far sa seria de piscinas. Omosexual revendicat, frequenta de bars gays. Enseinha lo dessenh a l'universitat de l'Iowa, a l'universitat del Colorado a Boulder puèi, en 1966, a l'universitat de Califòrnia a Los Angeles. David Hockney torna viure a Londres en 1968 per amor per Peter Schlesinger, al moment del ''[[Swinging London]]''. [[Cecil Beaton]], [[Rudolf Nureiev|Rudolf Noreiev]] o encara [[John Gielgud]] venon pausar dins son apartament. S'illustra a las presentacions de las colleccions del cordurièr [[Ossie Clark]], que n'es amant. Per la revista ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'': « Per manca de la notorietat de Dalí o de Picasso, David Hockney s'impausa, al començament de las annadas 1970, coma una figura majora de la boèmia artistica internacionala e d'una cèrta aristocracia desvianta de las arts e letras, al mèsme títol que William Burroughs, Andy Warhol e Francis Bacon », a una epòca ont « nombre de creators contunhan de tustar los prejutjats morals de la borgesiá dins aquèsta èra de contestacion generalizada ».<span></span>S'installa enseguida a París, e i viu, En 1973, [[Jack Hazan]] realiza un documentari ficcion que li es consacrat titulat ''[[A Bigger Splash (film, 1973)|A Bigger Splash]]'' que fa sa notorietat internacionala naissenta (lo film es premiat al [[Festenal internacional del film de Locarno]]) e fa resson a la pintura ''{{Lang|en|A Bigger Splash}}'' que presenta las piscinas californianas dins las vilas luxuosas. En 1974, lo musèu dels arts decoratius de París li organisa una primièra retrospectiva. En 1977, pausa nud amb lo pintre [[Ron Kitaj]] en tampa de ''The New Review''. [[Fichièr:BMW_Art_Car_no._14,_850CSi_David_Hockney_(1995).jpg|vinheta|BMW 850 CSi al ''BMW Art car'' (1995).]] David Hockney torna viure e trabalhar a Los Angeles en 1978, quand venguèt gairebe sord a l'edat de quaranta ans. === Reconeissença internacionala === En 1999, a París, lo musèu del centre Jòrdi Pompidor presenta una retrospectiva de son òbra suls païsatges, titulada<span></span>: ''ESPACE / PAYSAGE''. S'i vei las questions pausadas e las responsas que David Hockney dona, dempuèi las annadas seissanta, a la representacion dels païsatges amb d'autres mejans que la perspectiva lineària. En 2003, pausa pel pintre [[Lucian Freud]]. === Retorn en Anglatèrra === David Hockney torna en Anglatèrra en 2005 e viu dins l'Èst del [[Yorkshire]], la contrada de son enfança. Dins un vast talhièr, penh de païsatges de fòrça grands formats. D'en primièr d'[[Aquarella|aquarellas]] que presenta dins un sol quadre que conten 36 aquarellas, per mostrar l'ambiéncia generala dels sites. Enseguida expausa a [[Venice]], en Califòrnia en 2007, sas pinturas de grands formats que son sovent compausadas de diferentas telas. Sas pinturas an pas qu'un sol punt de vista coma un aparelh fotografic, mas mai d'un, l'uèlh uman dona fòrça mai d'informacions qu'una lentilha fotografica. Es ara son mejan de mostrar un païsatge lisible amb de punts de vista diferents, per permetre al « regardaire » de dintrar dins lo païsatge pel sentir coma lo pintre. S'interessa tanben a las [[Pintura numerica|òbras numericas]]. En 2010 expausa a París, a la [[fondacion Pierre Bergé - Yves Saint-Laurent]], sas òbras realizadas sus [[iPhone]] e [[iPad]], tanben plaça tanben la possibilitat suls logicials de tornar difusar lo procediment creatiu, declarant<span></span>: « La sola experiéncia semblabla es aquesta ont se vei Picasso dessenhar sus de veire per un film » <ref>{{Ligam web}}</ref> (en referéncia al film ''Lo Mistèri Picasso'' d'[[Henri-Georges Clouzot]])<ref>Sylvie Veran, [https://web.archive.org/web/20150731221301/http://teleobs.nouvelobs.com/actualites/20150305.OBS3952/pablo-le-magnifique.html « Pablo le magnifique »], ''TéléObs'', 5 mars 2015</ref>{{,}}<ref group="Note">Ce processus existe en fait au moins depuis le début du [//fr.wikipedia.org/wiki/Dessin_anim%C3%A9 dessin animé], (à vérifier : [//fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Reynaud Émile Reynaud], [//fr.wikipedia.org/wiki/Ann%C3%A9es_1890 années 1890]), [//fr.wikipedia.org/wiki/Winsor_McCay Winsor McCay] l'utilise en 1911({{Ligam web}}), et est également très populaire dans le numérique depuis [//fr.wikipedia.org/wiki/2001 2001], avec OekakiBBS, sur internet avec l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Oekaki oekaki] ({{Ja}}『ネットランナー』 2001年12月号 ソフトバンク・パブリッシング 2001年12月1日 「ポスト2ちゃんねるを探せ！」内 p.50), et dans les années 80 avec le logiciel [//fr.wikipedia.org/wiki/Piktor Piktor] de [//fr.wikipedia.org/wiki/SIMIV Thomson] utilisant un [//fr.wikipedia.org/wiki/Crayon_optique crayon optique] sur les micro-ordinateurs [//fr.wikipedia.org/wiki/TO7 TO7] et [//fr.wikipedia.org/wiki/MO5 MO5] ou bien les nombreux [//fr.wikipedia.org/wiki/Vid%C3%A9ographie vidéographies] présent sur des sites de diffusion vidéo ([//fr.wikipedia.org/wiki/YouTube YouTube], [//fr.wikipedia.org/wiki/Dailymotion Dailymotion],…) à titre éducatif<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[//fr.wikipedia.org/wiki/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire [réf.&nbsp;<nowiki>nécessaire]</nowiki>]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] . On peut également citer la série d'émission de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Office_de_radiodiffusion_t%C3%A9l%C3%A9vision_fran%C3%A7aise ORTF] « ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Tac_au_tac Tac au tac]'' » dans les années 60 à 70 qui invitait différent grands dessinateurs de [//fr.wikipedia.org/wiki/Bande_dessin%C3%A9e bande dessinée] à créer des œuvres en commun selon différentes contraintes{{Ligam web}}.</ref> Lo 2 de genièr de 2012, foguèt nomenat per la reina d’Angletèrra [[Elisabèt II del Reialme Unit|elisabèt II]], membre de l’òrdre del Meriti britanic. Una granda mòstra se dobriguèt lo 23 de genièr de 2012 a la ''Royal Academy'' de Londres, ''« A Bigger Picture »'' que mòstra de grandas òbras sul tèma del païsatge anglés. Son subretot de fòrça grands formats mas mòstra tanben d'òbras realizadas sus un iPad qu'utuliza coma un quasernet de croquís amb de possibilitats mai espandidas. Mai susprenenta, la percepcion d'un païsatge per 18 camèras plaçadas a diferents punts de vista. Contunha son exploracion de la reproduccion dels païsatges, començada fan un cinquantenat d'annadas, sens se contrénher a la perspective. Es lo cas per sa tela « ''Cadièiras longas ''» inspirada d'una vision de l'artista francesa Ludivine Thiry. Multiplica los punts de vista sus un assemblatge de diferentas telas e pensa que la pintura es sola a poder donar aquesta lectura d'un païsatge. L'exposicion durèt fins al 9 d'abril de 2012 a Londres, puèi foguèt installada al musèu Guggenheim de [[Bilbau]] per l'estiu de 2012, e contunhèt al musèu Ludwig a [[Colonha]] en [[Alemanha]] del 27 d'octobre de 2012 al 3 de febrièr de 2013. En març de 2013, son assistant Dominic Elliott morís accidentelament dins son ostal après una fèsta<ref>[https://web.archive.org/web/20160418010959/http://fr.blouinartinfo.com/news/story/952418/deces-accidentel-dun-assistant-de-david-hockney], sur ''fr.blouinartinfo.com''</ref>. En 2017, lo Centre Pompidor en collaboracion amb la ''Tate Britain'' de Londres e lo ''Metropolitan Museum de Nòva York'' presenta la mai complèta mòstra retrospectiva consacrada a l’òbra de David Hockney. == Vida privada == Omosexual alara qu'aquò èra encara, quand èra jove, castigat de preson al Reialme Unit, es sostengut per sos parents. Pench diferentas òbras fasent referéncia a l'omosexualitat coma ''We Two Boys Together Clinging'' (1961), ''Cleaning Teeth, Early Evening'' (1962), que mòstra dos òmes fasent un 69, o encara ''Domestic Scene, Los Angeles'' (1963), representant dos mainats se dochant ensemble. Nosa una relacion amb Peter Schlesinger, que siá professionala qu'amorosa. Foguèt tanben l'amant d'[[Ossie Clark]]. Sas doas autras relctions amorosas importantas son Gregory Evans e John Fitzherbert. Al respècte del maridatge, declara<span></span>: « Ai sempre pensat que me maridarai pas jamai qu'èra gay. Lo mond d'abans lo maridatge gay èra tan diferent. Mon sol regret es de pas aver agut d'enfants. Auriái estat un bon paire?  De segur non, qu'ai sempre plaçat lo trabalh abans tota causa ». Prenguèt mai d'un còp posicion pels drechs LGBT. A la mitat de las annadas 2000, visquèt temporàriament a [[Bridlington]] (Reialme Unit) mas demora mai sovent dempuèi 1979 dins un ostal hollywoodian qu'aviá estat aqueste de l'actor [[Anthony Perkins]]. Venguèt sord en 1978 a 40 ans d'edat. == Pintura e fotografia == En 1970, Hockney crea pel primièr còp çò que nomena los ''Joiners'' es a dire de fotografias assembladas « en jonchura ». Pren en fotografia una scèna jos diferents angles puèi plaça las fotografias las unas a costat de las autras per tornar crear un imatge. Aquesta citacion de David Hockney dins son libre ''David Hockney, Cameraworks,'' nos ajuda a comprene sas motivacions, al subjècte de la realizacion de sos ''Joiners<span></span>'': «Après un cèrt temps, me soi crompat un melhor aparelh fotografic e ai assajat d’utilizar un objectiu grand angle que voliái prene de salas entièras o tot un personatge de pè. Mas detestèri las fotografia qu’ai obtengudas. Pareissián extrèmament irrealas. Descrivián quicòm que se vei de fach jamai. Aquestas linhas se corbavan coma jamai lo fan quand s'agach lo mond. De fach èra aquesta falsificacion<span></span>: nòstre uèi vei jamai tant en una sola ulhada. Es pas verasemblable. (…) Ai remarcat qu'aquestes ''Joiners ''avián mai de preséncia que las fotografias ordinàrias. Amb cinc fotografias, per exemple, sèm obligat de gaitar cinc còps. » Atal, coma l’explica Hockney, nòstre uèlh pren pas d’un còp l’imatge entièra. Sèm obligat de regardar mai d'un còp la causa per enseguida formar un imatge dins nòstre esperit. Los ''Joiners'' tornan crear lo procediment de percepcion<span></span>: l’imatge complèt repausa sul collatge de diferents imatjòts que nòtre uèlh sasís puèi rejonh. Aqueste imatge mental repausa alara sus nòstra capacitat a nos remembrar çò qu’avèm vist de per abans. Hockney donc s'interssèt fòrça al foncionament de la memòria e remarquèt qu'es ela que jòga un ròtle verai dins la percepcion del mond. Mai, la percepcion cubista del mond l’interessèt fòrça que lo cubisme ten a representar un objècte jos diferents punts de vista. aquestes fotocollatges realizats mejans un polaroid s’inspiran del movement cubista qu'assamblan diferents punts de vista al sen d’un mèsme imatge coma se pòt lo veire dins son òbra ''Don + Christopher, Los Angeles, 6th March 1982''. Aquò rebat sa volontat de crear un imatge tala que l'espectator la vei e non tala que la fotografia la representa coma lo mòstra la citacion de Alain Sayag dins lo catalòg d’exposicion ''David Hockney, photographe'' : « Las darrièras òbras al Polaroïd foguèron l'escasença de menar son experiéncia fotografica al delà de sa practica quotidiana per ne far lo quite objècte de sa recerca, nos fasent far lo saut d’una vision monoculara del monda un agach subjectiu » Enseguida, en mai de 1982, Hockney crompa un aparelh fotografic classic que vòl renonciar als collatges que forman un quadrilhatge a causa dels encastres blancs de las fotografias polaroïd. Alara, ten crear d'imatges que son pas limitadas per un encastre coma lo dich dins l’article « Entreten amb David Hockney » de Partick Mauriès publicat dins lo jornal ''Libération'': « Çò que me faguèt descobrir la fotografia, es que sèm limitats pas que pel cèl e per nòstres pès, jamai suls costats. » Lo fotocollatge de sa maire nomenat ''My Mother, Bolton Abbey, Yorkshire, Nov. 1982'' illustra plan aquesta citacion que l'encastre dispareguèt totalament e son imatge es limitat pels pès de l’artista en bas e pel cèl. Los costats forman pas una linha verticala çò que mòstra plan que la vista suls costats es illimitada. Atal, quitament se Hockney se mesfisa de la fotografia, se'n servís per crear d'òbras inedichas e es important de signalar que l’utiliza tanben coma modèl per realizar sas peinturas. Pench per exemple ''A closer Grand Canyon'' a partir de centenats de presas de vistas descaladas las unas al respècte de las autras. Pausa sus la tela una prima sisa de pintura plaçada en aplats que dona una impression pròche de la fotografia. En 1986, comença una òbra de granda espandiment qu'espeliguèt pas qu'en 1998. Es lo « Bigger Grand Canyon ». Comença per un assemblatge de 60 fotografias lo collatge <abbr>N^o</abbr> 2, que la talha es de 113 × 322 cm de long. Enseguida torna prene aquestas vista sus tres bendas de papièr per los dessenhar amb de fusanhs e de gradons. Lo dessenh fa los racòrds necessaris de totas aquestas fotografias. Comença alara unes detalhs d'aqueste ''Grand Canyon'', de 6 panèls, a la talha del quadre definitiu. La pintura finala se farà en 1998 amb 60 telas assembladas (5 × 12 cm en longor cadunas) e mesura 7,40 m de long<ref>ESPACE/PAYSAGE catalogue de l'exposition à Beaubourg en 1999, éditions du Centre Georges Pompidou, Paris</ref>. == La tèsi Hockney-Falco == En 2001, publica un assag: ''Sabers secrèts, las tecnicas perdudas dels Mèstres ancians''<ref>Édition originale en anglais : ''SECRET KNOWLEDGE'', Thames and Hudson, Londres, 2001</ref>. Msòtra pels tèxtes e los imatges, l'utilizacion d'aparelhs d'optica, per fòrça pintras dempuèi lo sègle XV. En 2006, complèta aqueste obratge per una novèla edicion. Aquesta demonstracion plan detalhada e escolara faguèt reagir e debatre de fòrça pintres e istorians d'art qu'aplica la coneissença istorica. Es en afichant sus la paret de son talhièr de fotocopias en colors de pinturas d’abans la [[Renaissença]] fins ara, que vejèt de diferéncias notablas, a partir de cèrtas epòcas. Mentretant, los dessenhs de teissuts plegats venon perfièchs, los rebats de las armaduras son coma de fotografias, los personatges que tenon una copa a la man per beure son gaireben sembre esquerrièrs. L’utilizacion de [[Miralh|miralhs]] es probabla. [[Jan van Eyck]] sus sa tela « ''Los esposes Arnolfini'' » mòstra un miralh convèxe representant çò que veson los personatges que nos fan fàcia, que se poiriá pas veire senon. Mai tard de pintres, coma [[Canaletto]], amagavan pas d’utilizar la « camera oscura », d’autres utilizèron de jòcs de miralhs o de miralhs concaus que projectavan l’imatge sus la tela a pénher. Sas demonstracions son pivelantas, coma aquestas que realizèt a [[Florença]] amb sos assistents per reproduire la celèbra tauleta de [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]]<ref>Philippe Comar - La perspective en jeu – <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;32 – 33 - coll. Découvertes - Éditions Gallimard</ref> que se coneis pas que de descriptions de postum. A l'ora que lo solelh enlusís lo Baptistèri devant lo Duomo, installèt un miralh concau a l’ombre del porgue que reproduisiá de biais fidèl l’imatge du baptistèri sus un carton blanc plaçat davant el. Coma lo quita Brunelleschi l’aviáplan benlèu fach, utilizant un miralh per illustrar l’invencion de la perspectiva. == Òbras == [[Fichièr:David_Hockney,_RA_London,_2012-02.jpg|vinheta|300x300px|''The Arrival of Spring in Woldgate'' mòstra « A Bigger Picture » a la Royal Academy en 2012 (la pintura es en naut a esquèrra).]] * 1962 : ** ''The First Marriage (A Marriage of Styles I)'', a la Tate Gallery de [[Londres]]. ** ''Man in a Museum (or you are in the wrong movie)''. * 1963 : ''Two Men in a Shower'', colleccion privada. * 1964 : ''Man Taking Shower in Beverly Hills'', a la Tate Gallery de Londres. * 1966 : ''Sunbather / Bain de soleil''<ref>''L'Art du 20e siècle. Museum Ludwig Cologne'', Cologne, Taschen, 1996, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;280-281.</ref>, au musèu Ludwig de [[Colonha]]. * 1967 : ''A Bigger Splash'', a la Tate Britain de Londres. * 1977 : ''My Parents'', a la Tate Britain de Londres. * 1985 : ''Une chaise, Jardin du Luxembourg'', 110,5 × 80 cm, fotocollatge, David Hockney espace/paysage, al Centre Jòrdi Pompidor, a [[París]], colleccion David Hockney. * 1986 : ''Pearblossom Highway'', 119 × 163 cm, montatge fotografic, J. Paul Getty Museum de [[Los Angeles]] * 1998 : '' A Bigger Grand Canyon'', 207 × 742 cm<ref>David Hockney ESPACE / PAYSAGE, musée Beaubourg à Paris</ref>, colleccion de l'autor. * 2011-2012 : '' The Arrival of Spring in Woldgate'', una seria d'un cinquantenat de dessenhs sus iPad expausats al Whitney Museum of American Art, al musèu Ludwig de Colonha e a la Royal Academy of Arts de Londres. == Prèmis == * 1967, Prèmi John Moores, per sa pintura ''Peter getting out of the pool de Nick'' * 1983, Prèmi Shakespeare * 1984, Prèmi Kodak de libre de fotografias per ''Cameraworks'' * 1997, Prèmi cultural de la Societat alemanda de fotografia == Onors == * Membre de la Royal Academy (RA - 1991)<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20121006091714/http://royalacademy.org.uk/academicians/painters/david-hockney-ra,179,AR.html Fiche sur le site de la Royal Academy of Arts].</ref> * Membre de l'òrdre dels companhs d'onor (CH) en 1997 * Membre de l'òrdre del Meriti britanic en 2012 == Publicacions == * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Picasso</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-026-6</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Une éducation artistique</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-028-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2006">David Hockney, <cite class="italique">Savoirs secrets</cite>, Éditions du Seuil, <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-02088-519-5</span>)</small></span> (titre original : ''Secret Knowledges : Rediscovering the Los Techniques of the Ols Masters'', 2001) * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2008"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> David Hockney, <cite class="italique" lang="en">True to life, conversations with Lawrence Wechsler</cite>, University of California Press, <time>2008</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-052025-879-2</span>)</small></span> * David Hockney, ''David Hockney, A Bigger Book'', Taschen, 2016. * David Hockney & Martin Gayford, ''Une Histoires des images. De la grotte à l'écran d'ordinateur'', Solar Éditions, 2017. Obratge prefaciat per David Hockney<span></span>: * William Parker (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;David Hockney), <cite class="italique">Dessins de mode : Vogue</cite>, Paris, Thames & Hudson, <time>2010</time>, 240&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-87811-359-4</span>)</small> == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Annèxes == === Bibliografia === * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' (http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne * <span class="ouvrage" id="Alfred_Pacquement2017"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Alfred Pacquement, <cite class="italique" lang="en">The Yosemite Suite</cite>, Galerie Lelong, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-130-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2017">Jean Frémon, <cite class="italique">David Hockney à l'atelier</cite>, L'échoppe, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-84068-286-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Philippe_Dagen2015"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Philippe Dagen, <cite class="italique" lang="en">The Arrival of Spring in Woldgate</cite>, Galerie Lelong, <time>2015</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-118-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2001"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Jean Frémon, <cite class="italique" lang="en">Close and far</cite>, Galerie Lelong, <time>2001</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-053-2</span>)</small></span> * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' ([http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne]) * <span class="ouvrage" id="Didier_Ottinger_dir.2017">Didier Ottinger dir., <cite class="italique">David Hockney</cite>, Paris, Editions du Centre Pompidou, <time>2017</time>, 320&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782844267795</span>)</small></span> * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * Patrick Mauriès,  Entretien avec David Hockney, ''Libération'', 9 août 1982 * Alain Sayag (dir.)'', David Hockney, photographe,'' cat. expo.'','' Paris, Éditions du Centre Pompidou/Éditions Herscher, 1982. === Documents vidèos === * Jack Hazan, ''A Bigger Splah'', documentari presentat al festenal de Canas 1974 e sortit en 1975. === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{En}} [http://www.davidhockney.com Site de David Hockney] * {{En}} [http://davidhockney.online.fr/index.htm ''David Hockney Online''] * {{En}} [http://www.hockneypictures.com ''Hockney Pictures''] * {{De}} [http://dreher.netzliteratur.net/8_KonzeptuelleAspekte_Hockney.pdf Thomas Dreher: David Hockney - Fotocollagen] in ''das kunstwerk'', mars 1989 ({{n°|1}}/XLII), <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;95. Photocollages de 1982/83. {{ORDENA:Hockney, David}} [[Categoria:Fotograf britanic]] [[Categoria:Naissença en 1937]] nfbd76peyy5wdhlmaies0a76l6zj07z 2502790 2502789 2026-06-15T02:08:35Z Mistico Dois 45295 2502790 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom =David Hockney | imatge = David Hockney 2017 at Flash Expo.jpg | talha_imatge = 250px | legenda = David Hockney (2017) | nom_de_naissença = | data_de_naissença = 9 de julhet de 1937 | luòc_de_naissença = Bradford | data_de_decès = 11 de Junh de 2026 | luòc_de_decès = Londres | nacionalitat = Anglesa | activitats = Pintra, gravador, fotograf | formacion = Bradford College<br/>Royal College of Art | mèstre = Frank Lisle | escolans = | movement = Pop art, iperrealisme | òbras =''[[A Bigger Splash]]''<br/>''The Arrival of Spring in Woldgate'' | mecènas = | influenciat_per = [[Pablo Picasso]], [[Francis Bacon]] | influéncia_de = | recompensas = }} '''David Hockney''' ([[9 de julhet]] de [[1937]], [[Bradford]] - 11 de [[Junh]] de [[2026]], [[Londres]]) foguèt un [[Pintura|pintre]] retrachista e païsagista, dessenhaire, gravador, decorator, [[fotograf]] e teorician de l'art britanic. Viu e trabalha entre lo [[Yorkshire]], sa província natala, e [[Kensington (Londres)|Kensington]] a [[Londres]]. Era una figura màger del movement [[pop art]] de las annadas 1960 e de l'iperrealisme, e un dels pintres britanics mai influents del sègle XX. Utilizant de colors aciduladas e atrasentas, David Hockney pench de retrachs e de païsatges ont se mesclan pintura e fotografia. Avent vecut una granda partida de sa vida en [[Califòrnia]] a [[Los Angeles]], ten un talhièr sul ''Santa Monica Boulevard'' ont son servadas sos archius. == Biografia == David Hockney nasquèt dins una familha modèsta, quatren enfant d'una frairia de cinc. S'interessa a l'art plan jove e s'inscriu a l'escòla d'art de [[Bradford]] a l'edat de 11 ans. Son paire, qu'aviá fach una escòla d'art abans de renonciar a sa passion, aviá estat un [[objector de consciéncia]] pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]. David Hockney refusa el de far son servici militar de 1957 a 1959. Sa maire es [[Glèisa Catolica Romana|catolica]]<ref name="VF">Éric Dahan, « La fureur de peindre », ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Vanity_Fair_(magazine) Vanity Fair]'' n°47, juillet 2017, pages 60-65 et 105.</ref>. Estudia a ''[[Royal College of Art]]'' de Londres, ont encontra [[Allen Jones]], [[Patrick Caulfield]] e ne sortís diplomat en [[1962]]. Comença sa carrièra de pintre e fa un primièr viatage en [[Egipte]] coma [[dessenhaire de premsa]] pel ''[[Sunday Times (Reialme Unit)|Sunday Times]]''. En 1964, descobrís la [[Califòrnia]], los [[Polaroid|instantanèus]] de [[Polaroid Corporation|Polaroids]], la [[pintura acrilica]], las bèlas vilàs e lors piscinas que venon un motiu utilizat dins fòrça de sas òbras. I encontra Peter Schlesinger que ve son amant. Viu alara als EUA fins a 1968. Lo 15 novembre de 2018, una tela de l'artista, ''« Portrait of an Artist (Pool with two figures) »'', foguèt adjudicada 90,3 milions de dolars a l'enquant per Christie’s a Nòca York, venent un recòrd per un artiste vivent passant [[Jeff Koons]]<ref>« <cite style="font-style:normal;">Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant</cite> », ''Le Monde.fr'', <span class="error">[//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Article <nowiki>{{Article}}</nowiki>] : paramètre « <code>date</code> » manquant</span> <small style="line-height:1em;">([https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html lire en ligne])</small>{{Article|langue=fr-FR|titre=Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant|périodique=Le Monde.fr|lire en ligne=https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html|consulté le=2018-11-16}}</ref>. === París === [[Fichièr:Painted_Bollard,_Winchester_01.jpg|vinheta|Postelet de la vila de [[Winchester (Angleterre)|Winchester]] pench dins l'estil de ''A Bigger Splash''.]] A l'escart dels corrents mai avantgardistas, David Hockney practica un art figuratiu gaireben [[Expressionisme|expressionista]] ont se mesclan retrachs, fotografias e vidèos. En 1963, annada ont expausa a la [[Biennala de París]], sas òbras venon mai autonòmas e autobiograficas. Pench d'autoretrachs, los retrachs de sos parents, d'amics, de serias de scènas d'interior, de mainats jos la docha, de piscinas, d'animals de fusta, de viatges. Encontra [[Andy Warhol]] a [[Nòva York]] en 1963. Warhol lo visitèt mai tard a [[Los Angeles]] que li auriá suggerit de far sa seria de piscinas. Omosexual revendicat, frequenta de bars gays. Enseinha lo dessenh a l'universitat de l'Iowa, a l'universitat del Colorado a Boulder puèi, en 1966, a l'universitat de Califòrnia a Los Angeles. David Hockney torna viure a Londres en 1968 per amor per Peter Schlesinger, al moment del ''[[Swinging London]]''. [[Cecil Beaton]], [[Rudolf Nureiev|Rudolf Noreiev]] o encara [[John Gielgud]] venon pausar dins son apartament. S'illustra a las presentacions de las colleccions del cordurièr [[Ossie Clark]], que n'es amant. Per la revista ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'': « Per manca de la notorietat de Dalí o de Picasso, David Hockney s'impausa, al començament de las annadas 1970, coma una figura majora de la boèmia artistica internacionala e d'una cèrta aristocracia desvianta de las arts e letras, al mèsme títol que William Burroughs, Andy Warhol e Francis Bacon », a una epòca ont « nombre de creators contunhan de tustar los prejutjats morals de la borgesiá dins aquèsta èra de contestacion generalizada ».<span></span>S'installa enseguida a París, e i viu, En 1973, [[Jack Hazan]] realiza un documentari ficcion que li es consacrat titulat ''[[A Bigger Splash (film, 1973)|A Bigger Splash]]'' que fa sa notorietat internacionala naissenta (lo film es premiat al [[Festenal internacional del film de Locarno]]) e fa resson a la pintura ''{{Lang|en|A Bigger Splash}}'' que presenta las piscinas californianas dins las vilas luxuosas. En 1974, lo musèu dels arts decoratius de París li organisa una primièra retrospectiva. En 1977, pausa nud amb lo pintre [[Ron Kitaj]] en tampa de ''The New Review''. [[Fichièr:BMW_Art_Car_no._14,_850CSi_David_Hockney_(1995).jpg|vinheta|BMW 850 CSi al ''BMW Art car'' (1995).]] David Hockney torna viure e trabalhar a Los Angeles en 1978, quand venguèt gairebe sord a l'edat de quaranta ans. === Reconeissença internacionala === En 1999, a París, lo musèu del centre Jòrdi Pompidor presenta una retrospectiva de son òbra suls païsatges, titulada<span></span>: ''ESPACE / PAYSAGE''. S'i vei las questions pausadas e las responsas que David Hockney dona, dempuèi las annadas seissanta, a la representacion dels païsatges amb d'autres mejans que la perspectiva lineària. En 2003, pausa pel pintre [[Lucian Freud]]. === Retorn en Anglatèrra === David Hockney torna en Anglatèrra en 2005 e viu dins l'Èst del [[Yorkshire]], la contrada de son enfança. Dins un vast talhièr, penh de païsatges de fòrça grands formats. D'en primièr d'[[Aquarella|aquarellas]] que presenta dins un sol quadre que conten 36 aquarellas, per mostrar l'ambiéncia generala dels sites. Enseguida expausa a [[Venice]], en Califòrnia en 2007, sas pinturas de grands formats que son sovent compausadas de diferentas telas. Sas pinturas an pas qu'un sol punt de vista coma un aparelh fotografic, mas mai d'un, l'uèlh uman dona fòrça mai d'informacions qu'una lentilha fotografica. Es ara son mejan de mostrar un païsatge lisible amb de punts de vista diferents, per permetre al « regardaire » de dintrar dins lo païsatge pel sentir coma lo pintre. S'interessa tanben a las [[Pintura numerica|òbras numericas]]. En 2010 expausa a París, a la [[fondacion Pierre Bergé - Yves Saint-Laurent]], sas òbras realizadas sus [[iPhone]] e [[iPad]], tanben plaça tanben la possibilitat suls logicials de tornar difusar lo procediment creatiu, declarant<span></span>: « La sola experiéncia semblabla es aquesta ont se vei Picasso dessenhar sus de veire per un film » <ref>{{Ligam web}}</ref> (en referéncia al film ''Lo Mistèri Picasso'' d'[[Henri-Georges Clouzot]])<ref>Sylvie Veran, [https://web.archive.org/web/20150731221301/http://teleobs.nouvelobs.com/actualites/20150305.OBS3952/pablo-le-magnifique.html « Pablo le magnifique »], ''TéléObs'', 5 mars 2015</ref>{{,}}<ref group="Note">Ce processus existe en fait au moins depuis le début du [//fr.wikipedia.org/wiki/Dessin_anim%C3%A9 dessin animé], (à vérifier : [//fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Reynaud Émile Reynaud], [//fr.wikipedia.org/wiki/Ann%C3%A9es_1890 années 1890]), [//fr.wikipedia.org/wiki/Winsor_McCay Winsor McCay] l'utilise en 1911({{Ligam web}}), et est également très populaire dans le numérique depuis [//fr.wikipedia.org/wiki/2001 2001], avec OekakiBBS, sur internet avec l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Oekaki oekaki] ({{Ja}}『ネットランナー』 2001年12月号 ソフトバンク・パブリッシング 2001年12月1日 「ポスト2ちゃんねるを探せ！」内 p.50), et dans les années 80 avec le logiciel [//fr.wikipedia.org/wiki/Piktor Piktor] de [//fr.wikipedia.org/wiki/SIMIV Thomson] utilisant un [//fr.wikipedia.org/wiki/Crayon_optique crayon optique] sur les micro-ordinateurs [//fr.wikipedia.org/wiki/TO7 TO7] et [//fr.wikipedia.org/wiki/MO5 MO5] ou bien les nombreux [//fr.wikipedia.org/wiki/Vid%C3%A9ographie vidéographies] présent sur des sites de diffusion vidéo ([//fr.wikipedia.org/wiki/YouTube YouTube], [//fr.wikipedia.org/wiki/Dailymotion Dailymotion],…) à titre éducatif<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[//fr.wikipedia.org/wiki/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire [réf.&nbsp;<nowiki>nécessaire]</nowiki>]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] . On peut également citer la série d'émission de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Office_de_radiodiffusion_t%C3%A9l%C3%A9vision_fran%C3%A7aise ORTF] « ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Tac_au_tac Tac au tac]'' » dans les années 60 à 70 qui invitait différent grands dessinateurs de [//fr.wikipedia.org/wiki/Bande_dessin%C3%A9e bande dessinée] à créer des œuvres en commun selon différentes contraintes{{Ligam web}}.</ref> Lo 2 de genièr de 2012, foguèt nomenat per la reina d’Angletèrra [[Elisabèt II del Reialme Unit|elisabèt II]], membre de l’òrdre del Meriti britanic. Una granda mòstra se dobriguèt lo 23 de genièr de 2012 a la ''Royal Academy'' de Londres, ''« A Bigger Picture »'' que mòstra de grandas òbras sul tèma del païsatge anglés. Son subretot de fòrça grands formats mas mòstra tanben d'òbras realizadas sus un iPad qu'utuliza coma un quasernet de croquís amb de possibilitats mai espandidas. Mai susprenenta, la percepcion d'un païsatge per 18 camèras plaçadas a diferents punts de vista. Contunha son exploracion de la reproduccion dels païsatges, començada fan un cinquantenat d'annadas, sens se contrénher a la perspective. Es lo cas per sa tela « ''Cadièiras longas ''» inspirada d'una vision de l'artista francesa Ludivine Thiry. Multiplica los punts de vista sus un assemblatge de diferentas telas e pensa que la pintura es sola a poder donar aquesta lectura d'un païsatge. L'exposicion durèt fins al 9 d'abril de 2012 a Londres, puèi foguèt installada al musèu Guggenheim de [[Bilbau]] per l'estiu de 2012, e contunhèt al musèu Ludwig a [[Colonha]] en [[Alemanha]] del 27 d'octobre de 2012 al 3 de febrièr de 2013. En març de 2013, son assistant Dominic Elliott morís accidentelament dins son ostal après una fèsta<ref>[https://web.archive.org/web/20160418010959/http://fr.blouinartinfo.com/news/story/952418/deces-accidentel-dun-assistant-de-david-hockney], sur ''fr.blouinartinfo.com''</ref>. En 2017, lo Centre Pompidor en collaboracion amb la ''Tate Britain'' de Londres e lo ''Metropolitan Museum de Nòva York'' presenta la mai complèta mòstra retrospectiva consacrada a l’òbra de David Hockney. == Vida privada == Omosexual alara qu'aquò èra encara, quand èra jove, castigat de preson al Reialme Unit, es sostengut per sos parents. Pench diferentas òbras fasent referéncia a l'omosexualitat coma ''We Two Boys Together Clinging'' (1961), ''Cleaning Teeth, Early Evening'' (1962), que mòstra dos òmes fasent un 69, o encara ''Domestic Scene, Los Angeles'' (1963), representant dos mainats se dochant ensemble. Nosa una relacion amb Peter Schlesinger, que siá professionala qu'amorosa. Foguèt tanben l'amant d'[[Ossie Clark]]. Sas doas autras relctions amorosas importantas son Gregory Evans e John Fitzherbert. Al respècte del maridatge, declara<span></span>: « Ai sempre pensat que me maridarai pas jamai qu'èra gay. Lo mond d'abans lo maridatge gay èra tan diferent. Mon sol regret es de pas aver agut d'enfants. Auriái estat un bon paire?  De segur non, qu'ai sempre plaçat lo trabalh abans tota causa ». Prenguèt mai d'un còp posicion pels drechs LGBT. A la mitat de las annadas 2000, visquèt temporàriament a [[Bridlington]] (Reialme Unit) mas demora mai sovent dempuèi 1979 dins un ostal hollywoodian qu'aviá estat aqueste de l'actor [[Anthony Perkins]]. Venguèt sord en 1978 a 40 ans d'edat. == Pintura e fotografia == En 1970, Hockney crea pel primièr còp çò que nomena los ''Joiners'' es a dire de fotografias assembladas « en jonchura ». Pren en fotografia una scèna jos diferents angles puèi plaça las fotografias las unas a costat de las autras per tornar crear un imatge. Aquesta citacion de David Hockney dins son libre ''David Hockney, Cameraworks,'' nos ajuda a comprene sas motivacions, al subjècte de la realizacion de sos ''Joiners<span></span>'': «Après un cèrt temps, me soi crompat un melhor aparelh fotografic e ai assajat d’utilizar un objectiu grand angle que voliái prene de salas entièras o tot un personatge de pè. Mas detestèri las fotografia qu’ai obtengudas. Pareissián extrèmament irrealas. Descrivián quicòm que se vei de fach jamai. Aquestas linhas se corbavan coma jamai lo fan quand s'agach lo mond. De fach èra aquesta falsificacion<span></span>: nòstre uèi vei jamai tant en una sola ulhada. Es pas verasemblable. (…) Ai remarcat qu'aquestes ''Joiners ''avián mai de preséncia que las fotografias ordinàrias. Amb cinc fotografias, per exemple, sèm obligat de gaitar cinc còps. » Atal, coma l’explica Hockney, nòstre uèlh pren pas d’un còp l’imatge entièra. Sèm obligat de regardar mai d'un còp la causa per enseguida formar un imatge dins nòstre esperit. Los ''Joiners'' tornan crear lo procediment de percepcion<span></span>: l’imatge complèt repausa sul collatge de diferents imatjòts que nòtre uèlh sasís puèi rejonh. Aqueste imatge mental repausa alara sus nòstra capacitat a nos remembrar çò qu’avèm vist de per abans. Hockney donc s'interssèt fòrça al foncionament de la memòria e remarquèt qu'es ela que jòga un ròtle verai dins la percepcion del mond. Mai, la percepcion cubista del mond l’interessèt fòrça que lo cubisme ten a representar un objècte jos diferents punts de vista. aquestes fotocollatges realizats mejans un polaroid s’inspiran del movement cubista qu'assamblan diferents punts de vista al sen d’un mèsme imatge coma se pòt lo veire dins son òbra ''Don + Christopher, Los Angeles, 6th March 1982''. Aquò rebat sa volontat de crear un imatge tala que l'espectator la vei e non tala que la fotografia la representa coma lo mòstra la citacion de Alain Sayag dins lo catalòg d’exposicion ''David Hockney, photographe'' : « Las darrièras òbras al Polaroïd foguèron l'escasença de menar son experiéncia fotografica al delà de sa practica quotidiana per ne far lo quite objècte de sa recerca, nos fasent far lo saut d’una vision monoculara del monda un agach subjectiu » Enseguida, en mai de 1982, Hockney crompa un aparelh fotografic classic que vòl renonciar als collatges que forman un quadrilhatge a causa dels encastres blancs de las fotografias polaroïd. Alara, ten crear d'imatges que son pas limitadas per un encastre coma lo dich dins l’article « Entreten amb David Hockney » de Partick Mauriès publicat dins lo jornal ''Libération'': « Çò que me faguèt descobrir la fotografia, es que sèm limitats pas que pel cèl e per nòstres pès, jamai suls costats. » Lo fotocollatge de sa maire nomenat ''My Mother, Bolton Abbey, Yorkshire, Nov. 1982'' illustra plan aquesta citacion que l'encastre dispareguèt totalament e son imatge es limitat pels pès de l’artista en bas e pel cèl. Los costats forman pas una linha verticala çò que mòstra plan que la vista suls costats es illimitada. Atal, quitament se Hockney se mesfisa de la fotografia, se'n servís per crear d'òbras inedichas e es important de signalar que l’utiliza tanben coma modèl per realizar sas peinturas. Pench per exemple ''A closer Grand Canyon'' a partir de centenats de presas de vistas descaladas las unas al respècte de las autras. Pausa sus la tela una prima sisa de pintura plaçada en aplats que dona una impression pròche de la fotografia. En 1986, comença una òbra de granda espandiment qu'espeliguèt pas qu'en 1998. Es lo « Bigger Grand Canyon ». Comença per un assemblatge de 60 fotografias lo collatge <abbr>N^o</abbr> 2, que la talha es de 113 × 322 cm de long. Enseguida torna prene aquestas vista sus tres bendas de papièr per los dessenhar amb de fusanhs e de gradons. Lo dessenh fa los racòrds necessaris de totas aquestas fotografias. Comença alara unes detalhs d'aqueste ''Grand Canyon'', de 6 panèls, a la talha del quadre definitiu. La pintura finala se farà en 1998 amb 60 telas assembladas (5 × 12 cm en longor cadunas) e mesura 7,40 m de long<ref>ESPACE/PAYSAGE catalogue de l'exposition à Beaubourg en 1999, éditions du Centre Georges Pompidou, Paris</ref>. == La tèsi Hockney-Falco == En 2001, publica un assag: ''Sabers secrèts, las tecnicas perdudas dels Mèstres ancians''<ref>Édition originale en anglais : ''SECRET KNOWLEDGE'', Thames and Hudson, Londres, 2001</ref>. Msòtra pels tèxtes e los imatges, l'utilizacion d'aparelhs d'optica, per fòrça pintras dempuèi lo sègle XV. En 2006, complèta aqueste obratge per una novèla edicion. Aquesta demonstracion plan detalhada e escolara faguèt reagir e debatre de fòrça pintres e istorians d'art qu'aplica la coneissença istorica. Es en afichant sus la paret de son talhièr de fotocopias en colors de pinturas d’abans la [[Renaissença]] fins ara, que vejèt de diferéncias notablas, a partir de cèrtas epòcas. Mentretant, los dessenhs de teissuts plegats venon perfièchs, los rebats de las armaduras son coma de fotografias, los personatges que tenon una copa a la man per beure son gaireben sembre esquerrièrs. L’utilizacion de [[Miralh|miralhs]] es probabla. [[Jan van Eyck]] sus sa tela « ''Los esposes Arnolfini'' » mòstra un miralh convèxe representant çò que veson los personatges que nos fan fàcia, que se poiriá pas veire senon. Mai tard de pintres, coma [[Canaletto]], amagavan pas d’utilizar la « camera oscura », d’autres utilizèron de jòcs de miralhs o de miralhs concaus que projectavan l’imatge sus la tela a pénher. Sas demonstracions son pivelantas, coma aquestas que realizèt a [[Florença]] amb sos assistents per reproduire la celèbra tauleta de [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]]<ref>Philippe Comar - La perspective en jeu – <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;32 – 33 - coll. Découvertes - Éditions Gallimard</ref> que se coneis pas que de descriptions de postum. A l'ora que lo solelh enlusís lo Baptistèri devant lo Duomo, installèt un miralh concau a l’ombre del porgue que reproduisiá de biais fidèl l’imatge du baptistèri sus un carton blanc plaçat davant el. Coma lo quita Brunelleschi l’aviáplan benlèu fach, utilizant un miralh per illustrar l’invencion de la perspectiva. == Òbras == [[Fichièr:David_Hockney,_RA_London,_2012-02.jpg|vinheta|300x300px|''The Arrival of Spring in Woldgate'' mòstra « A Bigger Picture » a la Royal Academy en 2012 (la pintura es en naut a esquèrra).]] * 1962 : ** ''The First Marriage (A Marriage of Styles I)'', a la Tate Gallery de [[Londres]]. ** ''Man in a Museum (or you are in the wrong movie)''. * 1963 : ''Two Men in a Shower'', colleccion privada. * 1964 : ''Man Taking Shower in Beverly Hills'', a la Tate Gallery de Londres. * 1966 : ''Sunbather / Bain de soleil''<ref>''L'Art du 20e siècle. Museum Ludwig Cologne'', Cologne, Taschen, 1996, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;280-281.</ref>, au musèu Ludwig de [[Colonha]]. * 1967 : ''A Bigger Splash'', a la Tate Britain de Londres. * 1977 : ''My Parents'', a la Tate Britain de Londres. * 1985 : ''Une chaise, Jardin du Luxembourg'', 110,5 × 80 cm, fotocollatge, David Hockney espace/paysage, al Centre Jòrdi Pompidor, a [[París]], colleccion David Hockney. * 1986 : ''Pearblossom Highway'', 119 × 163 cm, montatge fotografic, J. Paul Getty Museum de [[Los Angeles]] * 1998 : '' A Bigger Grand Canyon'', 207 × 742 cm<ref>David Hockney ESPACE / PAYSAGE, musée Beaubourg à Paris</ref>, colleccion de l'autor. * 2011-2012 : '' The Arrival of Spring in Woldgate'', una seria d'un cinquantenat de dessenhs sus iPad expausats al Whitney Museum of American Art, al musèu Ludwig de Colonha e a la Royal Academy of Arts de Londres. == Prèmis == * 1967, Prèmi John Moores, per sa pintura ''Peter getting out of the pool de Nick'' * 1983, Prèmi Shakespeare * 1984, Prèmi Kodak de libre de fotografias per ''Cameraworks'' * 1997, Prèmi cultural de la Societat alemanda de fotografia == Onors == * Membre de la Royal Academy (RA - 1991)<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20121006091714/http://royalacademy.org.uk/academicians/painters/david-hockney-ra,179,AR.html Fiche sur le site de la Royal Academy of Arts].</ref> * Membre de l'òrdre dels companhs d'onor (CH) en 1997 * Membre de l'òrdre del Meriti britanic en 2012 == Publicacions == * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Picasso</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-026-6</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Une éducation artistique</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-028-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2006">David Hockney, <cite class="italique">Savoirs secrets</cite>, Éditions du Seuil, <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-02088-519-5</span>)</small></span> (titre original : ''Secret Knowledges : Rediscovering the Los Techniques of the Ols Masters'', 2001) * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2008"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> David Hockney, <cite class="italique" lang="en">True to life, conversations with Lawrence Wechsler</cite>, University of California Press, <time>2008</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-052025-879-2</span>)</small></span> * David Hockney, ''David Hockney, A Bigger Book'', Taschen, 2016. * David Hockney & Martin Gayford, ''Une Histoires des images. De la grotte à l'écran d'ordinateur'', Solar Éditions, 2017. Obratge prefaciat per David Hockney<span></span>: * William Parker (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;David Hockney), <cite class="italique">Dessins de mode : Vogue</cite>, Paris, Thames & Hudson, <time>2010</time>, 240&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-87811-359-4</span>)</small> == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Annèxes == === Bibliografia === * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' (http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne * <span class="ouvrage" id="Alfred_Pacquement2017"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Alfred Pacquement, <cite class="italique" lang="en">The Yosemite Suite</cite>, Galerie Lelong, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-130-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2017">Jean Frémon, <cite class="italique">David Hockney à l'atelier</cite>, L'échoppe, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-84068-286-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Philippe_Dagen2015"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Philippe Dagen, <cite class="italique" lang="en">The Arrival of Spring in Woldgate</cite>, Galerie Lelong, <time>2015</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-118-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2001"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Jean Frémon, <cite class="italique" lang="en">Close and far</cite>, Galerie Lelong, <time>2001</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-053-2</span>)</small></span> * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' ([http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne]) * <span class="ouvrage" id="Didier_Ottinger_dir.2017">Didier Ottinger dir., <cite class="italique">David Hockney</cite>, Paris, Editions du Centre Pompidou, <time>2017</time>, 320&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782844267795</span>)</small></span> * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * Patrick Mauriès,  Entretien avec David Hockney, ''Libération'', 9 août 1982 * Alain Sayag (dir.)'', David Hockney, photographe,'' cat. expo.'','' Paris, Éditions du Centre Pompidou/Éditions Herscher, 1982. === Documents vidèos === * Jack Hazan, ''A Bigger Splah'', documentari presentat al festenal de Canas 1974 e sortit en 1975. === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{En}} [http://www.davidhockney.com Site de David Hockney] * {{En}} [http://davidhockney.online.fr/index.htm ''David Hockney Online''] * {{En}} [http://www.hockneypictures.com ''Hockney Pictures''] * {{De}} [http://dreher.netzliteratur.net/8_KonzeptuelleAspekte_Hockney.pdf Thomas Dreher: David Hockney - Fotocollagen] in ''das kunstwerk'', mars 1989 ({{n°|1}}/XLII), <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;95. Photocollages de 1982/83. {{ORDENA:Hockney, David}} [[Categoria:Fotograf britanic]] [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1937]] [[Categoria.Decès en 2026]] 32u70gy94rhm7uo9slprb6hgska1gb1 2502791 2502790 2026-06-15T02:09:59Z Mistico Dois 45295 2502791 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom =David Hockney | imatge = David Hockney 2017 at Flash Expo.jpg | talha_imatge = 250px | legenda = David Hockney (2017) | nom_de_naissença = | data_de_naissença = 9 de julhet de 1937 | luòc_de_naissença = Bradford | data_de_decès = 11 de Junh de 2026 | luòc_de_decès = Londres | nacionalitat = Anglesa | activitats = Pintra, gravador, fotograf | formacion = Bradford College<br/>Royal College of Art | mèstre = Frank Lisle | escolans = | movement = Pop art, iperrealisme | òbras =''[[A Bigger Splash]]''<br/>''The Arrival of Spring in Woldgate'' | mecènas = | influenciat_per = [[Pablo Picasso]], [[Francis Bacon]] | influéncia_de = | recompensas = }} '''David Hockney''' ([[9 de julhet]] de [[1937]], [[Bradford]] - 11 de [[Junh]] de [[2026]], [[Londres]]) foguèt un [[Pintura|pintre]] retrachista e païsagista, dessenhaire, gravador, decorator, [[fotograf]] e teorician de l'art britanic. Visquèt e trabalhèt entre lo [[Yorkshire]], sa província natala, e [[Kensington (Londres)|Kensington]] a [[Londres]]. Era una figura màger del movement [[pop art]] de las annadas 1960 e de l'iperrealisme, e un dels pintres britanics mai influents del sègle XX. Utilizant de colors aciduladas e atrasentas, David Hockney pench de retrachs e de païsatges ont se mesclan pintura e fotografia. Avent vecut una granda partida de sa vida en [[Califòrnia]] a [[Los Angeles]], ten un talhièr sul ''Santa Monica Boulevard'' ont son servadas sos archius. == Biografia == David Hockney nasquèt dins una familha modèsta, quatren enfant d'una frairia de cinc. S'interessa a l'art plan jove e s'inscriu a l'escòla d'art de [[Bradford]] a l'edat de 11 ans. Son paire, qu'aviá fach una escòla d'art abans de renonciar a sa passion, aviá estat un [[objector de consciéncia]] pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]. David Hockney refusa el de far son servici militar de 1957 a 1959. Sa maire es [[Glèisa Catolica Romana|catolica]]<ref name="VF">Éric Dahan, « La fureur de peindre », ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Vanity_Fair_(magazine) Vanity Fair]'' n°47, juillet 2017, pages 60-65 et 105.</ref>. Estudia a ''[[Royal College of Art]]'' de Londres, ont encontra [[Allen Jones]], [[Patrick Caulfield]] e ne sortís diplomat en [[1962]]. Comença sa carrièra de pintre e fa un primièr viatage en [[Egipte]] coma [[dessenhaire de premsa]] pel ''[[Sunday Times (Reialme Unit)|Sunday Times]]''. En 1964, descobrís la [[Califòrnia]], los [[Polaroid|instantanèus]] de [[Polaroid Corporation|Polaroids]], la [[pintura acrilica]], las bèlas vilàs e lors piscinas que venon un motiu utilizat dins fòrça de sas òbras. I encontra Peter Schlesinger que ve son amant. Viu alara als EUA fins a 1968. Lo 15 novembre de 2018, una tela de l'artista, ''« Portrait of an Artist (Pool with two figures) »'', foguèt adjudicada 90,3 milions de dolars a l'enquant per Christie’s a Nòca York, venent un recòrd per un artiste vivent passant [[Jeff Koons]]<ref>« <cite style="font-style:normal;">Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant</cite> », ''Le Monde.fr'', <span class="error">[//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Article <nowiki>{{Article}}</nowiki>] : paramètre « <code>date</code> » manquant</span> <small style="line-height:1em;">([https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html lire en ligne])</small>{{Article|langue=fr-FR|titre=Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant|périodique=Le Monde.fr|lire en ligne=https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html|consulté le=2018-11-16}}</ref>. === París === [[Fichièr:Painted_Bollard,_Winchester_01.jpg|vinheta|Postelet de la vila de [[Winchester (Angleterre)|Winchester]] pench dins l'estil de ''A Bigger Splash''.]] A l'escart dels corrents mai avantgardistas, David Hockney practica un art figuratiu gaireben [[Expressionisme|expressionista]] ont se mesclan retrachs, fotografias e vidèos. En 1963, annada ont expausa a la [[Biennala de París]], sas òbras venon mai autonòmas e autobiograficas. Pench d'autoretrachs, los retrachs de sos parents, d'amics, de serias de scènas d'interior, de mainats jos la docha, de piscinas, d'animals de fusta, de viatges. Encontra [[Andy Warhol]] a [[Nòva York]] en 1963. Warhol lo visitèt mai tard a [[Los Angeles]] que li auriá suggerit de far sa seria de piscinas. Omosexual revendicat, frequenta de bars gays. Enseinha lo dessenh a l'universitat de l'Iowa, a l'universitat del Colorado a Boulder puèi, en 1966, a l'universitat de Califòrnia a Los Angeles. David Hockney torna viure a Londres en 1968 per amor per Peter Schlesinger, al moment del ''[[Swinging London]]''. [[Cecil Beaton]], [[Rudolf Nureiev|Rudolf Noreiev]] o encara [[John Gielgud]] venon pausar dins son apartament. S'illustra a las presentacions de las colleccions del cordurièr [[Ossie Clark]], que n'es amant. Per la revista ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'': « Per manca de la notorietat de Dalí o de Picasso, David Hockney s'impausa, al començament de las annadas 1970, coma una figura majora de la boèmia artistica internacionala e d'una cèrta aristocracia desvianta de las arts e letras, al mèsme títol que William Burroughs, Andy Warhol e Francis Bacon », a una epòca ont « nombre de creators contunhan de tustar los prejutjats morals de la borgesiá dins aquèsta èra de contestacion generalizada ».<span></span>S'installa enseguida a París, e i viu, En 1973, [[Jack Hazan]] realiza un documentari ficcion que li es consacrat titulat ''[[A Bigger Splash (film, 1973)|A Bigger Splash]]'' que fa sa notorietat internacionala naissenta (lo film es premiat al [[Festenal internacional del film de Locarno]]) e fa resson a la pintura ''{{Lang|en|A Bigger Splash}}'' que presenta las piscinas californianas dins las vilas luxuosas. En 1974, lo musèu dels arts decoratius de París li organisa una primièra retrospectiva. En 1977, pausa nud amb lo pintre [[Ron Kitaj]] en tampa de ''The New Review''. [[Fichièr:BMW_Art_Car_no._14,_850CSi_David_Hockney_(1995).jpg|vinheta|BMW 850 CSi al ''BMW Art car'' (1995).]] David Hockney torna viure e trabalhar a Los Angeles en 1978, quand venguèt gairebe sord a l'edat de quaranta ans. === Reconeissença internacionala === En 1999, a París, lo musèu del centre Jòrdi Pompidor presenta una retrospectiva de son òbra suls païsatges, titulada<span></span>: ''ESPACE / PAYSAGE''. S'i vei las questions pausadas e las responsas que David Hockney dona, dempuèi las annadas seissanta, a la representacion dels païsatges amb d'autres mejans que la perspectiva lineària. En 2003, pausa pel pintre [[Lucian Freud]]. === Retorn en Anglatèrra === David Hockney torna en Anglatèrra en 2005 e viu dins l'Èst del [[Yorkshire]], la contrada de son enfança. Dins un vast talhièr, penh de païsatges de fòrça grands formats. D'en primièr d'[[Aquarella|aquarellas]] que presenta dins un sol quadre que conten 36 aquarellas, per mostrar l'ambiéncia generala dels sites. Enseguida expausa a [[Venice]], en Califòrnia en 2007, sas pinturas de grands formats que son sovent compausadas de diferentas telas. Sas pinturas an pas qu'un sol punt de vista coma un aparelh fotografic, mas mai d'un, l'uèlh uman dona fòrça mai d'informacions qu'una lentilha fotografica. Es ara son mejan de mostrar un païsatge lisible amb de punts de vista diferents, per permetre al « regardaire » de dintrar dins lo païsatge pel sentir coma lo pintre. S'interessa tanben a las [[Pintura numerica|òbras numericas]]. En 2010 expausa a París, a la [[fondacion Pierre Bergé - Yves Saint-Laurent]], sas òbras realizadas sus [[iPhone]] e [[iPad]], tanben plaça tanben la possibilitat suls logicials de tornar difusar lo procediment creatiu, declarant<span></span>: « La sola experiéncia semblabla es aquesta ont se vei Picasso dessenhar sus de veire per un film » <ref>{{Ligam web}}</ref> (en referéncia al film ''Lo Mistèri Picasso'' d'[[Henri-Georges Clouzot]])<ref>Sylvie Veran, [https://web.archive.org/web/20150731221301/http://teleobs.nouvelobs.com/actualites/20150305.OBS3952/pablo-le-magnifique.html « Pablo le magnifique »], ''TéléObs'', 5 mars 2015</ref>{{,}}<ref group="Note">Ce processus existe en fait au moins depuis le début du [//fr.wikipedia.org/wiki/Dessin_anim%C3%A9 dessin animé], (à vérifier : [//fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Reynaud Émile Reynaud], [//fr.wikipedia.org/wiki/Ann%C3%A9es_1890 années 1890]), [//fr.wikipedia.org/wiki/Winsor_McCay Winsor McCay] l'utilise en 1911({{Ligam web}}), et est également très populaire dans le numérique depuis [//fr.wikipedia.org/wiki/2001 2001], avec OekakiBBS, sur internet avec l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Oekaki oekaki] ({{Ja}}『ネットランナー』 2001年12月号 ソフトバンク・パブリッシング 2001年12月1日 「ポスト2ちゃんねるを探せ！」内 p.50), et dans les années 80 avec le logiciel [//fr.wikipedia.org/wiki/Piktor Piktor] de [//fr.wikipedia.org/wiki/SIMIV Thomson] utilisant un [//fr.wikipedia.org/wiki/Crayon_optique crayon optique] sur les micro-ordinateurs [//fr.wikipedia.org/wiki/TO7 TO7] et [//fr.wikipedia.org/wiki/MO5 MO5] ou bien les nombreux [//fr.wikipedia.org/wiki/Vid%C3%A9ographie vidéographies] présent sur des sites de diffusion vidéo ([//fr.wikipedia.org/wiki/YouTube YouTube], [//fr.wikipedia.org/wiki/Dailymotion Dailymotion],…) à titre éducatif<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[//fr.wikipedia.org/wiki/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire [réf.&nbsp;<nowiki>nécessaire]</nowiki>]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] . On peut également citer la série d'émission de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Office_de_radiodiffusion_t%C3%A9l%C3%A9vision_fran%C3%A7aise ORTF] « ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Tac_au_tac Tac au tac]'' » dans les années 60 à 70 qui invitait différent grands dessinateurs de [//fr.wikipedia.org/wiki/Bande_dessin%C3%A9e bande dessinée] à créer des œuvres en commun selon différentes contraintes{{Ligam web}}.</ref> Lo 2 de genièr de 2012, foguèt nomenat per la reina d’Angletèrra [[Elisabèt II del Reialme Unit|elisabèt II]], membre de l’òrdre del Meriti britanic. Una granda mòstra se dobriguèt lo 23 de genièr de 2012 a la ''Royal Academy'' de Londres, ''« A Bigger Picture »'' que mòstra de grandas òbras sul tèma del païsatge anglés. Son subretot de fòrça grands formats mas mòstra tanben d'òbras realizadas sus un iPad qu'utuliza coma un quasernet de croquís amb de possibilitats mai espandidas. Mai susprenenta, la percepcion d'un païsatge per 18 camèras plaçadas a diferents punts de vista. Contunha son exploracion de la reproduccion dels païsatges, començada fan un cinquantenat d'annadas, sens se contrénher a la perspective. Es lo cas per sa tela « ''Cadièiras longas ''» inspirada d'una vision de l'artista francesa Ludivine Thiry. Multiplica los punts de vista sus un assemblatge de diferentas telas e pensa que la pintura es sola a poder donar aquesta lectura d'un païsatge. L'exposicion durèt fins al 9 d'abril de 2012 a Londres, puèi foguèt installada al musèu Guggenheim de [[Bilbau]] per l'estiu de 2012, e contunhèt al musèu Ludwig a [[Colonha]] en [[Alemanha]] del 27 d'octobre de 2012 al 3 de febrièr de 2013. En març de 2013, son assistant Dominic Elliott morís accidentelament dins son ostal après una fèsta<ref>[https://web.archive.org/web/20160418010959/http://fr.blouinartinfo.com/news/story/952418/deces-accidentel-dun-assistant-de-david-hockney], sur ''fr.blouinartinfo.com''</ref>. En 2017, lo Centre Pompidor en collaboracion amb la ''Tate Britain'' de Londres e lo ''Metropolitan Museum de Nòva York'' presenta la mai complèta mòstra retrospectiva consacrada a l’òbra de David Hockney. == Vida privada == Omosexual alara qu'aquò èra encara, quand èra jove, castigat de preson al Reialme Unit, es sostengut per sos parents. Pench diferentas òbras fasent referéncia a l'omosexualitat coma ''We Two Boys Together Clinging'' (1961), ''Cleaning Teeth, Early Evening'' (1962), que mòstra dos òmes fasent un 69, o encara ''Domestic Scene, Los Angeles'' (1963), representant dos mainats se dochant ensemble. Nosa una relacion amb Peter Schlesinger, que siá professionala qu'amorosa. Foguèt tanben l'amant d'[[Ossie Clark]]. Sas doas autras relctions amorosas importantas son Gregory Evans e John Fitzherbert. Al respècte del maridatge, declara<span></span>: « Ai sempre pensat que me maridarai pas jamai qu'èra gay. Lo mond d'abans lo maridatge gay èra tan diferent. Mon sol regret es de pas aver agut d'enfants. Auriái estat un bon paire?  De segur non, qu'ai sempre plaçat lo trabalh abans tota causa ». Prenguèt mai d'un còp posicion pels drechs LGBT. A la mitat de las annadas 2000, visquèt temporàriament a [[Bridlington]] (Reialme Unit) mas demora mai sovent dempuèi 1979 dins un ostal hollywoodian qu'aviá estat aqueste de l'actor [[Anthony Perkins]]. Venguèt sord en 1978 a 40 ans d'edat. == Pintura e fotografia == En 1970, Hockney crea pel primièr còp çò que nomena los ''Joiners'' es a dire de fotografias assembladas « en jonchura ». Pren en fotografia una scèna jos diferents angles puèi plaça las fotografias las unas a costat de las autras per tornar crear un imatge. Aquesta citacion de David Hockney dins son libre ''David Hockney, Cameraworks,'' nos ajuda a comprene sas motivacions, al subjècte de la realizacion de sos ''Joiners<span></span>'': «Après un cèrt temps, me soi crompat un melhor aparelh fotografic e ai assajat d’utilizar un objectiu grand angle que voliái prene de salas entièras o tot un personatge de pè. Mas detestèri las fotografia qu’ai obtengudas. Pareissián extrèmament irrealas. Descrivián quicòm que se vei de fach jamai. Aquestas linhas se corbavan coma jamai lo fan quand s'agach lo mond. De fach èra aquesta falsificacion<span></span>: nòstre uèi vei jamai tant en una sola ulhada. Es pas verasemblable. (…) Ai remarcat qu'aquestes ''Joiners ''avián mai de preséncia que las fotografias ordinàrias. Amb cinc fotografias, per exemple, sèm obligat de gaitar cinc còps. » Atal, coma l’explica Hockney, nòstre uèlh pren pas d’un còp l’imatge entièra. Sèm obligat de regardar mai d'un còp la causa per enseguida formar un imatge dins nòstre esperit. Los ''Joiners'' tornan crear lo procediment de percepcion<span></span>: l’imatge complèt repausa sul collatge de diferents imatjòts que nòtre uèlh sasís puèi rejonh. Aqueste imatge mental repausa alara sus nòstra capacitat a nos remembrar çò qu’avèm vist de per abans. Hockney donc s'interssèt fòrça al foncionament de la memòria e remarquèt qu'es ela que jòga un ròtle verai dins la percepcion del mond. Mai, la percepcion cubista del mond l’interessèt fòrça que lo cubisme ten a representar un objècte jos diferents punts de vista. aquestes fotocollatges realizats mejans un polaroid s’inspiran del movement cubista qu'assamblan diferents punts de vista al sen d’un mèsme imatge coma se pòt lo veire dins son òbra ''Don + Christopher, Los Angeles, 6th March 1982''. Aquò rebat sa volontat de crear un imatge tala que l'espectator la vei e non tala que la fotografia la representa coma lo mòstra la citacion de Alain Sayag dins lo catalòg d’exposicion ''David Hockney, photographe'' : « Las darrièras òbras al Polaroïd foguèron l'escasença de menar son experiéncia fotografica al delà de sa practica quotidiana per ne far lo quite objècte de sa recerca, nos fasent far lo saut d’una vision monoculara del monda un agach subjectiu » Enseguida, en mai de 1982, Hockney crompa un aparelh fotografic classic que vòl renonciar als collatges que forman un quadrilhatge a causa dels encastres blancs de las fotografias polaroïd. Alara, ten crear d'imatges que son pas limitadas per un encastre coma lo dich dins l’article « Entreten amb David Hockney » de Partick Mauriès publicat dins lo jornal ''Libération'': « Çò que me faguèt descobrir la fotografia, es que sèm limitats pas que pel cèl e per nòstres pès, jamai suls costats. » Lo fotocollatge de sa maire nomenat ''My Mother, Bolton Abbey, Yorkshire, Nov. 1982'' illustra plan aquesta citacion que l'encastre dispareguèt totalament e son imatge es limitat pels pès de l’artista en bas e pel cèl. Los costats forman pas una linha verticala çò que mòstra plan que la vista suls costats es illimitada. Atal, quitament se Hockney se mesfisa de la fotografia, se'n servís per crear d'òbras inedichas e es important de signalar que l’utiliza tanben coma modèl per realizar sas peinturas. Pench per exemple ''A closer Grand Canyon'' a partir de centenats de presas de vistas descaladas las unas al respècte de las autras. Pausa sus la tela una prima sisa de pintura plaçada en aplats que dona una impression pròche de la fotografia. En 1986, comença una òbra de granda espandiment qu'espeliguèt pas qu'en 1998. Es lo « Bigger Grand Canyon ». Comença per un assemblatge de 60 fotografias lo collatge <abbr>N^o</abbr> 2, que la talha es de 113 × 322 cm de long. Enseguida torna prene aquestas vista sus tres bendas de papièr per los dessenhar amb de fusanhs e de gradons. Lo dessenh fa los racòrds necessaris de totas aquestas fotografias. Comença alara unes detalhs d'aqueste ''Grand Canyon'', de 6 panèls, a la talha del quadre definitiu. La pintura finala se farà en 1998 amb 60 telas assembladas (5 × 12 cm en longor cadunas) e mesura 7,40 m de long<ref>ESPACE/PAYSAGE catalogue de l'exposition à Beaubourg en 1999, éditions du Centre Georges Pompidou, Paris</ref>. == La tèsi Hockney-Falco == En 2001, publica un assag: ''Sabers secrèts, las tecnicas perdudas dels Mèstres ancians''<ref>Édition originale en anglais : ''SECRET KNOWLEDGE'', Thames and Hudson, Londres, 2001</ref>. Msòtra pels tèxtes e los imatges, l'utilizacion d'aparelhs d'optica, per fòrça pintras dempuèi lo sègle XV. En 2006, complèta aqueste obratge per una novèla edicion. Aquesta demonstracion plan detalhada e escolara faguèt reagir e debatre de fòrça pintres e istorians d'art qu'aplica la coneissença istorica. Es en afichant sus la paret de son talhièr de fotocopias en colors de pinturas d’abans la [[Renaissença]] fins ara, que vejèt de diferéncias notablas, a partir de cèrtas epòcas. Mentretant, los dessenhs de teissuts plegats venon perfièchs, los rebats de las armaduras son coma de fotografias, los personatges que tenon una copa a la man per beure son gaireben sembre esquerrièrs. L’utilizacion de [[Miralh|miralhs]] es probabla. [[Jan van Eyck]] sus sa tela « ''Los esposes Arnolfini'' » mòstra un miralh convèxe representant çò que veson los personatges que nos fan fàcia, que se poiriá pas veire senon. Mai tard de pintres, coma [[Canaletto]], amagavan pas d’utilizar la « camera oscura », d’autres utilizèron de jòcs de miralhs o de miralhs concaus que projectavan l’imatge sus la tela a pénher. Sas demonstracions son pivelantas, coma aquestas que realizèt a [[Florença]] amb sos assistents per reproduire la celèbra tauleta de [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]]<ref>Philippe Comar - La perspective en jeu – <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;32 – 33 - coll. Découvertes - Éditions Gallimard</ref> que se coneis pas que de descriptions de postum. A l'ora que lo solelh enlusís lo Baptistèri devant lo Duomo, installèt un miralh concau a l’ombre del porgue que reproduisiá de biais fidèl l’imatge du baptistèri sus un carton blanc plaçat davant el. Coma lo quita Brunelleschi l’aviáplan benlèu fach, utilizant un miralh per illustrar l’invencion de la perspectiva. == Òbras == [[Fichièr:David_Hockney,_RA_London,_2012-02.jpg|vinheta|300x300px|''The Arrival of Spring in Woldgate'' mòstra « A Bigger Picture » a la Royal Academy en 2012 (la pintura es en naut a esquèrra).]] * 1962 : ** ''The First Marriage (A Marriage of Styles I)'', a la Tate Gallery de [[Londres]]. ** ''Man in a Museum (or you are in the wrong movie)''. * 1963 : ''Two Men in a Shower'', colleccion privada. * 1964 : ''Man Taking Shower in Beverly Hills'', a la Tate Gallery de Londres. * 1966 : ''Sunbather / Bain de soleil''<ref>''L'Art du 20e siècle. Museum Ludwig Cologne'', Cologne, Taschen, 1996, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;280-281.</ref>, au musèu Ludwig de [[Colonha]]. * 1967 : ''A Bigger Splash'', a la Tate Britain de Londres. * 1977 : ''My Parents'', a la Tate Britain de Londres. * 1985 : ''Une chaise, Jardin du Luxembourg'', 110,5 × 80 cm, fotocollatge, David Hockney espace/paysage, al Centre Jòrdi Pompidor, a [[París]], colleccion David Hockney. * 1986 : ''Pearblossom Highway'', 119 × 163 cm, montatge fotografic, J. Paul Getty Museum de [[Los Angeles]] * 1998 : '' A Bigger Grand Canyon'', 207 × 742 cm<ref>David Hockney ESPACE / PAYSAGE, musée Beaubourg à Paris</ref>, colleccion de l'autor. * 2011-2012 : '' The Arrival of Spring in Woldgate'', una seria d'un cinquantenat de dessenhs sus iPad expausats al Whitney Museum of American Art, al musèu Ludwig de Colonha e a la Royal Academy of Arts de Londres. == Prèmis == * 1967, Prèmi John Moores, per sa pintura ''Peter getting out of the pool de Nick'' * 1983, Prèmi Shakespeare * 1984, Prèmi Kodak de libre de fotografias per ''Cameraworks'' * 1997, Prèmi cultural de la Societat alemanda de fotografia == Onors == * Membre de la Royal Academy (RA - 1991)<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20121006091714/http://royalacademy.org.uk/academicians/painters/david-hockney-ra,179,AR.html Fiche sur le site de la Royal Academy of Arts].</ref> * Membre de l'òrdre dels companhs d'onor (CH) en 1997 * Membre de l'òrdre del Meriti britanic en 2012 == Publicacions == * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Picasso</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-026-6</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Une éducation artistique</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-028-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2006">David Hockney, <cite class="italique">Savoirs secrets</cite>, Éditions du Seuil, <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-02088-519-5</span>)</small></span> (titre original : ''Secret Knowledges : Rediscovering the Los Techniques of the Ols Masters'', 2001) * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2008"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> David Hockney, <cite class="italique" lang="en">True to life, conversations with Lawrence Wechsler</cite>, University of California Press, <time>2008</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-052025-879-2</span>)</small></span> * David Hockney, ''David Hockney, A Bigger Book'', Taschen, 2016. * David Hockney & Martin Gayford, ''Une Histoires des images. De la grotte à l'écran d'ordinateur'', Solar Éditions, 2017. Obratge prefaciat per David Hockney<span></span>: * William Parker (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;David Hockney), <cite class="italique">Dessins de mode : Vogue</cite>, Paris, Thames & Hudson, <time>2010</time>, 240&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-87811-359-4</span>)</small> == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Annèxes == === Bibliografia === * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' (http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne * <span class="ouvrage" id="Alfred_Pacquement2017"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Alfred Pacquement, <cite class="italique" lang="en">The Yosemite Suite</cite>, Galerie Lelong, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-130-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2017">Jean Frémon, <cite class="italique">David Hockney à l'atelier</cite>, L'échoppe, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-84068-286-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Philippe_Dagen2015"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Philippe Dagen, <cite class="italique" lang="en">The Arrival of Spring in Woldgate</cite>, Galerie Lelong, <time>2015</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-118-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2001"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Jean Frémon, <cite class="italique" lang="en">Close and far</cite>, Galerie Lelong, <time>2001</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-053-2</span>)</small></span> * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' ([http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne]) * <span class="ouvrage" id="Didier_Ottinger_dir.2017">Didier Ottinger dir., <cite class="italique">David Hockney</cite>, Paris, Editions du Centre Pompidou, <time>2017</time>, 320&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782844267795</span>)</small></span> * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * Patrick Mauriès,  Entretien avec David Hockney, ''Libération'', 9 août 1982 * Alain Sayag (dir.)'', David Hockney, photographe,'' cat. expo.'','' Paris, Éditions du Centre Pompidou/Éditions Herscher, 1982. === Documents vidèos === * Jack Hazan, ''A Bigger Splah'', documentari presentat al festenal de Canas 1974 e sortit en 1975. === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{En}} [http://www.davidhockney.com Site de David Hockney] * {{En}} [http://davidhockney.online.fr/index.htm ''David Hockney Online''] * {{En}} [http://www.hockneypictures.com ''Hockney Pictures''] * {{De}} [http://dreher.netzliteratur.net/8_KonzeptuelleAspekte_Hockney.pdf Thomas Dreher: David Hockney - Fotocollagen] in ''das kunstwerk'', mars 1989 ({{n°|1}}/XLII), <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;95. Photocollages de 1982/83. {{ORDENA:Hockney, David}} [[Categoria:Fotograf britanic]] [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1937]] [[Categoria.Decès en 2026]] icyr04w9kuxfu49fjoqlh585cagkljj 2502792 2502791 2026-06-15T02:10:23Z Mistico Dois 45295 2502792 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom =David Hockney | imatge = David Hockney 2017 at Flash Expo.jpg | talha_imatge = 250px | legenda = David Hockney (2017) | nom_de_naissença = | data_de_naissença = 9 de julhet de 1937 | luòc_de_naissença = Bradford | data_de_decès = 11 de Junh de 2026 | luòc_de_decès = Londres | nacionalitat = Anglesa | activitats = Pintra, gravador, fotograf | formacion = Bradford College<br/>Royal College of Art | mèstre = Frank Lisle | escolans = | movement = Pop art, iperrealisme | òbras =''[[A Bigger Splash]]''<br/>''The Arrival of Spring in Woldgate'' | mecènas = | influenciat_per = [[Pablo Picasso]], [[Francis Bacon]] | influéncia_de = | recompensas = }} '''David Hockney''' ([[9 de julhet]] de [[1937]], [[Bradford]] - 11 de [[Junh]] de [[2026]], [[Londres]]) foguèt un [[Pintura|pintre]] retrachista e païsagista, dessenhaire, gravador, decorator, [[fotograf]] e teorician de l'art britanic. Visquèt e trabalhèt entre lo [[Yorkshire]], sa província natala, e [[Kensington (Londres)|Kensington]] a [[Londres]]. Era una figura màger del movement [[pop art]] de las annadas 1960 e de l'iperrealisme, e un dels pintres britanics mai influents del sègle XX. Utilizant de colors aciduladas e atrasentas, David Hockney pench de retrachs e de païsatges ont se mesclan pintura e fotografia. Avent vecut una granda partida de sa vida en [[Califòrnia]] a [[Los Angeles]], ten un talhièr sul ''Santa Monica Boulevard'' ont son servadas sos archius. == Biografia == David Hockney nasquèt dins una familha modèsta, quatren enfant d'una frairia de cinc. S'interessa a l'art plan jove e s'inscriu a l'escòla d'art de [[Bradford]] a l'edat de 11 ans. Son paire, qu'aviá fach una escòla d'art abans de renonciar a sa passion, aviá estat un [[objector de consciéncia]] pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]. David Hockney refusa el de far son servici militar de 1957 a 1959. Sa maire es [[Glèisa Catolica Romana|catolica]]<ref name="VF">Éric Dahan, « La fureur de peindre », ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Vanity_Fair_(magazine) Vanity Fair]'' n°47, juillet 2017, pages 60-65 et 105.</ref>. Estudia a ''[[Royal College of Art]]'' de Londres, ont encontra [[Allen Jones]], [[Patrick Caulfield]] e ne sortís diplomat en [[1962]]. Comença sa carrièra de pintre e fa un primièr viatage en [[Egipte]] coma [[dessenhaire de premsa]] pel ''[[Sunday Times (Reialme Unit)|Sunday Times]]''. En 1964, descobrís la [[Califòrnia]], los [[Polaroid|instantanèus]] de [[Polaroid Corporation|Polaroids]], la [[pintura acrilica]], las bèlas vilàs e lors piscinas que venon un motiu utilizat dins fòrça de sas òbras. I encontra Peter Schlesinger que ve son amant. Viu alara als EUA fins a 1968. Lo 15 novembre de 2018, una tela de l'artista, ''« Portrait of an Artist (Pool with two figures) »'', foguèt adjudicada 90,3 milions de dolars a l'enquant per Christie’s a Nòca York, venent un recòrd per un artiste vivent passant [[Jeff Koons]]<ref>« <cite style="font-style:normal;">Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant</cite> », ''Le Monde.fr'', <span class="error">[//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Article <nowiki>{{Article}}</nowiki>] : paramètre « <code>date</code> » manquant</span> <small style="line-height:1em;">([https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html lire en ligne])</small>{{Article|langue=fr-FR|titre=Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant|périodique=Le Monde.fr|lire en ligne=https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html|consulté le=2018-11-16}}</ref>. === París === [[Fichièr:Painted_Bollard,_Winchester_01.jpg|vinheta|Postelet de la vila de [[Winchester (Angleterre)|Winchester]] pench dins l'estil de ''A Bigger Splash''.]] A l'escart dels corrents mai avantgardistas, David Hockney practica un art figuratiu gaireben [[Expressionisme|expressionista]] ont se mesclan retrachs, fotografias e vidèos. En 1963, annada ont expausa a la [[Biennala de París]], sas òbras venon mai autonòmas e autobiograficas. Pench d'autoretrachs, los retrachs de sos parents, d'amics, de serias de scènas d'interior, de mainats jos la docha, de piscinas, d'animals de fusta, de viatges. Encontra [[Andy Warhol]] a [[Nòva York]] en 1963. Warhol lo visitèt mai tard a [[Los Angeles]] que li auriá suggerit de far sa seria de piscinas. Omosexual revendicat, frequenta de bars gays. Enseinha lo dessenh a l'universitat de l'Iowa, a l'universitat del Colorado a Boulder puèi, en 1966, a l'universitat de Califòrnia a Los Angeles. David Hockney torna viure a Londres en 1968 per amor per Peter Schlesinger, al moment del ''[[Swinging London]]''. [[Cecil Beaton]], [[Rudolf Nureiev|Rudolf Noreiev]] o encara [[John Gielgud]] venon pausar dins son apartament. S'illustra a las presentacions de las colleccions del cordurièr [[Ossie Clark]], que n'es amant. Per la revista ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'': « Per manca de la notorietat de Dalí o de Picasso, David Hockney s'impausa, al començament de las annadas 1970, coma una figura majora de la boèmia artistica internacionala e d'una cèrta aristocracia desvianta de las arts e letras, al mèsme títol que William Burroughs, Andy Warhol e Francis Bacon », a una epòca ont « nombre de creators contunhan de tustar los prejutjats morals de la borgesiá dins aquèsta èra de contestacion generalizada ».<span></span>S'installa enseguida a París, e i viu, En 1973, [[Jack Hazan]] realiza un documentari ficcion que li es consacrat titulat ''[[A Bigger Splash (film, 1973)|A Bigger Splash]]'' que fa sa notorietat internacionala naissenta (lo film es premiat al [[Festenal internacional del film de Locarno]]) e fa resson a la pintura ''{{Lang|en|A Bigger Splash}}'' que presenta las piscinas californianas dins las vilas luxuosas. En 1974, lo musèu dels arts decoratius de París li organisa una primièra retrospectiva. En 1977, pausa nud amb lo pintre [[Ron Kitaj]] en tampa de ''The New Review''. [[Fichièr:BMW_Art_Car_no._14,_850CSi_David_Hockney_(1995).jpg|vinheta|BMW 850 CSi al ''BMW Art car'' (1995).]] David Hockney torna viure e trabalhar a Los Angeles en 1978, quand venguèt gairebe sord a l'edat de quaranta ans. === Reconeissença internacionala === En 1999, a París, lo musèu del centre Jòrdi Pompidor presenta una retrospectiva de son òbra suls païsatges, titulada<span></span>: ''ESPACE / PAYSAGE''. S'i vei las questions pausadas e las responsas que David Hockney dona, dempuèi las annadas seissanta, a la representacion dels païsatges amb d'autres mejans que la perspectiva lineària. En 2003, pausa pel pintre [[Lucian Freud]]. === Retorn en Anglatèrra === David Hockney torna en Anglatèrra en 2005 e viu dins l'Èst del [[Yorkshire]], la contrada de son enfança. Dins un vast talhièr, penh de païsatges de fòrça grands formats. D'en primièr d'[[Aquarella|aquarellas]] que presenta dins un sol quadre que conten 36 aquarellas, per mostrar l'ambiéncia generala dels sites. Enseguida expausa a [[Venice]], en Califòrnia en 2007, sas pinturas de grands formats que son sovent compausadas de diferentas telas. Sas pinturas an pas qu'un sol punt de vista coma un aparelh fotografic, mas mai d'un, l'uèlh uman dona fòrça mai d'informacions qu'una lentilha fotografica. Es ara son mejan de mostrar un païsatge lisible amb de punts de vista diferents, per permetre al « regardaire » de dintrar dins lo païsatge pel sentir coma lo pintre. S'interessa tanben a las [[Pintura numerica|òbras numericas]]. En 2010 expausa a París, a la [[fondacion Pierre Bergé - Yves Saint-Laurent]], sas òbras realizadas sus [[iPhone]] e [[iPad]], tanben plaça tanben la possibilitat suls logicials de tornar difusar lo procediment creatiu, declarant<span></span>: « La sola experiéncia semblabla es aquesta ont se vei Picasso dessenhar sus de veire per un film » <ref>{{Ligam web}}</ref> (en referéncia al film ''Lo Mistèri Picasso'' d'[[Henri-Georges Clouzot]])<ref>Sylvie Veran, [https://web.archive.org/web/20150731221301/http://teleobs.nouvelobs.com/actualites/20150305.OBS3952/pablo-le-magnifique.html « Pablo le magnifique »], ''TéléObs'', 5 mars 2015</ref>{{,}}<ref group="Note">Ce processus existe en fait au moins depuis le début du [//fr.wikipedia.org/wiki/Dessin_anim%C3%A9 dessin animé], (à vérifier : [//fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Reynaud Émile Reynaud], [//fr.wikipedia.org/wiki/Ann%C3%A9es_1890 années 1890]), [//fr.wikipedia.org/wiki/Winsor_McCay Winsor McCay] l'utilise en 1911({{Ligam web}}), et est également très populaire dans le numérique depuis [//fr.wikipedia.org/wiki/2001 2001], avec OekakiBBS, sur internet avec l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Oekaki oekaki] ({{Ja}}『ネットランナー』 2001年12月号 ソフトバンク・パブリッシング 2001年12月1日 「ポスト2ちゃんねるを探せ！」内 p.50), et dans les années 80 avec le logiciel [//fr.wikipedia.org/wiki/Piktor Piktor] de [//fr.wikipedia.org/wiki/SIMIV Thomson] utilisant un [//fr.wikipedia.org/wiki/Crayon_optique crayon optique] sur les micro-ordinateurs [//fr.wikipedia.org/wiki/TO7 TO7] et [//fr.wikipedia.org/wiki/MO5 MO5] ou bien les nombreux [//fr.wikipedia.org/wiki/Vid%C3%A9ographie vidéographies] présent sur des sites de diffusion vidéo ([//fr.wikipedia.org/wiki/YouTube YouTube], [//fr.wikipedia.org/wiki/Dailymotion Dailymotion],…) à titre éducatif<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[//fr.wikipedia.org/wiki/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire [réf.&nbsp;<nowiki>nécessaire]</nowiki>]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] . On peut également citer la série d'émission de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Office_de_radiodiffusion_t%C3%A9l%C3%A9vision_fran%C3%A7aise ORTF] « ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Tac_au_tac Tac au tac]'' » dans les années 60 à 70 qui invitait différent grands dessinateurs de [//fr.wikipedia.org/wiki/Bande_dessin%C3%A9e bande dessinée] à créer des œuvres en commun selon différentes contraintes{{Ligam web}}.</ref> Lo 2 de genièr de 2012, foguèt nomenat per la reina d’Angletèrra [[Elisabèt II del Reialme Unit|elisabèt II]], membre de l’òrdre del Meriti britanic. Una granda mòstra se dobriguèt lo 23 de genièr de 2012 a la ''Royal Academy'' de Londres, ''« A Bigger Picture »'' que mòstra de grandas òbras sul tèma del païsatge anglés. Son subretot de fòrça grands formats mas mòstra tanben d'òbras realizadas sus un iPad qu'utuliza coma un quasernet de croquís amb de possibilitats mai espandidas. Mai susprenenta, la percepcion d'un païsatge per 18 camèras plaçadas a diferents punts de vista. Contunha son exploracion de la reproduccion dels païsatges, començada fan un cinquantenat d'annadas, sens se contrénher a la perspective. Es lo cas per sa tela « ''Cadièiras longas ''» inspirada d'una vision de l'artista francesa Ludivine Thiry. Multiplica los punts de vista sus un assemblatge de diferentas telas e pensa que la pintura es sola a poder donar aquesta lectura d'un païsatge. L'exposicion durèt fins al 9 d'abril de 2012 a Londres, puèi foguèt installada al musèu Guggenheim de [[Bilbau]] per l'estiu de 2012, e contunhèt al musèu Ludwig a [[Colonha]] en [[Alemanha]] del 27 d'octobre de 2012 al 3 de febrièr de 2013. En març de 2013, son assistant Dominic Elliott morís accidentelament dins son ostal après una fèsta<ref>[https://web.archive.org/web/20160418010959/http://fr.blouinartinfo.com/news/story/952418/deces-accidentel-dun-assistant-de-david-hockney], sur ''fr.blouinartinfo.com''</ref>. En 2017, lo Centre Pompidor en collaboracion amb la ''Tate Britain'' de Londres e lo ''Metropolitan Museum de Nòva York'' presenta la mai complèta mòstra retrospectiva consacrada a l’òbra de David Hockney. == Vida privada == Omosexual alara qu'aquò èra encara, quand èra jove, castigat de preson al Reialme Unit, es sostengut per sos parents. Pench diferentas òbras fasent referéncia a l'omosexualitat coma ''We Two Boys Together Clinging'' (1961), ''Cleaning Teeth, Early Evening'' (1962), que mòstra dos òmes fasent un 69, o encara ''Domestic Scene, Los Angeles'' (1963), representant dos mainats se dochant ensemble. Nosa una relacion amb Peter Schlesinger, que siá professionala qu'amorosa. Foguèt tanben l'amant d'[[Ossie Clark]]. Sas doas autras relctions amorosas importantas son Gregory Evans e John Fitzherbert. Al respècte del maridatge, declara<span></span>: « Ai sempre pensat que me maridarai pas jamai qu'èra gay. Lo mond d'abans lo maridatge gay èra tan diferent. Mon sol regret es de pas aver agut d'enfants. Auriái estat un bon paire?  De segur non, qu'ai sempre plaçat lo trabalh abans tota causa ». Prenguèt mai d'un còp posicion pels drechs LGBT. A la mitat de las annadas 2000, visquèt temporàriament a [[Bridlington]] (Reialme Unit) mas demora mai sovent dempuèi 1979 dins un ostal hollywoodian qu'aviá estat aqueste de l'actor [[Anthony Perkins]]. Venguèt sord en 1978 a 40 ans d'edat. == Pintura e fotografia == En 1970, Hockney crea pel primièr còp çò que nomena los ''Joiners'' es a dire de fotografias assembladas « en jonchura ». Pren en fotografia una scèna jos diferents angles puèi plaça las fotografias las unas a costat de las autras per tornar crear un imatge. Aquesta citacion de David Hockney dins son libre ''David Hockney, Cameraworks,'' nos ajuda a comprene sas motivacions, al subjècte de la realizacion de sos ''Joiners<span></span>'': «Après un cèrt temps, me soi crompat un melhor aparelh fotografic e ai assajat d’utilizar un objectiu grand angle que voliái prene de salas entièras o tot un personatge de pè. Mas detestèri las fotografia qu’ai obtengudas. Pareissián extrèmament irrealas. Descrivián quicòm que se vei de fach jamai. Aquestas linhas se corbavan coma jamai lo fan quand s'agach lo mond. De fach èra aquesta falsificacion<span></span>: nòstre uèi vei jamai tant en una sola ulhada. Es pas verasemblable. (…) Ai remarcat qu'aquestes ''Joiners ''avián mai de preséncia que las fotografias ordinàrias. Amb cinc fotografias, per exemple, sèm obligat de gaitar cinc còps. » Atal, coma l’explica Hockney, nòstre uèlh pren pas d’un còp l’imatge entièra. Sèm obligat de regardar mai d'un còp la causa per enseguida formar un imatge dins nòstre esperit. Los ''Joiners'' tornan crear lo procediment de percepcion<span></span>: l’imatge complèt repausa sul collatge de diferents imatjòts que nòtre uèlh sasís puèi rejonh. Aqueste imatge mental repausa alara sus nòstra capacitat a nos remembrar çò qu’avèm vist de per abans. Hockney donc s'interssèt fòrça al foncionament de la memòria e remarquèt qu'es ela que jòga un ròtle verai dins la percepcion del mond. Mai, la percepcion cubista del mond l’interessèt fòrça que lo cubisme ten a representar un objècte jos diferents punts de vista. aquestes fotocollatges realizats mejans un polaroid s’inspiran del movement cubista qu'assamblan diferents punts de vista al sen d’un mèsme imatge coma se pòt lo veire dins son òbra ''Don + Christopher, Los Angeles, 6th March 1982''. Aquò rebat sa volontat de crear un imatge tala que l'espectator la vei e non tala que la fotografia la representa coma lo mòstra la citacion de Alain Sayag dins lo catalòg d’exposicion ''David Hockney, photographe'' : « Las darrièras òbras al Polaroïd foguèron l'escasença de menar son experiéncia fotografica al delà de sa practica quotidiana per ne far lo quite objècte de sa recerca, nos fasent far lo saut d’una vision monoculara del monda un agach subjectiu » Enseguida, en mai de 1982, Hockney crompa un aparelh fotografic classic que vòl renonciar als collatges que forman un quadrilhatge a causa dels encastres blancs de las fotografias polaroïd. Alara, ten crear d'imatges que son pas limitadas per un encastre coma lo dich dins l’article « Entreten amb David Hockney » de Partick Mauriès publicat dins lo jornal ''Libération'': « Çò que me faguèt descobrir la fotografia, es que sèm limitats pas que pel cèl e per nòstres pès, jamai suls costats. » Lo fotocollatge de sa maire nomenat ''My Mother, Bolton Abbey, Yorkshire, Nov. 1982'' illustra plan aquesta citacion que l'encastre dispareguèt totalament e son imatge es limitat pels pès de l’artista en bas e pel cèl. Los costats forman pas una linha verticala çò que mòstra plan que la vista suls costats es illimitada. Atal, quitament se Hockney se mesfisa de la fotografia, se'n servís per crear d'òbras inedichas e es important de signalar que l’utiliza tanben coma modèl per realizar sas peinturas. Pench per exemple ''A closer Grand Canyon'' a partir de centenats de presas de vistas descaladas las unas al respècte de las autras. Pausa sus la tela una prima sisa de pintura plaçada en aplats que dona una impression pròche de la fotografia. En 1986, comença una òbra de granda espandiment qu'espeliguèt pas qu'en 1998. Es lo « Bigger Grand Canyon ». Comença per un assemblatge de 60 fotografias lo collatge <abbr>N^o</abbr> 2, que la talha es de 113 × 322 cm de long. Enseguida torna prene aquestas vista sus tres bendas de papièr per los dessenhar amb de fusanhs e de gradons. Lo dessenh fa los racòrds necessaris de totas aquestas fotografias. Comença alara unes detalhs d'aqueste ''Grand Canyon'', de 6 panèls, a la talha del quadre definitiu. La pintura finala se farà en 1998 amb 60 telas assembladas (5 × 12 cm en longor cadunas) e mesura 7,40 m de long<ref>ESPACE/PAYSAGE catalogue de l'exposition à Beaubourg en 1999, éditions du Centre Georges Pompidou, Paris</ref>. == La tèsi Hockney-Falco == En 2001, publica un assag: ''Sabers secrèts, las tecnicas perdudas dels Mèstres ancians''<ref>Édition originale en anglais : ''SECRET KNOWLEDGE'', Thames and Hudson, Londres, 2001</ref>. Msòtra pels tèxtes e los imatges, l'utilizacion d'aparelhs d'optica, per fòrça pintras dempuèi lo sègle XV. En 2006, complèta aqueste obratge per una novèla edicion. Aquesta demonstracion plan detalhada e escolara faguèt reagir e debatre de fòrça pintres e istorians d'art qu'aplica la coneissença istorica. Es en afichant sus la paret de son talhièr de fotocopias en colors de pinturas d’abans la [[Renaissença]] fins ara, que vejèt de diferéncias notablas, a partir de cèrtas epòcas. Mentretant, los dessenhs de teissuts plegats venon perfièchs, los rebats de las armaduras son coma de fotografias, los personatges que tenon una copa a la man per beure son gaireben sembre esquerrièrs. L’utilizacion de [[Miralh|miralhs]] es probabla. [[Jan van Eyck]] sus sa tela « ''Los esposes Arnolfini'' » mòstra un miralh convèxe representant çò que veson los personatges que nos fan fàcia, que se poiriá pas veire senon. Mai tard de pintres, coma [[Canaletto]], amagavan pas d’utilizar la « camera oscura », d’autres utilizèron de jòcs de miralhs o de miralhs concaus que projectavan l’imatge sus la tela a pénher. Sas demonstracions son pivelantas, coma aquestas que realizèt a [[Florença]] amb sos assistents per reproduire la celèbra tauleta de [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]]<ref>Philippe Comar - La perspective en jeu – <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;32 – 33 - coll. Découvertes - Éditions Gallimard</ref> que se coneis pas que de descriptions de postum. A l'ora que lo solelh enlusís lo Baptistèri devant lo Duomo, installèt un miralh concau a l’ombre del porgue que reproduisiá de biais fidèl l’imatge du baptistèri sus un carton blanc plaçat davant el. Coma lo quita Brunelleschi l’aviáplan benlèu fach, utilizant un miralh per illustrar l’invencion de la perspectiva. == Òbras == [[Fichièr:David_Hockney,_RA_London,_2012-02.jpg|vinheta|300x300px|''The Arrival of Spring in Woldgate'' mòstra « A Bigger Picture » a la Royal Academy en 2012 (la pintura es en naut a esquèrra).]] * 1962 : ** ''The First Marriage (A Marriage of Styles I)'', a la Tate Gallery de [[Londres]]. ** ''Man in a Museum (or you are in the wrong movie)''. * 1963 : ''Two Men in a Shower'', colleccion privada. * 1964 : ''Man Taking Shower in Beverly Hills'', a la Tate Gallery de Londres. * 1966 : ''Sunbather / Bain de soleil''<ref>''L'Art du 20e siècle. Museum Ludwig Cologne'', Cologne, Taschen, 1996, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;280-281.</ref>, au musèu Ludwig de [[Colonha]]. * 1967 : ''A Bigger Splash'', a la Tate Britain de Londres. * 1977 : ''My Parents'', a la Tate Britain de Londres. * 1985 : ''Une chaise, Jardin du Luxembourg'', 110,5 × 80 cm, fotocollatge, David Hockney espace/paysage, al Centre Jòrdi Pompidor, a [[París]], colleccion David Hockney. * 1986 : ''Pearblossom Highway'', 119 × 163 cm, montatge fotografic, J. Paul Getty Museum de [[Los Angeles]] * 1998 : '' A Bigger Grand Canyon'', 207 × 742 cm<ref>David Hockney ESPACE / PAYSAGE, musée Beaubourg à Paris</ref>, colleccion de l'autor. * 2011-2012 : '' The Arrival of Spring in Woldgate'', una seria d'un cinquantenat de dessenhs sus iPad expausats al Whitney Museum of American Art, al musèu Ludwig de Colonha e a la Royal Academy of Arts de Londres. == Prèmis == * 1967, Prèmi John Moores, per sa pintura ''Peter getting out of the pool de Nick'' * 1983, Prèmi Shakespeare * 1984, Prèmi Kodak de libre de fotografias per ''Cameraworks'' * 1997, Prèmi cultural de la Societat alemanda de fotografia == Onors == * Membre de la Royal Academy (RA - 1991)<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20121006091714/http://royalacademy.org.uk/academicians/painters/david-hockney-ra,179,AR.html Fiche sur le site de la Royal Academy of Arts].</ref> * Membre de l'òrdre dels companhs d'onor (CH) en 1997 * Membre de l'òrdre del Meriti britanic en 2012 == Publicacions == * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Picasso</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-026-6</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Une éducation artistique</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-028-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2006">David Hockney, <cite class="italique">Savoirs secrets</cite>, Éditions du Seuil, <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-02088-519-5</span>)</small></span> (titre original : ''Secret Knowledges : Rediscovering the Los Techniques of the Ols Masters'', 2001) * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2008"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> David Hockney, <cite class="italique" lang="en">True to life, conversations with Lawrence Wechsler</cite>, University of California Press, <time>2008</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-052025-879-2</span>)</small></span> * David Hockney, ''David Hockney, A Bigger Book'', Taschen, 2016. * David Hockney & Martin Gayford, ''Une Histoires des images. De la grotte à l'écran d'ordinateur'', Solar Éditions, 2017. Obratge prefaciat per David Hockney<span></span>: * William Parker (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;David Hockney), <cite class="italique">Dessins de mode : Vogue</cite>, Paris, Thames & Hudson, <time>2010</time>, 240&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-87811-359-4</span>)</small> == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Annèxes == === Bibliografia === * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' (http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne * <span class="ouvrage" id="Alfred_Pacquement2017"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Alfred Pacquement, <cite class="italique" lang="en">The Yosemite Suite</cite>, Galerie Lelong, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-130-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2017">Jean Frémon, <cite class="italique">David Hockney à l'atelier</cite>, L'échoppe, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-84068-286-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Philippe_Dagen2015"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Philippe Dagen, <cite class="italique" lang="en">The Arrival of Spring in Woldgate</cite>, Galerie Lelong, <time>2015</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-118-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2001"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Jean Frémon, <cite class="italique" lang="en">Close and far</cite>, Galerie Lelong, <time>2001</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-053-2</span>)</small></span> * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' ([http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne]) * <span class="ouvrage" id="Didier_Ottinger_dir.2017">Didier Ottinger dir., <cite class="italique">David Hockney</cite>, Paris, Editions du Centre Pompidou, <time>2017</time>, 320&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782844267795</span>)</small></span> * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * Patrick Mauriès,  Entretien avec David Hockney, ''Libération'', 9 août 1982 * Alain Sayag (dir.)'', David Hockney, photographe,'' cat. expo.'','' Paris, Éditions du Centre Pompidou/Éditions Herscher, 1982. === Documents vidèos === * Jack Hazan, ''A Bigger Splah'', documentari presentat al festenal de Canas 1974 e sortit en 1975. === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{En}} [http://www.davidhockney.com Site de David Hockney] * {{En}} [http://davidhockney.online.fr/index.htm ''David Hockney Online''] * {{En}} [http://www.hockneypictures.com ''Hockney Pictures''] * {{De}} [http://dreher.netzliteratur.net/8_KonzeptuelleAspekte_Hockney.pdf Thomas Dreher: David Hockney - Fotocollagen] in ''das kunstwerk'', mars 1989 ({{n°|1}}/XLII), <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;95. Photocollages de 1982/83. {{ORDENA:Hockney, David}} [[Categoria:Fotograf britanic]] [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1937]] [[Categoria:Decès en 2026]] 4tqvy3quc4dlvum1fgx9aw5r82sejfa 2502793 2502792 2026-06-15T02:10:41Z Mistico Dois 45295 2502793 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom =David Hockney | imatge = David Hockney 2017 at Flash Expo.jpg | talha_imatge = 250px | legenda = David Hockney (2017) | nom_de_naissença = | data_de_naissença = 9 de julhet de 1937 | luòc_de_naissença = Bradford | data_de_decès = 11 de Junh de 2026 | luòc_de_decès = Londres | nacionalitat = Anglesa | activitats = Pintra, gravador, fotograf | formacion = Bradford College<br/>Royal College of Art | mèstre = Frank Lisle | escolans = | movement = Pop art, iperrealisme | òbras =''[[A Bigger Splash]]''<br/>''The Arrival of Spring in Woldgate'' | mecènas = | influenciat_per = [[Pablo Picasso]], [[Francis Bacon]] | influéncia_de = | recompensas = }} '''David Hockney''' ([[9 de julhet]] de [[1937]], [[Bradford]] - 11 de [[Junh]] de [[2026]], [[Londres]]) foguèt un [[Pintura|pintre]] retrachista e païsagista, dessenhaire, gravador, decorator, [[fotograf]] e teorician de l'art britanic. Visquèt e trabalhèt entre lo [[Yorkshire]], sa província natala, e [[Kensington (Londres)|Kensington]] a [[Londres]]. Era una figura màger del movement [[pop art]] de las annadas 1960 e de l'iperrealisme, e un dels pintres britanics mai influents del sègle XX. Utilizant de colors aciduladas e atrasentas, David Hockney pench de retrachs e de païsatges ont se mesclan pintura e fotografia. Avent vecut una granda partida de sa vida en [[Califòrnia]] a [[Los Angeles]], ten un talhièr sul ''Santa Monica Boulevard'' ont son servadas sos archius. == Biografia == David Hockney nasquèt dins una familha modèsta, quatren enfant d'una frairia de cinc. S'interessa a l'art plan jove e s'inscriu a l'escòla d'art de [[Bradford]] a l'edat de 11 ans. Son paire, qu'aviá fach una escòla d'art abans de renonciar a sa passion, aviá estat un [[objector de consciéncia]] pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]. David Hockney refusa el de far son servici militar de 1957 a 1959. Sa maire es [[Glèisa Catolica Romana|catolica]]<ref name="VF">Éric Dahan, « La fureur de peindre », ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Vanity_Fair_(magazine) Vanity Fair]'' n°47, juillet 2017, pages 60-65 et 105.</ref>. Estudia a ''[[Royal College of Art]]'' de Londres, ont encontra [[Allen Jones]], [[Patrick Caulfield]] e ne sortís diplomat en [[1962]]. Comença sa carrièra de pintre e fa un primièr viatage en [[Egipte]] coma [[dessenhaire de premsa]] pel ''[[Sunday Times (Reialme Unit)|Sunday Times]]''. En 1964, descobrís la [[Califòrnia]], los [[Polaroid|instantanèus]] de [[Polaroid Corporation|Polaroids]], la [[pintura acrilica]], las bèlas vilàs e lors piscinas que venon un motiu utilizat dins fòrça de sas òbras. I encontra Peter Schlesinger que ve son amant. Viu alara als EUA fins a 1968. Lo 15 novembre de 2018, una tela de l'artista, ''« Portrait of an Artist (Pool with two figures) »'', foguèt adjudicada 90,3 milions de dolars a l'enquant per Christie’s a Nòca York, venent un recòrd per un artiste vivent passant [[Jeff Koons]]<ref>« <cite style="font-style:normal;">Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant</cite> », ''Le Monde.fr'', <span class="error">[//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Article <nowiki>{{Article}}</nowiki>] : paramètre « <code>date</code> » manquant</span> <small style="line-height:1em;">([https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html lire en ligne])</small>{{Article|langue=fr-FR|titre=Une toile de Hockney vendue 90,3 millions de dollars, record pour un artiste vivant|périodique=Le Monde.fr|lire en ligne=https://www.lemonde.fr/arts/article/2018/11/16/une-toile-de-hockney-vendue-90-3-millions-de-dollars-record-pour-un-artiste-vivant_5384170_1655012.html|consulté le=2018-11-16}}</ref>. === París === [[Fichièr:Painted_Bollard,_Winchester_01.jpg|vinheta|Postelet de la vila de [[Winchester (Angleterre)|Winchester]] pench dins l'estil de ''A Bigger Splash''.]] A l'escart dels corrents mai avantgardistas, David Hockney practica un art figuratiu gaireben [[Expressionisme|expressionista]] ont se mesclan retrachs, fotografias e vidèos. En 1963, annada ont expausa a la [[Biennala de París]], sas òbras venon mai autonòmas e autobiograficas. Pench d'autoretrachs, los retrachs de sos parents, d'amics, de serias de scènas d'interior, de mainats jos la docha, de piscinas, d'animals de fusta, de viatges. Encontra [[Andy Warhol]] a [[Nòva York]] en 1963. Warhol lo visitèt mai tard a [[Los Angeles]] que li auriá suggerit de far sa seria de piscinas. Omosexual revendicat, frequenta de bars gays. Enseinha lo dessenh a l'universitat de l'Iowa, a l'universitat del Colorado a Boulder puèi, en 1966, a l'universitat de Califòrnia a Los Angeles. David Hockney torna viure a Londres en 1968 per amor per Peter Schlesinger, al moment del ''[[Swinging London]]''. [[Cecil Beaton]], [[Rudolf Nureiev|Rudolf Noreiev]] o encara [[John Gielgud]] venon pausar dins son apartament. S'illustra a las presentacions de las colleccions del cordurièr [[Ossie Clark]], que n'es amant. Per la revista ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'': « Per manca de la notorietat de Dalí o de Picasso, David Hockney s'impausa, al començament de las annadas 1970, coma una figura majora de la boèmia artistica internacionala e d'una cèrta aristocracia desvianta de las arts e letras, al mèsme títol que William Burroughs, Andy Warhol e Francis Bacon », a una epòca ont « nombre de creators contunhan de tustar los prejutjats morals de la borgesiá dins aquèsta èra de contestacion generalizada ».<span></span>S'installa enseguida a París, e i viu, En 1973, [[Jack Hazan]] realiza un documentari ficcion que li es consacrat titulat ''[[A Bigger Splash (film, 1973)|A Bigger Splash]]'' que fa sa notorietat internacionala naissenta (lo film es premiat al [[Festenal internacional del film de Locarno]]) e fa resson a la pintura ''{{Lang|en|A Bigger Splash}}'' que presenta las piscinas californianas dins las vilas luxuosas. En 1974, lo musèu dels arts decoratius de París li organisa una primièra retrospectiva. En 1977, pausa nud amb lo pintre [[Ron Kitaj]] en tampa de ''The New Review''. [[Fichièr:BMW_Art_Car_no._14,_850CSi_David_Hockney_(1995).jpg|vinheta|BMW 850 CSi al ''BMW Art car'' (1995).]] David Hockney torna viure e trabalhar a Los Angeles en 1978, quand venguèt gairebe sord a l'edat de quaranta ans. === Reconeissença internacionala === En 1999, a París, lo musèu del centre Jòrdi Pompidor presenta una retrospectiva de son òbra suls païsatges, titulada<span></span>: ''ESPACE / PAYSAGE''. S'i vei las questions pausadas e las responsas que David Hockney dona, dempuèi las annadas seissanta, a la representacion dels païsatges amb d'autres mejans que la perspectiva lineària. En 2003, pausa pel pintre [[Lucian Freud]]. === Retorn en Anglatèrra === David Hockney torna en Anglatèrra en 2005 e viu dins l'Èst del [[Yorkshire]], la contrada de son enfança. Dins un vast talhièr, penh de païsatges de fòrça grands formats. D'en primièr d'[[Aquarella|aquarellas]] que presenta dins un sol quadre que conten 36 aquarellas, per mostrar l'ambiéncia generala dels sites. Enseguida expausa a [[Venice]], en Califòrnia en 2007, sas pinturas de grands formats que son sovent compausadas de diferentas telas. Sas pinturas an pas qu'un sol punt de vista coma un aparelh fotografic, mas mai d'un, l'uèlh uman dona fòrça mai d'informacions qu'una lentilha fotografica. Es ara son mejan de mostrar un païsatge lisible amb de punts de vista diferents, per permetre al « regardaire » de dintrar dins lo païsatge pel sentir coma lo pintre. S'interessa tanben a las [[Pintura numerica|òbras numericas]]. En 2010 expausa a París, a la [[fondacion Pierre Bergé - Yves Saint-Laurent]], sas òbras realizadas sus [[iPhone]] e [[iPad]], tanben plaça tanben la possibilitat suls logicials de tornar difusar lo procediment creatiu, declarant<span></span>: « La sola experiéncia semblabla es aquesta ont se vei Picasso dessenhar sus de veire per un film » <ref>{{Ligam web}}</ref> (en referéncia al film ''Lo Mistèri Picasso'' d'[[Henri-Georges Clouzot]])<ref>Sylvie Veran, [https://web.archive.org/web/20150731221301/http://teleobs.nouvelobs.com/actualites/20150305.OBS3952/pablo-le-magnifique.html « Pablo le magnifique »], ''TéléObs'', 5 mars 2015</ref>{{,}}<ref group="Note">Ce processus existe en fait au moins depuis le début du [//fr.wikipedia.org/wiki/Dessin_anim%C3%A9 dessin animé], (à vérifier : [//fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Reynaud Émile Reynaud], [//fr.wikipedia.org/wiki/Ann%C3%A9es_1890 années 1890]), [//fr.wikipedia.org/wiki/Winsor_McCay Winsor McCay] l'utilise en 1911({{Ligam web}}), et est également très populaire dans le numérique depuis [//fr.wikipedia.org/wiki/2001 2001], avec OekakiBBS, sur internet avec l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Oekaki oekaki] ({{Ja}}『ネットランナー』 2001年12月号 ソフトバンク・パブリッシング 2001年12月1日 「ポスト2ちゃんねるを探せ！」内 p.50), et dans les années 80 avec le logiciel [//fr.wikipedia.org/wiki/Piktor Piktor] de [//fr.wikipedia.org/wiki/SIMIV Thomson] utilisant un [//fr.wikipedia.org/wiki/Crayon_optique crayon optique] sur les micro-ordinateurs [//fr.wikipedia.org/wiki/TO7 TO7] et [//fr.wikipedia.org/wiki/MO5 MO5] ou bien les nombreux [//fr.wikipedia.org/wiki/Vid%C3%A9ographie vidéographies] présent sur des sites de diffusion vidéo ([//fr.wikipedia.org/wiki/YouTube YouTube], [//fr.wikipedia.org/wiki/Dailymotion Dailymotion],…) à titre éducatif<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[//fr.wikipedia.org/wiki/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire [réf.&nbsp;<nowiki>nécessaire]</nowiki>]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] . On peut également citer la série d'émission de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Office_de_radiodiffusion_t%C3%A9l%C3%A9vision_fran%C3%A7aise ORTF] « ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Tac_au_tac Tac au tac]'' » dans les années 60 à 70 qui invitait différent grands dessinateurs de [//fr.wikipedia.org/wiki/Bande_dessin%C3%A9e bande dessinée] à créer des œuvres en commun selon différentes contraintes{{Ligam web}}.</ref> Lo 2 de genièr de 2012, foguèt nomenat per la reina d’Angletèrra [[Elisabèt II del Reialme Unit|elisabèt II]], membre de l’òrdre del Meriti britanic. Una granda mòstra se dobriguèt lo 23 de genièr de 2012 a la ''Royal Academy'' de Londres, ''« A Bigger Picture »'' que mòstra de grandas òbras sul tèma del païsatge anglés. Son subretot de fòrça grands formats mas mòstra tanben d'òbras realizadas sus un iPad qu'utuliza coma un quasernet de croquís amb de possibilitats mai espandidas. Mai susprenenta, la percepcion d'un païsatge per 18 camèras plaçadas a diferents punts de vista. Contunha son exploracion de la reproduccion dels païsatges, començada fan un cinquantenat d'annadas, sens se contrénher a la perspective. Es lo cas per sa tela « ''Cadièiras longas ''» inspirada d'una vision de l'artista francesa Ludivine Thiry. Multiplica los punts de vista sus un assemblatge de diferentas telas e pensa que la pintura es sola a poder donar aquesta lectura d'un païsatge. L'exposicion durèt fins al 9 d'abril de 2012 a Londres, puèi foguèt installada al musèu Guggenheim de [[Bilbau]] per l'estiu de 2012, e contunhèt al musèu Ludwig a [[Colonha]] en [[Alemanha]] del 27 d'octobre de 2012 al 3 de febrièr de 2013. En març de 2013, son assistant Dominic Elliott morís accidentelament dins son ostal après una fèsta<ref>[https://web.archive.org/web/20160418010959/http://fr.blouinartinfo.com/news/story/952418/deces-accidentel-dun-assistant-de-david-hockney], sur ''fr.blouinartinfo.com''</ref>. En 2017, lo Centre Pompidor en collaboracion amb la ''Tate Britain'' de Londres e lo ''Metropolitan Museum de Nòva York'' presenta la mai complèta mòstra retrospectiva consacrada a l’òbra de David Hockney. == Vida privada == Omosexual alara qu'aquò èra encara, quand èra jove, castigat de preson al Reialme Unit, es sostengut per sos parents. Pench diferentas òbras fasent referéncia a l'omosexualitat coma ''We Two Boys Together Clinging'' (1961), ''Cleaning Teeth, Early Evening'' (1962), que mòstra dos òmes fasent un 69, o encara ''Domestic Scene, Los Angeles'' (1963), representant dos mainats se dochant ensemble. Nosa una relacion amb Peter Schlesinger, que siá professionala qu'amorosa. Foguèt tanben l'amant d'[[Ossie Clark]]. Sas doas autras relctions amorosas importantas son Gregory Evans e John Fitzherbert. Al respècte del maridatge, declara<span></span>: « Ai sempre pensat que me maridarai pas jamai qu'èra gay. Lo mond d'abans lo maridatge gay èra tan diferent. Mon sol regret es de pas aver agut d'enfants. Auriái estat un bon paire?  De segur non, qu'ai sempre plaçat lo trabalh abans tota causa ». Prenguèt mai d'un còp posicion pels drechs LGBT. A la mitat de las annadas 2000, visquèt temporàriament a [[Bridlington]] (Reialme Unit) mas demora mai sovent dempuèi 1979 dins un ostal hollywoodian qu'aviá estat aqueste de l'actor [[Anthony Perkins]]. Venguèt sord en 1978 a 40 ans d'edat. == Pintura e fotografia == En 1970, Hockney crea pel primièr còp çò que nomena los ''Joiners'' es a dire de fotografias assembladas « en jonchura ». Pren en fotografia una scèna jos diferents angles puèi plaça las fotografias las unas a costat de las autras per tornar crear un imatge. Aquesta citacion de David Hockney dins son libre ''David Hockney, Cameraworks,'' nos ajuda a comprene sas motivacions, al subjècte de la realizacion de sos ''Joiners<span></span>'': «Après un cèrt temps, me soi crompat un melhor aparelh fotografic e ai assajat d’utilizar un objectiu grand angle que voliái prene de salas entièras o tot un personatge de pè. Mas detestèri las fotografia qu’ai obtengudas. Pareissián extrèmament irrealas. Descrivián quicòm que se vei de fach jamai. Aquestas linhas se corbavan coma jamai lo fan quand s'agach lo mond. De fach èra aquesta falsificacion<span></span>: nòstre uèi vei jamai tant en una sola ulhada. Es pas verasemblable. (…) Ai remarcat qu'aquestes ''Joiners ''avián mai de preséncia que las fotografias ordinàrias. Amb cinc fotografias, per exemple, sèm obligat de gaitar cinc còps. » Atal, coma l’explica Hockney, nòstre uèlh pren pas d’un còp l’imatge entièra. Sèm obligat de regardar mai d'un còp la causa per enseguida formar un imatge dins nòstre esperit. Los ''Joiners'' tornan crear lo procediment de percepcion<span></span>: l’imatge complèt repausa sul collatge de diferents imatjòts que nòtre uèlh sasís puèi rejonh. Aqueste imatge mental repausa alara sus nòstra capacitat a nos remembrar çò qu’avèm vist de per abans. Hockney donc s'interssèt fòrça al foncionament de la memòria e remarquèt qu'es ela que jòga un ròtle verai dins la percepcion del mond. Mai, la percepcion cubista del mond l’interessèt fòrça que lo cubisme ten a representar un objècte jos diferents punts de vista. aquestes fotocollatges realizats mejans un polaroid s’inspiran del movement cubista qu'assamblan diferents punts de vista al sen d’un mèsme imatge coma se pòt lo veire dins son òbra ''Don + Christopher, Los Angeles, 6th March 1982''. Aquò rebat sa volontat de crear un imatge tala que l'espectator la vei e non tala que la fotografia la representa coma lo mòstra la citacion de Alain Sayag dins lo catalòg d’exposicion ''David Hockney, photographe'' : « Las darrièras òbras al Polaroïd foguèron l'escasença de menar son experiéncia fotografica al delà de sa practica quotidiana per ne far lo quite objècte de sa recerca, nos fasent far lo saut d’una vision monoculara del monda un agach subjectiu » Enseguida, en mai de 1982, Hockney crompa un aparelh fotografic classic que vòl renonciar als collatges que forman un quadrilhatge a causa dels encastres blancs de las fotografias polaroïd. Alara, ten crear d'imatges que son pas limitadas per un encastre coma lo dich dins l’article « Entreten amb David Hockney » de Partick Mauriès publicat dins lo jornal ''Libération'': « Çò que me faguèt descobrir la fotografia, es que sèm limitats pas que pel cèl e per nòstres pès, jamai suls costats. » Lo fotocollatge de sa maire nomenat ''My Mother, Bolton Abbey, Yorkshire, Nov. 1982'' illustra plan aquesta citacion que l'encastre dispareguèt totalament e son imatge es limitat pels pès de l’artista en bas e pel cèl. Los costats forman pas una linha verticala çò que mòstra plan que la vista suls costats es illimitada. Atal, quitament se Hockney se mesfisa de la fotografia, se'n servís per crear d'òbras inedichas e es important de signalar que l’utiliza tanben coma modèl per realizar sas peinturas. Pench per exemple ''A closer Grand Canyon'' a partir de centenats de presas de vistas descaladas las unas al respècte de las autras. Pausa sus la tela una prima sisa de pintura plaçada en aplats que dona una impression pròche de la fotografia. En 1986, comença una òbra de granda espandiment qu'espeliguèt pas qu'en 1998. Es lo « Bigger Grand Canyon ». Comença per un assemblatge de 60 fotografias lo collatge <abbr>N^o</abbr> 2, que la talha es de 113 × 322 cm de long. Enseguida torna prene aquestas vista sus tres bendas de papièr per los dessenhar amb de fusanhs e de gradons. Lo dessenh fa los racòrds necessaris de totas aquestas fotografias. Comença alara unes detalhs d'aqueste ''Grand Canyon'', de 6 panèls, a la talha del quadre definitiu. La pintura finala se farà en 1998 amb 60 telas assembladas (5 × 12 cm en longor cadunas) e mesura 7,40 m de long<ref>ESPACE/PAYSAGE catalogue de l'exposition à Beaubourg en 1999, éditions du Centre Georges Pompidou, Paris</ref>. == La tèsi Hockney-Falco == En 2001, publica un assag: ''Sabers secrèts, las tecnicas perdudas dels Mèstres ancians''<ref>Édition originale en anglais : ''SECRET KNOWLEDGE'', Thames and Hudson, Londres, 2001</ref>. Msòtra pels tèxtes e los imatges, l'utilizacion d'aparelhs d'optica, per fòrça pintras dempuèi lo sègle XV. En 2006, complèta aqueste obratge per una novèla edicion. Aquesta demonstracion plan detalhada e escolara faguèt reagir e debatre de fòrça pintres e istorians d'art qu'aplica la coneissença istorica. Es en afichant sus la paret de son talhièr de fotocopias en colors de pinturas d’abans la [[Renaissença]] fins ara, que vejèt de diferéncias notablas, a partir de cèrtas epòcas. Mentretant, los dessenhs de teissuts plegats venon perfièchs, los rebats de las armaduras son coma de fotografias, los personatges que tenon una copa a la man per beure son gaireben sembre esquerrièrs. L’utilizacion de [[Miralh|miralhs]] es probabla. [[Jan van Eyck]] sus sa tela « ''Los esposes Arnolfini'' » mòstra un miralh convèxe representant çò que veson los personatges que nos fan fàcia, que se poiriá pas veire senon. Mai tard de pintres, coma [[Canaletto]], amagavan pas d’utilizar la « camera oscura », d’autres utilizèron de jòcs de miralhs o de miralhs concaus que projectavan l’imatge sus la tela a pénher. Sas demonstracions son pivelantas, coma aquestas que realizèt a [[Florença]] amb sos assistents per reproduire la celèbra tauleta de [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]]<ref>Philippe Comar - La perspective en jeu – <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;32 – 33 - coll. Découvertes - Éditions Gallimard</ref> que se coneis pas que de descriptions de postum. A l'ora que lo solelh enlusís lo Baptistèri devant lo Duomo, installèt un miralh concau a l’ombre del porgue que reproduisiá de biais fidèl l’imatge du baptistèri sus un carton blanc plaçat davant el. Coma lo quita Brunelleschi l’aviáplan benlèu fach, utilizant un miralh per illustrar l’invencion de la perspectiva. == Òbras == [[Fichièr:David_Hockney,_RA_London,_2012-02.jpg|vinheta|300x300px|''The Arrival of Spring in Woldgate'' mòstra « A Bigger Picture » a la Royal Academy en 2012 (la pintura es en naut a esquèrra).]] * 1962 : ** ''The First Marriage (A Marriage of Styles I)'', a la Tate Gallery de [[Londres]]. ** ''Man in a Museum (or you are in the wrong movie)''. * 1963 : ''Two Men in a Shower'', colleccion privada. * 1964 : ''Man Taking Shower in Beverly Hills'', a la Tate Gallery de Londres. * 1966 : ''Sunbather / Bain de soleil''<ref>''L'Art du 20e siècle. Museum Ludwig Cologne'', Cologne, Taschen, 1996, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;280-281.</ref>, au musèu Ludwig de [[Colonha]]. * 1967 : ''A Bigger Splash'', a la Tate Britain de Londres. * 1977 : ''My Parents'', a la Tate Britain de Londres. * 1985 : ''Une chaise, Jardin du Luxembourg'', 110,5 × 80 cm, fotocollatge, David Hockney espace/paysage, al Centre Jòrdi Pompidor, a [[París]], colleccion David Hockney. * 1986 : ''Pearblossom Highway'', 119 × 163 cm, montatge fotografic, J. Paul Getty Museum de [[Los Angeles]] * 1998 : '' A Bigger Grand Canyon'', 207 × 742 cm<ref>David Hockney ESPACE / PAYSAGE, musée Beaubourg à Paris</ref>, colleccion de l'autor. * 2011-2012 : '' The Arrival of Spring in Woldgate'', una seria d'un cinquantenat de dessenhs sus iPad expausats al Whitney Museum of American Art, al musèu Ludwig de Colonha e a la Royal Academy of Arts de Londres. == Prèmis == * 1967, Prèmi John Moores, per sa pintura ''Peter getting out of the pool de Nick'' * 1983, Prèmi Shakespeare * 1984, Prèmi Kodak de libre de fotografias per ''Cameraworks'' * 1997, Prèmi cultural de la Societat alemanda de fotografia == Onors == * Membre de la Royal Academy (RA - 1991)<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20121006091714/http://royalacademy.org.uk/academicians/painters/david-hockney-ra,179,AR.html Fiche sur le site de la Royal Academy of Arts].</ref> * Membre de l'òrdre dels companhs d'onor (CH) en 1997 * Membre de l'òrdre del Meriti britanic en 2012 == Publicacions == * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Picasso</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-026-6</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney1999">David Hockney, <cite class="italique">Une éducation artistique</cite>, Galerie Lelong, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-028-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2006">David Hockney, <cite class="italique">Savoirs secrets</cite>, Éditions du Seuil, <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-02088-519-5</span>)</small></span> (titre original : ''Secret Knowledges : Rediscovering the Los Techniques of the Ols Masters'', 2001) * <span class="ouvrage" id="David_Hockney2008"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> David Hockney, <cite class="italique" lang="en">True to life, conversations with Lawrence Wechsler</cite>, University of California Press, <time>2008</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-052025-879-2</span>)</small></span> * David Hockney, ''David Hockney, A Bigger Book'', Taschen, 2016. * David Hockney & Martin Gayford, ''Une Histoires des images. De la grotte à l'écran d'ordinateur'', Solar Éditions, 2017. Obratge prefaciat per David Hockney<span></span>: * William Parker (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;David Hockney), <cite class="italique">Dessins de mode : Vogue</cite>, Paris, Thames & Hudson, <time>2010</time>, 240&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-87811-359-4</span>)</small> == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Annèxes == === Bibliografia === * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' (http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne * <span class="ouvrage" id="Alfred_Pacquement2017"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Alfred Pacquement, <cite class="italique" lang="en">The Yosemite Suite</cite>, Galerie Lelong, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-130-0</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2017">Jean Frémon, <cite class="italique">David Hockney à l'atelier</cite>, L'échoppe, <time>2017</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-84068-286-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Philippe_Dagen2015"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Philippe Dagen, <cite class="italique" lang="en">The Arrival of Spring in Woldgate</cite>, Galerie Lelong, <time>2015</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-118-8</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jean_Frémon2001"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langues : anglais et français">(en + fr)</abbr> Jean Frémon, <cite class="italique" lang="en">Close and far</cite>, Galerie Lelong, <time>2001</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86882-053-2</span>)</small></span> * {{En}} Craig Hartley, David Hockney Printmaking and Technique, ''Print Quarterly'', vol. V, {{numéro|3}}, 1988 * {{Ca}} « David Hockney », ''Gran Enciclopèdia Catalana'' ([http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0032782.xml lire en ligne]) * <span class="ouvrage" id="Didier_Ottinger_dir.2017">Didier Ottinger dir., <cite class="italique">David Hockney</cite>, Paris, Editions du Centre Pompidou, <time>2017</time>, 320&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782844267795</span>)</small></span> * David Hockney et Lawrence Weschler, ''Cameraworks'', New York, Knopf, 1984, 288 p. * Patrick Mauriès,  Entretien avec David Hockney, ''Libération'', 9 août 1982 * Alain Sayag (dir.)'', David Hockney, photographe,'' cat. expo.'','' Paris, Éditions du Centre Pompidou/Éditions Herscher, 1982. === Documents vidèos === * Jack Hazan, ''A Bigger Splah'', documentari presentat al festenal de Canas 1974 e sortit en 1975. === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{En}} [http://www.davidhockney.com Site de David Hockney] * {{En}} [http://davidhockney.online.fr/index.htm ''David Hockney Online''] * {{En}} [http://www.hockneypictures.com ''Hockney Pictures''] * {{De}} [http://dreher.netzliteratur.net/8_KonzeptuelleAspekte_Hockney.pdf Thomas Dreher: David Hockney - Fotocollagen] in ''das kunstwerk'', mars 1989 ({{n°|1}}/XLII), <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;95. Photocollages de 1982/83. {{ORDENA:Hockney, David}} [[Categoria:Fotograf britanic]] [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1937]] [[Categoria:Decès en 2026]] 2tkf92xl5uwpaej874kt0wvaab4kfp3 10 200364 2502808 2497891 2026-06-15T09:42:11Z Bertault34 59124 2502808 wikitext text/x-wiki {{Infobox General | {{#if:{{Wikidata|P155|{{{eleccion precedenta|}}}|link=-}} | [[{{Wikidata|P155|{{{eleccion precedenta|}}}|link=-}}<!-- -->{{#if:{{{data precedenta|}}} | {{!}}{{{data precedenta|}}} | {{#if: {{#invoke:string|match|{{Wikidata|P155|{{{eleccion precedenta|}}}|link=-}}|%d%d%d%d|nomatch=}} | {{!}}{{#invoke:string|match|{{Wikidata|P155|{{{eleccion precedenta|}}}|link=-}}|%d%d%d%d}} }} }}<!-- -->]] }} |títol-estil = font-size: 120%; border-top: 2px solid {{{color|transparent}}}; border-bottom: 2px solid {{{color|transparent}}} |títol = {{{nom_eleccion|{{PAGENAME}}}}} |imatge1 = {{#if:{{{imatge|}}}|[[Fichièr:{{{imatge}}}|250px]]}} |imatge2 = {{#if:{{{cartamapa|}}}|[[Fichièr:{{{cartamapa}}}|250px]]}} <!-- Informacions generalas --> |label1 = Tipe d’eleccion |data1 = {{{tipe|}}} |label2 = Entitat (país / region / vila) |data2 = {{{entitat|}}} |label3 = Data |data3 = {{{data|}}} |label4 = Eleccion precedent |data4 = {{{eleccion_precedenta|}}} |label5 = Eleccion seguenta |data5 = {{{eleccion_seguenta|}}} |label6 = Mandat |data6 = {{{mandat|}}} |label7 = Campanha |data7 = {{{campanha|}}} |label8 = Debats |data8 = {{{debats|}}} <!-- Còr electoral e resultats agregats --> |label10 = Populacion |data10 = {{{populacion|}}} |label11 = Inscriches (1r torn) |data11 = {{{inscriches1|}}} |label12 = Votants (1r torn) |data12 = {{{votants1|}}} |label13 = Participacion (1r torn) |data13 = {{{participacion1|}}} |label14 = Vòtes exprimits (1r torn) |data14 = {{{valids1|}}} |label15 = Blancs + nuls (1r torn) |data15 = {{{blancs_nuls1|}}} |label16 = Blancs (1r torn) |data16 = {{{blancs1|}}} |label17 = Nuls (1r torn) |data17 = {{{nuls1|}}} |label18 = Inscriches (2n torn) |data18 = {{{inscriches2|}}} |label19 = Votants (2n torn) |data19 = {{{votants2|}}} |label20 = Participacion (2n torn) |data20 = {{{participacion2|}}} |label21 = Vòtes exprimits (2n torn) |data21 = {{{valids2|}}} |label22 = Blancs + nuls (2n torn) |data22 = {{{blancs_nuls2|}}} |label23 = Blancs (2n torn) |data23 = {{{blancs2|}}} |label24 = Nuls (2n torn) |data24 = {{{nuls2|}}} <!-- Sortent / elegit --> |label25 = Titular sortent |data25 = {{{titòl_sortent|}}}{{#if:{{{nom_sortent|}}}| – {{{nom_sortent|}}}}} |label26 = Titular elegit |data26 = {{{titòl_elegit|}}}{{#if:{{{nom_elegit|}}}| – {{{nom_elegit|}}}}} <!-- Bloc generic de resultats resumits --> {{Infobox Eleccion/Candidatura |imatge = {{{image1|}}} |color = {{{color1|}}} |candidat-a = {{{candidat-a1|}}} |genre = {{{genre1|}}} |partit = {{{partit1|}}} |coalicion = {{{coalicion1|}}} |partit1 coalicion = {{{partit1 coalicion1|}}} |partit2 coalicion = {{{partit2 coalicion1|}}} |partit3 coalicion = {{{partit3 coalicion1|}}} |partit4 coalicion = {{{partit4 coalicion1|}}} |partit5 coalicion = {{{partit5 coalicion1|}}} |partit6 coalicion = {{{partit6 coalicion1|}}} |partit7 coalicion = {{{partit7 coalicion1|}}} |partit8 coalicion = {{{partit8 coalicion1|}}} |cap = {{{cap1|}}} |vòte electoral = {{{vòte electoral1|}}} |vòte preelectoral = {{{vòte preelectoral1|}}} |vòtes = {{{vòtes1|}}} |vòtes_prealables = {{{vòtes1 prealables|}}} |vòtes_2v = {{{vòtes2v1|}}} |vòtes_2v_prealables = {{{vòtes2v1 prealables|}}} |percentatge = {{{percentatge1|}}} |percentatge_prealable = {{{percentatge1 prealable|}}} |percentatge_2v = {{{percentatge2v1|}}} |percentatge_2v_prealable = {{{percentatge2v1 prealable|}}} |sètis = {{{sètis1|}}} |sètis_prealables = {{{sètis1 prealables|}}} |representants = {{{representants1|}}} |senators = |senators_pre = |Deputats = |Deputats_pre = |circonscripcions = |consòls mager = |conselhièrs = |presidéncias = |presidéncias_pre = |segonda_vòlta = |annada de l'eleccion precedenta = }} CAU TORNAR FAR AICO, pas cap de logica... <!-- ================= CARTAS / DIAGRAMAS ================= --> |label30 = Carta dels resultats |data30 = {{#if:{{{fichièr_carta|}}}|[[Fichièr:{{{fichièr_carta}}}|260px]]|{{{carta_html|}}} }} |label31 = Diagrama dels sètis / vòtes |data31 = {{#if:{{{fichièr_diagrama|}}}|[[Fichièr:{{{fichièr_diagrama}}}|260px]]|{{{diagrama_html|}}} }} <!-- Carta / diagramas (simplificats) --> |label45 = Títol de la carta |data45 = {{{titol_carta|}}} |label46 = Carta |data46 = {{#if:{{{fichièr_carta|}}}|[[Fichièr:{{{fichièr_carta}}}|200px]]|{{{carta_html|}}} }} |label47 = Títol del diagrama |data47 = {{{titol_diagrama|}}} |label48 = Diagrama |data48 = {{#if:{{{fichièr_diagrama|}}}|[[Fichièr:{{{fichièr_diagrama}}}|200px]]|{{{diagrama_html|}}} }} <!-- Autres informacions --> |label50 = Site web oficial |data50 = {{{sit_web|}}} |label51 = Nòtas |data51 = {{{nòtas|}}} |inferior-estil = border-top: 2px solid {{{color|transparent}}}; |inferior = }}<noinclude> {{Documentacion}} </noinclude> t8x69phhtuov1z37ynrwqwuyvj1g52v 0 201286 2502740 2026-06-14T16:31:35Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/237005266|Michelin]] » 2502740 wikitext text/x-wiki {{Infobox Societat}} '''Michelin''' z-es una entreprese [[França|francesa]], leader mondiau de fabricacion de pneumatics. L'entrepresa se creèt en 1889 per los fraires '''Andrieu''' e '''Edoard Michelin''' vèrs [[Clarmont-Ferrand]] ([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi-de-Doma]]), ente z-a enquèra son sèti sociau. Sos produits son destinats per tots tipes de veïcules : automobilas, camions, doas-ròdas, avions, engenhs d'engèni civiu e agricòlas. Quò es una entrepresa multinacionala quotada au CAC 40<ref>{{Ref-web|sit=michelin.com}}.</ref> que z-es implantada industrialament dins 26 país e empleja 125 400 personas. La societat maire, la Companhiá generala daus establissaments Michelin, z-es una societat en comandita per accions (SCA). La Companhiá financèira Michelin (CFM), una societat holding, opèra coma finançaire de las activitats industrialas de Michelin. Quò es un element important dins l'organizacion dau grop per çò que deten dirèctament o indirèctament totas las societats industrialas, comercialas e de rechèrcha situadas fòra de França e 60 % dau capitau de la Manufactura francesa daus pneumatiques Michelin. Entremèi sas nombrosas innovacions, se pòt citar le pneu desmontable, le pneu ferroviari (« pneuralh »), la carcassa radiala qu'equipa tota los pneus contemporanèus, le PAX System que permet le rotlatge a plat, le pneu dit « vèrd », que redutz la consomacion de carburant per una mendre resistença au rotlament, e, despuèi 2015, le pneu polivalent estiu/ivèrn. Michelin prepausa egalament de servicis numerics d'ajuda per la mobilitat (viamichelin.com) e edita de guidas toristicas, gastronomicas e ostalèirs (la ''Guida vèrda'' o enquèra la celèbra ''Guida Michelin''), de cartas rotèiras e d'atlàs. En 2009, la manufactura fèsta la centièma edicion de sa ''Guida Michelin''. La firma z-es tan celèbra per sa mascòta, le bonòme Michelin Bibendum. == Istòria == === Creacion de Michelin e Cie === [[Fichièr:André_Michelin_en_1898.jpg|esquèrra|vinheta|Andrieu Michelin en 1898.]] [[Fichièr:BorneMichelin1258.png|esquèrra|vinheta|Placa Michelin au bòrd de la D904 en [[Departament d'Avairon|Avairon]] indiquant aus toristas la direccion de préner d'a pès per anar veire le [[Tindol de la Vaissièra]] sobre le [[Causse Comtal|Causse]].]] Andrieu Michelin e son fraire Edoard Michelin reprenon en 1886 l'entrepresa familiala Barbier-Daubrée. Aquela manufactura auvernhata especializada despuèi sa creacion en 1832 dins los tulhòts e correjas de frens per charretas, z-es alòrs au bòrd de la bancarrota. Le 28 de mai de 1889, la rason sociala de la manufactura ven « Michelin e Cie », societat en comandita per accions. L'usina près de la plaça daus Carmes, vèrs [[Clarmont-Ferrand]], s'esten sobre un terren de 12 ectaras e empleja a quela epòca 52 personas. Despuèi, le sèti sociau z-est totjorn installat au mèma emplaçament. Dès l'origina, Michelin lança un patin de fren en tiala e cavochió, ''The Silent'', per veituras de chavau e velocipèdes. Aquel patin brevetat e presentat a l'Exposicion universala de 1889, relança l'activitat de [[Cauchó|cavochió]]<ref>{{Ref-libre|annada=1997|isbn=}}.</ref>. En 1891, après aveire ajudat un ciclista anglés vengut a l'usina per la reparacion d'un pneu (botat au poent per John Boyd Dunlop) qu'aviá crebat<ref>François Michelin, dins ''Et pourquoi pas ?'', editat per l'imprimariá Grasset, 1998, {{ISBN|2-24656-581-2}}, {{P.|40}}.</ref>, Edoard Michelin compren tot l’interèst de rotlar sobre d'air mas constata que le temps de reparacion (mai de v-una ora) empaicha le desvolopament d'aquela solucion. Bòta au poent alòrs le pneu desmontable per [[bicicleta]], que pòt èstre asigat en un quart d'ora. Le brevet z-es depausat le 18 dau junh 1891, e la mèma annada Charles Terront ganha la corsa ciclista París-Brest-París sobre un velò equipat de pneus Michelin. Fòrt d'aquela victòria, le 5 de junh de 1892 la firma organiza se-mèma una autra corsa ciclista, París - Clarmont-Ferrand, sobre le trajèct de laquna Edoard Michelin fai semenar de claus sens que los concurrents z-o sapchan, per demostrar que la reparacion dau « Desmontable » z-es d'aura en çai una operacion de rotina que pren mens de doas minutas. Aquela corsa z-es demorada celèbra sos le sobriquet corsa daus claus. La chifra d'afaires explòsa e la mèma annnada, los pneus Michelin son distribuïts per le promèir còp a l'estrangèir, en l'occurrença per l'accessorista Boyriven, e rencontran un succès comerciau. En 1895, los fraires Michelin melhòran la resiliença en temperatura de lhora goma per l'adjonccion d'un cavochió naturau a basa d'helix pomatia. Le pneu obtengut pòt èstre qualifiat de promèir pneumatic pluèja non sintetic<ref>François Michelin, ''Et pourquoi pas ?'', édité par l'imprimerie Grasset, 1998 {{ISBN|2-246-56581-2}}, {{P.|57}}.</ref>. En junh 1895, mentre la corsa París-Bordiau-París, los fraires Michelin pilòtan l'''Éclair'', promèira automobila equipada de pneus. Achaban pas la corsa dins le temps impartit. === Bibendum === [[Fichièr:Michelin_Poster_1898.jpg|esquèrra|vinheta|Aficha de 1898, per O'Galop.]] [[Fichièr:Léon_Théry_vainqueur_des_éliminatoires_de_la_Coupe_Gordon_Bennett_le_16_juin_1905_sur_Richard-Brasier_au_circuit_d'Auvergne_Michelin_(arrivée).jpg|vinheta|Arribada de las eliminatòrias francesas, Coupe Gordon Bennett, 1905, circuit d'Auvèrnha, publicitat Michelin.]] ''Bibendum'' nais d'un imatge que travèrsa l'esprit d'Edoard Michelin, un jorn de 1894 quand vei un empilament de pneus qu'evòcan la forma d'un òme. Mai de v-un dessenhaire son sollicitats per faire de la publicitat en s’apuiar sobre aquela idèia, le mai conegut d’entre ilhs-çai z-es Marius Rossillon, dit O'Galop, que representará le mèlhs en 1898 le bonòme Michelin, ''Bibendum''. Le personatge z-es sobremontat de la frasa de l'autor latin [[Oraci]] « ''Nunc est bibendum'' » (« Quò es avora que chau beure »), que fai ecò au slogan publicitari d'alòrs : « Le pneu Michelin beu l'obstacle ». L'imatge de Bibendum changèt au fiau daus ans. Dins las annadas 1920, la popèia fumava. Dins las annadas 1950, venguèt un personatge mai simpatic, arrestèt de fumar e comencèt de redondir. En 1998, per l'ocasion de son centenari, sas corbas s'afinan. En 1899, l'automobila electrica ''La Jamai contenta'', equipada de pneus Michelin, despassa 100km/h, una promèira per un veïcule automobile. Le nom ''Bibendum'' z-es maitot popularizat per Léon Théry mendre le París-Amsterdam-París en julhet 1898, alòrs qu'interpèla Andrieu Michelin en l'appelar coma aquò (« vejatz quí Bibendum, viva Bibendum »)<ref>[https://books.google.fr/books?id=IcB2x74UgUAC&pg=PA24 ''Marketing Michelin: Advertising and Cultural Identity in Twentieth-Century France''] (Stephen L. Harp, éd. Johns Hopkins University, 2001, 376p. (page 24) {{ISBN|978-0801866517}}).</ref>. ''Bibendum'' z-es vengut coma aquò una illustracion intrinsèca de l'imatge de Michelin embei le slogan « Le pneu Michelin beu l'obstacle. » L'emblèma de l'entrepresa, creat en 1898, z-es v-un daus mai ancians lògos coneguts e fuguèt d'alhors nommat ''Lògo dau sègle'' en 2000. [[Categoria:Articles amb traduccions sense revisar]] 6b5znrwvks77wpwcpvrw0tsqudiagn6 2502742 2502740 2026-06-14T16:54:35Z Nicolas Eynaud 6858 2502742 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Societat}} '''Michelin''' z-es una entreprese [[França|francesa]], leader mondiau de fabricacion de pneumatics. L'entrepresa se creèt en 1889 per los fraires '''Andrieu''' e '''Edoard Michelin''' vèrs [[Clarmont-Ferrand]] ([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi-de-Doma]]), ente z-a enquèra son sèti sociau. Sos produits son destinats per tots tipes de veïcules : automobilas, camions, doas-ròdas, avions, engenhs d'engèni civiu e agricòlas. Quò es una entrepresa multinacionala quotada au CAC 40<ref>{{Ref-web|sit=michelin.com}}.</ref> que z-es implantada industrialament dins 26 país e empleja 125 400 personas. La societat maire, la Companhiá generala daus establissaments Michelin, z-es una societat en comandita per accions (SCA). La Companhiá financèira Michelin (CFM), una societat holding, opèra coma finançaire de las activitats industrialas de Michelin. Quò es un element important dins l'organizacion dau grop per çò que deten dirèctament o indirèctament totas las societats industrialas, comercialas e de rechèrcha situadas fòra de França e 60 % dau capitau de la Manufactura francesa daus pneumatiques Michelin. Entremèi sas nombrosas innovacions, se pòt citar le pneu desmontable, le pneu ferroviari (« pneuralh »), la carcassa radiala qu'equipa tota los pneus contemporanèus, le PAX System que permet le rotlatge a plat, le pneu dit « vèrd », que redutz la consomacion de carburant per una mendre resistença au rotlament, e, despuèi 2015, le pneu polivalent estiu/ivèrn. Michelin prepausa egalament de servicis numerics d'ajuda per la mobilitat (viamichelin.com) e edita de guidas toristicas, gastronomicas e ostalèirs (la ''Guida vèrda'' o enquèra la celèbra ''Guida Michelin''), de cartas rotèiras e d'atlàs. En 2009, la manufactura fèsta la centièma edicion de sa ''Guida Michelin''. La firma z-es tan celèbra per sa mascòta, le bonòme Michelin Bibendum. == Istòria == === Creacion de Michelin e Cie === [[Fichièr:André_Michelin_en_1898.jpg|esquèrra|vinheta|Andrieu Michelin en 1898.]] [[Fichièr:BorneMichelin1258.png|esquèrra|vinheta|Placa Michelin au bòrd de la D904 en [[Departament d'Avairon|Avairon]] indiquant aus toristas la direccion de préner d'a pès per anar veire le [[Tindol de la Vaissièra]] sobre le [[Causse Comtal|Causse]].]] Andrieu Michelin e son fraire Edoard Michelin reprenon en 1886 l'entrepresa familiala Barbier-Daubrée. Aquela manufactura auvernhata especializada despuèi sa creacion en 1832 dins los tulhòts e correjas de frens per charretas, z-es alòrs au bòrd de la bancarrota. Le 28 de mai de 1889, la rason sociala de la manufactura ven « Michelin e Cie », societat en comandita per accions. L'usina près de la plaça daus Carmes, vèrs [[Clarmont-Ferrand]], s'esten sobre un terren de 12 ectaras e empleja a quela epòca 52 personas. Despuèi, le sèti sociau z-est totjorn installat au mèma emplaçament. Dès l'origina, Michelin lança un patin de fren en tiala e cavochió, ''The Silent'', per veituras de chavau e velocipèdes. Aquel patin brevetat e presentat a l'Exposicion universala de 1889, relança l'activitat de [[Cauchó|cavochió]]<ref>{{Ref-libre|annada=1997|isbn=}}.</ref>. En 1891, après aveire ajudat un ciclista anglés vengut a l'usina per la reparacion d'un pneu (botat au poent per John Boyd Dunlop) qu'aviá crebat<ref>François Michelin, dins ''Et pourquoi pas ?'', editat per l'imprimariá Grasset, 1998, {{ISBN|2-24656-581-2}}, {{P.|40}}.</ref>, Edoard Michelin compren tot l’interèst de rotlar sobre d'air mas constata que le temps de reparacion (mai de v-una ora) empaicha le desvolopament d'aquela solucion. Bòta au poent alòrs le pneu desmontable per [[bicicleta]], que pòt èstre asigat en un quart d'ora. Le brevet z-es depausat le 18 dau junh 1891, e la mèma annada Charles Terront ganha la corsa ciclista París-Brest-París sobre un velò equipat de pneus Michelin. Fòrt d'aquela victòria, le 5 de junh de 1892 la firma organiza se-mèma una autra corsa ciclista, París - Clarmont-Ferrand, sobre le trajèct de laquna Edoard Michelin fai semenar de claus sens que los concurrents z-o sapchan, per demostrar que la reparacion dau « Desmontable » z-es d'aura en çai una operacion de rotina que pren mens de doas minutas. Aquela corsa z-es demorada celèbra sos le sobriquet corsa daus claus. La chifra d'afaires explòsa e la mèma annnada, los pneus Michelin son distribuïts per le promèir còp a l'estrangèir, en l'occurrença per l'accessorista Boyriven, e rencontran un succès comerciau. En 1895, los fraires Michelin melhòran la resiliença en temperatura de lhora goma per l'adjonccion d'un cavochió naturau a basa d'helix pomatia. Le pneu obtengut pòt èstre qualifiat de promèir pneumatic pluèja non sintetic<ref>François Michelin, ''Et pourquoi pas ?'', édité par l'imprimerie Grasset, 1998 {{ISBN|2-246-56581-2}}, {{P.|57}}.</ref>. En junh 1895, mentre la corsa París-Bordiau-París, los fraires Michelin pilòtan l'''Éclair'', promèira automobila equipada de pneus. Achaban pas la corsa dins le temps impartit. === Bibendum === [[Fichièr:Michelin_Poster_1898.jpg|esquèrra|vinheta|Aficha de 1898, per O'Galop.]] [[Fichièr:Léon_Théry_vainqueur_des_éliminatoires_de_la_Coupe_Gordon_Bennett_le_16_juin_1905_sur_Richard-Brasier_au_circuit_d'Auvergne_Michelin_(arrivée).jpg|vinheta|Arribada de las eliminatòrias francesas, Coupe Gordon Bennett, 1905, circuit d'Auvèrnha, publicitat Michelin.]] ''Bibendum'' nais d'un imatge que travèrsa l'esprit d'Edoard Michelin, un jorn de 1894 quand vei un empilament de pneus qu'evòcan la forma d'un òme. Mai de v-un dessenhaire son sollicitats per faire de la publicitat en s’apuiar sobre aquela idèia, le mai conegut d’entre ilhs-çai z-es Marius Rossillon, dit O'Galop, que representará le mèlhs en 1898 le bonòme Michelin, ''Bibendum''. Le personatge z-es sobremontat de la frasa de l'autor latin [[Oraci]] « ''Nunc est bibendum'' » (« Quò es avora que chau beure »), que fai ecò au slogan publicitari d'alòrs : « Le pneu Michelin beu l'obstacle ». L'imatge de Bibendum changèt au fiau daus ans. Dins las annadas 1920, la popèia fumava. Dins las annadas 1950, venguèt un personatge mai simpatic, arrestèt de fumar e comencèt de redondir. En 1998, per l'ocasion de son centenari, sas corbas s'afinan. En 1899, l'automobila electrica ''La Jamai contenta'', equipada de pneus Michelin, despassa 100km/h, una promèira per un veïcule automobile. Le nom ''Bibendum'' z-es maitot popularizat per Léon Théry mendre le París-Amsterdam-París en julhet 1898, alòrs qu'interpèla Andrieu Michelin en l'appelar coma aquò (« vejatz quí Bibendum, viva Bibendum »)<ref>[https://books.google.fr/books?id=IcB2x74UgUAC&pg=PA24 ''Marketing Michelin: Advertising and Cultural Identity in Twentieth-Century France''] (Stephen L. Harp, éd. Johns Hopkins University, 2001, 376p. (page 24) {{ISBN|978-0801866517}}).</ref>. ''Bibendum'' z-es vengut coma aquò una illustracion intrinsèca de l'imatge de Michelin embei le slogan « Le pneu Michelin beu l'obstacle. » L'emblèma de l'entrepresa, creat en 1898, z-es v-un daus mai ancians lògos coneguts e fuguèt d'alhors nommat ''Lògo dau sègle'' en 2000. [[Categoria:Articles amb traduccions sense revisar]] 27qarcqmeajjec5t9zq9dgf65jq0wy3 0 201287 2502744 2026-06-14T17:03:32Z Jfblanc 104 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/235428635|Lylou Borg]] » 2502744 wikitext text/x-wiki '''Lylou Borg''', vasuda lo 31 de mai de 2005 a Peçac, es ua andbalaira occitana qui jòga dens lo club de Metz-Andball e dens la seleccion francesa. A ua beçona, Enola Borg, hilha com era de Myriam Borg-Korfanty, campiona deu mond en 2003 e de Jean-Charles Borg. Arrond d'ua formacion dens lo club de Miòs e Viganòs, signa lo purmèr contracte professionau a Merinhac puis parteish a Metz en 2025. Es dens aqueth club que's guanha la copa d'Euròpa en 2026. grbkqnyn3vkmg5h42cyz34jtqgnunl1 2502745 2502744 2026-06-14T17:04:57Z Jfblanc 104 2502745 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Lylou Borg''', vasuda lo 31 de mai de 2005 a [[Peçac]], es ua [[Handbal|andbalaira]] occitana qui jòga dens lo club de Metz-Andball e dens la seleccion francesa. A ua beçona, Enola Borg, hilha com era de Myriam Borg-Korfanty, campiona deu mond en 2003 e de Jean-Charles Borg. Arrond d'ua formacion dens lo club de Miòs e Viganòs, signa lo purmèr contracte professionau a Merinhac puis parteish a Metz en 2025. Es dens aqueth club que's guanha la copa d'Euròpa en 2026. {{O|Borg}} {{nais|2005}} alnmau7fnxud6l0tieob8njhvq3dlvg 0 201288 2502747 2026-06-14T17:12:59Z Jfblanc 104 Crèa en tradusissent la pagina « [[:en:Special:Redirect/revision/1356798450|Emmanuel Mayonnade]] » 2502747 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Mayonnade''' (vasut a Bordèu lo 12 de junh de 1983) es un entraïnaire occitan de andbal qu'es actualament entraïnaire deu Metz Andbal après aver entraïnat Miòs e Viganòs e l'equipa nacionau neerlandesa. == Palmarés == ; <nowiki>En club:</nowiki> * '''Campionat de França''': 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025 * '''Copa de França''': 2009, 2017, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026 * '''EHF Challenge Cup''': 2011 ; <nowiki>Damb los Païses Basses:</nowiki> * Campionat del mond de las femnas: 2019 [[Categoria:Naissença en 1983]] 9kqlr7r31fp643mnx7ukq7pqj7nwxwg 2502748 2502747 2026-06-14T17:17:09Z Jfblanc 104 /* Palmarés */ 2502748 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Mayonnade''' (vasut a Bordèu lo 12 de junh de 1983) es un entraïnaire occitan de andbal qu'es actualament entraïnaire deu Metz Andbal après aver entraïnat Miòs e Viganòs e l'equipa nacionau neerlandesa. == Palmarés == ; <nowiki>En club:</nowiki> * '''Campionat de França''': 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025 (damb Metz) * '''Copa de França''': 2009 (damb Miòs e Viganòs), 2017, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026 (damb Metz) * '''EHF Challenge Cup''': 2011 e 2015 (damb Miòs e Viganòs) * '''Copa d'Euròpa''': 2026 (damb Metz) ; <nowiki>Damb los Païses Basses:</nowiki> * '''Campionat deu mond d’andbal femenin''': 2019 [[Categoria:Naissença en 1983]] 9l5q9echhpwyml3y323at379n6s1ejv 2502749 2502748 2026-06-14T17:17:52Z Jfblanc 104 2502749 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Emmanuel Mayonnade''' (vasut a Bordèu lo 12 de junh de 1983) es un entraïnaire occitan de andbal qu'es actualament entraïnaire deu Metz Andbal après aver entraïnat Miòs e Viganòs e l'equipa nacionau neerlandesa. == Palmarés == ; <nowiki>En club:</nowiki> * '''Campionat de França''': 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025 (damb Metz) * '''Copa de França''': 2009 (damb Miòs e Viganòs), 2017, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026 (damb Metz) * '''EHF Challenge Cup''': 2011 e 2015 (damb Miòs e Viganòs) * '''Copa d'Euròpa''': 2026 (damb Metz) ; <nowiki>Damb los Païses Basses:</nowiki> * '''Campionat deu mond d’andbal femenin''': 2019 {{O|Mayonnade}} [[Categoria:Naissença en 1983]] st0vfjkavmqji78rh3gh2ksvddfafy5 10 201289 2502804 2026-06-15T08:09:55Z Bertault34 59124 Creacion de la pagina amb « <includeonly>{{#if:{{{candidat|}}}{{{partit|}}}{{{chef|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="6" {{!}} <div style="background:{{#if:{{{color|}}}|{{{color|}}}|#888}}; height:5px; overflow:hidden;"></div> {{!}}- ! rowspan="{{#expr: 1 + {{#if:{{{partit1 coalition|}}}|1|0}} + {{#if:{{{percentatge|}}}|1|0}} + {{#if:{{{percentatge2v|}}}|1|0}} + {{#if:{{{vòtes|}}}|1|0}} + {{#if:{{{vòtes2v|}}}|1|0}} + {{#if:{{{vot electoral|}}}|1|0}} + {{#if:{{{sètis|}}}|1|{{#if:{... » 2502804 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{candidat|}}}{{{partit|}}}{{{chef|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="6" {{!}} <div style="background:{{#if:{{{color|}}}|{{{color|}}}|#888}}; height:5px; overflow:hidden;"></div> {{!}}- ! rowspan="{{#expr: 1 + {{#if:{{{partit1 coalition|}}}|1|0}} + {{#if:{{{percentatge|}}}|1|0}} + {{#if:{{{percentatge2v|}}}|1|0}} + {{#if:{{{vòtes|}}}|1|0}} + {{#if:{{{vòtes2v|}}}|1|0}} + {{#if:{{{vot electoral|}}}|1|0}} + {{#if:{{{sètis|}}}|1|{{#if:{{{sètis pre|}}}|1|0}}}} + {{#if:{{{elegits|}}}|1|{{#if:{{{elegits pre|}}}|1|0}}}} + {{#if:{{{elegits2|}}}|1|{{#if:{{{elegits2 pre|}}}|1|0}}}} }}" style="width:54px; text-align:center; vertical-align:top;" {{!}} {{#if:{{{image|}}} | [[Fichièr:{{{image|}}}|48px|frameless]] | <div style="width:48px; background:{{#if:{{{color|}}}|{{{color|}}}|#888}};"> [[Fichièr:{{#switch:{{{sexe|}}} | òme = Transparent - replace this image male on Infobox lightgrey background.svg | femna = Transparent - replace this image female on Infobox lightgrey background.svg | #default = Transparent flag waving on Infobox grey background.svg }}|48px|frameless]] </div> }} {{!}} colspan="5" style="line-height:1.5em;" {{!}} {{#if:{{{candidat|}}} | <strong style="display:inline-block;">{{{candidat|}}}</strong>&nbsp;– }} {{#if:{{{partit|}}} | <strong style="display:inline-block;">{{{partit|}}} {{#if:{{{chef|}}} | &nbsp;–</strong> <span style="display:inline-block;">{{{chef|}}}</span> | </strong> }} }} {{#if:{{{colistier|}}} | <br /> Colistièr : {{{colistier|}}} }} {{#if:{{{partit1 coalition|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="5" {{!}} {{#if:{{{partit2 coalition|}}} | {{Lista amagada |títol = {{{coalition|}}} |1 = {{{partit1 coalition|}}} |2 = {{{partit2 coalition|}}} |3 = {{{partit3 coalition|}}} |4 = {{{partit4 coalition|}}} |5 = {{{partit5 coalition|}}} |6 = {{{partit6 coalition|}}} |7 = {{{partit7 coalition|}}} }} | {{{partit1 coalition}}} }} }} {{#if:{{{vòtes|}}}{{{vot electoral|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="3" {{!}} {{#if:{{{segond torn|}}} | {{nobr|Vòtes al {{1èr}} torn}} | Vòtes }} {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{formatnum|{{#if:{{{vòtes|}}}|{{{vòtes|}}}|{{{vot electoral|}}} }} }} }} {{#if:{{{percentatge|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="4" style="border: 1px solid black; height:1em; position:relative;" {{!}} <span style="position:absolute; right:1px; text-shadow:1px 1px var(--color-inverted, white), -1px 1px var(--color-inverted, white), -1px -1px var(--color-inverted, white), 1px -1px var(--color-inverted, white);">{{formatnum|{{{percentatge|}}}}}&#8239;%</span> <div style="background:{{#if:{{{color|}}}|{{{color|}}}|#888}}; width:{{{percentatge|}}}%; overflow:hidden;">&#8239;</div> {{!}} style="text-align:right; font-size:80%; width:1px;" class="difference" {{!}} {{Différence | {{{percentatge pre|}}} | {{{percentatge|}}} | arrondi = 1 }} }} {{#if:{{{vòtes2v|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="3" {{!}} {{nobr|Vòtes al {{2e}} torn}} {{!}} style="text-align:right;"{{!}} {{formatnum|{{{vòtes2v|}}}}} }} {{#if:{{{percentatge2v|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="4" style="border: 1px solid black; height:1em; position:relative;" {{!}} <span style="position:absolute; right:1px; text-shadow:1px 1px var(--color-inverted, white), -1px 1px var(--color-inverted, white), -1px -1px var(--color-inverted, white), 1px -1px var(--color-inverted, white);">{{formatnum|{{{percentatge2v|}}}}}&#8239;%</span> <div style="background:{{{color|}}}; width:{{{percentatge2v|}}}%; overflow:hidden;">&#8239;</div> {{!}} style="text-align:right; font-size:80%; width:1px;" class="difference" {{!}} {{Différence | {{{percentatge2v pre|}}} | {{{percentatge2v|}}} | arrondi = 1 }} }} {{#if:{{#if:{{{vòtes|}}}|{{{vot electoral|}}}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="3" {{!}} Grands electors {{!}} style="text-align:right;"{{!}} {{formatnum|{{{vot electoral|}}}}} }} {{#if:{{{sètis|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="3" {{!}} Sètis&nbsp;obtenguts {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{formatnum|{{{sètis|}}} }} {{!}} style="text-align:right; font-size:80%;" class="difference" {{!}} {{Différence | {{{sètis pre|}}} | {{{sètis|}}} }} |{{#if:{{{sètis pre|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="4" {{!}} Sètis&nbsp;{{#if:{{{annada precedent scrutini|}}}|en&nbsp;{{{annada precedent scrutini}}}|al&nbsp;scrutini&nbsp;precedent}} {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{{sètis pre|}}} }} }} {{#if:{{{elegits|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="3" {{!}} {{{nom elegits|}}}&nbsp;èli{{Oui non|{{{nom elegits feminin|}}}|oui=e}}s {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{formatnum|{{{elegits|}}} }} {{!}} style="text-align:right; font-size:80%;" class="difference" {{!}} {{Différence | {{{elegits pre|}}} | {{{elegits|}}} }} |{{#if:{{{elegits pre|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="4" {{!}} {{{nom elegits|}}}&nbsp;{{#if:{{{annada precedent scrutini|}}}|en&nbsp;{{{annada precedent scrutini}}}|al&nbsp;scrutini&nbsp;precedent}} {{!}} style="text-align:right;" {{!}}{{{elegits pre|}}} }} }} {{#if:{{{elegits2|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="3" {{!}} {{{nom elegits2|}}}&nbsp;èli{{Oui non|{{{nom elegits2 feminin|}}}|oui=e}}s {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{formatnum|{{{elegits2|}}} }} {{!}} style="text-align:right; font-size:80%;" class="difference" {{!}} {{Différence | {{{elegits2 pre|}}} | {{{elegits2|}}} }} |{{#if:{{{elegits2 pre|}}} | <nowiki/> {{!}}- {{!}} colspan="4" {{!}} {{{nom elegits2|}}}&nbsp;{{#if:{{{annada precedent scrutini|}}}|en&nbsp;{{{annada precedent scrutini}}}|al&nbsp;scrutini&nbsp;precedent}} {{!}} style="text-align:right;" {{!}}{{{elegits2 pre|}}} }} }} }}</includeonly><noinclude> {{documentacion}} </noinclude> 2qk26i667fkfion0rgsmq0w0v02w0b8 10 201290 2502805 2026-06-15T08:17:12Z Bertault34 59124 Creacion de la pagina amb « == Sintaxi == {{Bóstia desenrotlanta/debuta|títol=Lista dels paramètres}} <pre> {{Infobox Eleccion/Candidatura |imatge = |color = |candidat-a = |candidat-a a la vicepresidéncia = |genre = |partit = |coalicion = |partit_coalicion = |cap = |vòte electoral = |vòte preelectoral = |vòtes = |vòtes_... » 2502805 wikitext text/x-wiki == Sintaxi == {{Bóstia desenrotlanta/debuta|títol=Lista dels paramètres}} <pre> {{Infobox Eleccion/Candidatura |imatge = |color = |candidat-a = |candidat-a a la vicepresidéncia = |genre = |partit = |coalicion = |partit_coalicion = |cap = |vòte electoral = |vòte preelectoral = |vòtes = |vòtes_prealables = |vòtes_2v = |vòtes_2v_prealables = |percentatge = |percentatge_prealable = |percentatge_2v = |percentatge_2v_prealable = |sètis = |sètis_prealables = |representants = |senators = |senators_pre = |Deputats = |Deputats_pre = |circonscripcions = |consòls mager = |conselhièrs = |presidéncias = |presidéncias_pre = |segonda_vòlta = |annada de l'eleccion precedenta = }} </pre> {{Bóstia desenrotlanta/fin}} llk21cs5x8enx1g25rks7p0o8n26qlv 2502806 2502805 2026-06-15T08:25:59Z Bertault34 59124 2502806 wikitext text/x-wiki ==Description== Aqueste sous-modèl aficha una candidatura dins l’infobox d’una eleccion. Es utilizat pel modèl principal {{m|Infobox Eleccion}} per presentar un-a candidat-a, lo seu partit, sa foto, sa color, los seus vòtes, percentatges e, se cau, los seus sètis e sas donadas comparativas embe l’eleccion precedenta. === Sintaxi === {{Bóstia desenrotlanta/debuta|títol=Lista dels paramètres}} <pre> {{Infobox Eleccion/Candidatura |imatge = |color = |candidat-a = |candidat-a a la vicepresidéncia = |genre = |partit = |coalicion = |partit_coalicion = |cap = |vòte electoral = |vòte preelectoral = |vòtes = |vòtes_prealables = |vòtes_2v = |vòtes_2v_prealables = |percentatge = |percentatge_prealable = |percentatge_2v = |percentatge_2v_prealable = |sètis = |sètis_prealables = |representants = |senators = |senators_pre = |Deputats = |Deputats_pre = |circonscripcions = |consòls mager = |conselhièrs = |presidéncias = |presidéncias_pre = |segonda_vòlta = |annada de l'eleccion precedenta = }} </pre> {{Bóstia desenrotlanta/fin}} bn8xl3ti08dt8killfvr7dkpiud8x8e